IX. Kitap
853aAtinalı: Bundan sonra, kanunların düzenlenişinin tabii sırasına göre, önceki bütün işlerin ardından gelen davalar gelir. Hangi konularda dava olması gerektiğinin bir kısmı söylendi: çiftçilikle ve onun ardından gelen işlerle ilgili olanlar. Ama en büyükleri henüz söylenmedi; bunların her birini tek tek ele alıp hangi cezayı alması ve hangi yargıçların önüne çıkması gerektiğini söylemek, bundan sonra sırayla yapılması gereken iştir.
ΑΘ. δίκαι δὴ τὰ μετὰ ταῦτα ἀκόλουθοι ταῖς ἔμπροσθεν πράξεσιν ἁπάσαις οὖσαι κατὰ φύσιν γίγνοιντο ἂν τὴν τῆς διακοσμήσεως τῶν νόμων. ὧντινων οὖν δὴ πέρι δεῖ γίγνεσθαι δίκας, τὰ μὲν εἴρηται, τὰ κατὰ γεωργίας τε καὶ ὅσα τούτοις εἵπετο, τὰ δὲ μέγιστα οὔτε εἴρηταί πω, καθʼ ἓν ἕκαστόν τε λεγόμενον, ῥηθὲν ἣν δεῖ λαμβάνειν αὐτὸ τιμωρίαν καὶ
853bKleinias: Doğru.
Atinalı: Şimdi kanuna bağlamak üzere olduğumuz bütün bu şeyleri, iyi yönetileceğini ve aretēye yönelik uğraşlarda her türlü doğruluğa erişeceğini söylediğimiz böyle bir şehirde kanuna bağlamak bir bakıma utanç vericidir. Böyle bir şehirde de başkalarının en büyük kötülüklerine ortak olacak birinin yetişeceğini varsaymak, böylece biri böyle çıkarsa diye önceden davranıp tehditle kanun koymak, bunları önlemek ve işlendiklerinde cezalandırmak için, sanki bu tür kişiler çıkacakmış gibi kanunlar koymak — dediğim gibi — bir bakıma utanç vericidir.
τίνων ποτὲ δικαστῶν τυγχάνειν, μετʼ ἐκεῖνʼ αὐτὰ ἑξῆς ταῦτα ῥητέον.
ΚΛ. ὀρθῶς.
ΑΘ. αἰσχρὸν μὲν δή τινα τρόπον καὶ νομοθετεῖν πάντα ὁπόσα νῦν μέλλομεν τοῦτο δρᾶν, ἐν τοιαύτῃ πόλει ἥν φαμεν οἰκήσεσθαί τε εὖ καὶ τεύξεσθαι πάσης ὀρθότητος πρὸς ἐπιτήδευσιν ἀρετῆς· ἐν δὲ τῇ τοιαύτῃ τὸ καὶ ἀξιοῦν τῆς τῶν ἄλλων μοχθηρίας τῶν μεγίστων ἐμφύεσθαί τινα μεθέξοντα, ὥστε δεῖν νομοθετεῖν προκαταλαμβάνοντα καὶ ἀπειλοῦντα
853cAma biz, eski kanun koyucular gibi değiliz: Bugün anlatıldığına göre onlar tanrıların çocukları olan kahramanlara kanun koyuyorlardı; kendileri de tanrılardan geliyordu ve tanrı soyundan gelenlere kanun koyuyorlardı. Biz ise şimdi insanlar olarak insan tohumlarına kanun koyuyoruz. Bu yüzden vatandaşlarımız arasında, öküz boynuzuna çarpmış tohum gibi biri çıkmasından korkmamızı kimse kınayamaz: Tabiatı o kadar katı olur ki yumuşamaz; o tohumlar ateşte nasıl pişip yumuşamazsa, bunlar da bu kadar güçlü kanunlar karşısında yumuşamaz.
ἐάν τις τοιοῦτος γίγνηται, καὶ τούτων ἀποτροπῆς τε ἕνεκα καὶ γενομένων κολάσεως τιθέναι ἐπʼ αὐτοῖς νόμους, ὡς ἐσομένους, ὅπερ εἶπον, αἰσχρὸν μέν τινα τρόπον. ἐπειδὴ δὲ οὐ, καθάπερ οἱ παλαιοὶ νομοθέται θεῶν παισὶν νομοθετούμενοι τοῖς ἥρωσιν, ὡς ὁ νῦν λόγος, αὐτοί τʼ ἐκ θεῶν ὄντες ἄλλοις τε ἐκ τοιούτων γεγονόσιν ἐνομοθέτουν, ἀλλʼ ἄνθρωποί τε καὶ ἀνθρώπων σπέρμασιν νομοθετοῦμεν τὰ νῦν, ἀνεμέσητον
853dBu yüzden, hoşa gitmese de, ilk olarak tapınak soygunu hakkındaki kanunu söyleyeyim; biri bunu yapmaya cüret ederse diye. Doğru yetiştirilmiş bir vatandaşın bu hastalığa yakalanmasını ne isteriz ne de pek bekleriz; ama onların hizmetkârları, yabancılar ve yabancıların köleleri bu tür pek çok şeye kalkışabilir.
Esas olarak onlar yüzünden, ama yine de insan tabiatının bütün zaafını hesaba katarak, tapınak soyguncuları ve tedavisi zor ya da imkânsız olan bütün öteki bu tür suçlar hakkındaki kanunu söyleyeceğim.
δὴ φοβεῖσθαι μή τις ἐγγίγνηται τῶν πολιτῶν ἡμῖν οἷον κερασβόλος, ὃς ἀτεράμων εἰς τοσοῦτον φύσει γίγνοιτʼ ἂν ὥστε μὴ τήκεσθαι· καθάπερ ἐκεῖνα τὰ σπέρματα πυρί, νόμοις οὗτοι καίπερ οὕτως ἰσχυροῖς οὖσιν ἄτηκτοι γίγνωνται. ὧν δὴ χάριν οὐκ ἐπίχαριν λέγοιμʼ ἂν πρῶτον νόμον ἱερῶν περὶ συλήσεων, ἄν τις τοῦτο δρᾶν τολμᾷ. καὶ πολίτην μὲν τῶν τεθραμμένων ὀρθῶς οὔτʼ ἂν βουλοίμεθα οὔτε ἐλπιστὸν πάνυ τι νοσῆσαί ποτε ἂν ταύτην τὴν νόσον, οἰκέται δὲ ἂν τούτων καὶ ξένοι καὶ ξένων δοῦλοι πολλὰ ἂν ἐπιχειρήσειαν τοιαῦτα·
ΑΘ. ὧν ἕνεκα μὲν μάλιστα, ὅμως δὲ καὶ σύμπασαν τὴν
854aDaha önce üzerinde anlaştığımız söze göre bütün bunlara, olabildiğince kısa girişler (prooimion) önceden söylenmelidir. Kötü bir arzunun gündüz çağırdığı, gece uyandırıp bir tapınağı soymaya sürüklediği kişiyle konuşan ve onu yatıştırmaya çalışan biri ona şöyle diyebilir:
τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἀσθένειαν εὐλαβούμενος, ἐρῶ τὸν τῶν ἱεροσύλων πέρι νόμον καὶ τῶν ἄλλων πάντων τῶν τοιούτων ὅσα δυσίατα καὶ ἀνίατα. προοίμια δὲ τούτοισι, κατὰ τὸν ἔμπροσθεν λόγον ὁμολογηθέντα, προρρητέον ἅπασιν ὡς βραχύτατα. λέγοι δή τις ἂν ἐκείνῳ διαλεγόμενος ἅμα καὶ παραμυθούμενος, ὃν ἐπιθυμία κακὴ παρακαλοῦσα μεθʼ ἡμέραν τε καὶ ἐπεγείρουσα νύκτωρ ἐπί τι τῶν ἱερῶν ἄγει
854b"Zavallı adam, seni şimdi tapınak soymaya iten şey ne insani bir kötülüktür ne de tanrısal; insanların eski ve arınmamış suçlarından doğup içinde kök salan, dolaşıp duran lanetli bir delilik ateşidir bu. Bütün gücünle ondan sakınmalısın. Nasıl sakınacağını öğren: Böyle bir düşünce aklına düştüğünde, kötülüğü savan arınma törenlerine git; kötülükleri uzaklaştıran tanrıların tapınaklarına yalvarmaya git; aranızda iyi diye anılan insanlarla birlikte ol. Onları dinle; her insanın güzel ve adil olan her şeye saygı göstermesi gerektiğini kendin de söylemeye çalış. Kötülerin arkadaşlığından ise ardına bakmadan kaç.
συλήσοντα, τάδε· ὦ θαυμάσιε, οὐκ ἀνθρώπινόν σε κακὸν οὐδὲ θεῖον κινεῖ τὸ νῦν ἐπὶ τὴν ἱεροσυλίαν προτρέπον ἰέναι, οἶστρος δέ σέ τις ἐμφυόμενος ἐκ παλαιῶν καὶ ἀκαθάρτων τοῖς ἀνθρώποις ἀδικημάτων, περιφερόμενος ἀλιτηριώδης, ὃν εὐλαβεῖσθαι χρεὼν παντὶ σθένει· τίς δʼ ἐστὶν εὐλάβεια, μαθέ. ὅταν σοι προσπίπτῃ τι τῶν τοιούτων δογμάτων, ἴθι ἐπὶ τὰς ἀποδιοπομπήσεις, ἴθι ἐπὶ θεῶν ἀποτροπαίων ἱερὰ ἱκέτης, ἴθι ἐπὶ τὰς τῶν λεγομένων ἀνδρῶν ὑμῖν ἀγαθῶν
854cBunları yaparken hastalığın biraz hafiflerse ne iyi; hafiflemezse, ölümü daha güzel bir şey sayarak hayattan ayrıl."
Dine aykırı ve şehri yıkan bütün bu işleri tasarlayanlara biz bu girişleri okuduktan sonra, ikna olan için kanunu sessizce bir kenarda bırakmak, ikna olmayana ise girişten sonra kanunu yüksek sesle okumak gerekir.
συνουσίας, καὶ τὰ μὲν ἄκουε, τὰ δὲ πειρῶ λέγειν αὐτός, ὡς δεῖ τὰ καλὰ καὶ τὰ δίκαια πάντα ἄνδρα τιμᾶν· τὰς δὲ τῶν κακῶν συνουσίας φεῦγε ἀμεταστρεπτί. καὶ ἐὰν μέν σοι δρῶντι ταῦτα λωφᾷ τι τὸ νόσημα· εἰ δὲ μή, καλλίω θάνατον σκεψάμενος ἀπαλλάττου τοῦ βίου.
ταῦτα ἡμῶν ᾀδόντων προοίμια τοῖς πάντα ταῦτα ἐπινοοῦσιν ὅσα ἀνόσια ἔργα καὶ πολιτοφθόρα, τῷ μὲν πειθομένῳ τὸν νόμον ἐᾶν σιγῇ δεῖ, τῷ δὲ ἀπειθοῦντι μετὰ τὸ προοίμιον
854dTapınak soyarken yakalanan köle ya da yabancıysa, suçu yüzüne ve ellerine yazılsın, yargıçların uygun gördüğü kadar kırbaçlansın ve çıplak olarak ülkenin sınırları dışına atılsın. Çünkü belki bu cezayı çektikten sonra aklı başına gelir ve daha iyi biri olur. Kanuna göre verilen hiçbir ceza kötülük için verilmez; hemen her zaman iki şeyden birini sağlar: Cezayı çekeni ya daha iyi ya da daha az kötü yapar.
ᾄδειν μέγα· ὃς δʼ ἂν ἱεροσυλῶν ληφθῇ, ἐὰν μὲν ᾖ δοῦλος ἢ ξένος, ἐν τῷ προσώπῳ καὶ ταῖς χερσὶ γραφεὶς τὴν συμφοράν, καὶ μαστιγωθεὶς ὁπόσας ἂν δόξῃ τοῖς δικασταῖς, ἐκτὸς τῶν ὅρων τῆς χώρας γυμνὸς ἐκβληθήτω· τάχα γὰρ ἂν δοὺς ταύτην τὴν δίκην γένοιτʼ ἂν βελτίων σωφρονισθείς. οὐ γὰρ ἐπὶ κακῷ δίκη γίγνεται οὐδεμία γενομένη κατὰ νόμον, δυοῖν δὲ θάτερον ἀπεργάζεται σχεδόν· ἢ γὰρ βελτίονα ἢ μοχθηρότερον
854eBir vatandaş böyle bir şey yaparken ortaya çıkarsa, yani tanrılara, ana babasına ya da şehre karşı büyük ve ağza alınmaz haksızlıklardan birini işlemişse, yargıç onu artık tedavi edilemez biri saysın; çocukluğundan beri nasıl bir terbiye ve yetişme gördüğü hâlde en büyük kötülüklerden uzak durmadığını hesaba katsın.
Ona verilecek ceza ölümdür, kötülüklerin en küçüğü. Adı sanı unutularak ülkenin sınırları dışında ortadan kaldırılınca başkalarına bir örnek (paradeigma) olarak fayda sağlar.
ἧττον ἐξηργάσατο τὸν τὴν δίκην παρασχόντα. πολίτης δὲ ἄν τίς ποτέ τι τοιοῦτον δρῶν ἀναφανῇ, περὶ θεοὺς ἢ περὶ γονέας ἢ περὶ πόλιν ἠδικηκὼς τῶν μεγάλων τινα καὶ ἀπορρήτων ἀδικιῶν, ὡς ἀνίατον ἤδη τοῦτον ὄντα ὁ δικαστὴς διανοείσθω, λογιζόμενος οἵας παιδείας τε καὶ τροφῆς ἐκ παιδὸς τυγχάνων οὐκ ἀπέσχετο τῶν μεγίστων κακῶν.
ΑΘ. δίκη δὴ τούτῳ θάνατος, ἐλάχιστον τῶν κακῶν, τοὺς δὲ ἄλλους
855aÇocukları ve soyu, babalarının huylarından kaçınırlarsa şanla ve şerefle anılsınlar; kötülükten iyiliğe güzelce ve yiğitçe kaçmış insanlar olarak. Bu tür kişilerin hiçbirinin malına devletçe el konması, kura paylarının her zaman aynı ve eşit kalması gereken yönetim düzenimize yakışmaz. Biri para cezasını hak eden bir haksızlık işlemiş görünürse, düzenlenmiş kura payının dışında fazla bir malı varsa ceza bu fazla kadar olsun, daha fazla değil.
παράδειγμα ὀνήσει γενόμενος, ἀκλεὴς καὶ ὑπὲρ τοὺς τῆς χώρας ὅρους ἀφανισθείς· παισὶ δὲ καὶ γένει, ἐὰν φύγωσι τὰ πατρῷα ἤθη, κλέος ἔστω καὶ λόγος ἔντιμος λεγόμενος, ὡς εὖ τε καὶ ἀνδρείως εἰς ἀγαθὸν ἐκ κακοῦ διαπεφευγότων. δημόσια δὲ χρήματα οὐδενὸς τῶν τοιούτων τῇ πολιτείᾳ πρέπον ἂν εἴη γίγνεσθαι, ἐν ᾗ δεῖ τοὺς αὐτοὺς ἀεὶ καὶ ἴσους ὄντας διατελεῖν κλήρους. ζημίας δʼ ἐκτίσεις, ὅταν ἀδικεῖν ἄξια δοκῇ τις χρημάτων, ἐκτίνειν, ἂν ᾖ τι τῶν τοῦ κλήρου κατεσκευασμένου
855bKanun koruyucuları bu konudaki kesin bilgileri kayıtlardan inceleyip yargıçlara her zaman açıkça bildirsinler; böylece kura paylarından hiçbiri para yokluğu yüzünden hiçbir zaman işlenmeden kalmasın. Biri daha büyük bir cezayı hak etmiş görünürse ve dostlarından bazıları ona kefil olup cezayı birlikte ödeyerek onu kurtarmak istemezlerse, uzun süreli ve herkesin görebileceği hapisle ve bazı aşağılamalarla cezalandırılsın. Ama kimse hiçbir suç yüzünden tamamen şerefsiz ilan edilmesin, ülke dışına sürgün de edilmesin.
περιττεῦον, μέχρι τοσούτου ζημιωθέντα, τὸ δὲ πλέον μή· τὰς δʼ εἰς ταῦτα ἀκριβείας ἐκ τῶν ἀπογραφῶν νομοφύλακες σκοποῦντες τὸ σαφὲς ἐξαγγελλόντων ἀεὶ τοῖς δικασταῖς, ὅπως ἂν τῶν κλήρων ἀργὸς μηδεὶς μηδέποτε γίγνηται διʼ ἀπορίαν χρημάτων. ζημίας δὲ ἄν τις πλέονος ἄξιος εἶναι δοκῇ, ἐὰν ἄρα μή τινες ἐθέλωσιν αὐτὸν τῶν φίλων ἐγγυᾶσθαί τε καὶ συνεκτίνοντες ἀπελευθεροῦν, δεσμοῖς τε χρονίοις καὶ ἐμφανέσι καί τισιν προπηλακισμοῖς κολάζειν,
855cCeza ölüm, hapis, dayak, utanç verici biçimde oturtma ya da ayakta bekletme, ülkenin uç noktalarındaki tapınaklarda teşhir etme ya da daha önce söylediğimiz gibi para cezası olsun. Ölüm davalarında yargıçlar, kanun koruyucuları ile önceki yılın yöneticileri arasından liyakate göre ayrılmış mahkeme olsun.
ἄτιμον δὲ παντάπασιν μηδένα εἶναι μηδέποτε μηδʼ ἐφʼ ἑνὶ τῶν ἁμαρτημάτων, μηδʼ ὑπερορίαν φυγάδα· θάνατον δὲ ἢ δεσμοὺς ἢ πληγάς, ἤ τινας ἀμόρφους ἕδρας ἢ στάσεις ἢ παραστάσεις εἰς ἱερὰ ἐπὶ τὰ τῆς χώρας ἔσχατα, ἢ χρημάτων καθάπερ ἔμπροσθεν εἴπομεν ἐκτίσεις γίγνεσθαι δεῖν τὴν δίκην ταύτην, γιγνέσθω. δικασταὶ δὲ ἔστωσαν θανάτου πέρι νομοφύλακές τε καὶ τὸ τῶν περυσινῶν ἀρχόντων ἀριστίνδην
855dBu davaların açılması, çağrılar, buna benzer şeyler ve bunların nasıl yapılacağı genç kanun koyucuların işidir; oylamayı kanuna bağlamak ise bizim işimiz. Oy açıkça verilsin. Bundan önce yargıçlar, davacının ve davalının tam karşısında, yaşlarına göre sırayla, olabildiğince yakın otursunlar; boş vakti olan bütün vatandaşlar da bu tür davaları dikkatle dinlesin. Önce davacı, ikinci olarak davalı birer konuşma yapsın.
ἀπομερισθὲν δικαστήριον· εἰσαγωγὰς δὲ τούτων καὶ προσκλήσεις καὶ ὅσα τοιαῦτα καὶ ὡς δεῖ γίγνεσθαι, τοῖς νεωτέροις νομοθέταις χρὴ μέλειν, τὴν διαψήφισιν δὲ ἡμέτερον ἔργον νομοθετεῖν. ἔστω δὴ φανερὰ μὲν ἡ ψῆφος τιθεμένη, πρὸ τούτου δὲ κατὰ τὸ στόμα τοῦ διώκοντός τε καὶ φεύγοντος ὁ δικαστὴς ἑξῆς ἡμῖν ἐγγύτατα κατὰ πρέσβιν ἱζέσθω, πάντες δʼ οἱ πολῖται, ὅσοιπερ ἂν ἄγωσι σχολήν, ἐπήκοοι ἔστωσαν σπουδῇ τῶν τοιούτων δικῶν. λέγειν δὲ ἕνα λόγον, πρῶτον
855eBu konuşmalardan sonra en yaşlı yargıç sorgulamaya başlasın ve söylenenleri yeterince incelesin; en yaşlıdan sonra da bütün yargıçlar sırayla, taraflardan birinin söylediği ya da söylemediği şeylerden hangisini herhangi bir bakımdan eksik buluyorsa onu ele alsın. Hiçbir eksik bulmayan sorgulamayı bir başkasına bıraksın.
Söylenenlerden yerinde görülenleri, bütün yargıçların mühürlerini basarak yazıyla onaylasınlar ve tabletleri ocağın üzerine koysunlar. Ertesi gün yine aynı yerde toplanıp aynı şekilde sorgulayarak davayı baştan sona gözden geçirsinler ve söylenenlere yine mühürlerini bassınlar. Bunu üç kez yaptıktan, kanıtları ve tanıkları yeterince dinledikten sonra her biri kutsal oyunu versin ve ocak önünde gücü yettiğince adil ve doğru olanı yargılayacağına söz versin; böylece bu dava sonuçlandırılsın.
μὲν τὸν διώκοντα, τὸν δὲ φεύγοντα δεύτερον· μετὰ δὲ τοὺς λόγους τούτους ἄρχεσθαι μὲν τὸν γεραίτατον ἀνακρίνοντα, ἰόντα εἰς τὴν τῶν λεχθέντων σκέψιν ἱκανήν, μετὰ δὲ τὸν πρεσβύτατον ἑξῆς ἅπαντας χρὴ διεξελθεῖν ὅτι ἂν παρʼ ἑκατέρου τις τῶν ἀντιδίκων ῥηθὲν ἢ μὴ ῥηθὲν ἐπιποθῇ τινα τρόπον· ὁ δὲ μηδὲν ποθῶν ἄλλῳ τὴν ἀνάκρισιν παραδιδότω.
ΑΘ. τῶν δὲ ῥηθέντων ἐπισφραγισαμένους ὅσα ἂν εἶναι καίρια
δοκῇ, γράμμασιν σημεῖα ἐπιβάλλοντας πάντων τῶν δικαστῶν, θεῖναι ἐπὶ τὴν ἑστίαν, καὶ πάλιν αὔριον εἰς ταὐτὸν συνελθόντας, ὡσαύτως τε ἀνακρίνοντας διεξελθεῖν τὴν δίκην καὶ σημεῖα ἐπιβάλλοντας αὖ τοῖς λεχθεῖσιν· καὶ τρὶς δράσαντας τοῦτο, τεκμήριά τε καὶ μάρτυρας ἱκανῶς παραλαβόντας, ψῆφον ἱερὰν ἕκαστον φέροντα καὶ ὑποσχόμενον πρὸς τῆς ἑστίας εἰς δύναμιν τὰ δίκαια καὶ ἀληθῆ κρίνειν, οὕτω τέλος ἐπιθεῖναι τῇ τοιαύτῃ δίκῃ.
856bTanrılarla ilgili suçlardan sonra yönetim düzenini yıkmaya ilişkin suçlar gelir. Bir insanı iktidara getirerek kanunları köleleştiren, şehri hizip yandaşlarının buyruğu altına sokan, bütün bunları zorla yapan ve ayaklanma çıkararak kanunu çiğneyen kişiyi bütün şehrin en büyük düşmanı saymak gerekir. Bu tür işlerin hiçbirine ortak olmayan ama şehirde en yüksek makamlardan birini tutan, bunları fark etmeyen ya da fark ettiği hâlde korkaklık yüzünden vatanı için öç almayan kişiyi de kötülükte ikinci sırada gelen bir vatandaş saymak gerekir.
μετὰ δὲ τὰ περὶ θεοὺς τὰ περὶ κατάλυσιν τῆς πολιτείας. ὃς ἂν ἄγων εἰς ἀρχὴν ἀνθρώπων δουλῶται μὲν τοὺς νόμους, ἑταιρίας δὲ τὴν πόλιν ὑπήκοον ποιῇ, καὶ βιαίως δὴ πᾶν τοῦτο πράττων καὶ στάσιν ἐγείρων παρανομῇ, τοῦτον δὴ διανοεῖσθαι δεῖ πάντων πολεμιώτατον ὅλῃ τῇ πόλει· τὸν δὲ κοινωνοῦντα μὲν τῶν τοιούτων μηδενί, τῶν μεγίστων δὲ μετέχοντα ἀρχῶν ἐν τῇ πόλει, λεληθότα τε ταῦτα αὐτόν, ἢ
856cAzıcık işe yarayan her adam, yönetim düzenini zorla ve kanuna aykırı biçimde değiştirmeye kalkışanı yargılanmak üzere yöneticilere ihbar etsin. Bunların yargıçları tapınak soyguncularınınkiler olsun, bütün yargılama da onlarınki gibi yapılsın; çoğunluğu kazanan oy ölüm cezası versin. Kısacası babanın lekesi ve cezası çocuklarından hiçbirine geçmesin; meğer ki birinin babası, dedesi ve dedesinin babası art arda ölüm cezasına çarptırılmış olsun.
μὴ λεληθότα, δειλίᾳ δʼ, ὑπὲρ πατρίδος αὑτοῦ μὴ τιμωρούμενον, δεῖ δεύτερον ἡγεῖσθαι τὸν τοιοῦτον πολίτην κάκῃ. πᾶς δὲ ἀνήρ, οὗ καὶ σμικρὸν ὄφελος, ἐνδεικνύτω ταῖς ἀρχαῖς εἰς κρίσιν ἄγων τὸν ἐπιβουλεύοντα βιαίου πολιτείας μεταστάσεως ἅμα καὶ παρανόμου· δικασταὶ δὲ ἔστωσαν τούτοις οἵπερ τοῖς ἱεροσύλοις, καὶ πᾶσαν τὴν κρίσιν ὡσαύτως αὐτοῖς γίγνεσθαι καθάπερ ἐκείνοις, τὴν ψῆφον θάνατον φέρειν τὴν πλήθει νικῶσαν. ἑνὶ δὲ λόγῳ, πατρὸς ὀνείδη καὶ τιμωρίας
856dŞehir bunları kendi mal varlıklarıyla birlikte — tamamen düzenlenmiş kura payına ait olanlar hariç — eski vatanlarına ve şehirlerine göndersin. Birden fazla oğlu olan vatandaşların en az on yaşındaki oğulları arasından, babalarının ya da baba ya da ana tarafından dedelerinin gösterdiği on kişi seçilip aralarında kura çekilsin; kurayı kazananların adları Delphoi'ye gönderilsin. Tanrı hangisini seçerse, onu boşalan eve daha iyi bir talihle mirasçı olarak yerleştirsinler.
παίδων μηδενὶ συνέπεσθαι, πλὴν ἐάν τινι πατὴρ καὶ πάππος καὶ πάππου πατὴρ ἐφεξῆς ὄφλωσι θανάτου δίκην· τούτους δὲ ἡ πόλις ἔχοντας τὴν αὑτῶν οὐσίαν, πλὴν ὅσον κατεσκευασμένου τοῦ κλήρου παντελῶς, εἰς τὴν αὑτῶν ἀρχαίαν ἐκπεμπέσθω πατρίδα καὶ πόλιν. οἷς δʼ ἂν τῶν πολιτῶν ὑεῖς ὄντες τυγχάνωσιν πλείους ἑνός, μὴ ἔλαττον δέκα ἔτη γεγονότες, κληρῶσαι μὲν τούτων δέκα, οὓς ἂν ἀποφήνῃ πατὴρ ἢ πάππος ὁ πρὸς πατρὸς ἢ μητρός, τῶν δὲ λαχόντων τὰ
856eKleinias: Güzel.
Atinalı: Üçüncü bir ortak kanun daha olsun: Birini ihanetle suçlayıp mahkemeye götürenler için, yargılayacak yargıçlar ve davaların usulü hakkında. Suçluların soyunun ülkede kalması ve vatandan çıkarılması konusunda da bu tek kanun üçü için geçerli olsun: hain, tapınak soyguncusu ve şehrin kanunlarını zorla yıkan için.
