VII. Kitap
788aAtinalı: Erkek ve kız çocuklar doğduktan sonra, sırada onların beslenmesinden ve terbiyesinden söz etmek en doğrusu olur. Bunları hiç anmadan geçmek kesinlikle imkânsızdır; ama söylendiklerinde kanundan çok bir tür öğretime ve öğüde benzer görünürler. Çünkü evlerin içinde, herkesin gözü önünde olmayan küçük küçük pek çok şey olup biter; bunlar her bireyin acısı, hazzı ve arzusu yüzünden kolayca kanun koyucunun öğütlerinden sapar ve vatandaşların huylarını türlü türlü, birbirine benzemez hale getirir.
ΑΘ. γενομένων δὲ παίδων ἀρρένων καὶ θηλειῶν, τροφὴν μέν που καὶ παιδείαν τὸ μετὰ ταῦτα λέγειν ὀρθότατʼ ἂν γίγνοιθʼ ἡμῖν, ἣν εἶναι μὲν ἄρρητον πάντως ἀδύνατον, λεγομένη δὲ διδαχῇ τινι καὶ νουθετήσει μᾶλλον ἢ νόμοις εἰκυῖʼ ἂν ἡμῖν φαίνοιτο. ἰδίᾳ γὰρ καὶ κατʼ οἰκίας πολλὰ καὶ σμικρὰ καὶ οὐκ ἐμφανῆ πᾶσι γιγνόμενα, ῥᾳδίως ὑπὸ τῆς
788bBu ise şehirler için kötüdür. Çünkü bu şeyler küçük ve sık olduğu için onlara cezalar koyarak kanun yapmak hem yakışıksız hem uygunsuzdur; üstelik insanlar küçük ve sık tekrarlanan şeylerde kanunu çiğnemeye alışınca, yazılı olarak konmuş kanunlar da bozulur.
ἑκάστων λύπης τε καὶ ἡδονῆς καὶ ἐπιθυμίας ἕτερα παρὰ τὰς τοῦ νομοθέτου συμβουλὰς παραγενόμενα, παντοδαπὰ καὶ οὐχ ὅμοια ἀλλήλοις ἀπεργάζοιτʼ ἂν τὰ τῶν πολιτῶν ἤθη. τοῦτο δὲ κακὸν ταῖς πόλεσιν· καὶ γὰρ διὰ σμικρότητα αὐτῶν καὶ πυκνότητα ἐπιζήμια τιθέντα ποιεῖν νόμους ἀπρεπὲς ἅμα καὶ ἄσχημον, διαφθείρει δὲ καὶ τοὺς γραφῇ τεθέντας νόμους, ἐν τοῖς σμικροῖς καὶ πυκνοῖς ἐθισθέντων τῶν ἀνθρώπων παρανομεῖν.
788cÖyle ki bunlar hakkında kanun koymak da zor, susmak da imkânsız. Ne demek istediğimi, örnekleri gün ışığına çıkarır gibi açıklamaya çalışmalıyım; çünkü şimdiye kadar söylediklerim karanlıkta kalmış gibi.
Kleinias: Çok doğru söylüyorsun.
Atinalı: Doğru beslenmenin, bedenleri de psykhē'leri de olabildiğince güzel ve iyi hale getirebildiğinin görülmesi gerektiğini söylerken doğru söylemiştik, değil mi?
Kleinias: Elbette.
ὥστε ἀπορία μὲν περὶ αὐτὰ νομοθετεῖν, σιγᾶν δὲ ἀδύνατον. ἃ δὲ λέγω, δηλῶσαι πειρατέον οἷον δείγματα ἐξενεγκόντα εἰς φῶς· νῦν γὰρ λεγομένοις ἔοικε κατά τι σκότος.
ΚΛ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΑΘ. οὐκοῦν ὅτι μὲν σώματα καὶ ψυχὰς τήν γε ὀρθὴν πάντως δεῖ τροφὴν φαίνεσθαι δυναμένην ὡς κάλλιστα καὶ ἄριστα ἐξεργάζεσθαι, τοῦτο μὲν ὀρθῶς εἴρηταί που.
ΚΛ. τί μήν;
788dAtinalı: Bedenlerin en güzel olması için de, sanırım, en basit söyleyişle, çocukların daha küçükken hemen olabildiğince düzgün büyümesi gerekir.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Peki şunu düşünmüyor muyuz: her canlının ilk filizlenişi, büyümenin açık ara en büyük ve en bol olanıdır; öyle ki birçokları, insan boyunun beş yaşından sonraki yirmi yılda iki katına bile çıkmadığını ileri sürmüştür.
Kleinias: Doğru.