ὀνόματα εἰς Δελφοὺς πεμφθέντων· ὃν δʼ ἂν ὁ θεὸς ἀνέλῃ, κληρονόμον εἰς τὸν οἶκον καταστῆσαι τὸν τῶν ἐκλιπόντων τύχῃ ἀμείνονι.
ΚΛ. καλῶς.
ΑΘ. κοινὸς δʼ ἔτι τρίτος εἷς ἔστω νόμος περὶ δικαστῶν τε, οὓς δεῖ δικάζειν αὐτοῖς, καὶ ὁ τρόπος τῶν δικῶν, οἷς ἂν προδόσεως αἰτίαν ἐπιφέρων τις εἰς δικαστήριον ἄγῃ· καὶ μονῆς ὡσαύτως ἐκγόνοις καὶ ἐξόδου τῆς πατρίδος εἷς ἔστω
857aHırsız için ise, ister büyük ister küçük bir şey çalsın, yine tek bir kanun ve herkes için tek bir ceza konsun. Böyle bir davada hüküm giyen, kura payının dışında yeterli başka bir mal varlığı varsa önce çaldığının iki katını ödemelidir; yoksa ödeyene ya da davayı kazananı ikna edene kadar hapsedilsin.
περὶ ταῦτα νόμος οὗτος τρισί, προδότῃ καὶ ἱεροσύλῳ καὶ τῷ τοὺς τῆς πόλεως νόμους βίᾳ ἀπολλύντι. κλέπτῃ δέ, ἐάντε μέγα ἐάντε σμικρὸν κλέπτῃ τις, εἷς αὖ νόμος κείσθω καὶ μία δίκης τιμωρία σύμπασιν· τὸ μὲν γὰρ κλαπὲν δὴ χρεὼν διπλάσιον πρῶτον ἐκτίνειν, ἐὰν ὄφλῃ τις τὴν τοιαύτην δίκην καὶ ἱκανὴν ἔχῃ τὴν ἄλλην οὐσίαν ἀποτίνειν ὑπὲρ τὸν κλῆρον, ἐὰν δὲ μή, δεδέσθαι ἕως ἂν ἐκτείσῃ ἢ πείσῃ τὸν καταδικασάμενον.
857bBiri kamu malını çalmaktan hüküm giyerse, şehri ikna ederek ya da çaldığının iki katını ödeyerek hapisten kurtulsun.
Kleinias: Nasıl olur da, yabancı, hırsız için büyük ya da küçük bir şey çalmasının, tapınaklardan ya da dine ait olmayan yerlerden çalmasının hiçbir fark yaratmadığını söyleriz? Hırsızlığın türlü türlü olan bütün öbür farklılıklarını da kanun koyucunun izleyip birbirinden farklı cezalar vermesi gerekmez mi?
Atinalı: Çok güzel, Kleinias. Neredeyse sürüklenip giderken bana çarparak beni uyandırdın; daha önce de düşündüğüm bir şeyi hatırlattın: Kanun koymaya ilişkin işler, şu an aklıma gelenle söyleyeyim, hiçbir zaman doğru biçimde işlenmemiştir.
ἐὰν δέ τις ὄφλῃ κλοπῆς δημοσίᾳ δίκην, πείσας τὴν πόλιν ἢ τὸ κλέμμα ἐκτείσας διπλοῦν, ἀπαλλαττέσθω τῶν δεσμῶν.
ΚΛ. πῶς δὴ λέγομεν, ὦ ξένε, μηδὲν διαφέρειν τῷ κλέπτοντι μέγα ἢ σμικρὸν ὑφελομένῳ, καὶ ἐξ ἱερῶν ἢ ὁσίων, καὶ ὅσα ἄλλα ἐστὶν περὶ κλοπὴν πᾶσαν ἀνομοιότητα ἔχοντα, οἷς δεῖ ποικίλοις οὖσιν ἕπεσθαι τὸν νομοθέτην μηδὲν ὁμοίαις ζημίαις ζημιοῦντα;
ΑΘ. ἄριστʼ, ὦ Κλεινία· σχεδόν τοί με ὥσπερ φερόμενον
857cPeki bunu da neden söylüyoruz? Bugün kanun konan herkesi, kölelerin kölelerce tedavi edilmesine benzettiğimizde kötü bir benzetme yapmamıştık. Şunu iyi bilmek gerekir: Hekimliği logos olmadan yalnız tecrübeyle yürüten hekimlerden biri, hür bir hastayla konuşan hür bir hekime rastlasa — felsefe yapmaya yakın sözler kullanan, hastalığı kökünden ele alan, bedenlerin bütün tabiatına kadar geri giden bir hekime — hemen kahkahayı basar ve hekim denen kişilerin çoğunun bu tür durumlarda hep dilinin ucunda olan sözlerden başkasını söylemezdi.
ἀντικρούσας ἀνήγειρας, ἐννενοηκότα δὲ καὶ πρότερον ὑπέμνησας ὅτι τὰ περὶ τὴν τῶν νόμων θέσιν οὐδενὶ τρόπῳ πώποτε γέγονεν ὀρθῶς διαπεπονημένα, ὥς γε ἐν τῷ νῦν παραπεπτωκότι λέγειν. πῶς δʼ αὖ καὶ τοῦτο λέγομεν; οὐ κακῶς ἀπῃκάσαμεν, ὅτε δούλοις ὡς ἰατρευομένοις ὑπὸ δούλων ἀπῃκάζομεν πάντας τοὺς νῦν νομοθετουμένους. εὖ γὰρ ἐπίστασθαι δεῖ τὸ τοιόνδε, ὡς εἰ καταλάβοι ποτέ τις ἰατρὸς τῶν ταῖς ἐμπειρίαις ἄνευ λόγου τὴν ἰατρικὴν μεταχειριζομένων
857dŞöyle derdi: "Budala, hastayı tedavi etmiyorsun, neredeyse eğitiyorsun; sanki onun sağlıklı değil, hekim olması gerekiyormuş gibi."
ἐλεύθερον ἐλευθέρῳ νοσοῦντι διαλεγόμενον ἰατρόν, καὶ τοῦ φιλοσοφεῖν ἐγγὺς χρώμενον μὲν τοῖς λόγοις, ἐξ ἀρχῆς τε ἁπτόμενον τοῦ νοσήματος, περὶ φύσεως πάσης ἐπανιόντα τῆς τῶν σωμάτων, ταχὺ καὶ σφόδρα γελάσειεν ἂν καὶ οὐκ ἂν ἄλλους εἴποι λόγους ἢ τοὺς περὶ τὰ τοιαῦτʼ ἀεὶ προχείρους ὄντας τοῖς πλείστοις λεγομένοις ἰατροῖς· φαίη γὰρ ἂν ὦ μῶρε, οὐκ ἰατρεύεις τὸν νοσοῦντα ἀλλὰ σχεδὸν παιδεύεις,
857eKleinias: Böyle söylerse doğru söylemiş olmaz mı?
Atinalı: Belki; yeter ki şunu da düşünsün: Kanunları bizim şimdi yaptığımız gibi ele alan kişi vatandaşları eğitiyordur, kanun koymuyordur. Bu da yerinde bir söz gibi görünmez mi?
Kleinias: Belki.
Atinalı: Ama şu anki durumumuz talihli.
Kleinias: Nasıl yani?
Atinalı: Kanun koymak zorunda olmamamız; kendimiz bütün yönetim düzenini inceleyerek en iyi olanı ve en zorunlu olanı, bunların hangi yolla gerçekleşebileceğini görmeye çalışabilmemiz.
ὡς ἰατρὸν ἀλλʼ οὐχ ὑγιῆ δεόμενον γίγνεσθαι.
ΚΛ. οὐκοῦν λέγων τὰ τοιαῦτα ὀρθῶς ἂν λέγοι;
ΑΘ. τάχʼ ἄν, εἰ προσδιανοοῖτό γε ὡς ὅστις περὶ νόμων οὕτω διεξέρχεται, καθάπερ ἡμεῖς τὰ νῦν, παιδεύει τοὺς πολίτας ἀλλʼ οὐ νομοθετεῖ. ἆρʼ οὖν οὐ καὶ τοῦτʼ ἂν πρὸς τρόπου λέγειν φαίνοιτο;
ΚΛ. ἴσως.
ΑΘ. εὐτυχὲς δὲ ἡμῶν τὸ παρὸν γέγονεν.
ΚΛ. τὸ ποῖον δή;
ΑΘ. τὸ μηδεμίαν ἀνάγκην εἶναι νομοθετεῖν, ἀλλʼ αὐτοὺς
858aNitekim şimdi, anlaşılan, istersek kanunlar konusunda en iyi olanı, istersek en zorunlu olanı inceleyebiliriz. Hangisini uygun görüyorsak onu seçelim.
Kleinias: Gülünç bir seçimi önümüze koyuyoruz, yabancı. Böyle yaparsak, büyük bir zorunluluk altında, yarına bırakamazmış gibi hemen kanun koymak zorunda kalan kanun koyuculara benzemiş oluruz.
ἐν σκέψει γενομένους περὶ πάσης πολιτείας πειρᾶσθαι κατιδεῖν τό τε ἄριστον καὶ τὸ ἀναγκαιότατον, τίνα τρόπον ἂν γιγνόμενον γίγνοιτο. καὶ δὴ καὶ τὸ νῦν ἔξεστιν ἡμῖν, ὡς ἔοικεν, εἰ μὲν βουλόμεθα, τὸ βέλτιστον σκοπεῖν, εἰ δὲ βουλόμεθα, τὸ ἀναγκαιότατον περὶ νόμων· αἱρώμεθα οὖν πότερον δοκεῖ.
ΚΛ. γελοίαν, ὦ ξένε, προτιθέμεθα τὴν αἵρεσιν, καὶ ἀτεχνῶς ὥσπερ κατεχομένοις νομοθέταις ὅμοιοι γιγνοίμεθʼ
858bOysa biz — tanrının izniyle söyleyelim — taş ustaları ya da başka bir yapıya başlayan kimseler gibi, kurulacak yapıya uygun olanları seçeceğimiz malzemeyi karmakarışık bir yığın hâlinde toplayabilir, seçimi de rahat rahat yapabiliriz. O hâlde kendimizi şimdi zorunluluk altında inşa edenler olarak değil, hâlâ boş vakit içinde bir kısım malzemeyi kenara ayıran, bir kısmını birleştiren kimseler olarak düşünelim. Böylece kanunların bir kısmını konmuş, bir kısmını ise kenara ayrılmış malzeme olarak söylemek doğru olur.
ἂν ὑπὸ μεγάλης τινὸς ἀνάγκης ἤδη νομοθετεῖν, ὡς οὐκέτʼ ἐξὸν εἰς αὔριον· ἡμῖν δʼ—εἰπεῖν σὺν θεῷ—ἔξεστι, καθάπερ ἢ λιθολόγοις ἢ καί τινος ἑτέρας ἀρχομένοις συστάσεως, παραφορήσασθαι χύδην ἐξ ὧν ἐκλεξόμεθα τὰ πρόσφορα τῇ μελλούσῃ γενήσεσθαι συστάσει, καὶ δὴ καὶ κατὰ σχολὴν ἐκλέξασθαι. τιθῶμεν οὖν ἡμᾶς νῦν εἶναι μὴ τοὺς ἐξ ἀνάγκης οἰκοδομοῦντας, ἀλλὰ τοὺς ἐπὶ σχολῆς ἔτι τὰ μὲν παρατιθεμένους, τὰ δὲ συνιστάντας· ὥστε ὀρθῶς ἔχει τὰ μὲν ἤδη τῶν
858cAtinalı: Böylece kanunlara toplu bakışımız, Kleinias, daha tabii bir şekilde olur. Tanrı aşkına, kanun koyucular hakkında şuna bakalım.
Kleinias: Neye?
Atinalı: Şehirlerde başka pek çok kişinin de yazdığı yazılar ve yazılarda sözler vardır; kanun koyucunun da yazıları ve sözleri vardır.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Öyleyse ötekilerin, yani şairlerin ve ister vezinsiz ister vezinli olarak hayat hakkındaki öğütlerini yazıp hatırlansın diye bırakanların yazılarına dikkat edip kanun koyucularınkine dikkat etmeyelim mi? Yoksa hepsinden çok onlarınkine mi?
νόμων λέγειν ὡς τιθέμενα, τὰ δʼ ὡς παρατιθέμενα.
ΑΘ. γένοιτο γοῦν ἄν, ὦ Κλεινία, κατὰ φύσιν μᾶλλον ἡμῖν ἡ σύνοψις τῶν νόμων. ἴδωμεν γὰρ οὖν, ὦ πρὸς θεῶν, τὸ τοιόνδε περὶ νομοθετῶν.
ΚΛ. τὸ ποῖον δή;
ΑΘ. γράμματα μέν που καὶ ἐν γράμμασιν λόγοι καὶ ἄλλων εἰσὶ πολλῶν ἐν ταῖς πόλεσιν γεγραμμένοι, γράμματα δὲ καὶ τὰ τοῦ νομοθέτου καὶ λόγοι.
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. πότερον οὖν τοῖς μὲν τῶν ἄλλων συγγράμμασιν,
858dKleinias: Elbette çok daha fazla.
Atinalı: Peki yazanlar arasında güzel, iyi ve adil olan şeyler hakkında öğüt vermesi, bunların ne olduğunu ve mesut olacak kişilerin bunlarla nasıl uğraşması gerektiğini öğretmesi gereken yalnız kanun koyucu değil mi?
Kleinias: Elbette.
ποιητῶν καὶ ὅσοι ἄνευ μέτρων καὶ μετὰ μέτρων τὴν αὑτῶν εἰς μνήμην συμβουλὴν περὶ βίου κατέθεντο συγγράψαντες, προσέχωμεν τὸν νοῦν, τοῖς δὲ τῶν νομοθετῶν μὴ προσέχωμεν; ἢ πάντων μάλιστα;
ΚΛ. πολύ γε.
ΑΘ. ἀλλὰ δῆτα οὐ χρὴ τὸν νομοθέτην μόνον τῶν γραφόντων περὶ καλῶν καὶ ἀγαθῶν καὶ δικαίων συμβουλεύειν, διδάσκοντα οἷά τέ ἐστι καὶ ὡς ἐπιτηδευτέον αὐτὰ τοῖς μέλλουσιν εὐδαίμοσιν ἔσεσθαι;
ΚΛ. καὶ πῶς οὔ;
858eAtinalı: Peki Homeros'un, Tyrtaios'un ve öteki şairlerin hayat ve uğraşlar hakkında kötü şeyler yazıp bırakmaları daha utanç verici de, Lykurgos'un, Solon'un ve kanun koyucu olup yazı yazmış öbür kişilerin böyle yapması daha az mı utanç verici?
Yoksa doğrusu şu değil mi: Şehirlerdeki bütün yazılar arasında, açılıp okununca, kanunlarla ilgili yazılanlar açık ara en güzel ve en iyi yazılar olarak görünmeli; ötekilerin yazdıkları ya onlara uymalı ya da onlarla çelişirse gülünç sayılmalı?
ΑΘ. ἀλλὰ αἰσχρὸν δὴ μᾶλλον Ὁμήρῳ τε καὶ Τυρταίῳ καὶ τοῖς ἄλλοις ποιηταῖς περὶ βίου τε καὶ ἐπιτηδευμάτων κακῶς θέσθαι γράψαντας, Λυκούργῳ δὲ ἧττον καὶ Σόλωνι καὶ ὅσοι δὴ νομοθέται γενόμενοι γράμματα ἔγραψαν;
ΑΘ. ἢ τό γε ὀρθόν, πάντων δεῖ γραμμάτων τῶν ἐν ταῖς πόλεσι τὰ περὶ τοὺς νόμους γεγραμμένα φαίνεσθαι διαπτυττόμενα μακρῷ κάλλιστά τε καὶ ἄριστα, τὰ δὲ τῶν ἄλλων ἢ κατʼ ἐκεῖνα
859aŞehirlerin kanunlarını yazarken yazılanların seven ve aklı başında bir baba ya da ana kılığında görünmesi gerektiğini mi düşünelim, yoksa bir tiran ya da efendi gibi emir verip tehdit ederek duvarlara yazıp çekip gitmesi gerektiğini mi? Öyleyse şimdi biz de kanunlar hakkında bu şekilde düşünerek konuşmaya çalışıp çalışmayacağımıza bakalım; gücümüz yetsin yetmesin, hiç değilse istekli olduğumuzu göstererek.
συνεπόμενα, ἢ διαφωνοῦντα αὐτοῖς εἶναι καταγέλαστα; οὕτω διανοώμεθα περὶ νόμων δεῖν γραφῆς γίγνεσθαι ταῖς πόλεσιν, ἐν πατρός τε καὶ μητρὸς σχήμασι φιλούντων τε καὶ νοῦν ἐχόντων φαίνεσθαι τὰ γεγραμμένα, ἢ κατὰ τύραννον καὶ δεσπότην τάξαντα καὶ ἀπειλήσαντα γράψαντα ἐν τοίχοις ἀπηλλάχθαι; σκοπῶμεν οὖν δὴ καὶ τὰ νῦν ἡμεῖς πότερα ταύτῃ πειρώμεθα λέγειν διανοηθέντες περὶ νόμων, εἴτʼ οὖν
859bBu yolda yürürken başımıza bir şey gelmesi gerekiyorsa gelsin. Bu iyi bir şey olur; tanrı da dilerse, bu yoldan iyilik gelir.
Kleinias: Güzel söyledin; dediğin gibi yapalım.
Atinalı: Öyleyse önce, başladığımız gibi, tapınak soyguncuları, her türlü hırsızlık ve bütün haksızlıklar hakkındaki kanunu titizlikle incelemeliyiz; kanun koyarken bir kısmını koymuş, bir kısmını hâlâ incelemekte oluşumuzdan da rahatsız olmamalıyız. Çünkü kanun koyucu olma yolundayız, henüz değiliz; ama belki yakında oluruz.
δυνάμεθα εἴτε μή, ἀλλʼ οὖν τό γε πρόθυμον παρεχόμενοι· καὶ κατὰ ταύτην τὴν ὁδὸν ἰόντες, ἂν ἄρα τι καὶ δέῃ πάσχειν, πάσχωμεν. ἀγαθὸν δʼ εἴη τε, καὶ ἂν θεὸς ἐθέλῃ, γίγνοιτʼ ἂν ταύτῃ.
ΚΛ. καλῶς εἴρηκας, ποιῶμέν τε ὡς λέγεις.
ΑΘ. διασκεπτέον ἄρα πρῶτον, ὥσπερ ἐπεχειρήσαμεν, ἀκριβῶς τὸν περὶ τῶν τε ἱεροσυλούντων καὶ κλοπῆς πάσης πέρι καὶ ἀδικημάτων συμπάντων, καὶ οὐ δυσχεραντέον εἰ
859cSöylediğim konuları söylediğim gibi incelemek uygun görülüyorsa, inceleyelim.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Bütün güzel ve adil şeyler konusunda şuna bakmaya çalışalım: Kendi aramızda — en azından başka hiçbir şeyde değilse çoğunluktan farklı olmaya can attığımızı söyleyebileceğimiz bizler — ve çoğunluk kendi arasında, şu anda nerede anlaşıyor, nerede ayrılıyoruz?
μεταξὺ νομοθετοῦντες τὰ μὲν ἔθεμεν, τῶν δʼ ἔτι διασκοποῦμεν πέρι· νομοθέται γὰρ γιγνόμεθα ἀλλʼ οὐκ ἐσμέν πω, τάχα δὲ ἴσως ἂν γενοίμεθα. εἰ δὴ δοκεῖ περὶ ὧν εἴρηκα ὡς εἴρηκα σκοπεῖσθαι, σκοπώμεθα.
ΚΛ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΑΘ. περὶ δὴ καλῶν καὶ δικαίων συμπάντων πειρώμεθα κατιδεῖν τὸ τοιόνδε, ὅπῃ ποτὲ ὁμολογοῦμεν νῦν καὶ ὅπῃ διαφερόμεθα ἡμεῖς τε ἡμῖν αὐτοῖς, οἳ δὴ φαῖμεν ἂν προθυμεῖσθαί γε, εἰ μηδὲν ἄλλο, διαφέρειν τῶν πλείστων, οἱ πολλοί
859dKleinias: Aramızdaki hangi ayrılıkları düşünerek söylüyorsun?
Atinalı: Anlatmaya çalışacağım. Genel olarak adalet konusunda, adil insanlar, adil şeyler ve adil eylemler konusunda hepimiz bir bakıma bunların hepsinin güzel olduğunda anlaşıyoruz. Öyle ki biri, adil insanların bedenen çirkin olsalar bile en adil karakterleri bakımından son derece güzel olduğunu ısrarla söylese, hemen hiç kimse onun yanlış konuştuğunu düşünmez.
τε αὐτοὶ πρὸς αὑτοὺς αὖ.
ΚΛ. τὰς ποίας δὲ δὴ διαφορὰς ἡμῶν ἐννοηθεὶς λέγεις;
ΑΘ. ἐγὼ πειράσομαι φράζειν. περὶ δικαιοσύνης ὅλως καὶ τῶν δικαίων ἀνθρώπων τε καὶ πραγμάτων καὶ πράξεων πάντες πως συνομολογοῦμεν πάντα εἶναι ταῦτα καλά, ὥστε οὐδʼ εἴ τις διισχυρίζοιτο εἶναι τοὺς δικαίους ἀνθρώπους, ἂν καὶ τυγχάνωσιν ὄντες αἰσχροὶ τὰ σώματα, κατʼ αὐτό γε τὸ δικαιότατον ἦθος ταύτῃ παγκάλους εἶναι, σχεδὸν οὐδεὶς ἂν
859eKleinias: Doğru olmaz mı?
Atinalı: Belki. Ama şuna bakalım: Adalete bağlı olan her şey güzelse, bu "her şey"in içine maruz kaldığımız şeyler (hâller) de girer; hem de neredeyse yaptığımız şeyler kadar.
Kleinias: Ne olmuş yani?
Atinalı: Adil olan bir eylem, adilden pay aldığı ölçüde güzelden de pay alır.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Öyleyse adilden pay alan bir maruz kalışın da aynı ölçüde güzel olduğu kabul edilirse, sözümüz kendisiyle çelişmez, değil mi?
λέγων οὕτω πλημμελῶς δόξειε λέγειν.
ΚΛ. οὐκοῦν ὀρθῶς;
ΑΘ. ἴσως· ἴδωμεν δὲ ὡς, εἰ πάντʼ ἐστὶν καλὰ ὅσα δικαιοσύνης ἔχεται, τῶν πάντων τοι καὶ τὰ παθήματα ἡμῖν ἐστιν, σχεδὸν τοῖς ποιήμασιν ἴσα.
ΚΛ. τί οὖν δή;
ΑΘ. ποίημα μέν, ὅπερ ἂν ᾖ δίκαιον, σχεδὸν ὅσονπερ ἂν τοῦ δικαίου κοινωνῇ, κατὰ τοσοῦτον καὶ τοῦ καλοῦ μετέχον ἐστί.
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. οὐκοῦν καὶ πάθος ὅπερ ἂν δικαίου κοινωνῇ, κατὰ
860aKleinias: Doğru.
Atinalı: Ama bir maruz kalışın adil, fakat çirkin olduğunu kabul edersek, adil ile güzel birbiriyle çelişir; çünkü adil olanların en çirkin şeyler olduğunu söylemiş oluruz.
Kleinias: Bunu nasıl söyledin?
Atinalı: Anlamak hiç zor değil. Az önce koyduğumuz kanunlar, şimdi söylediklerimizin tam tersini buyuruyor gibi görünebilir.
Kleinias: Hangileri?
τοσοῦτον γίγνεσθαι καλὸν ὁμολογούμενον, οὐκ ἂν διαφωνοῦντα παρέχοι τὸν λόγον;
ΚΛ. ἀληθῆ.
ΑΘ. ἐὰν δέ γε δίκαιον μὲν ὁμολογῶμεν, αἰσχρὸν δὲ εἶναι πάθος, διαφωνήσει τό τε δίκαιον καὶ τὸ καλόν, λεχθέντων τῶν δικαίων αἰσχίστων εἶναι.
ΚΛ. πῶς τοῦτο εἴρηκας;
ΑΘ. οὐδὲν χαλεπὸν ἐννοεῖν· οἱ γὰρ ὀλίγῳ πρόσθεν τεθέντες ἡμῖν νόμοι πάντων ἐναντιώτατα παραγγέλλειν δόξειαν ἂν τοῖς νῦν λεγομένοις.
ΚΛ. ποίοις;
860bAtinalı: Tapınak soyguncusunun ve iyi konmuş kanunların düşmanının ölmesinin adil olacağını koymuştuk. Bu türden pek çok kural daha koymak üzereyken durduk; çünkü bunların sayıca ve büyüklükçe sınırsız maruz kalışlar olduğunu, bütün maruz kalışların en adili ama aynı zamanda en çirkini olduğunu gördük. Böylece adil olanlarla güzel olanlar bize bazen tamamen aynı, bazen de tamamen zıt görünmez mi?
Kleinias: Öyle görünüyor.
ΑΘ. τὸν ἱερόσυλόν που ἐτίθεμεν δικαίως ἂν ἀποθνῄσκειν καὶ τὸν τῶν εὖ κειμένων νόμων πολέμιον, καὶ μέλλοντες δὴ νόμιμα τοιαῦτα τιθέναι πάμπολλα ἐπέσχομεν, ἰδόντες ὡς ταῦτα ἐστὶν μὲν ἄπειρα παθήματα πλήθει καὶ μεγέθεσιν, δικαιότατα δὲ πάντων παθημάτων καὶ συμπάντων αἴσχιστα. μῶν οὐχ οὕτως ἡμῖν τά τε δίκαια καὶ τὰ καλὰ τοτὲ μὲν ὡς ταὐτὰ σύμπαντα, τοτὲ δὲ ὡς ἐναντιώτατα φανεῖται;
ΚΛ. κινδυνεύει.
860cAtinalı: Çoğunluk bu konularda güzel olanlarla adil olanları böyle birbirine uymaz biçimde ayrı ayrı adlandırır.
Kleinias: Öyle görünüyor, yabancı.
Atinalı: Peki Kleinias, bizim söylediklerimize de bir daha bakalım: Bu konularda kendi içinde ne kadar tutarlı?
Kleinias: Neyin neyle tutarlılığı?
Atinalı: Önceki konuşmalarda açıkça söylediğimi sanıyorum; önce söylemediysem bile şimdi söylüyormuşum gibi kabul edin...
Kleinias: Neyi?
ΑΘ. τοῖς μὲν τοίνυν πολλοῖς οὕτω περὶ τὰ τοιαῦτα ἀσυμφώνως τὰ καλὰ καὶ τὰ δίκαια διερριμμένα προσαγορεύεται.
ΚΛ. φαίνεται γοῦν, ὦ ξένε.
ΑΘ. τὸ τοίνυν ἡμέτερον, ὦ Κλεινία, πάλιν ἴδωμεν πῶς αὖ περὶ αὐτὰ ταῦτα ἔχει τῆς συμφωνίας.
ΚΛ. ποίας δὴ πρὸς ποίαν;
ΑΘ. ἐν τοῖς ἔμπροσθεν λόγοις οἶμαι διαρρήδην ἐμὲ εἰρηκέναι πως, εἰ δʼ οὖν μὴ πρότερον, ἀλλὰ νῦν ὡς λέγοντα τίθετε—
ΚΛ. τὸ ποῖον;
860dAtinalı: Bütün kötülerin her bakımdan istemeden kötü olduğunu. Bu böyle olunca, ister istemez bunun ardından şu söz gelir.
Kleinias: Hangisi?