Atinalı: Peki? Bol bir büyüme, yeterince çok ve ölçülü zahmet olmadan akıp gelirse bedenlerde sayısız kötülüğe yol açtığını bilmiyor muyuz?
ΑΘ. σώματα δὲ κάλλιστα, οἴομαι, τό γε ἁπλούστατον, ὡς ὀρθότατα δεῖ νέων ὄντων εὐθὺς φύεσθαι τῶν παίδων.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. τί δέ; τόδε οὐκ ἐννοοῦμεν, ὡς ἡ πρώτη βλάστη παντὸς ζῴου πολὺ μεγίστη καὶ πλείστη φύεται, ὥστε καὶ ἔριν πολλοῖς παρέσχηκεν μὴ γίγνεσθαι τά γʼ ἀνθρώπινα μήκη διπλάσια ἀπὸ πέντε ἐτῶν ἐν τοῖς λοιποῖς εἴκοσιν ἔτεσιν αὐξανόμενα;
ΚΛ. ἀληθῆ.
ΑΘ. τί οὖν; πολλὴ αὔξη ὅταν ἐπιρρέῃ πόνων χωρὶς
789aKleinias: Elbette.
Atinalı: Demek ki bedenlere en çok besin eklendiği zaman, en çok zahmete de ihtiyaç vardır.
Kleinias: Ne diyorsun, yabancı? Yeni doğmuş, en küçük çocuklara mı en çok zahmeti yükleyeceğiz?
Atinalı: Hiç de değil; daha da önce, annelerinin karnında beslenenlere.
Kleinias: Ne diyorsun, sevgili dostum? Ana rahmindekilerden mi söz ediyorsun?
πολλῶν καὶ συμμέτρων, οὐκ ἴσμεν ὅτι μυρία κακὰ ἐν τοῖς σώμασιν ἀποτελεῖ;
ΚΛ. πάνυ γε.
ΑΘ. οὐκοῦν τότε δεῖται πλείστων πόνων, ὅταν ἡ πλείστη τροφὴ προσγίγνηται τοῖς σώμασι.
ΚΛ. τί δῆτʼ, ὦ ξένε; ἦ τοῖς ἄρτι γεγονόσι καὶ νεωτάτοις πόνους πλείστους προστάξομεν;
ΑΘ. οὐδαμῶς γε, ἀλλʼ ἔτι καὶ πρότερον τοῖς ἐντὸς τῶν αὑτῶν μητέρων τρεφομένοις.
ΚΛ. πῶς λέγεις, ὦ λῷστε; ἢ τοῖς κυουμένοισι φράζεις;
789bAtinalı: Evet. Bu yaştakilerin idmanını bilmemeniz hiç şaşırtıcı değil; tuhaf olsa da size anlatmak isterim.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Bizde böyle bir şeyi fark etmek daha kolaydır, çünkü orada bazıları bazı oyunları gereğinden fazla ciddiye alır. Bizde yalnız çocuklar değil, bazı yaşlılar da birbirleriyle dövüşsünler diye kuş yetiştirir. Bu hayvanları böyle eğitenler, onları idman için kışkırtıp birbirleriyle dövüştürmenin yeterli bir zahmet olduğunu hiç düşünmezler.
ΑΘ. ναί. θαυμαστὸν δʼ οὐδέν ἐστιν ἀγνοεῖν ὑμᾶς τὴν τῶν τηλικούτων γυμναστικήν, ἣν βουλοίμην ἂν ὑμῖν καίπερ ἄτοπον οὖσαν δηλῶσαι.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. ἔστι τοίνυν παρʼ ἡμῖν μᾶλλον τὸ τοιοῦτον κατανοεῖν διὰ τὸ τὰς παιδιὰς αὐτόθι μειζόνως τινὰς παίζειν ἢ δεῖ· τρέφουσι γὰρ δὴ παρʼ ἡμῖν οὐ μόνον παῖδες ἀλλὰ καὶ πρεσβύτεροί τινες ὀρνίθων θρέμματα, ἐπὶ τὰς μάχας τὰς πρὸς ἄλληλα. ἀσκοῦντας τὰ τοιαῦτα τῶν θηρίων πολλοῦ
789cBuna ek olarak her biri kuşlarını koltuğunun altına alır —küçükleri ellerine, büyükleri kollarının arasına— ve kendi bedenlerinin değil, bu hayvanların sağlığı için nice stadion yol yürür. Bunu kavrayabilen birine en azından şunu gösterirler: bütün bedenler sarsıntılar ve hareketlerle hareket ettirildiklerinde, yorulmadan bundan yararlanır; ister kendi kendilerine, ister salıncakta, ister denizde, ister at sırtında ya da başka herhangi bir şekilde taşınarak hareket etsinler. Bu sayede yiyecekleri ve içecekleri hazmeder, bize sağlık, güzellik ve başka her türlü gücü kazandırabilirler.
δὴ δέουσιν ἡγεῖσθαι τοὺς πόνους αὐτοῖς εἶναι τοὺς πρὸς ἄλληλα μετρίους, ἐν οἷς αὐτὰ ἀνακινοῦσι γυμνάζοντες· πρὸς γὰρ τούτοις λαβόντες ὑπὸ μάλης ἕκαστος, τοὺς μὲν ἐλάττονας εἰς τὰς χεῖρας, μείζους δʼ ὑπὸ τὴν ἀγκάλην ἐντός, πορεύονται περιπατοῦντες σταδίους παμπόλλους ἕνεκα τῆς εὐεξίας οὔτι τῆς τῶν αὑτῶν σωμάτων, ἀλλὰ τῆς τούτων τῶν θρεμμάτων, καὶ τό γε τοσοῦτον δηλοῦσι τῷ δυναμένῳ καταμαθεῖν,
789dDurum böyleyse, bundan sonra ne yapmamız gerektiğini söyleyelim? İsterseniz gülünç kaçmayı göze alarak söyleyelim ve şu kanunları koyalım: hamile kadın yürüyüş yapsın; doğan çocuğu, henüz yumuşakken, balmumu gibi biçimlendirelim ve iki yaşına kadar kundağa saralım. Dadıları da kanunla, ceza tehdidiyle zorlayalım: çocukları ayakta yeterince durabilecek hale gelinceye kadar hep bir yere —tarlalara, tapınaklara ya da akrabalara— taşısınlar; o zaman da, çocuklar henüz küçükken zorla yüklenip bacakları çarpılmasın diye çok dikkat ederek, çocuk üç yaşını doldurana kadar onu taşımanın zahmetine katlansınlar.
ὅτι τὰ σώματα πάντα ὑπὸ τῶν σεισμῶν τε καὶ κινήσεων κινούμενα ἄκοπα ὀνίναται πάντων, ὅσα τε ὑπὸ ἑαυτῶν, ἢ καὶ ἐν αἰώραις ἢ καὶ κατὰ θάλατταν, ἢ καὶ ἐφʼ ἵππων ὀχουμένων καὶ ὑπʼ ἄλλων ὁπωσοῦν δὴ φερομένων τῶν σωμάτων, κινεῖται, καὶ διὰ ταῦτα τὰς τῶν σίτων τροφὰς καὶ ποτῶν κατακρατοῦντα, ὑγίειαν καὶ κάλλος καὶ τὴν ἄλλην ῥώμην ἡμῖν δυνατά ἐστι παραδιδόναι. τί οὖν ἂν φαῖμεν ἐχόντων οὕτω τούτων τὸ μετὰ τοῦτο ἡμᾶς δεῖν ποιεῖν; βούλεσθε
789eDadıların da elden geldiğince güçlü olması, bir tane de olmaması gerekir, değil mi?
ἅμα γέλωτι φράζωμεν, τιθέντες νόμους τὴν μὲν κύουσαν περιπατεῖν, τὸ γενόμενον δὲ πλάττειν τε οἷον κήρινον, ἕως ὑγρόν, καὶ μέχρι δυοῖν ἐτοῖν σπαργανᾶν; καὶ δὴ καὶ τὰς τροφοὺς ἀναγκάζωμεν νόμῳ ζημιοῦντες τὰ παιδία ἢ πρὸς ἀγροὺς ἢ πρὸς ἱερὰ ἢ πρὸς οἰκείους ἀεί πῃ φέρειν, μέχριπερ ἂν ἱκανῶς ἵστασθαι δυνατὰ γίγνηται, καὶ τότε, διευλαβουμένας ἔτι νέων ὄντων μή πῃ βίᾳ ἐπερειδομένων στρέφηται τὰ κῶλα, ἐπιπονεῖν φερούσας ἕως ἂν τριετὲς ἀποτελεσθῇ τὸ γενόμενον;
ΑΘ. εἰς δύναμιν δὲ ἰσχυρὰς αὐτὰς εἶναι χρεὼν
790aBunların her birine uyulmazsa, uymayanlara ceza mı yazalım? Yoksa bundan uzak mı duralım? Çünkü az önce söylediğimiz şey bol bol başımıza gelirdi.
Kleinias: Hangi şey?
Atinalı: Çok gülünç duruma düşmemiz; üstelik dadıların kadınca ve kölece huyları da bize uymak istemezdi.
Kleinias: Peki bunların ne için söylenmesi gerektiğini söylemiştik?