Atinalı: Haksız olan kötüdür, kötü olan da istemeden öyledir. İstemeden olan bir şeyin isteyerek yapılması hiçbir zaman akla sığmaz. Öyleyse haksızlığın istemeden olduğunu kabul eden kişinin gözünde haksızlık eden istemeden haksızlık ediyor görünür; şimdi benim de bunu kabul etmem gerekir. Çünkü herkesin istemeden haksızlık ettiğini kabul ediyorum. Biri yenme ya da şöhret hırsıyla insanların istemeden haksız olduklarını, ama birçoğunun isteyerek haksızlık ettiğini söylese bile, benim sözüm ilkidir, bu değil.
ΑΘ. ὡς οἱ κακοὶ πάντες εἰς πάντα εἰσὶν ἄκοντες κακοί· τούτου δὲ οὕτως ἔχοντος, ἀνάγκη που τούτῳ συνέπεσθαι τὸν ἑξῆς λόγον.
ΚΛ. τίνα λέγεις;
ΑΘ. ὡς ὁ μὲν ἄδικός που κακός, ὁ δὲ κακὸς ἄκων τοιοῦτος. ἀκουσίως δὲ ἑκούσιον οὐκ ἔχει πράττεσθαί ποτε λόγον· ἄκων οὖν ἐκείνῳ φαίνοιτʼ ἂν ἀδικεῖν ὁ ἀδικῶν τῷ τὴν ἀδικίαν ἀκούσιον τιθεμένῳ, καὶ δὴ καὶ νῦν ὁμολογητέον ἐμοί· σύμφημι γὰρ ἄκοντας ἀδικεῖν πάντας—εἰ καί τις φιλονικίας
860ePeki ben kendi sözlerimle nasıl tutarlı kalabilirim? Bana, Kleinias ve Megillos, şöyle sorsanız: "Bu böyleyse, yabancı, Magnetlerin şehrine kanun koyma konusunda bize ne öğütlersin? Kanun koyalım mı, koymayalım mı?" "Elbette koyun," derim.
"Peki onlar için istemeden ve isteyerek işlenen haksızlıkları ayıracak, isteyerek işlenen kusurlara ve haksızlıklara daha büyük, ötekilere daha küçük cezalar mı koyacağız? Yoksa isteyerek işlenen haksızlık diye bir şey hiç olmadığına göre hepsine eşit ceza mı?"
ἢ φιλοτιμίας ἕνεκα ἄκοντας μὲν ἀδίκους εἶναί φησιν, ἀδικεῖν μὴν ἑκόντας πολλούς, ὅ γʼ ἐμὸς λόγος ἐκεῖνος ἀλλʼ οὐχ οὗτος—τίνα οὖν αὖ τρόπον ἔγωγε συμφωνοίην ἂν τοῖς ἐμαυτοῦ λόγοις; εἴ με, ὦ Κλεινία καὶ Μέγιλλε, ἐρωτῷτε· εἰ δὴ ταῦτα οὕτως ἔχοντά ἐστιν, ὦ ξένε, τί συμβουλεύεις ἡμῖν περὶ τῆς νομοθεσίας τῇ τῶν Μαγνήτων πόλει; πότερον νομοθετεῖν ἢ μή; πῶς γὰρ οὔ; φήσω.
ΑΘ. διοριεῖς οὖν αὐτοῖς ἀκούσιά τε καὶ ἑκούσια ἀδικήματα, καὶ τῶν μὲν ἑκουσίων ἁμαρτημάτων τε καὶ ἀδικημάτων μείζους τὰς ζημίας
861aKleinias: Doğru söylüyorsun, yabancı. Peki şimdi söylenenlerden nasıl yararlanacağız?
Atinalı: İyi sordun. Önce şu şekilde yararlanalım.
Kleinias: Nasıl?
Atinalı: Az önce, adil olanlar konusunda büyük bir kargaşa ve tutarsızlık içinde olduğumuzu haklı olarak söylediğimizi hatırlayalım. Bunu ele alıp kendimize yeniden soralım: Şimdiye kadar gelmiş geçmiş bütün kanun koyucular bütün şehirlerde haksızlıkların iki türü olduğunu, isteyerek ve istemeden işlenenler olduğunu kabul ederek kanun koymuşlardır. Biz bu konudaki çıkmazdan (aporia) kurtulmadan ve bunların birbirinden ne bakımdan ayrıldığını belirlemeden, az önce söylediğimiz söz, sanki bir tanrıdan gelmiş gibi, yalnız bu kadarını söyleyip çekip gidecek ve doğru söylediğine dair hiçbir gerekçe göstermeden bir şekilde kanun mu koyacak?
θήσομεν, τῶν δʼ ἐλάττους; ἢ πάντων ἐξ ἴσης, ὡς οὐκ ὄντων ἀδικημάτων τὸ παράπαν ἑκουσίων;
ΚΛ. ὀρθῶς μέντοι λέγεις, ὦ ξένε· καὶ τούτοις δὴ τί χρησόμεθα τοῖς νῦν λεγομένοις;
ΑΘ. καλῶς ἤρου. πρῶτον μὲν τοίνυν αὐτοῖς τόδε χρησώμεθα.
ΚΛ. τὸ ποῖον;
ΑΘ. ἀναμνησθῶμεν ὡς ἔμπροσθεν νυνδὴ καλῶς ἐλέγομεν ὅτι περὶ τὰ δίκαια εἴη παμπόλλη τις ἡμῶν ταραχή τε καὶ ἀσυμφωνία. τοῦτο δὲ λαβόντες πάλιν ἐρωτῶμεν ἡμᾶς
αὐτούς· ἆρʼ οὖν περὶ τὴν τούτων ἀπορίαν οὔτʼ ἐξευπορήσαντες οὔτε διορισάμενοι τί ποτʼ ἐστὶν ταῦτα ἀλλήλων διαφέροντα, ἃ δὴ κατὰ πάσας τὰς πόλεις ὑπὸ νομοθετῶν πάντων τῶν πώποτε γενομένων ὡς δύο εἴδη τῶν ἀδικημάτων ὄντα, τὰ μὲν ἑκούσια, τὰ δὲ ἀκούσια, ταύτῃ καὶ νομοθετεῖται· ὁ δὲ παρʼ ἡμῶν νυνδὴ ῥηθεὶς λόγος, ὥσπερ παρὰ θεοῦ λεχθείς, τοσοῦτον μόνον εἰπὼν ἀπαλλάξεται, δοὺς δὲ οὐδένα λόγον ὡς
861cOlmaz; kanun koymadan önce bunların iki şey olduğunu ve aralarındaki farkın başka bir şey olduğunu bir şekilde açıklamak zorunludur. Ki biri her birine cezasını koyduğunda herkes söylenenleri izleyebilsin ve uygun biçimde konmuş olanı da olmayanı da bir şekilde ayırt edebilsin.
Kleinias: Bize güzel konuşuyor görünüyorsun, yabancı. İki şeyden birini yapmalıyız: Ya bütün haksızlıkların istemeden olduğunu söylemeyeceğiz ya da önce ayrımlar yaparak bunun doğru söylendiğini göstereceğiz.
ὀρθῶς εἴρηκεν, κατανομοθετήσει τινὰ τρόπον; οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ ἀνάγκη πως ταῦτα ἔμπροσθεν τοῦ νομοθετεῖν δηλῶσαι δύο τε ὄντα καὶ τὴν διαφορὰν ἄλλην, ἵνα, ὅταν ἑκατέρῳ τις τὴν δίκην ἐπιτιθῇ, πᾶς ἐπακολουθῇ τοῖς λεγομένοις καὶ δυνατὸς ᾖ τό τε πρεπόντως τεθὲν ἁμῇ γέ πῃ κρῖναι καὶ τὸ μή.
ΚΛ. καλῶς ἡμῖν φαίνῃ λέγειν, ὦ ξένε· δυοῖν γὰρ θάτερον ἡμᾶς χρεών, ἢ μὴ λέγειν ὡς πάντα ἀκούσια τὰ ἀδικήματα, ἢ
861dAtinalı: Bu ikisinden biri, yani gerçeğin böyle olduğuna inandığım hâlde bunu söylememek, benim için hiçbir şekilde kabul edilemez; çünkü bu ne kanuna uygun ne de dine uygun olur. Ama bunlar, istemeden olan ile isteyerek olan bakımından farklı değillerse, hangi bakımdan iki şeydir? Bunu başka bir şeyle, bir şekilde göstermeye çalışmalıyız.
Kleinias: Elbette, yabancı; bunu başka türlü düşünmemiz mümkün değil.
τοῦτο ὡς ὀρθῶς εἴρηται πρῶτον διορίσαντας δηλῶσαι.
ΑΘ. τούτοιν τοίνυν τοῖν δυοῖν τὸ μὲν οὐκ ἀνεκτὸν ἐμοὶ πάντως που γίγνεσθαι, τό γε δὴ μὴ λέγειν, οὕτως οἰόμενον ἔχειν τἀληθές—οὐ γὰρ ἂν νόμιμον οὐδʼ ὅσιον ἂν εἴη—κατὰ τίνα δὲ τρόπον ἐστὸν δύο, εἰ μὴ τῷ τε ἀκουσίῳ καὶ τῷ ἑκουσίῳ διαφέρετον ἑκάτερον; ἀλλὰ ἄλλῳ τινὶ δή ποτε πειρατέον ἁμῶς γέ πως δηλοῦν.
ΚΛ. παντάπασι μὲν οὖν, ὦ ξένε, τοῦτό γε οὐχ οἷόν τε ἄλλως πως ἡμᾶς διανοηθῆναι.
861eAtinalı: Öyle olacak. Haydi bakalım: Vatandaşların ortak işlerinde (koinonia) ve ilişkilerinde birbirlerine verdikleri zararlar, anlaşılan çoktur; bunların içinde isteyerek olanlar da istemeden olanlar da boldur.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Öyleyse kimse bütün zararları haksızlık sayıp bu yüzden bunlardaki haksızlıkların da iki türlü, yani isteyerek ve istemeden olduğunu sanmasın — çünkü istemeden verilen zararlar sayıca da büyüklükçe de isteyerek verilenlerden aşağı kalmaz. Söyleyeceklerimle bir şey söylüyor muyum, yoksa hiçbir şey söylemiyor muyum, siz bakın.
ΑΘ. ταῦτα ἔσται. φέρε δή, βλάβαι μέν, ὡς ἔοικεν, ἀλλήλων τῶν πολιτῶν ἐν ταῖς κοινωνίαις τε καὶ ὁμιλίαις πολλαὶ γίγνονται, καὶ τό γε ἑκούσιόν τε καὶ ἀκούσιον ἐν αὐταῖς ἄφθονόν ἐστι.
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. μὴ τοίνυν τις τὰς βλάβας πάσας ἀδικίας τιθείς, οὕτως οἴηται καὶ τὰ ἄδικα ἐν αὐταῖσι ταύτῃ γίγνεσθαι διπλᾶ, τὰ μὲν ἑκούσια δή, τὰ δʼ ἀκούσια—βλάβαι γὰρ ἀκούσιοι τῶν πάντων οὔτʼ ἀριθμοῖς οὔτε μεγέθεσιν ἐλάττους εἰσὶ τῶν
862aÇünkü ben, Kleinias ve Megillos, biri bir başkasına kasıtsız, istemeden bir zarar verirse, onun haksızlık ettiğini ama istemeden haksızlık ettiğini söylemiyorum; bunu istemeden işlenmiş bir haksızlık olarak kanuna da bağlamayacağım. Böyle bir zararı, büyük de olsa küçük de olsa, hiç haksızlık saymayacağım. Benim görüşüm galip gelirse, yerinde olmayan bir faydanın sebebi olan kişinin çoğu zaman haksızlık ettiğini söyleyeceğiz.
ἑκουσίων—σκοπεῖσθε δὲ εἴτε τι λέγω λέγων ἃ μέλλω λέγειν, εἴτε καὶ μηδὲν τὸ παράπαν. οὐ γάρ φημι ἔγωγε, ὦ Κλεινία καὶ Μέγιλλε, εἴ τίς τινά τι πημαίνει μὴ βουλόμενος ἀλλʼ ἄκων, ἀδικεῖν μέν, ἄκοντα μήν, καὶ ταύτῃ μὲν δὴ νομοθετήσω, τοῦτο ὡς ἀκούσιον ἀδίκημα νομοθετῶν, ἀλλʼ οὐδὲ ἀδικίαν τὸ παράπαν θήσω τὴν τοιαύτην βλάβην, οὔτε ἂν μείζων οὔτε ἂν ἐλάττων τῳ γίγνηται· πολλάκις δὲ ὠφελίαν οὐκ ὀρθὴν γενομένην τὸν τῆς ὠφελίας αἴτιον ἀδικεῖν φήσομεν, ἐὰν ἥ γʼ
862bÇünkü dostlarım, biri birine elindeki bir şeyi verirse ya da tersine elinden alırsa, bunu doğrudan adil ya da haksız diye nitelememek gerekir. Kanun koyucunun bakması gereken şudur: Biri birine adil bir karakter ve tavırla mı fayda ya da zarar veriyor? Şu iki şeye bakmalıdır: haksızlığa ve zarara. Zarar göreni kanunlarla elden geldiğince onarmalı; kaybolanı kurtarmalı, birinin devirdiğini yeniden doğrultmalı, öldürülenin ya da yaralananın karşılığını sağlamalıdır. Tazminatla zararı kapatılmış olanlarda da, her zararda yapanla uğrayanı kanunlarla anlaşmazlıktan dostluğa kavuşturmaya her zaman çalışmalıdır.
ἐμὴ νικᾷ. σχεδὸν γάρ, ὦ φίλοι, οὔτʼ εἴ τίς τῳ δίδωσίν τι τῶν ὄντων οὔτʼ εἰ τοὐναντίον ἀφαιρεῖται, δίκαιον ἁπλῶς ἢ ἄδικον χρὴ τὸ τοιοῦτον οὕτω λέγειν, ἀλλʼ ἐὰν ἤθει καὶ δικαίῳ τρόπῳ χρώμενός τις ὠφελῇ τινά τι καὶ βλάπτῃ, τοῦτό ἐστιν τῷ νομοθέτῃ θεατέον, καὶ πρὸς δύο ταῦτα δὴ βλεπτέον, πρός τε ἀδικίαν καὶ βλάβην, καὶ τὸ μὲν βλαβὲν ὑγιὲς τοῖς νόμοις εἰς τὸ δυνατὸν ποιητέον, τό τε ἀπολόμενον σῴζοντα καὶ τὸ
862cKleinias: Bu güzel.
Atinalı: Haksız zararlara ve biri birine haksızlık ederek kazanç sağlarsa bu kazançlara gelince: Bunlardan tedavi edilebilir olanları, psykhēdeki hastalıklar olarak tedavi etmeli. Haksızlığın tedavisinin şu yöne yönelmesi gerektiğini söylemeliyiz.
Kleinias: Hangi yöne?
πεσὸν ὑπό του πάλιν ἐξορθοῦντα, καὶ τὸ θανατωθὲν ἢ τρωθέν, ὑγιές, τὸ δὲ ἀποίνοις ἐξιλασθὲν τοῖς δρῶσι καὶ πάσχουσιν ἑκάστας τῶν βλάψεων, ἐκ διαφορᾶς εἰς φιλίαν πειρατέον ἀεὶ καθιστάναι τοῖς νόμοις.
ΚΛ. καλῶς ταῦτά γε.
ΑΘ. τὰς τοίνυν ἀδίκους αὖ βλάβας καὶ κέρδη δέ, ἐάν τις ἀδικῶν τινα κερδαίνειν ποιῇ, τούτων ὁπόσα μὲν ἰατά, ὡς οὐσῶν ἐν ψυχῇ νόσων, ἰᾶσθαι· τὸ δὲ τῆς ἰάσεως ἡμῖν τῆς ἀδικίας τῇδε ῥέπειν χρὴ φάναι.
ΚΛ. πῇ;
862dAtinalı: Biri büyük ya da küçük bir haksızlık ederse, kanun ona, zararı ödemenin yanı sıra, bir daha böyle bir şeyi ya hiçbir zaman isteyerek yapmaya cüret etmemeyi ya da çok daha az yapmayı öğretecek ve onu buna zorlayacak. Bunu ister eylemlerle ister sözlerle, ister hazlarla ister acılarla, ister şereflerle ister şerefsizliklerle, para cezalarıyla ya da armağanlarla, kısacası hangi yolla olursa olsun yapsın: Birine haksızlıktan nefret ettirmek, adaletin tabiatını sevdirmek ya da hiç değilse ondan nefret etmemesini sağlamak, işte en güzel kanunların işi budur.
ΑΘ. ὅπως ὅτι τις ἂν ἀδικήσῃ μέγα ἢ σμικρόν, ὁ νόμος αὐτὸν διδάξει καὶ ἀναγκάσει τὸ παράπαν εἰς αὖθις τὸ τοιοῦτον ἢ μηδέποτε ἑκόντα τολμῆσαι ποιεῖν ἢ διαφερόντως ἧττον πολύ, πρὸς τῇ τῆς βλάβης ἐκτίσει. ταῦτα εἴτε ἔργοις ἢ λόγοις, ἢ μεθʼ ἡδονῶν ἢ λυπῶν, ἢ τιμῶν ἢ ἀτιμιῶν, καὶ χρημάτων ζημίας ἢ καὶ δώρων, ἢ καὶ τὸ παράπαν ᾧτινι τρόπῳ ποιήσει τις μισῆσαι μὲν τὴν ἀδικίαν, στέρξαι δὲ ἢ μὴ μισεῖν τὴν τοῦ δικαίου φύσιν, αὐτό ἐστιν τοῦτο ἔργον
862ePeki kanun koyucu bu konularda tedavi edilemez hâlde olduğunu fark ettiği kişilere hangi cezayı, hangi kanunu koyacak?
Bütün bu tür kişiler için kendilerinin artık yaşamasının daha iyi olmadığını, hayattan ayrılarak başkalarına iki kat fayda sağlayacaklarını bilir: Başkalarına haksızlık etmemek için bir örnek olurlar ve şehri kötü insanlardan arındırırlar. Bu yüzden kanun koyucu bu tür kişilerin suçlarına ceza olarak ölümü vermek zorundadır, başka hiçbir şeyi değil.
τῶν καλλίστων νόμων. ὃν δʼ ἂν ἀνιάτως εἰς ταῦτα ἔχοντα αἴσθηται νομοθέτης, δίκην τούτοισι καὶ νόμον θήσει τίνα;
ΑΘ. γιγνώσκων που τοῖς τοιούτοις πᾶσιν ὡς οὔτε αὐτοῖς ἔτι ζῆν ἄμεινον, τούς τε ἄλλους ἂν διπλῇ ὠφελοῖεν ἀπαλλαττόμενοι τοῦ βίου, παράδειγμα μὲν τοῦ μὴ ἀδικεῖν τοῖς ἄλλοις γενόμενοι, ποιοῦντες δὲ ἀνδρῶν κακῶν ἔρημον τὴν πόλιν, οὕτω
863aKleinias: Söylediklerin bir bakıma pek ölçülü görünüyor; ama bunların daha açık söylenmesini, yani haksızlıkla zarar arasındaki farkın ve isteyerek olanla istemeden olanın bunlarda nasıl çeşitlendiğinin anlatılmasını daha memnuniyetle dinleriz.
Atinalı: O hâlde istediğiniz gibi yapmaya ve anlatmaya çalışmalıyım.
δὴ τῶν τοιούτων πέρι νομοθέτῃ κολαστὴν τῶν ἁμαρτημάτων θάνατον ἀνάγκη νέμειν, ἄλλως δὲ οὐδαμῶς.
ΚΛ. ἔοικε μέν πως λέγεσθαι τὰ παρὰ σοῦ καὶ μάλα μετρίως, ἥδιον δʼ ἂν ἔτι σαφέστερον ἀκούσαιμεν ταῦτα ῥηθέντα, τὸ τῆς ἀδικίας τε καὶ βλάβης διάφορον καὶ τὸ τῶν ἑκουσίων καὶ ἀκουσίων ὡς ἐν τούτοις διαπεποίκιλται.
ΑΘ. πειρατέον τοίνυν ὡς κελεύετε δρᾶν, καὶ λέγειν.
863bPsykhē hakkında şu kadarını kendi aranızda hem söylediğiniz hem duyduğunuz açıktır: Onda, ister tabiatının bir hâli ister bir parçası olsun, thymos vardır; kavgacı ve zor yenilir, doğuştan içimizde bulunan bir şeydir ve akılsız bir şiddetle pek çok şeyi altüst eder.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Hazza ise thymosla aynı adı vermeyiz; onun zıt bir güçten hükümranlık sürdüğünü, ikna ve zorlayıcı bir aldatmacayla, dilemesi neyi isterse onu yaptırdığını söyleriz.
Kleinias: Kesinlikle.
δῆλον γὰρ ὅτι τοσόνδε γε περὶ ψυχῆς καὶ λέγετε πρὸς ἀλλήλους καὶ ἀκούετε, ὡς ἓν μὲν ἐν αὐτῇ τῆς φύσεως εἴτε τι πάθος εἴτε τι μέρος ὢν ὁ θυμός, δύσερι καὶ δύσμαχον κτῆμα ἐμπεφυκός, ἀλογίστῳ βίᾳ πολλὰ ἀνατρέπει.
ΚΛ. πῶς δʼ οὔ;
ΑΘ. καὶ μὴν ἡδονήν γε οὐ ταὐτὸν τῷ θυμῷ προσαγορεύομεν, ἐξ ἐναντίας δὲ αὐτῷ φαμεν ῥώμης δυναστεύουσαν, πειθοῖ μετὰ ἀπάτης βιαίου πράττειν πᾶν ὅτιπερ ἂν αὐτῆς ἡ βούλησις ἐθελήσῃ.
ΚΛ. καὶ μάλα.
863cAtinalı: Kusurların üçüncü sebebi olarak cehaleti söyleyen yalan söylemiş olmaz. Kanun koyucu bunu ikiye ayırırsa daha iyi eder. Basit cehaleti hafif kusurların sebebi sayar. Çifte cehalet ise, biri yalnız cehalete saplanmakla kalmayıp bir de kendini bilge sanarak hiç bilmediği şeyleri tamamen biliyormuş gibi davrandığında ortaya çıkar. Bu cehalet güç ve kuvvetle birlikte olunca, kanun koyucu onu büyük ve kaba kusurların sebebi sayar; zayıflıkla birlikte olunca ise ondan çocukların ve yaşlıların kusurları doğar. Bunları da kusur sayacak ve kusur işleyenler için kanunlar koyacak; ama bu kanunlar hepsinden yumuşak ve en çok hoşgörü içeren kanunlar olacak.
ΑΘ. τρίτον μὴν ἄγνοιαν λέγων ἄν τις τῶν ἁμαρτημάτων αἰτίαν οὐκ ἂν ψεύδοιτο· διχῇ μὴν διελόμενος αὐτὸ ὁ νομοθέτης ἂν βελτίων εἴη, τὸ μὲν ἁπλοῦν αὐτοῦ κούφων ἁμαρτημάτων αἴτιον ἡγούμενος, τὸ δὲ διπλοῦν, ὅταν ἀμαθαίνῃ τις μὴ μόνον ἀγνοίᾳ συνεχόμενος ἀλλὰ καὶ δόξῃ σοφίας, ὡς εἰδὼς παντελῶς περὶ ἃ μηδαμῶς οἶδεν, μετὰ μὲν ἰσχύος καὶ ῥώμης ἑπομένης μεγάλων καὶ ἀμούσων ἁμαρτημάτων τιθεὶς
863dKleinias: Akla yatkın söylüyorsun.
Atinalı: Hemen hepimiz hazza ve thymosa karşı kimimizin onlardan güçlü, kimimizin onlardan zayıf olduğunu söyleriz; bu da böyledir.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Ama kimimizin cehaletten güçlü, kimimizin ona yenik olduğunu hiçbir zaman duymadık.
αἴτια τὰ τοιαῦτα, ἀσθενείας δὲ ἑπομένης, παίδειά τε ἁμαρτήματα καὶ πρεσβυτέρων γιγνόμενα θήσει μὲν ἁμαρτήματα καὶ ὡς ἁμαρτάνουσιν νόμους τάξει, πρᾳοτάτους γε μὴν πάντων καὶ συγγνώμης πλείστης ἐχομένους.
ΚΛ. εἰκότα λέγεις.
ΑΘ. ἡδονῆς μὲν τοίνυν καὶ θυμοῦ λέγομεν σχεδὸν ἅπαντες ὡς ὁ μὲν κρείττων ἡμῶν, ὁ δὲ ἥττων ἐστίν· καὶ ἔχει ταύτῃ.
ΚΛ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΑΘ. ἀγνοίας δέ γε ὡς ὁ μὲν ἡμῶν κρείττων, ὁ δὲ ἥττων, οὐκ ἠκούσαμεν πώποτε.
863eKleinias: Çok doğru.
Atinalı: Bütün bunların her birimizi kendi istediği yöne çektiğini, çoğu zaman da aynı anda zıt yönlere ittiğini söyleriz.
Kleinias: Çoğu zaman, evet.
Atinalı: Şimdi sana adil olanla haksız olanı, benim söylediğim anlamda, hiç dolambaçsız açıkça ayırabilirim. Thymosun, korkunun, hazzın, acının, kıskançlıkların ve arzuların psykhēdeki tiranlığını, bir zarar versin vermesin, her durumda haksızlık diye adlandırıyorum.
ΚΛ. ἀληθέστατα.
ΑΘ. πάντα δέ γε προτρέπειν ταῦτά φαμεν εἰς τὴν αὑτοῦ βούλησιν ἐπισπώμενον ἕκαστον εἰς τἀναντία πολλάκις ἅμα.
ΚΛ. πλειστάκις μὲν οὖν.
ΑΘ. νῦν δή σοι τό τε δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον, ὅ γε ἐγὼ λέγω, σαφῶς ἂν διορισαίμην οὐδὲν ποικίλλων. τὴν γὰρ τοῦ θυμοῦ καὶ φόβου καὶ ἡδονῆς καὶ λύπης καὶ φθόνων καὶ ἐπιθυμιῶν ἐν ψυχῇ τυραννίδα, ἐάντε τι βλάπτῃ καὶ ἐὰν μή,
864aEn iyi olan hakkındaki kanaat (doxa) ise — şehir ya da bazı bireyler en iyinin nasıl gerçekleşeceğini nasıl düşünürse düşünsün — psykhēlerde hâkim olup her insanı düzene koyarsa, bir yanlış yapsa bile, bu yolla yapılan her şeyin ve her birimizde böyle bir yönetime boyun eğen her şeyin adil olduğunu, bütün insan hayatı için de en iyisi olduğunu söylemeliyiz; gerçi çoğunluk böyle bir zararı istemeden işlenmiş bir haksızlık sayar. Biz şimdi adlar üzerine kavgacı bir tartışmaya girmiyoruz; ama kusurların üç türü olduğu gösterildiğine göre, önce bunları hafızamızda daha da tazelemeliyiz.