Atinalı: Şunun için: şehirlerdeki efendilerin ve hür insanların huyları bunları duyunca belki doğru bir kavrayışa varır. Şehirlerde özel hayatın yönetimi doğru olmadıkça, ortak işlerin kanunlarla sağlam bir temele oturacağını sanmak boşunadır. Bunu düşünen kişi, şimdi söylenen kanunları kendiliğinden uygular; uygulayınca da hem evini hem şehrini iyi yöneterek mesut olur.
καὶ μὴ μίαν; ἐπὶ δὲ τούτοις ἑκάστοις, ἂν μὴ γίγνηται, ζημίαν τοῖς μὴ ποιοῦσι γράφωμεν; ἢ πολλοῦ γε δεῖ; τὸ γὰρ ἄρτι ῥηθὲν γίγνοιτʼ ἂν πολὺ καὶ ἄφθονον.
ΚΛ. τὸ ποῖον;
ΑΘ. τὸ γέλωτα ἂν πολὺν ὀφλεῖν ἡμᾶς πρὸς τῷ μὴ ἐθέλειν ἂν πείθεσθαι γυναικεῖά τε καὶ δούλεια ἤθη τροφῶν.
ΚΛ. ἀλλὰ τίνος δὴ χάριν ἔφαμεν αὐτὰ δεῖν ῥηθῆναι;
ΑΘ. τοῦδε· τὰ τῶν δεσποτῶν τε καὶ ἐλευθέρων ἐν ταῖς
790bKleinias: Çok yerinde söyledin.
Atinalı: Öyleyse, çok küçük çocukların psykhē'leriyle ilgili alışkanlıkları da, bedenlerle ilgili sözlerimizi tamamlarken başladığımız şekilde belirlemeden, bu tür kanunları koymayı henüz bırakmayalım.
πόλεσιν ἤθη τάχʼ ἂν ἀκούσαντα εἰς σύννοιαν ἀφίκοιτʼ ἂν τὴν ὀρθήν, ὅτι χωρὶς τῆς ἰδίας διοικήσεως ἐν ταῖς πόλεσιν ὀρθῆς γιγνομένης μάτην ἂν τὰ κοινά τις οἴοιτο ἕξειν τινὰ βεβαιότητα θέσεως νόμων, καὶ ταῦτα ἐννοῶν, αὐτὸς νόμοις ἂν τοῖς νῦν ῥηθεῖσιν χρῷτο, καὶ χρώμενος, εὖ τήν τε οἰκίαν καὶ πόλιν ἅμα τὴν αὑτοῦ διοικῶν, εὐδαιμονοῖ.
ΚΛ. καὶ μάλʼ εἰκότως εἴρηκας.
ΑΘ. τοιγαροῦν μήπω λήξωμεν τῆς τοιαύτης νομοθεσίας,
790cKleinias: Çok doğru.
Atinalı: Öyleyse şunu hem beden hem psykhē için bir tür temel unsur olarak alalım: çok küçük çocukların bakımı ve hareket ettirilmesi, gece gündüz olabildiğince sürdürülürse herkese, ama özellikle en küçüklere yararlıdır; mümkün olsaydı onları sanki hep denizde yolculuk ediyorlarmış gibi yaşatmak gerekirdi.
πρὶν ἂν καὶ τὰ περὶ τὰς ψυχὰς τῶν πάνυ νέων παίδων ἐπιτηδεύματα ἀποδῶμεν κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ὅνπερ ἤργμεθα τῶν περὶ τὰ σώματα μύθων λεχθέντων διαπεραίνειν.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν ὀρθῶς.
ΑΘ. λάβωμεν τοίνυν τοῦτο οἷον στοιχεῖον ἐπʼ ἀμφότερα, σώματός τε καὶ ψυχῆς τῶν πάνυ νέων τὴν τιθήνησιν καὶ κίνησιν γιγνομένην ὅτι μάλιστα διὰ πάσης τε νυκτὸς καὶ ἡμέρας, ὡς ἔστι σύμφορος ἅπασι μέν, οὐχ ἥκιστα δὲ τοῖς ὅτι νεωτάτοισι, καὶ οἰκεῖν, εἰ δυνατὸν ἦν, οἷον ἀεὶ πλέοντας·
790dŞimdiyse yeni doğmuş çocuklar için buna olabildiğince yakın bir şey yapmalıyız. Bunu şundan da çıkarmak gerekir: küçük çocukların dadıları da, Korybantların tedavi ayinlerini yapan kadınlar da bunu tecrübeyle edinmiş ve yararlı olduğunu anlamışlardır. Anneler uykusu kaçan çocuklarını uyutmak istediklerinde onlara sükûnet değil tersine hareket verirler, onları kollarında durmadan sallarlar; sessizlik değil bir tür ezgi sunar, çocuklara adeta düpedüz flüt çalarlar. Tıpkı kendinden geçmiş Bakkhik coşkuların tedavisinde olduğu gibi, hareketin ve musikînin bu birleşik dansından yararlanırlar.
νῦν δʼ ὡς ἐγγύτατα τούτου ποιεῖν δεῖ περὶ τὰ νεογενῆ παίδων θρέμματα. τεκμαίρεσθαι δὲ χρὴ καὶ ἀπὸ τῶνδε, ὡς ἐξ ἐμπειρίας αὐτὸ εἰλήφασι καὶ ἐγνώκασιν ὂν χρήσιμον αἵ τε τροφοὶ τῶν σμικρῶν καὶ αἱ περὶ τὰ τῶν Κορυβάντων ἰάματα τελοῦσαι· ἡνίκα γὰρ ἄν που βουληθῶσιν κατακοιμίζειν τὰ δυσυπνοῦντα τῶν παιδίων αἱ μητέρες, οὐχ ἡσυχίαν αὐτοῖς προσφέρουσιν ἀλλὰ τοὐναντίον κίνησιν, ἐν ταῖς ἀγκάλαις
790eKleinias: Bunun sebebi nedir peki, yabancı?
Atinalı: Anlaşılması pek güç değil.
Kleinias: Nasıl yani?
Atinalı: Bu iki hâl de bir tür korkudur ve bu korkular psykhē'nin kötü bir melekesinden doğar. Böyle hâllere biri dışarıdan bir sarsıntı verdiğinde, dışarıdan gelen hareket içerideki korkulu ve çılgınca hareketi yener. Yenince de psykhē'de bir dinginlik ve sükûnet belirmesini sağlar; her birinin kalbinde baş gösteren o şiddetli çarpıntıyı yatıştırır ki bu son derece hoş bir şeydir. Kimilerini uyutur; uyanık olanları ise, uğurlu kurbanlar sundukları tanrılar eşliğinde flüt sesiyle dans ettirerek, çılgın hâller yerine aklı başında melekelere sahip kılar.
ἀεὶ σείουσαι, καὶ οὐ σιγὴν ἀλλά τινα μελῳδίαν, καὶ ἀτεχνῶς οἷον καταυλοῦσι τῶν παιδίων, καθάπερ ἡ τῶν ἐκφρόνων βακχειῶν ἰάσεις, ταύτῃ τῇ τῆς κινήσεως ἅμα χορείᾳ καὶ μούσῃ χρώμεναι.
ΚΛ. τίς οὖν αἰτία τούτων, ὦ ξένε, μάλιστʼ ἔσθʼ ἡμῖν;
ΑΘ. οὐ πάνυ χαλεπὴ γιγνώσκειν.
ΚΛ. πῶς δή;
ΑΘ. δειμαίνειν ἐστίν που ταῦτʼ ἀμφότερα τὰ πάθη, καὶ ἔστι δείματα διʼ ἕξιν φαύλην τῆς ψυχῆς τινα. ὅταν οὖν
ἔξωθέν τις προσφέρῃ τοῖς τοιούτοις πάθεσι σεισμόν, ἡ τῶν ἔξωθεν κρατεῖ κίνησις προσφερομένη τὴν ἐντὸς φοβερὰν οὖσαν καὶ μανικὴν κίνησιν, κρατήσασα δέ, γαλήνην ἡσυχίαν τε ἐν τῇ ψυχῇ φαίνεσθαι ἀπεργασαμένη τῆς περὶ τὰ τῆς καρδίας χαλεπῆς γενομένης ἑκάστων πηδήσεως, παντάπασιν ἀγαπητόν τι, τοὺς μὲν ὕπνου λαγχάνειν ποιεῖ, τοὺς δʼ ἐγρηγορότας ὀρχουμένους τε καὶ αὐλουμένους μετὰ θεῶν, οἷς ἂν καλλιεροῦντες ἕκαστοι θύωσι, κατηργάσατο ἀντὶ μανικῶν
791bKısaca söylersek, bu açıklama inandırıcıdır.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Bunların böyle bir etkisi varsa, şunu kendi aramızda düşünmeliyiz: küçüklüğünden beri korkularla bir arada yaşayan her psykhē korkuya daha çok alışır. Bunun cesaretin değil, korkaklığın talimi olduğunu herkes söyler.
Kleinias: Nasıl söylemesin?
Atinalı: Bunun tersine, küçüklükten başlayarak başımıza gelen dehşetleri ve korkuları yenmeyi de cesaretin talimi sayarız.