πάντως ἀδικίαν προσαγορεύω· τὴν δὲ τοῦ ἀρίστου δόξαν, ὅπῃπερ ἂν ἔσεσθαι τούτων ἡγήσωνται πόλις εἴτε ἰδιῶταί τινες, ἐὰν αὕτη κρατοῦσα ἐν ψυχαῖς διακοσμῇ πάντα ἄνδρα, κἂν σφάλληταί τι, δίκαιον μὲν πᾶν εἶναι φατέον τὸ ταύτῃ πραχθὲν καὶ τὸ τῆς τοιαύτης ἀρχῆς γιγνόμενον ὑπήκοον ἑκάστων, καὶ ἐπὶ τὸν ἅπαντα ἀνθρώπων βίον ἄριστον, δοξάζεσθαι δὲ ὑπὸ πολλῶν ἀκούσιον ἀδικίαν εἶναι τὴν τοιαύτην βλάβην. ἡμῖν δὲ οὐκ ἔστιν τὰ νῦν ὀνομάτων πέρι δύσερις
864bBunlardan biri, thymos ve korku diye adlandırdığımız acı türüdür.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: İkincisi haz ve arzulardır; üçüncüsü ise ayrı bir şeydir: umutların ve en iyi olan hakkındaki doğru kanaatin peşinden gitmek. Bu üçüncüsü de ikiye bölününce, şimdi söylediğimiz gibi, beş tür elde edilir.
λόγος, ἀλλʼ ἐπειδὴ τῶν ἁμαρτανομένων τρία εἴδη δεδήλωται γιγνόμενα, ταῦτα εἰς μνήμην πρῶτον ἔτι μᾶλλον ἀναληπτέον. λύπης μὲν οὖν, ἣν θυμὸν καὶ φόβον ἐπονομάζομεν, ἓν εἶδος ἡμῖν ἐστιν.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. ἡδονῆς δʼ αὖ καὶ ἐπιθυμιῶν δεύτερον, ἐλπίδων δὲ καὶ δόξης τῆς ἀληθοῦς περὶ τὸ ἄριστον ἔφεσις τρίτον ἕτερον. τούτου δὲ αὐτοῦ τρία διχῇ τμηθέντος πέντε εἴδη γέγονεν, ὡς
864cBu beş tür için birbirinden farklı kanunlar, iki sınıf içinde konmalıdır.
Kleinias: Hangi sınıflar?
Atinalı: Biri her defasında zorla ve açıkça yapılan eylemler, öbürü karanlıkta, aldatmayla gizlice yapılanlardır; bazen de bu ikisi birlikte yapılır. Bu sonuncusuna, hak ettiği payı alacaksa, en sert kanunlar konmalıdır.
Kleinias: Akla yatkın.
Atinalı: Bundan sonra, kanunları koymayı tamamlamak için, buraya saptığımız yere geri dönelim. Sanırım tanrıları soyanlar, hainler ve mevcut yönetim düzenini yıkmak için kanunları bozanlar hakkında kanunlar koymuştuk.
νῦν φαμεν· οἷς νόμους διαφέροντας ἀλλήλων πέντε εἴδεσιν θετέον ἐν δυοῖν γένεσιν.
ΚΛ. τίσιν τούτοις;
ΑΘ. τὸ μὲν διὰ βιαίων καὶ συμφανῶν πράξεων πραττόμενον ἑκάστοτε, τὸ δὲ μετὰ σκότους καὶ ἀπάτης λαθραίως γιγνόμενον, ἔστιν δʼ ὅτε καὶ διʼ ἀμφοῖν τούτοιν πραχθέν· ᾧ δὴ καὶ νόμοι τραχύτατοι γίγνοιντο ἄν, εἰ τὸ προσῆκον μέρος ἔχοιεν.
ΚΛ. εἰκὸς γοῦν.
ΑΘ. ἴωμεν δὴ τὰ μετὰ ταῦτα ἐκεῖσε ὁπόθεν ἐξέβημεν δεῦρο, περαίνοντες τὴν θέσιν τῶν νόμων. ἦν δὲ ἡμῖν
864dBunlardan birini belki biri delirmiş olarak, hastalıklara ya da aşırı yaşlılığa yakalanmış olarak, ya da henüz çocuklardan hiçbir farkı olmayan çocukça bir hâlde işleyebilir. Bu durum, yapanın ya da onun adına bahane ileri sürenin başvurusuyla, o zaman için seçilmiş yargıçlara açıkça görünür ve kişinin kanunu böyle bir hâldeyken çiğnediğine karar verilirse, verdiği zararı tam olarak ve bir kat ödesin, öteki cezalardan ise muaf tutulsun; ancak birini öldürmüşse ve elleri kandan temiz değilse başka.
κείμενα περί τε τῶν συλώντων, οἶμαι, τοὺς θεοὺς καὶ τὰ περὶ προδοτῶν, ἔτι δὲ τῶν τοὺς νόμους διαφθειρόντων ἐπὶ καταλύσει τῆς παρούσης πολιτείας. τούτων δή τις ἂν ἴσως πράξειέν τι μανείς, ἢ νόσοις ἢ γήρᾳ ὑπερμέτρῳ συνεχόμενος, ἢ παιδίᾳ χρώμενος, οὐδέν πω τῶν τοιούτων διαφέρων· ὧν ἂν γίγνηταί τι φανερὸν τοῖς ἐκλεχθεῖσιν ἑκάστοτε δικασταῖς, ἀναφέροντος τοῦ δράσαντος ἢ τοῦ σκηπτομένου ὑπὲρ τοῦ
864eO zaman başka bir ülkeye ve yere gidip bir yıl yurt dışında yaşasın. Kanunun belirlediği süreden önce dönerse ya da kendi ülkesinin herhangi bir yerine ayak basarsa, kanun koruyucuları onu iki yıl devlet hapishanesine koysun, sonra hapisten salıverilsin.
ποιήσαντος, κριθῇ δὲ οὕτω διατεθεὶς παρανομῆσαι, τὴν μὲν βλάβην ἣν ἄν τινα καταβλάψῃ πάντως ἁπλῆν ἀποτινέτω, τῶν δὲ ἄλλων δικαιωμάτων ἀφείσθω, πλὴν ἂν ἄρα τινὰ ἀποκτείνας μὴ καθαρὸς ᾖ τὰς χεῖρας φόνου· οὕτω δʼ εἰς ἄλλην χώραν καὶ τόπον ἀπελθὼν οἰκείτω τὸν ἐνιαυτὸν ἐκδημῶν, πρότερον δὲ ἐλθὼν τοῦ χρόνου ὃν ὁ νόμος ὥρισεν, ἢ καὶ πάσης ἐπιβὰς τῆς οἰκείας χώρας, ἐν δημοσίῳ δεσμῷ δεθεὶς ὑπὸ τῶν νομοφυλάκων δύο ἐνιαυτούς, οὕτως ἀπαλλαττέσθω τῶν δεσμῶν.
865aCinayete başladığımız gibi, her türlü cinayet hakkındaki kanunları sonuna kadar koymaya çalışalım; önce zorla ve istemeden işlenenlerden söz edelim. Biri bir yarışmada ya da kamu oyunlarında, istemeden, ister hemen ister sonradan vuruşların etkisiyle dost birini öldürürse; ya da aynı şekilde savaşta ya da savaş idmanında, çıplak bedenlerle ya da savaşı taklit eden bazı silahlarla idman yapılırken öldürürse, Delphoi'den bu konuda getirilmiş kanuna göre arındıktan sonra temiz sayılsın.
ΑΘ.
φόνου δὴ καθάπερ ἠρξάμεθα, πειρώμεθα διὰ τέλους παντὸς εἴδους πέρι φόνου θεῖναι τοὺς νόμους, καὶ πρῶτον μὲν τὰ βίαια καὶ ἀκούσια λέγωμεν. εἴ τις ἐν ἀγῶνι καὶ ἄθλοις δημοσίοις ἄκων, εἴτε παραχρῆμα εἴτε καὶ ἐν ὑστέροις χρόνοις ἐκ τῶν πληγῶν, ἀπέκτεινέν τινα φίλιον, ἢ κατὰ πόλεμον ὡσαύτως ἢ κατὰ μελέτην τὴν πρὸς πόλεμον, ποιουμένων ἄσκησιν [τῶν ἀρχόντων] ψιλοῖς σώμασιν ἢ μετά τινων ὅπλων
865bHekimlerin hepsi için de, tedavi ettikleri kişi onların istemedikleri hâlde ölürse, hekim kanuna göre temiz sayılsın. Biri bir başkasını kendi eliyle ama istemeden öldürürse — ister çıplak bedeniyle ister bir aletle ya da mermiyle, ister içecek ya da yiyecek vererek, ister ateşe ya da soğuğa maruz bırakarak, ister nefesini keserek; ister kendi bedeniyle ister başkalarının bedenleri aracılığıyla — her durumda kendi eliyle öldürmüş sayılsın ve şu cezaları ödesin.
ἀπομιμουμένων τὴν πολεμικὴν πρᾶξιν, καθαρθεὶς κατὰ τὸν ἐκ Δελφῶν κομισθέντα περὶ τούτων νόμον ἔστω καθαρός· ἰατρῶν δὲ πέρι πάντων, ἂν ὁ θεραπευόμενος ὑπʼ αὐτῶν ἀκόντων τελευτᾷ, καθαρὸς ἔστω κατὰ νόμον. ἐὰν δὲ αὐτόχειρ μέν, ἄκων δὲ ἀποκτείνῃ τις ἕτερος ἕτερον, εἴτε τῷ ἑαυτοῦ σώματι ψιλῷ εἴτε ὀργάνῳ ἢ βέλει ἢ πώματος ἢ σίτου δόσει ἢ πυρὸς ἢ χειμῶνος προσβολῇ ἢ στερήσει πνεύματος, αὐτὸς τῷ
865cBir köleyi öldürürse, kendi kölesini öldürmüş gibi düşünerek ölenin efendisini zarardan ve kayıptan korusun; ya da ölenin değerinin iki katı tutarında cezaya razı olsun, değeri de yargıçlar belirlesin. Yarışmalarda öldürenlerinkinden daha büyük ve daha çok arınma törenine başvursun; bunlara yetkili tefsirciler tanrının seçtikleri olsun.
ἑαυτοῦ σώματι ἢ διʼ ἑτέρων σωμάτων, πάντως ἔστω μὲν ὡς αὐτόχειρ, δίκας δὲ τινέτω τὰς τοιάσδε· ἐὰν μὲν δοῦλον κτείνῃ, νομίζων τὸν ἑαυτοῦ διειργάσθαι τὸν τοῦ τελευτήσαντος δεσπότην ἀβλαβῆ παρεχέτω καὶ ἀζήμιον, ἢ δίκην εἰς τὴν ἀξίαν τοῦ τελευτήσαντος ὑπεχέτω διπλῆν, τῆς δὲ ἀξίας οἱ δικασταὶ διάγνωσιν ποιείσθωσαν, καθαρμοῖς δὲ χρήσασθαι μείζοσίν τε καὶ πλείοσι τῶν περὶ τὰ ἆθλα ἀποκτεινάντων,
865dKendi kölesini öldürürse, arınıp kanuna göre cinayetten kurtulsun. Biri istemeden hür birini öldürürse, köleyi öldürenin arınmalarıyla aynı arınmaları yapsın; eski efsanelerden anlatılan eski bir söylentiyi de hor görmesin. Anlatılana göre, hür bir gönülle yaşamışken zorla öldürülen kişi, yeni öldüğü için kendisini öldürene öfkelenir. Uğradığı şiddet yüzünden kendisi de korku ve dehşetle doludur; katilini kendi eski alışkanlıklarının içinde dolaşırken görünce dehşete kapılır; kendisi sarsılmış olarak, hatırayı yanına müttefik alıp bütün gücüyle failin kendisini de yaptıklarını da sarsar.
τούτων δʼ ἐξηγητὰς εἶναι κυρίους οὓς ἂν ὁ θεὸς ἀνέλῃ· ἐὰν δὲ αὑτοῦ δοῦλον, καθηράμενος ἀπαλλαττέσθω τοῦ φόνου κατὰ νόμον. ἐὰν δέ τις ἐλεύθερον ἄκων ἀποκτείνῃ, τοὺς μὲν καθαρμοὺς τοὺς αὐτοὺς καθαρθήτω τῷ τὸν δοῦλον ἀποκτείναντι, παλαιὸν δέ τινα τῶν ἀρχαίων μύθων λεγόμενον μὴ ἀτιμαζέτω. λέγεται δὲ ὡς ὁ θανατωθεὶς ἄρα βιαίως, ἐν ἐλευθέρῳ φρονήματι βεβιωκώς, θυμοῦταί τε τῷ
865eBu yüzden fail, yılın bütün mevsimleri boyunca öldürdüğü kişiden çekilip uzaklaşmalı, bütün vatanında ona ait olan bütün yerleri boşaltmalıdır. Ölen bir yabancıysa, aynı süre boyunca o yabancının ülkesinden de uzak durmalıdır.
δράσαντι νεοθνὴς ὤν, καὶ φόβου καὶ δείματος ἅμα διὰ τὴν βίαιον πάθην αὐτὸς πεπληρωμένος, ὁρῶν τε τὸν ἑαυτοῦ φονέα ἐν τοῖς ἤθεσι τοῖς τῆς ἑαυτοῦ συνηθείας ἀναστρεφόμενον, δειμαίνει, καὶ ταραττόμενος αὐτὸς ταράττει κατὰ δύναμιν πᾶσαν τὸν δράσαντα, μνήμην σύμμαχον ἔχων, αὐτόν τε καὶ τὰς πράξεις αὐτοῦ. διὸ δὴ χρεών ἐστιν ἄρα ὑπεξελθεῖν τῷ παθόντι τὸν δράσαντα τὰς ὥρας πάσας τοῦ ἐνιαυτοῦ καὶ ἐρημῶσαι πάντας τοὺς οἰκείους τόπους συμπάσης τῆς πατρίδος·
ΑΘ. ἐὰν δὲ ξένος ὁ τελευτήσας ᾖ, καὶ τῆς τοῦ ξένου
866aBiri bu kanuna isteyerek uyarsa, olup biten her şeyi gözeten ölenin en yakın akrabası onu bağışlasın ve onunla barış yapsın; bu her bakımdan ölçülü bir davranış olur. Ama biri kanuna uymaz da önce arınmamış hâlde tapınaklara gidip kurban sunmaya cüret eder, sonra da söylenen süreleri yurt dışında geçirmek istemezse, ölenin en yakın akrabası katile cinayet davası açsın; hüküm giyene bütün cezalar iki kat verilsin.
χώρας εἰργέσθω τοὺς αὐτοὺς χρόνους. τούτῳ δὴ τῷ νόμῳ ἐὰν μὲν ἑκὼν πείθηταί τις, ὁ τοῦ τελευτήσαντος γένει ἐγγύτατα, ἐπίσκοπος ὢν τούτων πάντων γενομένων, ἐχέτω συγγνώμην τε καὶ ἄγων πρὸς αὐτὸν εἰρήνην μέτριος ἂν εἴη πάντως· ἐὰν δέ τις ἀπειθῇ καὶ πρῶτον μὲν ἀκάθαρτος ὢν εἰς τὰ ἱερὰ τολμᾷ πορεύεσθαι καὶ θύειν, ἔτι δὲ τοὺς χρόνους μὴ ἐθέλῃ πληροῦν ἀποξενούμενος τοὺς εἰρημένους, ὁ
866bEn yakın akraba bu olayın peşine düşmezse, ölen uğradığı şeyi ona yöneltir ve lanet sanki ona geçmiş olur; isteyen ona dava açarak kanuna göre onu beş yıl vatanından uzak durmaya zorlasın. Bir yabancı şehirdeki yabancılardan birini istemeden öldürürse, isteyen aynı kanunlara göre dava açsın. Fail yerleşik yabancıysa bir yıl ülke dışında kalsın; tamamen yabancıysa, arınmanın yanı sıra, öldürdüğü yabancı, yerleşik yabancı ya da vatandaş olsun, bütün hayatı boyunca bu kanunların hüküm sürdüğü ülkeden uzak tutulsun.
τοῦ τελευτήσαντος γένει ἐγγύτατα ἐπεξίτω μὲν φόνου τῷ κτείναντι, διπλᾶ δὲ πάντα ἔστω τὰ τιμωρήματα τῷ ὀφλόντι. ἐὰν δʼ ὁ προσήκων ἐγγύτατα μὴ ἐπεξίῃ τῷ παθήματι, τὸ μίασμα ὡς εἰς αὐτὸν περιεληλυθός, τοῦ παθόντος προστρεπομένου τὴν πάθην, ὁ βουλόμενος ἐπεξελθὼν τούτῳ δίκην, πέντε ἔτη ἀποσχέσθαι τῆς αὑτοῦ πατρίδος ἀναγκαζέτω κατὰ νόμον. ἐὰν δὲ ξένος ἄκων ξένον κτείνῃ τῶν ἐν τῇ πόλει,
866cKanuna aykırı olarak gelirse, kanun koruyucuları onu ölümle cezalandırsın; bir mal varlığı varsa ölenin en yakın akrabasına versinler. İstemeden gelirse — deniz yoluyla ülkeye düşmüşse — denizde ayaklarını suya değdirerek çadır kursun ve bir gemi beklesin; kara yoluyla birileri tarafından zorla getirilmişse, şehirdeki yöneticilerden ilk rastlayan onu serbest bırakıp dokunulmadan sınır dışına göndersin.
ἐπεξίτω μὲν ὁ βουλόμενος ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς νόμοις, μέτοικος δὲ ὢν ἀπενιαυτησάτω, ξένος δὲ ἂν ᾖ παντάπασιν, πρὸς τῷ καθαρμῷ, ἐάντε ξένον ἐάντε μέτοικον ἐάντε ἀστὸν κτείνῃ, τὸν βίον ἅπαντα τῆς χώρας τῆς τῶν νόμων τῶνδε κυρίας εἰργέσθω· ἐὰν δʼ ἔλθῃ παρανόμως, οἱ νομοφύλακες θανάτῳ ζημιούντων αὐτόν, καὶ ἐὰν ἔχῃ οὐσίαν τινά, τῷ τοῦ παθόντος ἐγγύτατα γένει παραδιδόντων. ἐὰν δὲ ἄκων ἔλθῃ, ἂν μὲν
866dBiri hür birini kendi eliyle öldürürse ve iş thymosla yapılmışsa, önce bunu ikiye ayırmak gerekir. Çünkü ansızın, öldürmeyi önceden tasarlamadan, dürtü belirdiği anda vuruşlarla ya da benzeri bir yolla birini öldürüp yaptığından hemen pişman olanlar da thymosla işlemişlerdir; sözle ya da şerefsizce davranışlarla aşağılandıktan sonra intikamın peşine düşüp sonradan, öldürmek isteyerek birini öldüren ve yaptığından pişman olmayanlar da thymosla işlemişlerdir.
κατὰ θάλατταν ἐκπίπτῃ πρὸς τὴν χώραν, σκηνησάμενος ἐν θαλάττῃ τέγγων τοὺς πόδας πλοῦν ἐπιφυλαττέτω, κατὰ γῆν δὲ ἂν βίᾳ ὑπό τινων ἀχθῇ, ἡ πρώτη προστυχοῦσα ἀρχὴ τῶν ἐν τῇ πόλει λύσασα, εἰς τὴν ὑπερορίαν ἐκπεμπέτω ἄσυλον. ἐὰν δʼ ἄρα τις αὐτόχειρ μὲν κτείνῃ ἐλεύθερον, θυμῷ δὲ ᾖ τὸ πεπραγμένον ἐκπραχθέν, διχῇ δεῖ πρῶτον τὸ τοιοῦτον διαλαβεῖν. θυμῷ γὰρ δὴ πέπρακται καὶ τοῖς ὅσοι ἂν ἐξαίφνης
866eÖyleyse anlaşılan, cinayetleri iki türlü koymalıyız; ikisi de hemen hemen thymosla işlenmiştir ve en doğrusu, isteyerek olanla istemeden olanın arasında olduklarını söylemektir.
μὲν καὶ ἀπροβουλεύτως τοῦ ἀποκτεῖναι πληγαῖς ἤ τινι τοιούτῳ διαφθείρωσί τινα παραχρῆμα τῆς ὁρμῆς γενομένης, μεταμέλειά τε εὐθὺς τοῦ πεπραγμένου γίγνηται, θυμῷ δὲ καὶ ὅσοι προπηλακισθέντες λόγοις ἢ καὶ ἀτίμοις ἔργοις, μεταδιώκοντες τὴν τιμωρίαν, ὕστερον ἀποκτείνωσί τινα βουληθέντες κτεῖναι καὶ τὸ πεπραγμένον αὐτοῖς ἀμεταμέλητον γίγνηται.
ΑΘ. διττοὺς μὲν δὴ τοὺς φόνους, ὡς ἔοικε, θετέον, καὶ σχεδὸν ἀμφοτέρους
867aAma her biri bunlardan birinin benzeridir. Thymosunu içinde saklayan, hemen o an değil de sonradan, tasarlayarak intikam alan isteyerek işlenene benzer; öfkesini dizginlemeden, hemen o an ve tasarlamadan kullanan ise istemeden işlenene benzer. Ama o da tamamen istemeden değildir; istemeden işlenenin bir benzeridir.
θυμῷ γεγονότας, μεταξὺ δέ που τοῦ τε ἑκουσίου καὶ ἀκουσίου δικαιότατʼ ἂν λεγομένους. οὐ μὴν ἀλλʼ εἰκών ἐσθʼ ἑκάτερος· ὁ μὲν τὸν θυμὸν φυλάττων καὶ οὐκ ἐκ τοῦ παραχρῆμα ἐξαίφνης ἀλλὰ μετὰ ἐπιβουλῆς ὕστερον χρόνῳ τιμωρούμενος ἑκουσίῳ ἔοικεν, ὁ δὲ ἀταμιεύτως ταῖς ὀργαῖς καὶ ἐκ τοῦ παραχρῆμα εὐθὺς χρώμενος ἀπροβουλεύτως ὅμοιος μὲν ἀκουσίῳ, ἔστι δὲ οὐδʼ οὗτος αὖ παντάπασιν ἀκούσιος ἀλλʼ εἰκὼν ἀκουσίου.
867bBu yüzden thymosla işlenen cinayetleri, isteyerek mi yoksa bir kısmını istemeden mi işlenmiş sayıp kanuna bağlamak gerektiğini ayırt etmek zordur. En iyisi ve en doğrusu, ikisini de birer benzer olarak koyup tasarlanmış olmak ve tasarlanmamış olmakla birbirinden ayırmak; tasarlayarak ve öfkeyle öldürenlere daha ağır, tasarlamadan ve ansızın öldürenlere daha hafif cezalar koymaktır. Çünkü daha büyük kötülüğün daha büyük, daha küçüğün daha küçük cezayla karşılanması akla yatkındır.
διὸ χαλεποὶ διορίζειν οἱ τῷ θυμῷ πραχθέντες φόνοι, πότερον ἑκουσίους αὐτοὺς ἤ τινας ὡς ἀκουσίους νομοθετητέον, βέλτιστον μὴν καὶ ἀληθέστατον εἰς εἰκόνα μὲν ἄμφω θεῖναι, τεμεῖν δὲ αὐτὼ χωρὶς τῇ ἐπιβουλῇ καὶ ἀπροβουλίᾳ, καὶ τοῖς μὲν μετʼ ἐπιβουλῆς τε καὶ ὀργῇ κτείνασιν τὰς τιμωρίας χαλεπωτέρας, τοῖς δὲ ἀπροβουλεύτως τε καὶ ἐξαίφνης πρᾳοτέρας νομοθετεῖν· τὸ γὰρ εἰκὸς μείζονι κακῷ μειζόνως, τὸ
867cBizim kanunlarımızda da böyle yapmalıyız.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Öyleyse geri dönüp söyleyelim: Biri hür birini kendi eliyle öldürürse ve iş tasarlanmadan bir öfkeyle yapılmışsa, öteki konularda thymos olmadan öldüren birinin çekmesi gerekeni çeksin; ayrıca thymosunu cezalandırarak zorunlu olarak iki yıl sürgüne gitsin. Thymosla ama tasarlayarak öldüren ise öteki konularda yine öncekine göre ceza çeksin; ama öteki iki yıl sürgüne gittiği hâlde o üç yıl sürgüne gitsin, thymosunun büyüklüğü yüzünden daha uzun süre cezalandırılmış olsun.
δʼ ἐλάττονι τιμωρητέον ἐλαττόνως. ποιητέον δὴ καὶ τοῖς ἡμετέροις νόμοις οὕτω.
ΚΛ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΑΘ. πάλιν ἐπανελθόντες τοίνυν λέγωμεν· ἂν ἄρα τις αὐτόχειρ μὲν κτείνῃ ἐλεύθερον, τὸ δὲ πεπραγμένον ἀπροβουλεύτως ὀργῇ τινι γένηται πραχθέν, τὰ μὲν ἄλλα, καθάπερ ἄνευ θυμοῦ κτείναντι προσῆκέν τῳ πάσχειν, πασχέτω, δύο δʼ ἐξ ἀνάγκης ἔτη φευγέτω κολάζων τὸν αὑτοῦ θυμόν. ὁ δὲ
867dBunların geri dönüşü konusunda şöyle olsun. Bu konuda kesin kanun koymak zordur; çünkü bazen ikisinden kanunun daha ağır saydığı daha yumuşak, daha yumuşak saydığı ise daha ağır çıkabilir; ilki cinayeti daha vahşice, öbürü daha yumuşak biçimde işlemiş olabilir. Ama çoğu zaman şimdi söylediğimiz gibi olur.
θυμῷ μέν, μετʼ ἐπιβουλῆς δὲ κτείνας τὰ μὲν ἄλλα κατὰ τὸν πρόσθεν αὖ, τρία δὲ ἔτη, καθάπερ ἅτερος ἔφευγεν τὰ δύο, φευγέτω, μεγέθει θυμοῦ πλείω τιμωρηθεὶς χρόνον. καθόδου δὲ πέρι τούτοις ὧδε ἔστω. χαλεπὸν μὲν ἀκριβῶς νομοθετεῖν· ἔστι γὰρ ὅτε τούτοιν ὁ τῷ νόμῳ ταχθεὶς χαλεπώτερος ἡμερώτερος ἄν, ὁ δὲ ἡμερώτερος χαλεπώτερος ἂν εἴη, καὶ τὰ περὶ τὸν φόνον ἀγριωτέρως ἂν πράξειεν, ὁ δὲ ἡμερωτέρως· ὡς
867eBütün bunlara karar verecek olanlar kanun koruyucuları olmalıdır. Her birinin sürgün süresi dolunca aralarından on iki kişiyi yargıç olarak ülkenin sınırına göndermelidirler. Bunlar bu süre içinde sürgündekilerin davranışlarını daha da açık biçimde incelemiş olarak onların bağışlanmasına ve geri kabulüne karar versinler; sürgündekiler de bu yöneticilerin verdiği kararlara uysun.
δὲ τὸ πολὺ κατὰ τὰ νῦν εἰρημένα συμβαίνει γιγνόμενα. τούτων οὖν πάντων ἐπιγνώμονας εἶναι χρὴ νομοφύλακας, ἐπειδὰν δὲ ὁ χρόνος ἔλθῃ τῆς φυγῆς ἑκατέρῳ, πέμπειν αὐτῶν δικαστὰς δώδεκα ἐπὶ τοὺς ὅρους τῆς χώρας, ἐσκεμμένους ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ τὰς τῶν φυγόντων πράξεις ἔτι σαφέστερον, καὶ τῆς αἰδοῦς τε πέρι καὶ καταδοχῆς τούτων δικαστὰς γίγνεσθαι,
ΑΘ. τοὺς δὲ αὖ τοῖς δικασθεῖσιν ὑπὸ τῶν τοιούτων
868aBu ikisinden biri döndükten sonra bir gün yine öfkesine yenilip aynı şeyi yaparsa, sürgüne gitsin ve bir daha dönmesin; dönerse, yabancının dönüşü için konmuş cezayı çeksin. Kendi kölesini öldüren arınsın; başkasının kölesini thymosla öldürürse, sahibine zararın iki katını ödesin. Öldürenlerden biri kanuna uymaz da arınmamış hâlde çarşıyı, yarışmaları ve öteki kutsal yerleri kirletirse, isteyen, ölenin akrabalarından buna göz yumanı da öldüreni de mahkemeye çıkarıp onları para cezasının ve öteki yükümlülüklerin iki katını yerine getirmeye ve ödemeye zorlasın; ödenen cezayı da kanuna göre kendisi alsın.
ἀρχόντων ἐμμένειν. ἐὰν δʼ αὖθίς ποτε κατελθὼν ὁπότερος αὐτοῖν ἡττηθεὶς ὀργῇ πράξῃ ταὐτὸν τοῦτο, φυγὼν μηκέτι κατέλθῃ, κατελθὼν δέ, κατὰ τὴν τοῦ ξένου ἄφιξιν ταύτῃ πασχέτω. δοῦλον δʼ ὁ κτείνας ἑαυτοῦ μὲν καθηράσθω, ἐὰν δὲ ἀλλότριον θυμῷ, διπλῇ τὸ βλάβος ἐκτεισάτω τῷ κεκτημένῳ. ὅστις δʼ ἂν τῶν ἀποκτεινάντων πάντων μὴ πείθηται τῷ νόμῳ, ἀλλʼ ἀκάθαρτος ὢν ἀγοράν τε καὶ ἆθλα καὶ τὰ
868bBir köle thymosla efendisini öldürürse, ölenin akrabaları öldürene istedikleri muameleyi yapsınlar — yeter ki onu hiçbir şekilde canlı bırakmasınlar — ve temiz sayılsınlar.
ἄλλα ἱερὰ μιαίνῃ, ὁ βουλόμενος, τόν τε ἐπιτρέποντα τῶν προσηκόντων τῷ τελευτήσαντι καὶ τὸν ἀποκτείναντα εἰς δίκην καταστήσας, τὴν διπλασίαν χρημάτων τε καὶ τῶν ἄλλων πράξεων ἀναγκαζέτω πράττειν τε καὶ ἐκτίνειν, τὸ δὲ ἔκτεισμα αὐτὸς αὑτῷ κομιζέσθω κατὰ τὸν νόμον. ἐὰν δέ τις θυμῷ δοῦλος δεσπότην αὑτοῦ κτείνῃ, τοὺς προσήκοντας τοῦ τελευτήσαντος χρωμένους τῷ κτείναντι χρείαν ἣν ἂν
868cBaşka bir köle hür birini thymosla öldürürse, efendileri köleyi ölenin akrabalarına teslim etsin; onlar da faili ölüme mahkûm etmek zorundadır, ama istedikleri şekilde. Seyrek de olsa olan bir şey olur da bir baba ya da anne öfkeyle oğlunu ya da kızını vurarak ya da başka bir şiddet yoluyla öldürürse, ötekilerle aynı arınmaları yapsın ve üç yıl ülke dışında kalsın. Öldüren döndüğünde karı kocadan, koca karıdan ayrılsın, bir daha birlikte çocuk yapmasınlar; öldüren, çocuğunu ya da kardeşini elinden aldığı kişilerle hiçbir zaman aynı ocağı paylaşmasın, kutsal törenlerine de ortak olmasın.
ἐθέλωσι, πλὴν μηδαμῇ μηδαμῶς ζωγροῦντας, καθαροὺς εἶναι· ἐὰν δὲ ἄλλος τις δοῦλος ἐλεύθερον ἀποκτείνῃ θυμῷ, παραδιδόντων οἱ δεσπόται τὸν δοῦλον τοῖς προσήκουσι τοῦ τελευτήσαντος, οἱ δὲ ἐξ ἀνάγκης μὲν θανατωσάντων τὸν δράσαντα, τρόπῳ δὲ ᾧ ἂν ἐθέλωσιν. ἂν δʼ, ὃ γίγνεται μέν, ὀλιγάκις δέ, διὰ θυμὸν πατὴρ ἢ μήτηρ ὑὸν ἢ θυγατέρα πληγαῖς ἤ τινι τρόπῳ βιαίῳ κτείνῃ, καθάρσεις μὲν τὰς αὐτὰς τοῖς ἄλλοις καθαιρέσθω καὶ ἐνιαυτοὺς τρεῖς ἀπενιαυτεῖν,
868dBu konularda dine saygısızlık eden ve kanuna uymayan kişi, isteyen herkesin açacağı dine saygısızlık davasıyla yargılansın. Bir koca nikâhlı karısını öfkeyle öldürürse ya da bir kadın kocasına aynı şeyi aynı şekilde yaparsa, aynı arınmaları yapsınlar ve üç yıl ülke dışında kalsınlar.
κατελθόντων δὲ τῶν κτεινάντων, ἀπαλλάττεσθαι γυναῖκά τε ἀπʼ ἀνδρὸς καὶ τὸν ἄνδρα ἀπὸ γυναικός, καὶ μή ποτʼ ἔτι κοινῇ παιδοποιήσασθαι, μηδὲ συνέστιον ὧν ἔκγονον ἢ ἀδελφὸν ἀπεστέρηκε γίγνεσθαί ποτε μηδὲ κοινωνὸν ἱερῶν· ὁ δὲ ἀσεβῶν τε περὶ ταῦτα καὶ ἀπειθῶν ὑπόδικος ἀσεβείας γιγνέσθω τῷ ἐθέλοντι. γυναῖκα δὲ γαμετὴν ἐὰν ἀνὴρ διʼ ὀργὴν κτείνῃ
868eBöyle bir şey yapmış kişi döndükten sonra kendi çocuklarıyla kutsal törenlere katılmasın, hiçbir zaman onlarla aynı sofraya da oturmasın. Kanuna uymazsa, ana baba da çocuk da isteyenin açacağı dine saygısızlık davasıyla yargılansın.
Bir erkek kardeş erkek ya da kız kardeşini, ya da bir kız kardeş erkek ya da kız kardeşini thymosla öldürürse, arınma ve ülke dışında kalma konusunda ana babalar ve çocuklar için söylenenlerin aynısı bunlar için de geçerli sayılsın: Kardeşleri kardeşlerinden, ana babaları çocuklarından yoksun bıraktığı kişilerle hiçbir zaman aynı ocağı paylaşmasın, kutsal törenlerine de ortak olmasın. Biri kanuna uymazsa, bu konularda dine saygısızlık hakkında söylenen kanuna göre yargılanması doğru olur.
τινά τις, ἢ γυνὴ ἑαυτῆς ἄνδρα ταὐτὸν τοῦτο ὡσαύτως ἐργάσηται, καθαίρεσθαι μὲν τοὺς αὐτοὺς καθαρμούς, τριετεῖς δὲ ἀπενιαυτήσεις διατελεῖν. κατελθὼν δὲ ὅ τι τοιοῦτον δράσας, τοῖς αὑτοῦ παισὶν ἱερῶν μὴ κοινωνείτω μηδὲ ὁμοτράπεζος γιγνέσθω ποτέ· ἀπειθῶν δὲ ὁ γεννήτωρ ἢ ὁ γεννηθεὶς ἀσεβείας αὖ ὑπόδικος γιγνέσθω τῷ ἐθέλοντι.
ΑΘ. καὶ ἐὰν ἀδελφὸς ἀδελφὸν ἢ ἀδελφήν, ἢ ἀδελφὴ ἀδελφὸν ἢ ἀδελφὴν θυμῷ κτείνῃ, τὰ μὲν τῶν καθαρμῶν καὶ ἀπενιαυτήσεων ὡσαύτως, καθάπερ εἴρηται τοῖς γονεῦσι καὶ τοῖς ἐκγόνοις, εἰρήσθω δεῖν γίγνεσθαι καὶ τούτοις—ὧν ἀδελφούς τε ἀδελφῶν καὶ γονέας ἐστέρηκε παίδων, τούτοις δὲ συνέστιος αὐτοῖς μηδέποτε γιγνέσθω μηδὲ κοινωνὸς ἱερῶν—ἐὰν δέ τις ἀπειθῇ,
869aBiri ana babasına karşı thymosuna o kadar hâkim olamaz ki öfke çılgınlıkları içinde onlardan birini öldürmeye cüret ederse, şöyle olsun: Ölen ölmeden önce faili cinayetten isteyerek bağışlarsa, fail istemeden cinayet işleyenler gibi arınıp onların yaptığı her şeyi yaparak temiz sayılsın. Bağışlamazsa, böyle bir şey yapan pek çok kanunla yargılansın.
τῷ τῆς περὶ ταῦτα ἀσεβείας εἰρημένῳ νόμῳ ὑπόδικος ὀρθῶς ἂν γίγνοιτο μετὰ δίκης. ἐὰν δʼ ἄρα τις εἰς τοσοῦτον ἀκρατὴς θυμοῦ γίγνηται πρὸς τοὺς γεννήσαντας, ὥστε μανίαις ὀργῆς τῶν γεννητόρων τολμῆσαι κτεῖναί τινα, ἐὰν μὲν ὁ τελευτήσας πρὶν τελευτῆσαι τὸν δράσαντα φόνου ἀφιῇ ἑκών, καθάπερ οἱ τὸν ἀκούσιον φόνον ἐξεργασάμενοι καθαρθείς, καὶ τἆλλα ὅσαπερ ἐκεῖνοι πράξας, καθαρὸς ἔστω, ἐὰν δὲ μὴ
869bÇünkü en ağır darp davalarıyla da, aynı şekilde dine saygısızlık ve tapınak soygunu davalarıyla da yargılanır; çünkü kendisini doğuranın psykhēsini soymuştur. Öyle ki aynı kişinin birçok kez ölmesi mümkün olsaydı, bunu thymosla yapan baba katilinin ya da ana katilinin birçok ölümle cezalandırılması en adil şey olurdu. Kendini savunurken bile, ana babası tarafından öldürülmek üzereyken bile, onu dünyaya getirmiş olan babasını ya da anasını öldürmesine hiçbir kanunun izin vermeyeceği, tersine böyle bir şey yapmaktansa her şeye katlanmasını buyuracağı tek kişi odur. Böyle birine kanunda başka nasıl bir ceza uygun düşebilir?
ἀφῇ, πολλοῖς ἔνοχος ἔστω νόμοις ὁ δράσας τι τοιοῦτον· καὶ γὰρ αἰκίας δίκαις ταῖς ἐσχάταις ἔνοχος ἂν γίγνοιτο καὶ ἀσεβείας ὡσαύτως καὶ ἱεροσυλίας, τὴν τοῦ γεννητοῦ ψυχὴν συλήσας, ὥστʼ εἴπερ οἷόν τʼ ἦν τὸ πολλάκις ἀποθνῄσκειν τὸν αὐτόν, καὶ τὸν πατροφόνον ἢ μητροκτόνον, ἐξεργασάμενον θυμῷ τοῦτο, δικαιότατον θανάτων πολλῶν ἦν τυγχάνειν. ᾧ γὰρ μόνῳ οὐδʼ ἀμυνομένῳ θάνατον, μέλλοντι ὑπὸ
869cÖyleyse babasını ya da anasını thymosla öldürene ceza olarak ölüm konsun. Bir kardeş, iç çekişmelerde kavga çıktığında ya da buna benzer bir durumda, önce el kaldıranı savunurken kardeşini öldürürse, bir düşmanı öldürmüş gibi temiz sayılsın; bir vatandaş bir vatandaşı, bir yabancı bir yabancıyı öldürürse de aynı şekilde.
τῶν γονέων τελευτήσεσθαι, παρέξει νόμος οὐδεὶς κτεῖναι τὸν πατέρα ἢ μητέρα, τοὺς εἰς φῶς τὴν ἐκείνου φύσιν ἀγαγόντας, ἀλλʼ ὑπομείναντα τὰ πάντα πάσχειν πρίν τι δρᾶν τοιοῦτον νομοθετήσει, πῶς τούτῳ δίκης γε ἄλλως προσῆκον τυγχάνειν ἂν γίγνοιτο ἐν νόμῳ; κείσθω δὴ τῷ πατέρα ἢ μητέρα ἀποκτείναντι θυμῷ θάνατος ἡ ζημία. ἀδελφὸς δὲ ἂν ἀδελφὸν κτείνῃ ἐν στάσεσι μάχης γενομένης ἤ τινι τρόπῳ τοιούτῳ,
869dBir vatandaş bir yabancıyı ya da bir yabancı bir vatandaşı kendini savunurken öldürürse, temiz sayılma bakımından aynı kural geçerli olsun. Bir köle bir köleyi öldürürse de aynı şekilde. Ama bir köle hür birini kendini savunurken öldürürse, babasını öldüren gibi aynı kanunlarla yargılansın. Cinayetin baba tarafından bağışlanması hakkında söylenen, bu türden her bağışlama için de geçerli olsun: Kim kimi bu konuda isteyerek bağışlarsa, cinayet istemeden işlenmiş sayılarak faile arınmalar yapılsın ve kanuna göre bir yıl yurt dışında kalsın.
ἀμυνόμενος ἄρχοντα χειρῶν πρότερον, καθάπερ πολέμιον ἀποκτείνας ἔστω καθαρός, καὶ ἐὰν πολίτης πολίτην, ὡσαύτως, ἢ ξένος ξένον. ἐὰν δὲ ἀστὸς ξένον ἢ ξένος ἀστὸν ἀμυνόμενος κτείνῃ, κατὰ ταὐτὰ ἔστω τοῦ καθαρὸς εἶναι. καὶ ἐὰν δοῦλος δοῦλον, ὡσαύτως· ἐὰν δὲ αὖ δοῦλος ἐλεύθερον ἀμυνόμενος ἀποκτείνῃ, καθάπερ ὁ κτείνας πατέρα, τοῖς αὐτοῖς ἔνοχος ἔστω νόμοις. ὃ δὲ περὶ τῆς ἀφέσεως εἴρηται φόνου πατρί, ταὐτὸν τοῦτο ἔστω περὶ ἁπάσης τῶν
869eZorla, istemeden ve thymosla işlenen cinayetler hakkında söylenenler yeterli olsun. Bunlardan sonra isteyerek, her türlü haksızlıkla, hazlara, arzulara ve kıskançlıklara yenilerek tasarlanıp işlenen cinayetleri anlatmalıyız.
Kleinias: Doğru söylüyorsun.
Atinalı: Önce yine bu tür cinayetlerin elden geldiğince kaç türlü olduğunu söyleyelim.
τοιούτων ἀφέσεως, ἐὰν ὁστισοῦν ὁτῳοῦν ἀφιῇ τοῦτο ἑκών, ὡς ἀκουσίου γεγονότος τοῦ φόνου, οἵ τε καθαρμοὶ γιγνέσθωσαν τῷ δράσαντι καὶ ἐνιαυτὸς εἷς ἔστω τῆς ἐκδημίας ἐν νόμῳ. καὶ τὰ μὲν δὴ βίαιά τε καὶ ἀκούσια καὶ κατὰ τὸν θυμὸν γιγνόμενα περὶ φόνους μετρίως εἰρήσθω· τὰ δὲ περὶ τὰ ἑκούσια καὶ κατʼ ἀδικίαν πᾶσαν γιγνόμενα τούτων πέρι καὶ ἐπιβουλῆς διʼ ἥττας ἡδονῶν τε καὶ ἐπιθυμιῶν καὶ φθόνων, ταῦτα μετʼ ἐκεῖνα ἡμῖν λεκτέον.
ΚΛ. ὀρθῶς λέγεις.
ΑΘ. πάλιν δὴ πρῶτον περὶ τῶν τοιούτων εἰς δύναμιν
870aEn büyüğü, özlemlerle vahşileşmiş bir psykhēye hâkim olan arzudur. Bu da en çok, çoğunluğun en büyük ve en güçlü tutkusunun bulunduğu yerde ortaya çıkar: Bu, servetin gücüdür; kötü tabiat ve terbiyesizlik yüzünden insanda doymak bilmez, sınırsız mülk edinme yolunda sayısız aşk doğurur. Terbiyesizliğin sebebi de Yunanlıların ve barbarların zenginliği yanlış biçimde övmesinden doğan şöhrettir. Çünkü zenginlik üçüncü sırada olduğu hâlde onu iyiliklerin birincisi sayarak hem kendilerinden sonra gelenleri hem kendilerini mahvederler.
εἴπωμεν ὁπόσα ἂν εἴη. τὸ μὲν δὴ μέγιστον ἐπιθυμία κρατοῦσα ψυχῆς ἐξηγριωμένης ὑπὸ πόθων· τοῦτο δʼ ἐστὶν μάλιστα ἐνταῦθα οὗ πλεῖστός τε καὶ ἰσχυρότατος ἵμερος ὢν τυγχάνει τοῖς πολλοῖς, ἡ τῶν χρημάτων τῆς ἀπλήστου καὶ ἀπείρου κτήσεως ἔρωτας μυρίους ἐντίκτουσα δύναμις διὰ φύσιν τε καὶ ἀπαιδευσίαν τὴν κακήν. τῆς δὲ ἀπαιδευσίας ἡ τοῦ κακῶς ἐπαινεῖσθαι πλοῦτον αἰτία φήμη πρὸς τῶν Ἑλλήνων τε καὶ βαρβάρων· πρῶτον γὰρ τῶν ἀγαθῶν αὐτὸ
870bBütün şehirlerde zenginlik hakkında doğrunun söylenmesi her şeyin en güzeli ve en iyisidir: Zenginlik beden içindir, beden de psykhē içindir. Zenginliğin tabiatça kendileri için var olduğu şeyler iyi olduğuna göre, zenginlik bedenin ve psykhēnin aretēsinden sonra üçüncü sırada gelir. Bu söz şunu öğretir: Mesut olmak isteyen zengin olmaya çalışmamalı, adil ve itidalli biçimde zengin olmaya çalışmalıdır.
προκρίνοντες, τρίτον ὄν, τούς τʼ ἐπιγιγνομένους λωβῶνται καὶ ἑαυτούς. τὸ γὰρ ἀληθὲς λέγεσθαι περὶ τοῦ πλούτου κατὰ πόλεις πάσας πάντων κάλλιστον καὶ ἄριστον, ὡς ἕνεκα σώματός ἐστι, καὶ σῶμα ψυχῆς ἕνεκα· ἀγαθῶν μὲν οὖν ὄντων ὧν ἕνεκα ὁ πλοῦτος εἶναι πέφυκε, τρίτον ἂν εἴη μετὰ σώματος ἀρετὴν καὶ ψυχῆς. διδάσκαλος οὖν ἂν ὁ λόγος οὗτος γίγνοιτο ὡς οὐ χρὴ πλουτεῖν ζητεῖν τὸν εὐδαίμονα
870cBöylece şehirlerde cinayetlerle arınmayı gerektiren cinayetler olmazdı. Ama şimdi, bunlara başlarken söylediğimiz gibi, isteyerek işlenen cinayetin en büyük davalarını doğuran birinci ve en büyük sebep budur. İkincisi, kıskançlıklar doğuran hırslı bir psykhēnin melekesidir; bu kıskançlıklar en çok kıskançlık taşıyanın kendisi için, ikinci olarak da şehrin en iyileri için çekilmez birer ev arkadaşıdır. Üçüncü olarak, korkak ve haksız korkular pek çok cinayete yol açmıştır: Biri, yapılmakta olan ya da yapılmış olup kimsenin bilmesini istemediği şeyler yaptığında, bunları ihbar edebilecekleri başka hiçbir yolla susturamazsa, öldürerek ortadan kaldırır.
ἐσόμενον, ἀλλὰ δικαίως πλουτεῖν καὶ σωφρόνως· καὶ φόνοι οὕτως οὐκ ἂν γίγνοιντο ἐν πόλεσιν φόνοις δεόμενοι καθαίρεσθαι. νῦν δέ, ὅπερ ἀρχόμενοι τούτων εἴπομεν, ἓν μὲν τοῦτʼ ἐστὶ καὶ μέγιστον ὃ ποιεῖ φόνου ἑκουσίου τὰς μεγίστας δίκας. δεύτερον δὲ φιλοτίμου ψυχῆς ἕξις, φθόνους ἐντίκτουσα, χαλεποὺς συνοίκους μάλιστα μὲν αὐτῷ τῷ κεκτημένῳ τὸν φθόνον, δευτέροις δὲ τοῖς ἀρίστοις τῶν ἐν τῇ πόλει. τρίτον δὲ οἱ δειλοὶ καὶ ἄδικοι φόβοι πολλοὺς δὴ φόνους
870dBütün bunlar hakkında söylenen giriş (prooimion) bu olsun. Buna ek olarak şu söz de söylensin; bu tür konularla sırlara erdirme törenlerinde ciddiyetle ilgilenmiş pek çok kişiden duyup ona sıkı sıkıya inanırlar: Bu tür suçların cezası Hades'te çekilir; buraya yeniden geldiklerinde de tabiata uygun cezayı ödemeleri, yani yaptıkları şeye kendileri uğrayarak o zamanki hayatlarını başka birinin elinden aynı akıbetle sona erdirmeleri zorunludur.
εἰσὶν ἐξειργασμένοι, ὅταν ᾖ τῳ πραττόμενα ἢ πεπραγμένα ἃ μηδένα βούλονταί σφισιν συνειδέναι γιγνόμενα ἢ γεγονότα· τοὺς οὖν τούτων μηνυτὰς ἀναιροῦσι θανάτοις, ὅταν ἄλλῳ μηδενὶ δύνωνται τρόπῳ. τούτων δὴ πάντων πέρι προοίμια μὲν εἰρημένα ταῦτʼ ἔστω, καὶ πρὸς τούτοις, ὃν καὶ πολλοὶ λόγον τῶν ἐν ταῖς τελεταῖς περὶ τὰ τοιαῦτα ἐσπουδακότων ἀκούοντες σφόδρα πείθονται, τὸ τῶν τοιούτων τίσιν ἐν Ἅιδου
870eBuna inanan ve yalnız girişten ötürü böyle bir cezadan her bakımdan korkan kişiye bu konudaki kanunu okumaya gerek yoktur; ama inanmayana şu kanun yazılı olarak söylensin: Kim önceden tasarlayarak ve haksız yere soydaşlarından herhangi birini kendi eliyle öldürürse, önce kanuni haklardan men edilsin; ne tapınakları ne çarşıyı ne limanları ne de başka herhangi bir ortak toplantı yerini kirletsin. İnsanlardan biri bunu faile yasaklasın ya da yasaklamasın, fark etmez; çünkü kanun yasaklar ve bütün şehir adına yasakladığı her zaman görülür ve görülecektir.
γίγνεσθαι, καὶ πάλιν ἀφικομένοις δεῦρο ἀναγκαῖον εἶναι τὴν κατὰ φύσιν δίκην ἐκτεῖσαι, τὴν τοῦ παθόντος ἅπερ αὐτὸς ἔδρασεν, ὑπʼ ἄλλου τοιαύτῃ μοίρᾳ τελευτῆσαι τὸν τότε βίον.
ΑΘ. πειθομένῳ μὲν δὴ καὶ πάντως φοβουμένῳ ἐξ αὐτοῦ τοῦ προοιμίου τὴν τοιαύτην δίκην οὐδὲν δεῖ τὸν ἐπὶ τούτῳ
νόμον ὑμνεῖν, ἀπειθοῦντι δὲ νόμος ὅδε εἰρήσθω τῇ γραφῇ· ὃς ἂν ἐκ προνοίας τε καὶ ἀδίκως ὁντιναοῦν τῶν ἐμφυλίων αὐτόχειρ κτείνῃ, πρῶτον μὲν τῶν νομίμων εἰργέσθω, μήτε ἱερὰ μήτε ἀγορὰν μήτε λιμένας μήτε ἄλλον κοινὸν σύλλογον μηδένα μιαίνων, ἐάντε τις ἀπαγορεύῃ τῷ δράσαντι ταῦτα ἀνθρώπων καὶ ἐὰν μή—ὁ γὰρ νόμος ἀπαγορεύει καὶ ἀπαγορεύων ὑπὲρ πάσης τῆς πόλεως ἀεὶ φαίνεταί τε καὶ φανεῖται
871bÖlene erkek ya da kadın tarafından kuzen derecesine kadar akraba olup da gerektiği hâlde faili dava etmeyen ya da onun kanuni haklardan men edildiğini ilan etmeyen, önce kanunun lanetinin söylediği gibi kirliliği ve tanrıların düşmanlığını üstüne alsın; ikinci olarak da ölenin öcünü almak isteyen herkesin açacağı davayla yargılansın. Öç almak isteyen, bu durumlarda gerekli yıkanmalara ve tanrının bu konularda bildirdiği öteki bütün kurallara dikkat ederek her şeyi yerine getirsin, ilanı da yaparak işe girişsin ve faili kanuna göre davanın sonucuna katlanmaya zorlasın.
—ὁ δὲ μὴ ἐπεξιὼν δέον, ἢ μὴ προαγορεύων εἴργεσθαι, τῶν ἐντὸς ἀνεψιότητος, πρὸς ἀνδρῶν τε καὶ γυναικῶν προσήκων τῷ τελευτήσαντι, πρῶτον μὲν τὸ μίασμα εἰς αὑτὸν καὶ τὴν τῶν θεῶν ἔχθραν δέχοιτο, ὡς ἡ τοῦ νόμου ἀρὰ τὴν φήμην προτρέπεται, τὸ δὲ δεύτερον ὑπόδικος τῷ ἐθέλοντι τιμωρεῖν ὑπὲρ τοῦ τελευτήσαντος γιγνέσθω. ὁ δὲ ἐθέλων τιμωρεῖν, τῶν τε ἐπὶ τούτοις λουτρῶν φυλακῆς πέρι καὶ ὅσων ἂν ἑτέρων
871cŞehirlerde cinayet olmasın diye bunların, bu tür şeylerle ilgilenen bazı tanrılara yapılacak bazı dualar ve kurbanlarla birlikte yapılması gerektiğini göstermek kanun koyucu için kolaydır. Ama bu tanrıların kimler olduğunu ve bu tür davaların hangi usulle açılmasının tanrısal olana en uygun düşeceğini kanun koruyucuları tefsircilerle, kâhinlerle ve tanrıyla birlikte kanuna bağlasınlar ve bu davaları onlar açsınlar.
ὁ θεὸς περὶ ταῦτα νόμιμα παραδῷ, πάντα ἀποτελῶν, καὶ τὴν πρόρρησιν προαγορεύων, ἴτω ἀναγκάζων τὸν δράσαντα ὑπέχειν τὴν τῆς δίκης πρᾶξιν κατὰ νόμον. ταῦτα δὲ ὅτι μὲν γίγνεσθαι χρεών ἐστι διά τινων ἐπευχῶν καὶ θυσιῶν θεοῖς τισιν οἷς τῶν τοιούτων μέλει, φόνους μὴ γίγνεσθαι κατὰ πόλεις, ῥᾴδιον ἀποφαίνεσθαι νομοθέτῃ· τίνες δʼ εἰσὶν οἱ θεοὶ καὶ τίς ὁ τρόπος τῶν τοιούτων δικῶν τῆς εἰσαγωγῆς ὀρθότατα πρὸς τὸ θεῖον ἂν γιγνόμενος εἴη, νομοφύλακες μετʼ
871dBu davaların yargıçları, tapınak soyanları yargılamakla yetkili olduğu söylenen yargıçlar olsun. Hüküm giyen ölümle cezalandırılsın ve dine saygısızlığına eklenen utanmazlığı yüzünden kurbanın ülkesine gömülmesin. Kaçıp yargılanmaya razı olmayan ömür boyu sürgün olsun. Biri öldürülenin ülkesinin herhangi bir yerine ayak basarsa, ölenin akrabalarından ya da vatandaşlardan ona ilk rastlayan onu cezasız öldürsün ya da bağlayıp davayı karara bağlayan yargıçların yöneticilerine öldürülmek üzere teslim etsin.