ἡμῖν διαθέσεων ἕξεις ἔμφρονας ἔχειν. καὶ ταῦτα, ὡς διὰ βραχέων γε οὕτως εἰπεῖν, πιθανὸν λόγον ἔχει τινά.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. εἰ δέ γε οὕτως τοιαύτην τινὰ δύναμιν ἔχει ταῦτα, ἐννοεῖν χρὴ τόδε παρʼ αὑτοῖς, ὡς ἅπασα ψυχὴ δείμασιν συνοῦσα ἐκ νέων μᾶλλον ἂν διὰ φόβων ἐθίζοιτο γίγνεσθαι· τοῦτο δέ που πᾶς ἂν φαίη δειλίας ἄσκησιν ἀλλʼ οὐκ ἀνδρείας γίγνεσθαι.
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. τὸ δέ γε ἐναντίον ἀνδρείας ἂν φαῖμεν ἐκ νέων εὐθὺς
791cKleinias: Doğru.
Atinalı: Öyleyse diyelim ki psykhē'nin aretē'sinin bir kısmına, büsbütün küçük çocukların hareketlerle yapılan bu idmanı da büyük katkıda bulunur.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Hem psykhē'deki geçimlilik ve hırçınlık da, ruh ferahlığının ve ruh darlığının hiç de küçük olmayan bir parçası olur.
Kleinias: Nasıl olmasın?
ἐπιτήδευμα εἶναι, τὸ νικᾶν τὰ προσπίπτονθʼ ἡμῖν δείματά τε καὶ φόβους.
ΚΛ. ὀρθῶς.
ΑΘ. ἓν δὴ καὶ τοῦτο εἰς ψυχῆς μόριον ἀρετῆς, τὴν τῶν παντελῶς παίδων γυμναστικὴν ἐν ταῖς κινήσεσιν, μέγα ἡμῖν φῶμεν συμβάλλεσθαι.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. καὶ μὴν τό γε μὴ δύσκολον ἐν ψυχῇ καὶ τὸ δύσκολον οὐ σμικρὸν μόριον εὐψυχίας καὶ κακοψυχίας ἑκάτερον γιγνόμενον γίγνοιτʼ ἄν.
ΚΛ. πῶς δʼ οὔ;
791dAtinalı: Öyleyse bu ikisinden hangisini istersek onu yeni doğana en baştan nasıl aşılayabileceğimizi, bunu nasıl ve ne ölçüde başarabildiğimizi anlatmaya çalışmalıyız.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Bizdeki görüşü söyleyeyim: şımartılmak gençlerin huylarını hırçın, öfkeli ve en küçük şeyden fazlasıyla etkilenen bir hale getirir; bunun tersi ise, yani sert ve vahşi bir baskı altına alınmak, onları aşağılık, köle ruhlu ve insan düşmanı yapar ve bir arada yaşamaya elverişsiz kılar.
ΑΘ. τίνα οὖν ἂν τρόπον εὐθὺς ἐμφύοιθʼ ἡμῖν ὁπότερον βουληθεῖμεν τῷ νεογενεῖ, φράζειν δὴ πειρατέον ὅπως τις καὶ καθʼ ὅσον εὐπορεῖ τούτων.
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. λέγω δὴ τό γε παρʼ ἡμῖν δόγμα, ὡς ἡ μὲν τρυφὴ δύσκολα καὶ ἀκράχολα καὶ σφόδρα ἀπὸ σμικρῶν κινούμενα τὰ τῶν νέων ἤθη ἀπεργάζεται, τὸ δὲ τούτων ἐναντίον, ἥ τε σφοδρὰ καὶ ἀγρία δούλωσις, ταπεινοὺς καὶ ἀνελευθέρους καὶ μισανθρώπους ποιοῦσα, ἀνεπιτηδείους συνοίκους ἀποτελεῖ.
791eKleinias: Peki bütün şehir, söyleneni henüz anlamayan, başka hiçbir terbiyeyi henüz tadamayan çocukları nasıl yetiştirmeli?
Atinalı: Şöyle: doğan her canlı hemen bağırarak ses çıkarmaya alışkındır, insan soyu da hiç geri kalmaz; dahası, bağırmanın yanı sıra öbürlerinden daha çok ağlamaya da yatkındır.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Dadılar da çocuğun neyi istediğini anlamak için, ona bir şey verdiklerinde bu işaretlere bakarlar: verilen şeyle susarsa doğru verdiklerini, ağlayıp bağırırsa doğru vermediklerini düşünürler.