ἐξηγητῶν καὶ μάντεων καὶ τοῦ θεοῦ νομοθετησάμενοι, τὰς δίκας εἰσαγόντων ταύτας. δικαστὰς δὲ αὐτῶν εἶναι τοὺς αὐτοὺς οὕσπερ τοῖς τὰ ἱερὰ συλῶσιν διαδικάζειν ἐρρήθη κυρίως· ὁ δὲ ὀφλὼν θανάτῳ ζημιούσθω καὶ μὴ ἐν τῇ τοῦ παθόντος χώρᾳ θαπτέσθω, ἀναιδείας ἕνεκα πρὸς τῷ ἀσεβεῖν. φυγὼν δὲ καὶ μὴ ʼθελήσας κρίσιν ὑποσχεῖν φευγέτω ἀειφυγίαν· ἐὰν δέ τις ἐπιβῇ που τῶν τῆς τοῦ φονευθέντος χώρας, ὁ προστυχὼν πρῶτος τῶν οἰκείων τοῦ ἀποθανόντος
871eSuçlayan, suçladığı kişiden aynı zamanda kefil de istesin. Suçlanan, bu konulardaki yargıçların makamının yeterli bulacağı, kendisini davaya getireceklerine kefil olan üç güvenilir kefil göstersin. Göstermek istemezse ya da gösteremezse, makam onu alıp bağlasın, gözetim altında tutsun ve davanın görülmesine getirsin.
Biri kendi eliyle değil de bir başkasının ölümünü tasarlarsa, düşünüp tasarlayarak ölümün sebebi olur da psykhēsi cinayetten temizlenmemiş olarak şehirde yaşarsa, onun için de bu konudaki yargılamalar kefalet dışında aynı şekilde yapılsın. Hüküm giyen ise kendi ülkesinde gömülebilsin; öteki konularda onun için daha önce söylenenler aynen uygulansın.
ἢ καὶ τῶν πολιτῶν ἀνατὶ κτεινέτω, ἢ δήσας τοῖς ἄρχουσι τῶν τὴν δίκην κρινάντων κτεῖναι παραδότω. ὁ δὲ ἐπισκηπτόμενος ἅμα καὶ κατεγγυάτω τὸν ᾧ ἂν ἐπισκήπτηται· ὁ δὲ παρεχέτω τοὺς ἐγγυητάς, ἀξιόχρεως οὓς ἂν ἡ τῶν περὶ ταῦτα δικαστῶν ἀρχὴ κρίνῃ, τρεῖς ἐγγυητὰς ἀξιόχρεως παρέξειν ἐγγυωμένους εἰς δίκην· ἐὰν δὲ ἢ μὴ ἐθέλῃ ἢ ἀδυνατῇ τις καθιστάναι, τὴν ἀρχὴν παραλαβοῦσαν δήσασαν φυλάττειν καὶ παρέχειν εἰς τὴν κρίσιν τῆς δίκης.
ΑΘ. ἐὰν δὲ
872aYabancıların yabancılara karşı, vatandaşların ve yabancıların birbirlerine karşı, kölelerin de kölelere karşı kendi eliyle öldürme ve tasarlama konusunda da aynı kurallar geçerli olsun; kefalet hariç. Kefalet konusunda ise, söylendiği gibi, kendi eliyle öldürenler kefil göstersin; cinayeti ilan eden de onlardan aynı anda kefil istesin.
αὐτόχειρ μὲν μή, βουλεύσῃ δὲ θάνατόν τις ἄλλος ἑτέρῳ καὶ τῇ βουλήσει τε καὶ ἐπιβουλεύσει ἀποκτείνας αἴτιος ὢν καὶ μὴ καθαρὸς τὴν ψυχὴν τοῦ φόνου ἐν πόλει ἐνοικῇ, γιγνέσθων καὶ τούτῳ κατὰ ταὐτὰ αἱ κρίσεις τούτων πέρι πλὴν τῆς ἐγγύης, τῷ δὲ ὀφλόντι ταφῆς τῆς οἰκείας ἐξέστω τυχεῖν, τὰ δὲ ἄλλα κατὰ ταὐτὰ ὡσαύτως τῷ πρόσθεν ῥηθέντι περὶ αὐτὸν γιγνέσθω. τὰ αὐτὰ δὲ ἔστω ταῦτα ξένοισί τε πρὸς ξένους καὶ ἀστοῖσι καὶ ξένοις πρὸς ἀλλήλους, δούλοις
872bBir köle hür birini isteyerek, ister kendi eliyle ister tasarlayarak öldürür ve hüküm giyerse, şehrin kamu cellâdı onu ölenin mezarına, mezar tümseğini görebileceği bir yere götürsün, davayı kazananın emrettiği kadar kırbaçlasın ve katil dayaktan sağ çıkarsa onu öldürsün.
τε αὖ πρὸς δούλους, τῆς τε αὐτοχειρίας πέρι καὶ ἐπιβουλεύσεως, πλὴν τῆς ἐγγύης· ταύτην δέ, καθάπερ εἴρηται, τοὺς αὐτόχειρας κατεγγυᾶσθαι, τὸν δὲ προαγορεύοντα τὸν φόνον ἅμα κατεγγυᾶν καὶ τούτους. ἐὰν δὲ δοῦλος ἐλεύθερον ἑκών, εἴτε αὐτόχειρ εἴτε βουλεύσας, ἀποκτείνῃ καὶ ὄφλῃ τὴν δίκην, ὁ τῆς πόλεως κοινὸς δήμιος ἄγων πρὸς τὸ μνῆμα τοῦ ἀποθανόντος, ὅθεν ἂν ὁρᾷ τὸν τύμβον, μαστιγώσας ὁπόσας
872cBiri hiçbir haksızlık etmemiş bir köleyi, kendi çirkin ve kötü işlerini ihbar etmesinden korktuğu için ya da buna benzer başka bir sebeple öldürürse, bir vatandaşı öldürmüş olsaydı cinayetten nasıl yargılanacaksa böyle bir kölenin ölümünden de aynı şekilde yargılansın.
Kanuna bağlanması korkunç ve hiç hoş olmayan, ama kanuna bağlanmaması da imkânsız olan şeyler olabilir: akrabaların birbirini kendi eliyle ya da tasarlayarak, isteyerek ve tamamen haksız yere öldürmesi. Bunlar çoğunlukla kötü yönetilen ve kötü yetiştirilen şehirlerde olur, ama kimsenin beklemediği bir ülkede de belki olabilir. Bu durumda az önce söylenen sözü yeniden söylemek gerekir; belki onu dinleyen biri bu yüzden, her bakımdan dine en aykırı olan bu cinayetlerden isteyerek daha çok uzak duracak hâle gelir.
ἂν ὁ ἑλὼν προστάττῃ, ἐάνπερ βιῷ παιόμενος ὁ φονεύς, θανατωσάτω. ἐὰν δέ τις δοῦλον κτείνῃ μηδὲν ἀδικοῦντα, φόβῳ δὲ μὴ μηνυτὴς αἰσχρῶν ἔργων καὶ κακῶν αὐτοῦ γίγνηται, ἤ τινος ἕνεκα ἄλλου τοιούτου, καθάπερ ἂν εἰ πολίτην κτείνας ὑπεῖχε φόνου δίκας, ὡσαύτως καὶ τοῦ τοιούτου δούλου κατὰ τὰ αὐτὰ ἀποθανόντος οὕτως ὑπεχέτω.
ἐὰν δὲ δὴ γίγνηται ἐφʼ οἷσι καὶ νομοθετεῖν δεινὸν καὶ οὐδαμῶς προσφιλές, μὴ νομοθετεῖν δὲ ἀδύνατον, συγγενῶν
872dÇünkü eski rahiplerden açıkça söylenmiş bir efsane ya da söz — ya da ona ne ad vermek gerekiyorsa — vardır: Akraba kanının öcünü alan gözcü Dikē, az önce söylenen kanunu uygular ve böyle bir şey yapanın, yaptığı şeyin aynısına zorunlu olarak uğramasını buyurmuştur. Biri babasını öldürdüyse, bir zaman gelir kendisi de çocukları tarafından zorla aynı şeye uğrar; anasını öldürdüyse, zorunlu olarak dişi tabiata bürünüp doğar ve sonraki bir zamanda doğurduklarının elinden hayatını kaybeder.
αὐτόχειρας φόνους ἢ διʼ ἐπιβουλεύσεως γενομένους, ἑκουσίους τε καὶ ἀδίκους πάντως, οἳ τὰ μὲν πολλὰ ἐν κακῶς οἰκούσαις καὶ τρεφομέναις γίγνονται πόλεσιν, γένοιτο δʼ ἄν πού τι καὶ ἐν ᾗ μή τις ἂν προσδοκήσειεν χώρᾳ, λέγειν μὲν δὴ χρεὼν αὖ πάλιν τὸν ἔμπροσθε σμικρῷ ῥηθέντα λόγον, ἂν ἄρα τις ἀκούων ἡμῶν οἷος ἀποσχέσθαι γένηται μᾶλλον ἑκὼν διὰ τὰ τοιαῦτα φόνων τῶν πάντῃ ἀνοσιωτάτων. ὁ γὰρ δὴ
872eÇünkü ortak kan kirlendiğinde başka bir arınma yoktur; onu işleyen psykhē cinayeti benzer bir cinayetle ödeyip bütün akrabalığın thymosunu yatıştırarak dindirmedikçe kirlenen şey yıkanıp temizlenmez.
μῦθος ἢ λόγος, ἢ ὅτι χρὴ προσαγορεύειν αὐτόν, ἐκ παλαιῶν ἱερέων εἴρηται σαφῶς, ὡς ἡ τῶν συγγενῶν αἱμάτων τιμωρὸς δίκη ἐπίσκοπος νόμῳ χρῆται τῷ νυνδὴ λεχθέντι καὶ ἔταξεν ἄρα δράσαντί τι τοιοῦτον παθεῖν ταὐτὰ ἀναγκαίως ἅπερ ἔδρασεν· εἰ πατέρα ἀπέκτεινέν ποτέ τις, αὐτὸν τοῦτο ὑπὸ τέκνων τολμῆσαι βίᾳ πάσχοντα ἔν τισι χρόνοις, κἂν εἰ μητέρα, γενέσθαι τε αὐτὸν θηλείας μετασχόντα φύσεως ἀναγκαῖον, γενόμενόν τε ὑπὸ τῶν γεννηθέντων λιπεῖν τὸν βίον ἐν χρόνοις ὑστέροις·
ΑΘ. τοῦ γὰρ κοινοῦ μιανθέντος αἵματος οὐκ εἶναι κάθαρσιν ἄλλην, οὐδὲ ἔκπλυτον ἐθέλειν γίγνεσθαι
873aBu yüzden insan tanrılardan gelen bu tür cezalardan korkarak böyle şeylerden uzak durmalıdır. Ama bazılarını öyle acıklı bir felaket yakalar da babasının, anasının, kardeşlerinin ya da çocuklarının psykhēsini önceden tasarlayarak ve isteyerek bedeninden ayırmaya cüret ederlerse, ölümlü kanun koyucunun kanunu bu tür kişiler hakkında şöyle hüküm koyar: Kanuni haklardan men edilme ilanları ve kefaletler, öncekiler için söylendiği gibi aynı olsun.
τὸ μιανθὲν πρὶν φόνον φόνῳ ὁμοίῳ ὅμοιον ἡ δράσασα ψυχὴ τείσῃ καὶ πάσης τῆς συγγενείας τὸν θυμὸν ἀφιλασαμένη κοιμίσῃ. ταῦτα δὴ παρὰ θεῶν μέν τινα φοβούμενον τὰς τιμωρίας εἴργεσθαι χρὴ τὰς τοιαύτας· εἰ δέ τινας οὕτως ἀθλία συμφορὰ καταλάβοι, ὥστε πατρὸς ἢ μητρὸς ἢ ἀδελφῶν ἢ τέκνων ἐκ προνοίας ἑκουσίως ψυχὴν τολμῆσαι ἀποστερεῖν σώματος, ὁ παρὰ τοῦ θνητοῦ νομοθέτου νόμος ὧδε περὶ τῶν
873bBiri bunlardan birini öldürmekten böyle bir cinayetle hüküm giyerse, yargıçların hizmetkârları ve yöneticiler onu öldürdükten sonra şehrin dışında belirlenmiş bir üç yol ağzına çıplak olarak atsınlar. Bütün yöneticiler, bütün şehir adına, her biri bir taş getirip ölünün başına atarak bütün şehri kirden arındırsın; bundan sonra onu ülkenin sınırlarına taşıyıp kanun gereği gömmeden atsınlar.
τοιούτων νομοθετεῖ, Προρρήσεις μὲν τὰς περὶ τῶν νομίμων εἴργεσθαι καὶ ἐγγύας τὰς αὐτὰς εἶναι καθάπερ ἐρρήθη τοῖς ἔμπροσθεν· ἐὰν δέ τις ὄφλῃ φόνου τοιούτου, τούτων κτείνας τινά, οἱ μὲν τῶν δικαστῶν ὑπηρέται καὶ ἄρχοντες ἀποκτείναντες, εἰς τεταγμένην τρίοδον ἔξω τῆς πόλεως ἐκβαλλόντων γυμνόν, αἱ δὲ ἀρχαὶ πᾶσαι ὑπὲρ ὅλης τῆς πόλεως, λίθον ἕκαστος φέρων, ἐπὶ τὴν κεφαλὴν τοῦ νεκροῦ βάλλων ἀφοσιούτω τὴν πόλιν ὅλην, μετὰ δὲ τοῦτο εἰς τὰ τῆς χώρας
873cPeki herkesin en yakını ve "en sevgilisi" denen kişiyi öldüren ne çekmeli? Kendini öldüreni söylüyorum: Kaderin ona verdiği payı zorla elinden alan, ne şehrin verdiği bir cezayla, ne çok acı veren kaçınılmaz bir talihsizliğe uğramaya zorlanarak, ne de çaresiz ve yaşanmaz bir utanca düşerek, tembellik ve yüreksiz bir korkaklık yüzünden kendine haksız bir ceza veren kişiyi.
ὅρια φέροντες ἐκβαλλόντων τῷ νόμῳ ἄταφον.
τὸν δὲ δὴ πάντων οἰκειότατον καὶ λεγόμενον φίλτατον ὃς ἂν ἀποκτείνῃ, τί χρὴ πάσχειν; λέγω δὲ ὃς ἂν ἑαυτὸν κτείνῃ, τὴν τῆς εἱμαρμένης βίᾳ ἀποστερῶν μοῖραν, μήτε πόλεως ταξάσης δίκῃ, μήτε περιωδύνῳ ἀφύκτῳ προσπεσούσῃ τύχῃ ἀναγκασθείς, μηδὲ αἰσχύνης τινὸς ἀπόρου καὶ ἀβίου μεταλαχών, ἀργίᾳ δὲ καὶ ἀνανδρίας δειλίᾳ ἑαυτῷ δίκην ἄδικον
873dBöyle biri için arınmalar ve gömme konusunda hangi âdetlerin uygulanması gerektiğini geri kalan her şeyde tanrı bilir; en yakın akrabaları bu konuda tefsircilere ve ilgili kanunlara danışıp onların buyurduğuna göre davranmalıdır. Bu şekilde ölenlerin mezarları önce tek başına olsun, yanına başka hiç kimse gömülmesin; sonra on iki bölümün sınırlarında, işlenmemiş ve adsız yerlere, adları anılmadan gömülsünler; mezarlarını ne bir taşla ne bir adla belli etsinler.
ἐπιθῇ. τούτῳ δὴ τὰ μὲν ἄλλα θεὸς οἶδεν ἃ χρὴ νόμιμα γίγνεσθαι περὶ καθαρμούς τε καὶ ταφάς, ὧν ἐξηγητάς τε ἅμα καὶ τοὺς περὶ ταῦτα νόμους ἐπανερομένους χρὴ τοὺς ἐγγύτατα γένει ποιεῖν αὐτοῖσιν κατὰ τὰ προσταττόμενα· τάφους δʼ εἶναι τοῖς οὕτω φθαρεῖσι πρῶτον μὲν κατὰ μόνας μηδὲ μεθʼ ἑνὸς συντάφου, εἶτα ἐν τοῖς τῶν δώδεκα ὁρίοισι μερῶν τῶν ὅσα ἀργὰ καὶ ἀνώνυμα θάπτειν ἀκλεεῖς αὐτούς, μήτε στήλαις μήτε ὀνόμασι δηλοῦντας τοὺς τάφους.
873eBir yük hayvanı ya da başka bir hayvan birini öldürürse — kamu yarışmalarında yarışırken böyle bir şey yapanlar hariç —, ölenin akrabaları öldürene cinayet davası açsın; davayı, akrabanın belirlediği kırsal bölge yöneticileri, belirlediği sayıda, karara bağlasın; hüküm giyen hayvanı öldürüp ülkenin sınırları dışına atsınlar.
Cansız bir şey bir insanın canını alırsa — yıldırım ya da tanrıdan gelen böyle bir mermi hariç; öteki şeylerden, biri üzerine düşerek ya da kendisi düşerek birini öldüren her şey için — en yakın akraba, hem kendisi hem bütün akrabalığı adına arınmak için, komşulardan en yakınını yargıç olarak oturtsun; hüküm giyen şeyi de, hayvanlar için söylendiği gibi, sınır dışına atsınlar.
ἐὰν δʼ ἄρα ὑποζύγιον ἢ ζῷον ἄλλο τι φονεύσῃ τινά, πλὴν τῶν ὅσα ἐν ἀγῶνι τῶν δημοσίᾳ τιθεμένων ἀθλεύοντά τι τοιοῦτον δράσῃ, ἐπεξίτωσαν μὲν οἱ προσήκοντες τοῦ φόνου τῷ κτείναντι, διαδικαζόντων δὲ τῶν ἀγρονόμων οἷσιν ἂν καὶ ὁπόσοις προστάξῃ ὁ προσήκων, τὸ δὲ ὀφλὸν ἔξω τῶν ὅρων τῆς χώρας ἀποκτείναντας διορίσαι.
ΑΘ. ἐὰν δὲ ἄψυχόν τι ψυχῆς ἄνθρωπον στερήσῃ, πλὴν ὅσα κεραυνὸς ἤ τι παρὰ θεοῦ τοιοῦτον βέλος ἰόν, τῶν δὲ ἄλλων ὅσα τινὸς προσπεσόντος ἢ αὐτὸ ἐμπεσὸν κτείνῃ τινά, δικαστὴν μὲν αὐτῷ
874aBiri ölü bulunur da öldüren belli olmazsa ve dikkatle arandığı hâlde bulunamazsa, ilanlar ötekiler için olduğu gibi yapılsın; cinayet faile karşı ilan edilsin. Davacı davayı açtıktan sonra çarşıda şunu ilan ettirsin: Falancayı öldürüp cinayetten hüküm giyen kişi kutsal yerlere ve ölenin bütün ülkesine ayak basmasın; ortaya çıkar ve tanınırsa öldürülecek ve ölenin ülkesinin dışına gömülmeden atılacaktır.
καθιζέτω τῶν γειτόνων τὸν ἐγγύτατα ὁ προσήκων γένει, ἀφοσιούμενος ὑπὲρ αὑτοῦ τε καὶ ὑπὲρ τῆς συγγενείας ὅλης, τὸ δὲ ὀφλὸν ἐξορίζειν, καθάπερ ἐρρήθη τὸ τῶν ζῴων γένος.
ἐὰν δὲ τεθνεὼς μὲν αὖ τις φανῇ, ἄδηλος δὲ ὁ κτείνας ᾖ καὶ μὴ ἀμελῶς ζητοῦσιν ἀνεύρετος γίγνηται, τὰς μὲν προρρήσεις τὰς αὐτὰς γίγνεσθαι καθάπερ τοῖς ἄλλοις, προαγορεύειν δὲ τὸν φόνον τῷ δράσαντι, καὶ ἐπιδικασάμενον ἐν
874bCinayet hakkında konmuş olan bu tek kanun bizde yürürlükte olsun.
Bu tür konular bu noktaya kadar böyle olsun. Öldürenin hangi durumlarda haklı olarak temiz sayılacağına gelince, şunlar geçerli olsun: Gece mal çalmak için eve giren bir hırsızı yakalayıp öldüren temiz sayılsın.
ἀγορᾷ κηρῦξαι τῷ κτείναντι τὸν καὶ τὸν καὶ ὠφληκότι φόνου μὴ ἐπιβαίνειν ἱερῶν μηδὲ ὅλης χώρας τῆς τοῦ παθόντος, ὡς, ἂν φανῇ καὶ γνωσθῇ, ἀποθανούμενον καὶ ἔξω τῆς τοῦ παθόντος χώρας ἐκβληθησόμενον ἄταφον. οὗτος δὴ νόμος εἷς ἡμῖν ἔστω κύριος περὶ φόνου κείμενος.
καὶ τὰ μὲν περὶ τὰ τοιαῦτα μέχρι τούτων οὕτως· ὧν δὲ ὁ κτείνας ἐφʼ οἷς τε ὀρθῶς ἂν καθαρὸς εἴη, τάδε ἔστω· Νύκτωρ φῶρα εἰς οἰκίαν εἰσιόντα ἐπὶ κλοπῇ χρημάτων ἐὰν
874cBir yol kesiciyi kendini savunurken öldüren temiz sayılsın. Biri hür bir kadına ya da bir çocuğa cinsel saldırıda bulunursa, saldırıya uğrayan, babası, kardeşleri ya da oğulları onu cezasız olarak öldürebilsin. Bir koca, nikâhlı karısına zorla saldırıldığı sırada yetişip saldırganı öldürürse, kanun önünde temiz sayılsın. Biri, dine aykırı hiçbir şey yapmayan babasını ölümden kurtarmak için birini öldürürse, ya da anasını, çocuklarını, kardeşlerini ya da çocuklarının anasını kurtarmak için öldürürse, her durumda temiz sayılsın.
ἑλὼν κτείνῃ, καθαρὸς ἔστω· καὶ ἐὰν λωποδύτην ἀμυνόμενος ἀποκτείνῃ, καθαρὸς ἔστω· καὶ ἐὰν ἐλευθέραν γυναῖκα βιάζηταί τις ἢ παῖδα περὶ τὰ ἀφροδίσια, νηποινὶ τεθνάτω ὑπό τε τοῦ ὑβρισθέντος βίᾳ καὶ ὑπὸ πατρὸς ἢ ἀδελφῶν ἢ ὑέων· ἐάν τε ἀνὴρ ἐπιτύχῃ γαμετῇ γυναικὶ βιαζομένῃ, κτείνας τὸν βιαζόμενον ἔστω καθαρὸς ἐν τῷ νόμῳ· καὶ ἐάν τις πατρὶ βοηθῶν θάνατον, μηδὲν ἀνόσιον δρῶντι, κτείνῃ τινά, ἢ μητρὶ ἢ τέκνοις ἢ ἀδελφοῖς ἢ συγγεννήτορι τέκνων,
874dYaşayan bir psykhēnin beslenmesi ve terbiyesi — ona nasip olursa hayat yaşanmaya değer, olmazsa tersi olur — ve zorla verilen ölümlerin hangi cezaları gerektirdiği hakkındaki kanunlar konmuş olsun. Bedenlerin beslenmesi ve eğitimi hakkında da söylendi. Bunların ardından gelen konu, insanların birbirlerine karşı istemeden ve isteyerek işledikleri zor kullanma eylemlerinin neler olduğunu, kaç türlü olduğunu ve her birine hangi cezaların uygun düştüğünü elden geldiğince belirlemektir; anlaşılan, bunlardan sonra bunları kanuna bağlamak doğru olur.
πάντως καθαρὸς ἔστω.
τὰ μὲν τοίνυν περὶ τροφήν τε ζώσης ψυχῆς καὶ παιδείαν, ὧν αὐτῇ τυχούσῃ μὲν βιωτόν, ἀτυχησάσῃ δὲ τοὐναντίον, καὶ περὶ θανάτων τῶν βιαίων ἃς δεῖ τιμωρίας γίγνεσθαι, νενομοθετήσθω· τὰ δὲ περὶ τὴν τῶν σωμάτων τροφὴν μὲν καὶ παιδείαν εἴρηται, τὸ δʼ ἐχόμενον τούτων, αἱ βίαιοι πράξεις ὑπʼ ἀλλήλων ἀκούσιοί τε καὶ ἑκούσιοι γιγνόμεναι διοριστέον εἰς δύναμιν αἵ τέ εἰσιν καὶ ὅσαι, καὶ ὧν ἂν
874eYaralamaları ve yaralardan doğan sakatlıkları, kanun koymaya yönelenlerin en sıradanı bile ölümlerden sonra ikinci sıraya koyardı. Yaralamaları, cinayetlerin ayrıldığı gibi ayırmalıyız: istemeden olanlar, thymosla olanlar, korkuyla olanlar ve önceden tasarlanarak isteyerek olanlar.
Bütün bunlar hakkında önceden şu söylenmelidir: İnsanların kanunlar koyması ve kanunlara göre yaşaması zorunludur; yoksa en vahşi hayvanlardan hiçbir farkları kalmaz.
τυγχάνουσαι τιμωρήσεων τὸ πρόσφορον ἔχοιεν ἂν ἕκασται, ταῦτα μετʼ ἐκεῖνα, ὡς ἔοικεν, ὀρθῶς ἂν νομοθετοῖτο.
τραύματα δὴ καὶ πηρώσεις ἐκ τραυμάτων τά γε δεύτερα μετὰ θανάτους καὶ ὁ φαυλότατος ἂν τάξειεν τῶν ἐπὶ νόμον τρεπομένων. τὰ δὴ τραύματα, καθάπερ οἱ φόνοι διῄρηντο, διαιρετέον, τὰ μὲν ἀκούσια, τὰ δὲ θυμῷ, τὰ δὲ φόβῳ, τὰ δὲ ὁπόσα ἐκ προνοίας ἑκούσια συμβαίνει γιγνόμενα·
ΑΘ. προρρητέον δή τι περὶ πάντων τῶν τοιούτων τοιόνδε, ὡς ἄρα νόμους ἀνθρώποις ἀναγκαῖον τίθεσθαι καὶ ζῆν κατὰ νόμους
875aBunun sebebi şudur: Hiçbir insanın tabiatı, hem insanlar için yönetim düzeni bakımından faydalı olanı bilecek hem de bildikten sonra en iyisini her zaman yapabilecek ve yapmak isteyecek kadar yeterli olarak doğmaz. Çünkü önce, gerçek siyaset tekhnēsinin özel olanla değil, ortak olanla ilgilenmesi gerektiğini — çünkü ortak olan şehirleri bir arada tutar, özel olan ise dağıtır — ve ortak olan özel olandan daha güzel düzenlenirse bunun hem ortak olana hem özel olana, ikisine birden faydalı olduğunu bilmek zordur.
ἢ μηδὲν διαφέρειν τῶν πάντῃ ἀγριωτάτων θηρίων. ἡ δὲ αἰτία τούτων ἥδε, ὅτι φύσις ἀνθρώπων οὐδενὸς ἱκανὴ φύεται ὥστε γνῶναί τε τὰ συμφέροντα ἀνθρώποις εἰς πολιτείαν καὶ γνοῦσα, τὸ βέλτιστον ἀεὶ δύνασθαί τε καὶ ἐθέλειν πράττειν. γνῶναι μὲν γὰρ πρῶτον χαλεπὸν ὅτι πολιτικῇ καὶ ἀληθεῖ τέχνῃ οὐ τὸ ἴδιον ἀλλὰ τὸ κοινὸν ἀνάγκη μέλειν—τὸ μὲν γὰρ κοινὸν συνδεῖ, τὸ δὲ ἴδιον διασπᾷ τὰς πόλεις—καὶ ὅτι συμφέρει τῷ κοινῷ τε καὶ ἰδίῳ, τοῖν ἀμφοῖν, ἢν τὸ κοινὸν
875bİkincisi, biri bunların tabiatça böyle olduğunu tekhnē yoluyla yeterince bilse bile, bundan sonra hesap vermeyen ve mutlak bir yönetici olarak şehri yönetirse bu inanca bağlı kalamaz; şehirde ortak olanı önde tutup besleyerek, özel olanı da ortak olanın ardından getirerek hayatını sürdüremez. Ölümlü tabiatı onu her zaman açgözlülüğe (pleonexia) ve yalnız kendi işini görmeye itecek; acıdan akılsızca kaçacak, hazzın peşinden koşacak, daha adil ve daha iyi olanın önüne bu ikisini koyacak, kendi içinde bir karanlık yaratarak sonunda hem kendisini hem bütün şehri her türlü kötülükle dolduracaktır.