ΚΛ. πῶς οὖν δὴ χρὴ τὰ μήπω φωνῆς συνιέντα, μηδὲ παιδείας τῆς ἄλλης δυνατὰ γεύεσθαί πω, τρέφειν τὴν πόλιν ἅπασαν;
ΑΘ. ὧδέ πως· φθέγγεσθαί που μετὰ βοῆς εὐθὺς πᾶν εἴωθεν τὸ γενόμενον, καὶ οὐχ ἥκιστα τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος· καὶ δὴ καὶ τῷ κλάειν πρὸς τῇ βοῇ μᾶλλον τῶν ἄλλων συνέχεται.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. οὐκοῦν αἱ τροφοὶ σκοποῦσαι τίνος ἐπιθυμεῖ, τούτοις
792aDemek ki çocukların neyi sevip neyden nefret ettiklerini gösteren şey ağlamaları ve bağırmalarıdır; bunlar hiç de iyi işaretler değildir. Bu dönem de üç yıldan az değildir; hayatın daha kötü ya da daha iyi geçirilmesi bakımından küçük bir parça sayılmaz.
Kleinias: Doğru söylüyorsun.
Atinalı: Hırçın ve hiç hoşnut olmayan biri, size iyi bir insanın olması gerekenden daha çok sızlanan ve çoğunlukla yakınmalarla dolu biri gibi görünmez mi?
αὐτοῖς ἐν τῇ προσφορᾷ τεκμαίρονται· οὗ μὲν γὰρ ἂν προσφερομένου σιγᾷ, καλῶς οἴονται προσφέρειν, οὗ δʼ ἂν κλάῃ καὶ βοᾷ, οὐ καλῶς. τοῖς δὴ παιδίοις τὸ δήλωμα ὧν ἐρᾷ καὶ μισεῖ κλαυμοναὶ καὶ βοαί, σημεῖα οὐδαμῶς εὐτυχῆ· ἔστιν δὲ ὁ χρόνος οὗτος τριῶν οὐκ ἐλάττων ἐτῶν, μόριον οὐ σμικρὸν τοῦ βίου διαγαγεῖν χεῖρον ἢ μὴ χεῖρον.
ΚΛ. ὀρθῶς λέγεις.
ΑΘ. ὁ δὴ δύσκολος οὐδαμῶς τε ἵλεως ἆρʼ οὐ δοκεῖ σφῷν
792bKleinias: Bana öyle görünüyor.
Atinalı: Peki? Biri bu üç yıl boyunca, yetiştirdiğimiz çocuğun elden geldiğince az ağrı, korku ve acıyla karşılaşması için her çareye başvursa, yetiştirilenin psykhē'sini o zaman daha neşeli ve hoşnut yapacağını düşünmez miyiz?
Kleinias: Elbette, yabancı; hele ona birçok haz da sağlarsa.
θρηνώδης τε εἶναι καὶ ὀδυρμῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πλήρης μᾶλλον ἢ χρεών ἐστιν τὸν ἀγαθόν;
ΚΛ. ἐμοὶ γοῦν δοκεῖ.
ΑΘ. τί οὖν; εἴ τις τὰ τρίʼ ἔτη πειρῷτο πᾶσαν μηχανὴν προσφέρων ὅπως τὸ τρεφόμενον ἡμῖν ὡς ὀλιγίστῃ προσχρήσεται ἀλγηδόνι καὶ φόβοις καὶ λύπῃ πάσῃ κατὰ δύναμιν, ἆρʼ οὐκ οἰόμεθα εὔθυμον μᾶλλόν τε καὶ ἵλεων ἀπεργάζεσθαι τηνικαῦτα τὴν ψυχὴν τοῦ τρεφομένου;
ΚΛ. δῆλον δή, καὶ μάλιστά γʼ ἄν, ὦ ξένε, εἴ τις πολλὰς
792cAtinalı: İşte burada artık Kleinias'a katılmam, sevgili dostum. Çünkü bize göre böyle bir davranış en büyük bozulmadır; zira her defasında beslenmenin tam başlangıcında olur. Bakalım haklı mıyız.
Kleinias: Ne demek istediğini söyle.
Atinalı: Şimdi ikimizin tartıştığı konu küçük değil. Sen de bak, Megillos, aramızda hakem ol. Benim görüşüm şu: doğru hayat ne hazların peşinden koşmalı ne de acılardan büsbütün kaçmalı; az önce "hoşnut" diye adlandırdığım o ortayı benimsemelidir. Bir kehanet sözüne uyarak hepimiz bu hâli yerinde bir sözle tanrıya da yakıştırır, onun bize hoşnut olmasını dileriz.
ἡδονὰς αὐτῷ παρασκευάζοι.
ΑΘ. τοῦτʼ οὐκέτʼ ἂν ἐγὼ Κλεινίᾳ συνακολουθήσαιμʼ ἄν, ὦ θαυμάσιε. ἔστιν γὰρ οὖν ἡμῖν ἡ τοιαύτη πρᾶξις διαφθορὰ μεγίστη πασῶν· ἐν ἀρχῇ γὰρ γίγνεται ἑκάστοτε τροφῆς. ὁρῶμεν δὲ εἴ τι λέγομεν.