τιθῆται καλῶς μᾶλλον ἢ τὸ ἴδιον· δεύτερον δέ, ἐὰν ἄρα καὶ τὸ γνῶναί τις ὅτι ταῦτα οὕτω πέφυκεν λάβῃ ἱκανῶς ἐν τέχνῃ, μετὰ δὲ τοῦτο ἀνυπεύθυνός τε καὶ αὐτοκράτωρ ἄρξῃ πόλεως, οὐκ ἄν ποτε δύναιτο ἐμμεῖναι τούτῳ τῷ δόγματι καὶ διαβιῶναι τὸ μὲν κοινὸν ἡγούμενον τρέφων ἐν τῇ πόλει, τὸ δὲ ἴδιον ἑπόμενον τῷ κοινῷ, ἀλλʼ ἐπὶ πλεονεξίαν καὶ ἰδιοπραγίαν ἡ θνητὴ φύσις αὐτὸν ὁρμήσει ἀεί, φεύγουσα μὲν ἀλόγως τὴν λύπην, διώκουσα δὲ τὴν ἡδονήν, τοῦ δὲ
875cÇünkü insanlardan biri tanrısal bir lütufla (theia moira) tabiatça yeterli doğup bunları kavrayabilseydi, kendisini yönetecek kanunlara hiç ihtiyacı olmazdı. Hiçbir kanun ve hiçbir düzen epistēmēden üstün değildir; nous da, gerçek ve tabiatça gerçekten hür olduğu sürece, hiçbir şeye boyun eğmemeli, köle olmamalı, her şeyin yöneticisi olmalıdır; aksi meşru değildir.
δικαιοτέρου τε καὶ ἀμείνονος ἐπίπροσθεν ἄμφω τούτω προστήσεται, καὶ σκότος ἀπεργαζομένη ἐν αὑτῇ πάντων κακῶν ἐμπλήσει πρὸς τὸ τέλος αὑτήν τε καὶ τὴν πόλιν ὅλην. ἐπεὶ ταῦτα εἴ ποτέ τις ἀνθρώπων φύσει ἱκανὸς θείᾳ μοίρᾳ γεννηθεὶς παραλαβεῖν δυνατὸς εἴη, νόμων οὐδὲν ἂν δέοιτο τῶν ἀρξόντων ἑαυτοῦ· ἐπιστήμης γὰρ οὔτε νόμος οὔτε τάξις οὐδεμία κρείττων, οὐδὲ θέμις ἐστὶν νοῦν οὐδενὸς ὑπήκοον οὐδὲ
875dAma şimdi böyle biri hiçbir yerde hiçbir şekilde yoktur, varsa da pek azdır. Bu yüzden ikinci olanı, düzeni ve kanunu seçmeliyiz; bunlar çoğu durumu görür ve gözetir, ama her durumu göremez. Bunları şunun için söyledim: Şimdi bir başkasını yaralayan ya da ona bir zarar veren kişinin ne çekmesi ya da ne ödemesi gerektiğini belirleyeceğiz. Herkes her konuda haklı olarak hemen şöyle karşılık verebilir: "Neyi yaralayanı, kimi, nasıl ya da ne zaman yaralayanı söylüyorsun?"
δοῦλον ἀλλὰ πάντων ἄρχοντα εἶναι, ἐάνπερ ἀληθινὸς ἐλεύθερός τε ὄντως ᾖ κατὰ φύσιν. νῦν δὲ οὐ γάρ ἐστιν οὐδαμοῦ οὐδαμῶς, ἀλλʼ ἢ κατὰ βραχύ· διὸ δὴ τὸ δεύτερον αἱρετέον, τάξιν τε καὶ νόμον, ἃ δὴ τὸ μὲν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὁρᾷ καὶ βλέπει, τὸ δʼ ἐπὶ πᾶν ἀδυνατεῖ. ταῦτα δὴ τῶνδε εἵνεκα εἴρηται· νῦν ἡμεῖς τάξομεν τί χρὴ τὸν τρώσαντα ἤ τι βλάψαντα ἕτερον ἄλλον παθεῖν ἢ ἀποτίνειν. πρόχειρον δὴ παντὶ περὶ παντὸς ὑπολαβεῖν ὀρθῶς, τὸν τί τρώσαντα ἢ
875eÇünkü bunların her biri sayısızdır ve birbirinden çok farklıdır. Bu yüzden bütün bunları mahkemelerin kararına bırakmak da, hiçbirini bırakmamak da imkânsızdır.
Çünkü her durumda bir şeyi karara bırakmak zorunludur: bu olaylardan her birinin olup olmadığını. Haksızlık edenin ne cezası alması ve ne çekmesi gerektiği konusunda ise hiçbir şeyi mahkemelere bırakmayıp küçük büyük her şey için kanunu bizzat koymak neredeyse imkânsızdır.
τίνα ἢ πῶς ἢ πότε λέγεις; μυρία γὰρ ἕκαστά ἐστι τούτων καὶ πάμπολυ διαφέροντα ἀλλήλων. ταῦτʼ οὖν δὴ δικαστηρίοις ἐπιτρέπειν κρίνειν πάντα ἢ μηδὲν ἀδύνατον.
ΑΘ. ἓν μὲν γὰρ κατὰ πάντων ἀναγκαῖον ἐπιτρέπειν κρῖναι, τὸ πότερον ἐγένετο ἢ οὐκ ἐγένετο ἕκαστον τούτων· τὸ δὲ μηδὲν ἐπιτρέπειν
876aKleinias: Peki, bundan sonra ne söyleyeceğiz?
Atinalı: Şunu: Bazı şeyler mahkemelere bırakılmalı, bazıları bırakılmamalı; bunları kanun koyucu kendisi kanuna bağlamalı.
Kleinias: Hangilerini kanuna bağlamalı, hangilerinin hükmünü mahkemelere bırakmalı?
Atinalı: Bundan sonra en doğru söylenecek söz şu olur: Mahkemelerin değersiz ve dilsiz olduğu, kanaatlerini saklayıp hükümlerini gizlice verdiği bir şehirde — daha da korkuncu, mahkemeler susmak şöyle dursun, tiyatrolar gibi gürültüyle dolup hatiplerden her birini sırayla bağırışlarla alkışlayarak ya da yuhalayarak karar verdiğinde — bütün şehir çoğu zaman ağır bir hâle düşer.
αὖ περὶ τοῦ τί δεῖ ζημιοῦσθαι καὶ πάσχειν τί χρεὼν τὸν ἀδικήσαντα τούτων τι, ἀλλʼ αὐτὸν περὶ πάντων νομοθετῆσαι σμικρῶν καὶ μεγάλων, σχεδὸν ἀδύνατον.
ΚΛ. τίς οὖν ὁ μετὰ τοῦτον λόγος;
ΑΘ. ὅδε, ὅτι τὰ μὲν ἐπιτρεπτέον δικαστηρίοις, τὰ δὲ οὐκ ἐπιτρεπτέον, ἀλλʼ αὐτῷ νομοθετητέον.
ΚΛ. ποῖα δὴ νομοθετητέον τε καὶ ποῖα ἀποδοτέον κρίνειν τοῖς δικαστηρίοις;
ΑΘ. τάδε δὴ μετὰ ταῦτα ὀρθότατʼ ἂν εἰπεῖν εἴη, ὡς ἐν
876bBöyle mahkemeler için kanun koymak zorunda kalan kişinin işi talihli bir iş değildir. Yine de bu zorunluluğa düşmüşse ve böyle bir yönetim düzenine bir gün kanun koyacak biri çıkarsa, cezaları belirlemeyi onlara ancak en küçük konularda bırakmalı, çoğunu açıkça kendisi kanuna bağlamalıdır.
πόλει ἐν ᾗ δικαστήρια φαῦλα καὶ ἄφωνα, κλέπτοντα τὰς αὑτῶν δόξας, κρύβδην τὰς κρίσεις διαδικάζει καί, ὃ τούτου δεινότερον, ὅταν μηδὲ σιγῶντα ἀλλὰ θορύβου μεστὰ καθάπερ θέατρα ἐπαινοῦντά τε βοῇ καὶ ψέγοντα τῶν ῥητόρων ἑκάτερον ἐν μέρει κρίνῃ, χαλεπὸν τότε πάθος ὅλῃ τῇ πόλει γίγνεσθαι φιλεῖ. τοῖς οὖν δὴ τοιούτοις δικαστηρίοις νομοθετεῖν ὑπό τινος ἀνάγκης ληφθέντα οὐκ εὐτυχὲς μέν, ὅμως δὲ ἐξ ἀνάγκης
876cAma mahkemelerin elden geldiğince doğru kurulduğu, yargıç olacakların iyi yetiştirilip her türlü titizlikle sınandığı bir şehirde, hüküm giyenlerin ne çekmesi ya da ne ödemesi gerektiği konusunda pek çok şeyi böyle yargıçların hükmüne bırakmak doğrudur, yerindedir, güzeldir. Bizim için de şimdi, en büyük ve en çok konuları onlar için kanunla belirlememek kınanacak bir şey değildir. Bunları daha kötü yetiştirilmiş yargıçlar bile görebilir ve her suça, çekilecek cezanın ya da ödenecek bedelin hak edilen ölçüsünü bağlayabilir. Kanun koyduğumuz insanların böyle şeylerde son derece ehil yargıçlar olacağını düşündüğümüze göre, çoğunu onlara bırakmalıyız.
εἰλημμένον ὅτι περὶ σμικρότατα ἐπιτρεπτέον αὐτοῖς τάττειν τὰς ζημίας, τὰ δὲ πλεῖστα αὐτὸν νομοθετεῖν διαρρήδην, ἄν τις ἄρα τοιαύτῃ πολιτείᾳ νομοθετῇ ποτε· ἐν ᾗ δὲ ἂν πόλει δικαστήρια εἰς δύναμιν ὀρθῶς καθεστῶτα ᾖ, τραφέντων τε εὖ τῶν μελλόντων δικάζειν δοκιμασθέντων τε διὰ πάσης ἀκριβείας, ἐνταῦθα ὀρθὸν καὶ ἔχον εὖ καὶ καλῶς τὸ πολλὰ ἐπιτρέπειν κρίνειν τοῖς τοιούτοις δικασταῖς τῶν ὀφλόντων πέρι, τί χρὴ πάσχειν αὐτοὺς ἢ ἀποτίνειν. ἡμῖν δὴ τὰ νῦν ἀνεμέσητον
876dBununla birlikte, önceki kanunları koyarken sık sık söylediğimiz ve yaptığımız şeyi, yani cezaların taslağını ve ana çizgilerini anlatıp yargıçlara adaletin dışına hiç çıkmamaları için örnekler vermeyi o zaman çok doğru bulmuştuk; şimdi de, artık yeniden kanunlara dönerken, tam bunu yapmalıyız.
τὸ μὴ νομοθετεῖν αὐτοῖς τὰ μέγιστα καὶ πλεῖστα, ἃ καὶ φαυλοτέρως ἂν πεπαιδευμένοι δικασταὶ δύναιντο κατιδεῖν καὶ προσάπτειν ἑκάστῳ τῶν ἁμαρτημάτων τὴν ἀξίαν τοῦ πάθους τε καὶ πράξεως· ἐπειδὴ δὲ οἷς ἡμεῖς νομοθετοῦμεν, οὐχ ἥκιστα ἐμμελεῖς αὐτοὺς οἰόμεθʼ ἂν τῶν τοιούτων γίγνεσθαι κριτάς, ἐπιτρεπτέον δὴ τὰ πλεῖστα. οὐ μὴν ἀλλʼ ὅπερ πολλάκις εἴπομέν τε καὶ ἐδράσαμεν ἐν τῇ τῶν ἔμπροσθεν
876eYaralama davası hakkında bizde kanun şöyle olsun: Biri, kanunun izin verdiği durumlar dışında, dost olan birini öldürmeyi dileyerek tasarlar, onu yaralar ama öldürmeyi başaramazsa, böyle tasarlayıp yaralayan acınmayı hak etmez; hiç çekinmeden, sanki öldürmüş gibi cinayet davasıyla yargılanmaya zorlanmalıdır. Ama talihinin büsbütün kötü olmamasına ve ona da yaralanana da acıyıp birinin yarasının iyileşmez olmasını, ötekinin de lanetli bir talihe ve felakete düşmesini önleyen daimōna saygı göstererek, bu daimōna şükran borcunu ödeyip ona karşı gelmeden, yaralayanın ölüm cezası kaldırılsın; ama ömür boyu komşu şehre göç etsin ve bütün mülkünün gelirinden yararlansın.
νομοθετήσει νόμων, τὸ περιγραφήν τε καὶ τοὺς τύπους τῶν τιμωριῶν εἰπόντας, δοῦναι τὰ παραδείγματα τοῖσι δικασταῖς τοῦ μήποτε βαίνειν ἔξω τῆς δίκης, τότε τε ἦν ὀρθότατα ἔχον καὶ δὴ καὶ νῦν τοῦτο αὐτὸ ποιητέον, ἐπανελθόντα ἤδη πάλιν ἐπὶ τοὺς νόμους.
ΑΘ. ἡ δὴ γραφὴ περὶ τραύματος ὧδε ἡμῖν κείσθω· ἐάν τις διανοηθεὶς τῇ βουλήσει κτεῖναί τινα φίλιον, πλὴν ὧν ὁ νόμος ἐφίησιν, τρώσῃ μέν, ἀποκτεῖναι δὲ ἀδυνατήσῃ, τὸν διανοηθέντα τε καὶ τρώσαντα οὕτως οὐκ ἄξιον
ἐλεεῖν, οὐδὲ αἰδούμενον ἄλλως ἢ καθάπερ ἀποκτείναντα ὑπέχειν τὴν δίκην φόνου ἀναγκάζειν· τὴν δὲ οὐ παντάπασι κακὴν τύχην αὐτοῦ σεβόμενον καὶ τὸν δαίμονα, ὃς αὐτὸν καὶ τὸν τρωθέντα ἐλεήσας ἀπότροπος αὐτοῖς ἐγένετο μὴ τῷ μὲν ἀνίατον ἕλκος γενέσθαι, τῷ δὲ ἐπάρατον τύχην καὶ συμφοράν, τούτῳ δὴ χάριν τῷ δαίμονι διδόντα καὶ μὴ ἐναντιούμενον, τὸν μὲν θάνατον ἀφελεῖν τοῦ τρώσαντος, μετάστασιν
877bYaralananı zarara soktuysa, zarar görene zararını ödesin; miktarı davaya bakan mahkeme belirlesin. Davaya, yaralanan bu darbenin açtığı yaradan ölseydi cinayet davasına bakacak olanlar baksın. Çocuk ana babasını ya da köle efendisini aynı şekilde kasten yaralarsa, ceza ölüm olsun. Erkek kardeş erkek ya da kız kardeşini, kız kardeş erkek ya da kız kardeşini aynı şekilde yaralar ve kasten yaralamaktan hüküm giyerse, ceza ölüm olsun.
δὲ εἰς τὴν γείτονα πόλιν αὐτῷ γίγνεσθαι διὰ βίου, καρπούμενον ἅπασαν τὴν αὑτοῦ κτῆσιν. βλάβος δέ, εἰ κατέβλαψεν τὸν τρωθέντα, ἐκτίνειν τῷ βλαφθέντι, τιμᾶν δὲ τὸ δικαστήριον ὅπερ ἂν τὴν δίκην κρίνῃ, κρίνειν δὲ οἵπερ ἂν τοῦ φόνου ἐδίκασαν εἰ ἐτελεύτησεν ἐκ τῆς πληγῆς τοῦ τραύματος. γονέας δʼ ἂν παῖς ἢ δοῦλος δεσπότην ὡσαύτως ἐκ προνοίας τρώσῃ, θάνατον εἶναι τὴν ζημίαν· καὶ ἐὰν ἀδελφὸς ἀδελφὸν ἢ ἀδελφὴν ἢ ἀδελφὴ ἀδελφὸν ἢ ἀδελφὴν ὡσαύτως τρώσῃ,
877cBir kadın kocasını ya da bir erkek karısını öldürmek amacıyla tasarlayarak yaralarsa, ömür boyu sürgüne gitsin. Mülküne gelince: Oğulları ya da kızları henüz çocuksa, vasiler onu yönetsin ve çocuklara yetimlermiş gibi baksın; yetişkinlerse, sürgündekini geçindirmek zorunda olmasınlar, mal varlığı onların olsun. Böyle bir felakete düşen kişinin çocuğu yoksa, sürgündekinin her iki taraftan, erkek ve kadın yanından, kuzenlerinin çocuklarına kadar akrabaları toplanıp kanun koruyucuları ve rahiplerle danışarak bu ocağa, şehrin beş bin kırk ocağından biri olacak bir mirasçı tayin etsinler. Bunu yaparken şöyle düşünsünler: Beş bin kırk ocaktan hiçbiri, içinde oturanın ya da bütün soyunun olduğu kadar, şehrin hem kamusal hem de hususî malıdır. Şehir de kendi ocaklarının elden geldiğince dine en uygun ve en talihli ocaklar olmasını sağlamalıdır.
καὶ ὄφλῃ τραύματος ἐκ προνοίας, θάνατον εἶναι τὴν ζημίαν. γυνὴ δὲ ἄνδρα ἑαυτῆς ἐξ ἐπιβουλῆς τοῦ ἀποκτεῖναι τρώσασα, ἢ ἀνὴρ τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα, φευγέτω ἀειφυγίαν· τὴν δὲ κτῆσιν, ἐὰν μὲν ὑεῖς ἢ θυγατέρες αὐτοῖς ὦσιν παῖδες ἔτι, τοὺς ἐπιτρόπους ἐπιτροπεύειν καὶ ὡς ὀρφανῶν τῶν παίδων ἐπιμελεῖσθαι· ἐὰν δὲ ἄνδρες, μὴ ἐπάναγκες ἔστω τρέφεσθαι τὸν φεύγοντα ὑπὸ τῶν ἐκγόνων, τὴν δὲ οὐσίαν αὐτοὺς κεκτῆσθαι. ἄπαις δὲ ὅστις ἂν τοιαύταις συμφοραῖς περιπέσῃ,
τοὺς συγγενεῖς συνελθόντας μέχρι ἀνεψιῶν παίδων τοῦ πεφευγότος ἀμφοτέρωθεν, πρός τε ἀνδρῶν καὶ πρὸς γυναικῶν, κληρονόμον εἰς τὸν οἶκον τοῦτον τῇ πόλει τετταρακοντακαιπεντακισχιλιοστὸν καταστῆσαι βουλευομένους μετὰ νομοφυλάκων καὶ ἱερέων, διανοηθέντας τρόπῳ καὶ λόγῳ τοιῷδε, ὡς οὐδεὶς οἶκος τῶν τετταράκοντα καὶ πεντακισχιλίων τοῦ ἐνοικοῦντός ἐστιν οὐδὲ σύμπαντος τοῦ γένους οὕτως ὡς τῆς πόλεως δημόσιός τε καὶ ἴδιος· δεῖ δὴ τήν γε πόλιν τοὺς
877eBir ocak aynı anda hem talihsizliğe hem dinsizliğe uğrayabilir: Sahibi geride çocuk bırakmaz da bekâr ya da evli ama çocuksuz olarak, isteyerek işlediği bir cinayetten ya da tanrılara veya vatandaşlara karşı, kanunda cezası açıkça ölüm olarak konmuş başka bir suçtan hüküm giyip ölür; ya da çocuksuz bir adam ömür boyu sürgüne gider. Böyle olursa önce bu ocağı kanuna göre arındırmak ve kötülüğü ondan kovmak gerekir.
αὑτῆς οἴκους ὡς ὁσιωτάτους τε καὶ εὐτυχεστάτους κεκτῆσθαι κατὰ δύναμιν.
ΑΘ. ὅταν οὖν τις ἅμα δυστυχηθῇ καὶ ἀσεβηθῇ τῶν οἴκων, ὥστε τὸν κεκτημένον ἐν αὐτῷ παῖδας μὲν μὴ καταλιπεῖν, ἠίθεον δὲ ἢ καὶ γεγαμηκότα ἄπαιδα τελευτῆσαι φόνου ὀφλόντα ἑκουσίου ἤ τινος ἁμαρτήματος ἄλλου τῶν περὶ θεοὺς ἢ πολίτας ὧν ἂν θάνατος ἐν τῷ νόμῳ ζημία διαρρήδην ᾖ κειμένη, ἢ καὶ ἐν ἀειφυγίᾳ τις φεύγῃ τῶν ἀνδρῶν ἄπαις, τοῦτον πρῶτον μὲν καθήρασθαι καὶ ἀποδιοπομπήσασθαι τὸν οἶκον χρεὼν ἔστω κατὰ νόμον, ἔπειτα
878aSonra, az önce söylediğimiz gibi, ailenin yakınları kanun koruyucularla birlikte toplanıp şehirdeki soylardan aretē bakımından en itibarlı ve aynı zamanda talihli olanı, içinde çok çocuk doğmuş olanı araştırsınlar. Oradan bir oğlu ölenin babasına ve soyun daha yukarıdakilerine evlat edinsinler, uğur getirsin diye ona onların adını versinler; bu oğlun onlar için soy sürdüren, ocağı koruyan, dinî ve kutsal hizmetleri gören biri olması ve babasından daha iyi bir talihe kavuşması için bu şekilde dua ederek onu kanuna göre mirasçı tayin etsinler.
συνελθόντας, καθάπερ εἴπομεν νυνδή, τοὺς οἰκείους ἅμα νομοφύλαξιν σκέψασθαι γένος ὅτιπερ ἂν ᾖ τῶν ἐν τῇ πόλει εὐδοκιμώτατον πρὸς ἀρετὴν καὶ ἅμα εὐτυχές, ἐν ᾧ ἂν παῖδες γεγονότες ὦσιν πλείους· ὅθεν ἕνα τῷ τοῦ τελευτήσαντος πατρὶ καὶ τοῖς ἄνω τοῦ γένους ὑὸν ὡς ἐκείνων εἰσποιοῦντας, φήμης ἕνεκα ἐπονομάζοντας, γεννήτορά τε αὑτοῖς καὶ ἑστιοῦχον καὶ θεραπευτὴν ὁσίων τε καὶ ἱερῶν ἐπʼ ἀμείνοσι τύχαις γίγνεσθαι τοῦ πατρός, τούτῳ τῷ τρόπῳ ἐπευξαμένους, αὐτὸν κληρονόμον
878bSuç işleyen ise, böyle felaketler başına geldiğinde, adsız, çocuksuz ve paysız bırakılsın.
Görünüşe göre var olan her şeyde bir sınır doğrudan ötekine değmez; bazılarında arada bir sınır bölgesi vardır. İki sınırın ortasında durup her birine onlardan önce değen bu bölge, ikisinin arasında kalır. İstemeyerek ve isteyerek yapılanlar arasında thymosla yapılanın da böyle bir şey olduğunu söylemiştik. Öyleyse öfkeyle açılan yaralar hakkında kanun şöyle olsun.
καταστῆσαι κατὰ νόμον, τὸν δʼ ἐξαμαρτόντα ἀνώνυμον ἐᾶν καὶ ἄπαιδα καὶ ἄμοιρον κεῖσθαι, ὁπόταν αὐτὸν καταλάβωσιν αἱ τοιαῦται συμφοραί.
ἔστιν δὲ οὐ πάντων, ὡς ἔοικε, τῶν ὄντων ὅρος ὅρῳ προσμειγνύς, ἀλλʼ οἷς ἔστιν μεθόριον, τοῦτο ἐν μέσῳ ὅρων πρότερον ἑκατέρῳ προσβάλλον γίγνοιτʼ ἂν ἀμφοῖν μεταξύ· καὶ δὴ καὶ τῶν ἀκουσίων τε καὶ ἑκουσίων τὸ θυμῷ γιγνόμενον ἔφαμεν εἶναι τοιοῦτον. τραυμάτων οὖν ἔστω τῶν ὀργῇ
878cBiri hüküm giyerse, önce yara iyileşebilir çıktıysa zararın iki katını, iyileşmezse dört katını ödesin. Yara iyileşebilir olmakla birlikte yaralanana büyük ve ayıplanacak bir utanç getiriyorsa, dört katını ödesin. Biri birini yaralayarak yalnız yaralananı değil şehri de zarara sokarsa, yani onu düşmana karşı vatanının yardımına koşamaz hâle getirirse, öteki cezaların yanında şehrin zararını da ödesin: Kendi askerlik hizmetlerinin yanında, hizmet edemeyenin yerine de sefere çıksın ve savaşta onun yerini de tutsun; bunu yapmazsa, isteyen herkes ona kanuna göre askerlikten kaçma davası açabilsin.
γενομένων· ἐὰν ὄφλῃ τις, πρῶτον μὲν τίνειν τοῦ βλάβους τὴν διπλασίαν, ἂν τὸ τραῦμα ἰάσιμον ἀποβῇ, τῶν δὲ ἀνιάτων τὴν τετραπλασίαν· ἐὰν δὲ ἰάσιμον μέν, αἰσχύνην δὲ μεγάλην τινὰ προσβάλλῃ τῷ τρωθέντι καὶ ἐπονείδιστον, τὴν τετραπλασίαν ἐκτίνειν. ὅσα δέ τις τρώσας τινὰ μὴ μόνον βλάπτῃ τὸν παθόντα ἀλλὰ καὶ τὴν πόλιν, ποιήσας ἀδύνατον τῇ πατρίδι πρὸς πολεμίους βοηθεῖν, τοῦτον δὲ μετὰ τῶν ἄλλων ζημιῶν ἐκτίνειν καὶ τῇ πόλει τὴν βλάβην· πρὸς γὰρ ταῖς
878dZararın karşılığını, iki kat mı üç kat mı yoksa dört kat mı olacağını, mahkûm eden yargıçlar belirlesin. Bir akraba bir akrabasını aynı şekilde yaralarsa, soydaşlar ve kadın ve erkek yanından kuzenlerin çocuklarına kadar bütün akrabalar, kadınlar ve erkekler bir araya gelip hüküm versin; cezanın belirlenmesini de öz ana babaya bıraksınlar.
αὑτοῦ στρατείαις καὶ ὑπὲρ τοῦ ἀδυνατοῦντος στρατευέσθω καὶ τὰς ὑπὲρ ἐκείνου πολεμικὰς ταττέσθω τάξεις, ἢ μὴ δρῶν ταῦτα ὑπόδικος τῷ ἐθέλοντι τῆς ἀστρατείας γιγνέσθω κατὰ νόμον. τὴν δὲ δὴ τῆς βλάβης ἀξίαν, εἴτε διπλῆν εἴτε τριπλῆν εἴτε καὶ τετραπλασίαν, οἱ καταψηφισάμενοι δικασταὶ ταττόντων. ἐὰν δὲ ὁμόγονος ὁμόγονον τὸν αὐτὸν τρόπον τούτῳ τρώσῃ, τοὺς γεννήτας καὶ τοὺς συγγενεῖς μέχρι ἀνεψιῶν παίδων πρὸς γυναικῶν καὶ ἀνδρῶν, γυναῖκάς τε
878eBelirleme tartışmalı olursa, erkek yanından olanlar belirlemede yetkili olsun; kendileri buna güç yetiremezlerse işi sonunda kanun koruyucularına bıraksınlar.
Çocukların ana babalarına açtığı bu tür yaralarda yargıçların altmış yaşını geçmiş ve evlatlık değil öz çocukları olan kişiler olması zorunludur. Biri hüküm giyerse, yargıçlar böylesinin ölmesi mi, ondan da ağır bir ceza mı, yoksa ondan pek de hafif olmayan bir ceza mı çekmesi gerektiğine karar versin. Failin akrabalarından hiçbiri, kanunun söylediği yaşa gelmiş olsa bile, yargıçlık etmesin.
καὶ ἄνδρας συνελθόντας, κρίναντας παραδιδόναι τιμᾶν τοῖς γεννήσασι κατὰ φύσιν· ἐὰν δὲ ἀμφισβητήσιμος ἡ τίμησις γίγνηται, τοὺς πρὸς ἀνδρῶν εἶναι τιμῶντας κυρίους, ἐὰν δὲ ἀδυνατῶσιν αὐτοί, τοῖς νομοφύλαξιν τελευτῶντας ἐπιτρέπειν.
ΑΘ. ἐκγόνοις δὲ πρὸς γονέας εἶναι τῶν τοιούτων τραυμάτων δικαστὰς μὲν τοὺς ὑπὲρ ἑξήκοντα ἔτη γεγονότας ἐπάναγκες, οἷς ἂν παῖδες μὴ ποιητοί, ἀληθινοὶ δέ, ὦσιν, ἂν δέ τις ὄφλῃ, τιμᾶν εἰ τεθνάναι χρὴ τὸν τοιοῦτον εἴτε τι μεῖζον ἕτερον τούτου πάσχειν ἢ καὶ μὴ πολλῷ σμικρότερον· καὶ τῶν
879aBir köle hür birini öfkeyle yaralarsa, sahibi köleyi, yaralanan istediği gibi kullansın diye ona teslim etsin; teslim etmezse zararı kendisi gidersin. Biri olanın köle ile yaralanan arasında anlaşmayla kurulmuş bir oyun olduğunu ileri sürerse, davasını açsın. Kazanamazsa zararın üç katını ödesin; kazanırsa, köleyle birlikte bu düzeni kuranı köle kaçırma davasıyla yargılatabilsin.
συγγενῶν τοῦ δράσαντος μηδένα δικάζειν, μηδʼ ἐὰν γεγονὼς ᾖ τὸν χρόνον ὅσον ὁ νόμος εἴρηκεν. δοῦλος δʼ ἐάν τις ἐλεύθερον ὀργῇ τρώσῃ, παραδότω τὸν δοῦλον ὁ κεκτημένος τῷ τρωθέντι χρῆσθαι ὅτι ἂν ἐθέλῃ· ἐὰν δὲ μὴ παραδιδῷ, αὐτὸς τὴν βλάβην ἐξιάσθω. ἐὰν δὲ ἐκ συνθήκης αἰτιᾶται τοῦ δούλου καὶ τοῦ τρωθέντος μηχανὴν εἶναί τις τὸ γεγονός, ἀμφισβητησάτω· ἐὰν δὲ μὴ ἕλῃ, τριπλασίαν ἐκτεισάτω τὴν βλάβην, ἑλὼν δέ, ἀνδραποδισμοῦ ὑπόδικον ἐχέτω τὸν τεχνάζοντα
879bBiri bir başkasını istemeyerek yaralarsa, zararı bir kat ödesin — çünkü hiçbir kanun koyucu talihi yönetmeye yetmez —; yargıçlar, çocukların ana babalarına karşı davaları için söylenmiş olanlar olsun ve zararın karşılığını onlar belirlesin.
Şimdiye kadar söylediğimiz bütün olaylar zorla yapılan şeylerdir; darbın bütün türü de zorla yapılır. Bu konuda her erkek, çocuk ve kadın her zaman şöyle düşünmelidir: Yaşlı olan, hem tanrılar katında hem de selamet içinde ve mesut yaşayacak insanlar arasında gençten epeyce üstün tutulur.
μετὰ τοῦ δούλου. ὃς δʼ ἂν ἄκων ἄλλος ἄλλον τρώσῃ, τὸ βλάβος ἁπλοῦν ἀποτινέτω—τύχης γὰρ νομοθέτης οὐδεὶς ἱκανὸς ἄρχειν—δικασταὶ δὲ ὄντων οἵπερ τοῖς ἐκγόνοις πρὸς τοὺς γεννήτορας ἐρρήθησαν, καὶ τιμώντων τὴν ἀξίαν τῆς βλάβης.
βίαια μὲν δὴ πάνθʼ ἡμῖν τὰ προειρημένα πάθη, βίαιον δὲ καὶ τὸ τῆς αἰκίας πᾶν γένος. ὧδε οὖν χρὴ περὶ τῶν τοιούτων πάντα ἄνδρα καὶ παῖδα καὶ γυναῖκα ἀεὶ διανοεῖσθαι, τὸ πρεσβύτερον ὡς οὐ σμικρῷ τοῦ νεωτέρου ἐστὶ πρεσβευόμενον
879cBu yüzden bir şehirde bir gencin bir yaşlıya darpta bulunduğunu görmek çirkin ve tanrıların nefret ettiği bir şeydir. Buna karşılık bir yaşlı bir gence vurduğunda, gencin öfkesini sakince yutması ve böylece kendi yaşlılığı için bu saygıyı biriktirmesi her genç için yerindedir. Öyleyse şöyle olsun: Herkes kendinden yaşlıya hem işle hem sözle saygı göstersin; kendinden yirmi yaş büyük olan erkeği ya da kadını babası ya da anası sayıp ona dokunmaktan sakınsın; onu doğurmuş olabilecek yaştaki herkesten, doğumu gözeten tanrıların hatırı için, her zaman elini çeksin.
ἔν τε θεοῖσι καὶ ἐν ἀνθρώποις τοῖς μέλλουσι σῴζεσθαι καὶ εὐδαιμονεῖν. αἰκίαν οὖν περὶ πρεσβύτερον ἐν πόλει γενομένην ὑπὸ νεωτέρου ἰδεῖν αἰσχρὸν καὶ θεομισές· ἔοικεν δὲ νέῳ παντὶ ὑπὸ γέροντος πληγέντι ῥᾳθύμως ὀργὴν ὑποφέρειν, αὑτῷ τιθεμένῳ τιμὴν ταύτην εἰς γῆρας. ὧδε οὖν ἔστω· πᾶς ἡμῖν αἰδείσθω τὸν ἑαυτοῦ πρεσβύτερον ἔργῳ τε καὶ ἔπει· τὸν δὲ προέχοντα εἴκοσιν ἡλικίας ἔτεσιν, ἄρρενα ἢ θῆλυν, νομίζων ὡς πατέρα ἢ μητέρα διευλαβείσθω, καὶ
879dAynı şekilde, ister eskiden beri burada otursun ister yeni gelmiş olsun, yabancıya da el kaldırmaktan kaçınsın; ne saldıran ne de kendini savunan olarak böyle birini dayakla yola getirmeye kalkışsın. Bir yabancı küstahlaşıp haddini aşarak kendisine vurursa ve onun cezalandırılması gerektiğini düşünürse, onu yakalayıp astynomosların makamına götürsün, ama ona vurmaktan kaçınsın; böylece bir yurttaşına el kaldırmaya cüret etmekten de çok uzak kalsın.
πάσης τῆς δυνατῆς ἡλικίας αὐτὸν φιτῦσαι καὶ τεκεῖν ἀπέχοιτο ἀεὶ θεῶν γενεθλίων χάριν. ὡς δʼ αὕτως καὶ ξένου ἀπείργοιτο εἴτε πάλαι ἐνοικοῦντος εἴτε νεήλυδος ἀφιγμένου· μήτε γὰρ ὑπάρχων μήτε ἀμυνόμενος τὸ παράπαν τολμάτω πληγαῖς τὸν τοιοῦτον νουθετεῖν. ξένον δὲ ἂν ἀσελγαίνοντα καὶ θρασυνόμενον ἑαυτὸν τύπτοντα οἴηται δεῖν κολασθῆναι, λαβὼν πρὸς τὴν ἀρχὴν τῶν ἀστυνόμων ἀπαγέτω, τοῦ τύπτειν δὲ εἰργέσθω, ἵνα πόρρω γίγνηται τοῦ τὸν ἐπιχώριον ἂν τολμῆσαί
879eAstynomoslar onu teslim alıp sorguya çeksinler; yabancıları koruyan tanrıdan da çekinerek, yabancının yerliye haksız yere vurduğu anlaşılırsa, ona kendisinin vurduğu kadar kırbaç vurup bu yabancı küstahlığına son versinler. Haksızlık etmediği anlaşılırsa, onu getireni tehdit edip azarladıktan sonra ikisini de bıraksınlar.
Biri bir akranına ya da kendinden yaşça büyük ama ona baba olacak kadar büyük olmayan birine vurursa — yaşlı yaşlıya ya da genç gence —, vurulan kendini tabiatın gösterdiği gibi silahsız, çıplak elleriyle savunsun.
ποτε πατάξαι. οἱ δʼ ἀστυνόμοι παραλαβόντες τε καὶ ἀνακρίναντες, τὸν ξενικὸν αὖ θεὸν εὐλαβούμενοι, ἐὰν ἄρα ἀδίκως δοκῇ ὁ ξένος τὸν ἐπιχώριον τύπτειν, τῇ μάστιγι τὸν ξένον ὅσας ἂν αὐτὸς πατάξῃ τοσαύτας δόντες, τῆς θρασυξενίας παυόντων· ἐὰν δὲ μὴ ἀδικῇ, ἀπειλήσαντές τε καὶ ὀνειδίσαντες τῷ ἀπαγαγόντι μεθιέντων ἄμφω.
ΑΘ. ἧλιξ δὲ ἥλικα καὶ τὸν
880aKırk yaşını geçmiş biri, ister saldıran ister kendini savunan olarak birisiyle dövüşmeye kalkarsa, kaba, hür insana yakışmayan, köle ruhlu biri diye anılır ve ayıp bir cezaya çarptırılırsa yakışanı bulmuş olur. Bu tür öğütlere kolayca kulak veren uysal olur; ama söz dinlemeyen ve girişe hiç aldırmayan, şöyle bir kanunu da hazır bulur:
ἄπαιδα προέχοντα ἡλικίᾳ ἑαυτοῦ ἐὰν τύπτῃ, γέρων τε γέροντα καὶ ἐὰν νέος νέον, ἀμυνέσθω κατὰ φύσιν ἄνευ βέλους ψιλαῖς ταῖς χερσίν· ὁ δὲ ὑπὲρ τετταράκοντα γεγονὼς ἔτη ἐὰν τολμᾷ τῳ μάχεσθαι, εἴτε ἄρχων εἴτε ἀμυνόμενος, ἄγροικος καὶ ἀνελεύθερος ἂν λεγόμενος ἀνδραποδώδης τε, δίκης ἂν ἐπονειδίστου τυγχάνων τὸ πρέπον ἔχοι. καὶ ἐὰν μέν τις τοιούτοις παραμυθίοις εὐπειθὴς γίγνηται, εὐήνιος ἂν εἴη· ὁ δὲ δυσπειθὴς καὶ μηδὲν προοιμίου φροντίζων δέχοιτʼ ἂν τὸν τοιόνδε
880bBiri kendinden yirmi ya da daha çok yaş büyük birine vurursa, önce oradan geçen, dövüşenlerin akranı ya da onlardan genç değilse, onları ayırsın; ayırmazsa kanuna göre alçak sayılsın. Vurulanın yaşındaysa ya da ondan da gençse, haksızlığa uğrayanı kardeşini, babasını ya da daha yukarıdan bir büyüğünü savunur gibi savunsun. Bundan başka, dediğimiz gibi kendinden yaşlıya vurmaya cüret eden darp davasıyla yargılansın; davayı kaybederse en az bir yıl hapsedilsin.
ἑτοίμως νόμον· ἐάν τις τύπτῃ τὸν πρεσβύτερον εἴκοσιν ἔτεσιν ἢ πλείοσιν ἑαυτοῦ, πρῶτον μὲν ὁ προστυγχάνων, ἐὰν μὴ ἧλιξ μηδὲ νεώτερος ᾖ τῶν μαχομένων, διειργέτω ἢ κακὸς ἔστω κατὰ νόμον· ἐὰν δὲ ἐν τῇ τοῦ πληγέντος ἡλικίᾳ ἢ ἔτι νεώτερος, ἀμυνέτω ὡς ἀδελφῷ ἢ πατρὶ ἢ ἔτι ἀνωτέρω τῷ ἀδικουμένῳ. πρὸς δʼ ἔτι δίκην ὑπεχέτω τῆς αἰκίας ὁ τὸν πρεσβύτερον, ὡς εἴρηται, τολμήσας τύπτειν, καὶ ἐὰν ὄφλῃ
880cYargıçlar daha uzun bir süre belirlerse, belirledikleri süre geçerli olsun. Bir yabancı ya da yerleşik yabancılardan biri kendinden yirmi ya da daha çok yaş büyük birine vurursa, orada bulunanların yardımı konusunda aynı kanun aynı güçle geçerli olsun. Böyle bir davayı kaybeden, şehirde oturmayan bir yabancıysa, iki yıl hapiste kalarak bu cezayı çeksin; yerleşik bir yabancıysa ve kanunlara itaat etmemişse, mahkeme ona daha uzun bir süre belirlemedikçe üç yıl hapsedilsin.
τὴν δίκην, δεδέσθω μηδὲν ἐνιαυτοῦ σμικρότερον· ἐὰν δὲ οἱ δικασταὶ τιμήσωσιν πλείονος, ἔστω κύριος ὁ τιμηθεὶς αὐτῷ χρόνος. ἐὰν δὲ ξένος ἢ τῶν μετοίκων τις τύπτῃ τὸν πρεσβύτερον εἴκοσιν ἔτεσιν ἢ πλείοσιν ἑαυτοῦ, περὶ μὲν τῶν παραγενομένων τῆς βοηθείας ὁ αὐτὸς νόμος ἐχέτω τὴν αὐτὴν δύναμιν, ὁ δὲ τὴν τοιαύτην δίκην ἡττηθείς, ξένος μὲν ὢν καὶ μὴ σύνοικος, δύο ἔτη δεδεμένος ἐκτινέτω ταύτην αὐτὴν τὴν δίκην, ὁ δὲ μέτοικός τε ὢν καὶ ἀπειθῶν τοῖς νόμοις τρία
880dBu olaylardan herhangi birinde orada bulunup kanuna göre yardım etmeyen de cezalandırılsın: En büyük mülk sınıfındansa bir mina, ikincidense elli drahmi, üçüncüdense otuz, dördüncüdense yirmi drahmi ödesin. Böyleleri için mahkeme generallerden, taksiarkhoslardan, phylarkhoslardan ve süvari komutanlarından kurulsun.
Görünüşe göre kanunların bir kısmı iyi insanlar için, onlara birbirleriyle nasıl ilişki kurarak dostça yaşayacaklarını öğretmek için konur; bir kısmı da terbiyeden kaçmış, katı bir tabiata sahip ve hiç yumuşamamış, bu yüzden her türlü kötülüğe yönelmekten geri durmayan kimseler için.
ἔτη δεδέσθω, ἐὰν μὴ τὸ δικαστήριον πλείονος αὐτῷ χρόνου τιμήσῃ τὴν δίκην. ζημιούσθω δὲ καὶ ὁ παραγενόμενος ὁτῳοῦν τούτων καὶ μὴ βοηθήσας κατὰ νόμον, ὁ μὲν μεγίστου τιμήματος ὢν μνᾷ, δευτέρου δὲ ὢν πεντήκοντα δραχμαῖς, τρίτου δὲ τριάκοντα, εἴκοσι δὲ τοῦ τετάρτου· δικαστήριον δὲ γιγνέσθω τοῖς τοιούτοισι στρατηγοὶ καὶ ταξίαρχοι φύλαρχοί τε καὶ ἵππαρχοι.
νόμοι δέ, ὡς ἔοικεν, οἱ μὲν τῶν χρηστῶν ἀνθρώπων ἕνεκα γίγνονται, διδαχῆς χάριν τοῦ τίνα τρόπον ὁμιλοῦντες
880eBirazdan söyleyeceğimiz sözlere sebep olanlar işte bunlardır. Kanun koyucu bu kanunları zorunluluktan onlar için koyar ve onlara hiçbir zaman ihtiyaç duyulmamasını diler.
Biri babasına, anasına ya da onların da atalarına zorla, darp ederek el sürmeye cüret ederse — ne yukarıdaki tanrıların öfkesinden ne de yer altında olduğu söylenen cezalardan korkup, hiç bilmediği şeyleri biliyormuş gibi herkesin söylediği eski sözleri hor görerek kanuna aykırı davranırsa —, böylesini en son çareyle caydırmak gerekir.
ἀλλήλοις ἂν φιλοφρόνως οἰκοῖεν, οἱ δὲ τῶν τὴν παιδείαν διαφυγόντων, ἀτεράμονι χρωμένων τινὶ φύσει καὶ μηδὲν τεγχθέντων ὥστε μὴ ἐπὶ πᾶσαν ἰέναι κάκην. οὗτοι τοὺς μέλλοντας λόγους ῥηθήσεσθαι πεποιηκότες ἂν εἶεν· οἷς δὴ τοὺς νόμους ἐξ ἀνάγκης ὁ νομοθέτης ἂν νομοθετοῖ, βουλόμενος αὐτῶν μηδέποτε χρείαν γίγνεσθαι.
ΑΘ. πατρὸς γὰρ ἢ μητρὸς ἢ τούτων ἔτι προγόνων ὅστις τολμήσει ἅψασθαί ποτε βιαζόμενος αἰκίᾳ τινί, μήτε τῶν ἄνω δείσας θεῶν μῆνιν μήτε
881aÖlüm en son ceza değildir; Hades'te bunlar için anlatılan acılar ondan da ileridedir. Ama bu anlatılanlar en doğruyu söyledikleri hâlde böyle psykhēleri caydırmayı hiç başaramazlar — başarsalardı anasını döven ve öteki ana babalarına el kaldırmaya cüret eden dinsizler hiç olmazdı. Bu yüzden burada, hayattayken böyle şeylere verilen cezalar elden geldiğince Hades'tekilerden hiç geri kalmamalıdır.
τῶν ὑπὸ γῆς τιμωριῶν λεγομένων, ἀλλὰ ὡς εἰδὼς ἃ μηδαμῶς οἶδεν, καταφρονῶν τῶν παλαιῶν καὶ ὑπὸ πάντων εἰρημένων, παρανομεῖ, τούτῳ δεῖ τινος ἀποτροπῆς ἐσχάτης. θάνατος μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ἔσχατον, οἱ δὲ ἐν Ἅιδου τούτοισι λεγόμενοι πόνοι ἔτι τε τούτων εἰσὶ μᾶλλον ἐν ἐσχάτοις, καὶ ἀληθέστατα λέγοντες οὐδὲν ἀνύτουσιν ταῖς τοιαύταις ψυχαῖς ἀποτροπῆς—οὐ γὰρ ἂν ἐγίγνοντό ποτε μητραλοῖαί τε καὶ τῶν ἄλλων γεννητόρων ἀνόσιοι πληγῶν τόλμαι—δεῖ δὴ τὰς ἐνθάδε
881bBundan sonra söylenecek olan şöyle olsun: Biri delilik nöbetine tutulmamışken babasına ya da anasına ya da onların babalarına veya analarına vurmaya cüret ederse, önce, yukarıda söylendiği gibi, oradan geçen yardıma koşsun. Yerleşik yabancı ya da yabancıysa, yardım ederse yarışmalarda ön sıraya davet edilsin; yardım etmezse ülkeden ömür boyu sürgüne gitsin.
κολάσεις περὶ τὰ τοιαῦτα τούτοισι τὰς ἐν τῷ ζῆν μηδὲν τῶν ἐν Ἅιδου λείπεσθαι κατὰ δύναμιν. ἔστω δὴ λεγόμενον τὸ μετὰ τοῦτο τῇδε· ὃς ἂν τολμήσῃ πατέρα ἢ μητέρα ἢ τούτων πατέρας ἢ μητέρας τύπτειν μὴ μανίαις ἐχόμενος, πρῶτον μὲν ὁ προστυγχάνων καθάπερ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν βοηθείτω, καὶ ὁ μὲν μέτοικος ἢ ξένος εἰς προεδρίαν τῶν ἀγώνων καλείσθω βοηθῶν, μὴ βοηθήσας δὲ ἀειφυγίαν ἐκ τῆς χώρας φευγέτω·
881cYerleşik yabancı olmayan yardım ederse övülsün, etmezse kınansın. Köle yardım ederse hür olsun, etmezse yüz kırbaç yesin: Olay pazarda olduysa agoranomoslar, pazar dışında şehirde olduysa astynomoslar, ülkenin kırsalında bir yerde olduysa agronomosların başındakiler oradaki köleyi cezalandırsın. Orada bulunan bir yerliyse, çocuk, erkek ya da kadın olsun, herkes saldırganı dinsiz diye anarak onu püskürtsün.
ὁ δὲ μὴ μέτοικος βοηθῶν μὲν ἔπαινον ἐχέτω, μὴ βοηθῶν δέ, ψόγον· δοῦλος δὲ βοηθήσας μὲν ἐλεύθερος γιγνέσθω, μὴ βοηθήσας δὲ πληγὰς ἑκατὸν τῇ μάστιγι τυπτέσθω, ἐν ἀγορᾷ μὲν ἂν γίγνηται τὸ γενόμενον, ὑπʼ ἀγορανόμων, ἐὰν δʼ ἐκτὸς ἀγορᾶς ἐν ἄστει, τῶν ἀστυνόμων κολάζειν τὸν ἐπιδημοῦντα, ἐὰν δὲ κατʼ ἀγροὺς τῆς χώρας που, τοὺς τῶν ἀγρονόμων ἄρχοντας. ἐὰν δʼ ἐπιχώριος ὁ παρατυγχάνων ᾖ τις, ἐάντε
881dPüskürtmeyen, kanuna göre soyun ve babaların koruyucusu Zeus'un lanetine uğrasın. Biri ana babasını darp etmekten hüküm giyerse, önce şehirden ülkenin geri kalanına ömür boyu sürgün edilsin ve bütün mabetlerden uzak tutulsun; uzak durmazsa agronomoslar onu dayakla ve nasıl isterlerse öyle cezalandırsın; şehre dönerse ölümle cezalandırılsın. Hür olanlardan biri böyle biriyle birlikte yer içer ya da onunla başka bir ortaklığa girerse, hatta bir yerde karşılaşıp isteyerek ona dokunursa, lanetli bir talihe ortak olduğunu düşünerek arınmadan önce ne bir mabede ne pazara ne de genel olarak şehre girsin.
παῖς ἐάντε ἀνὴρ ἐάντʼ οὖν γυνή, ἀμυνέτω πᾶς τὸν ἀνόσιον ἐπονομάζων· ὁ δὲ μὴ ἀμύνων ἀρᾷ ἐνεχέσθω Διὸς ὁμογνίου καὶ πατρῴου κατὰ νόμον. ἐὰν δέ τις ὄφλῃ δίκην αἰκίας γονέων, πρῶτον μὲν φευγέτω ἀειφυγίαν ἐξ ἄστεος εἰς τὴν ἄλλην χώραν καὶ πάντων ἱερῶν εἰργέσθω· μὴ δὲ εἰργόμενον κολαζόντων αὐτὸν ἀγρονόμοι πληγαῖς καὶ πάντως ὡς ἂν ἐθέλωσιν, κατελθὼν δὲ θανάτῳ ζημιούσθω. ἐὰν δέ τις τῷ τοιούτῳ, ὅσοι ἐλεύθεροι, συμφάγῃ ἢ συμπίῃ ἤ τινα
881eKanuna itaat etmeyip mabetleri ve şehri kanuna aykırı biçimde kirletirse, yöneticilerden bunu fark edip ona dava açmayan, görev hesabını verirken bu tek suçla en ağır suçlamalardan biriyle karşılaşsın.
τοιαύτην ἄλλην κοινωνίαν κοινωνήσῃ, ἢ καὶ μόνον ἐντυγχάνων που προσάπτηται ἑκών, μήτε εἰς ἱερὸν ἔλθῃ μηδὲν μήτʼ εἰς ἀγορὰν μήτʼ εἰς πόλιν ὅλως πρότερον ἢ καθήρηται, νομίζων κεκοινωνηκέναι ἀλιτηριώδους τύχης·
ΑΘ. ἐὰν δὲ ἀπειθῶν νόμῳ ἱερὰ καὶ πόλιν μιαίνῃ παρανόμως, ὃς ἂν τῶν ἀρχόντων αἰσθόμενος μὴ ἐπάγῃ δίκην τῷ τοιούτῳ, ἐν εὐθύναις ἔστω
882aBir köle de hür birine, yabancı ya da vatandaş olsun, vurursa, oradan geçen yardıma koşsun ya da mülk sınıfına göre söylenen cezayı ödesin. Oradakiler vurulanla birlikte köleyi bağlayıp haksızlığa uğrayana teslim etsin. O da köleyi teslim alıp prangaya vursun, istediği kadar kırbaçlasın, ama efendiye hiç zarar vermeden onu kanuna göre sahibine geri versin.
τῶν κατηγορημάτων τῶν μεγίστων ἓν τοῦτο αὐτῷ. ἐὰν δὲ αὖ δοῦλος τύπτῃ τὸν ἐλεύθερον, εἴτʼ οὖν ξένον εἴτε ἀστόν, βοηθείτω μὲν ὁ προστυγχάνων ἢ κατὰ τὸ τίμημα τὴν εἰρημένην ζημίαν ἀποτινέτω, συνδήσαντες δὲ οἱ προστυγχάνοντες μετὰ τοῦ πληγέντος παραδόντων τῷ ἀδικουμένῳ· ὁ
882bKanun şöyle olsun: Köle olup yöneticilerin emri olmadan hür birine vuranı, sahibi vurulandan bağlı olarak teslim alsın ve köle vurulanı, çözülmüş olarak yaşamayı hak ettiğine ikna etmedikçe onu çözmesin.
δὲ παραλαβών, δήσας ἐν πέδαις καὶ μαστιγώσας ὁπόσας ἂν ἐθέλῃ, μηδὲν βλάπτων τὸν δεσπότην, παραδότω ἐκείνῳ κεκτῆσθαι κατὰ νόμον. ὁ δὲ νόμος ἔστω· ὃς ἂν ἐλεύθερον δοῦλος ὢν τύπτῃ μὴ τῶν ἀρχόντων κελευόντων, παραλαβὼν ὁ κεκτημένος παρὰ τοῦ πληγέντος δεδεμένον αὐτὸν μὴ λύσῃ,
882cBütün bu gibi durumlarda kadınların birbirlerine karşı, kadınların erkeklere ve erkeklerin kadınlara karşı uyacakları kurallar da aynı olsun.
πρὶν ἂν ὁ δοῦλος πείσῃ τὸν πληγέντα ἄξιος εἶναι τοῦ λελυμένος ζῆν. τὰ αὐτὰ δὲ γυναιξίν τε ἔστω πρὸς ἀλλήλας περὶ πάντων τῶν τοιούτων νόμιμα, καὶ πρὸς ἄνδρας γυναιξὶ καὶ ἀνδράσι πρὸς γυναῖκας.