ΚΛ. λέγε τί φῄς.
ΑΘ. οὐ σμικροῦ πέρι νῦν εἶναι νῷν τὸν λόγον. ὅρα δὲ καὶ σύ, συνεπίκρινέ τε ἡμᾶς, ὦ Μέγιλλε. ὁ μὲν γὰρ ἐμὸς δὴ λόγος οὔθʼ ἡδονάς φησι δεῖν διώκειν τὸν ὀρθὸν βίον οὔτʼ αὖ
792dBizden tanrısal olmak isteyen kişinin de bu melekenin peşinden gitmesi gerektiğini söylüyorum. Ne kendisi hazlara büsbütün atılmalıdır —nasılsa acılardan da hiçbir zaman büsbütün uzak kalmayacaktır— ne de bir başkasının, yaşlı ya da genç, erkek ya da kadın, aynı duruma düşmesine izin vermelidir; elden geldiğince en çok da yeni doğmuş olanın.
τὸ παράπαν φεύγειν τὰς λύπας, ἀλλʼ αὐτὸ ἀσπάζεσθαι τὸ μέσον, ὃ νυνδὴ προσεῖπον ὡς ἵλεων ὀνομάσας, ἣν δὴ διάθεσιν καὶ θεοῦ κατά τινα μαντείας φήμην εὐστόχως πάντες προσαγορεύομεν. ταύτην τὴν ἕξιν διώκειν φημὶ δεῖν ἡμῶν καὶ τὸν μέλλοντα ἔσεσθαι θεῖον, μήτʼ οὖν αὐτὸν προπετῆ πρὸς τὰς ἡδονὰς γιγνόμενον ὅλως, ὡς οὐδʼ ἐκτὸς λυπῶν ἐσόμενον, μήτε ἄλλον, γέροντα ἢ νέον, ἐᾶν πάσχειν ταὐτὸν τοῦθʼ ἡμῖν, ἄρρενα ἢ θῆλυν, ἁπάντων δὲ ἥκιστα εἰς δύναμιν
792eÇünkü bütün huy, alışkanlık yoluyla en güçlü şekilde o zaman yerleşir. Dahası, şaka ediyor gibi görünmeyecek olsam, karnında çocuk taşıyan kadınlara o yıl boyunca bütün kadınlardan daha çok özen gösterilmesi gerektiğini de söylerdim: hamile kadın ne çok sayıda ve azgın hazlara ne de acılara kapılmalı; hoşnutluğu, sevecenliği ve yumuşaklığı değerli tutarak o dönemi geçirmelidir.
τὸν ἀρτίως νεογενῆ· κυριώτατον γὰρ οὖν ἐμφύεται πᾶσι τότε τὸ πᾶν ἦθος διὰ ἔθος. ἔτι δʼ ἔγωγʼ, εἰ μὴ μέλλοιμι δόξειν παίζειν, φαίην ἂν δεῖν καὶ τὰς φερούσας ἐν γαστρὶ πασῶν τῶν γυναικῶν μάλιστα θεραπεύειν ἐκεῖνον τὸν ἐνιαυτόν, ὅπως μήτε ἡδοναῖς τισι πολλαῖς ἅμα καὶ μάργοις προσχρήσεται ἡ κύουσα μήτε αὖ λύπαις, τὸ δὲ ἵλεων καὶ εὐμενὲς πρᾷόν τε τιμῶσα διαζήσει τὸν τότε χρόνον.
793aKleinias: Hangimizin daha doğru konuştuğunu Megillos'a sormana hiç gerek yok, yabancı. Çünkü ben kendim sana hak veriyorum: herkes saf acıdan da saf hazdan da oluşan bir hayattan kaçmalı, her zaman ortadan bir yol tutmalıdır. Hem güzel söyledin hem de güzel bir karşılık duydun.
Atinalı: Çok doğru, Kleinias. Öyleyse üçümüz bunun üzerine şunu da düşünelim.
Kleinias: Neyi?
Atinalı: Şimdi ele aldığımız bütün bu şeylerin, çoğunluğun yazılı olmayan âdetler dediği şeyler olduğunu; atalardan kalma kanunlar dedikleri şeylerin de bütün bunlardan başka bir şey olmadığını.
ΚΛ. οὐδὲν δεῖ σε, ὦ ξένε, Μέγιλλον ἀνερωτᾶν πότερος ἡμῶν ὀρθότερον εἴρηκεν· ἐγὼ γὰρ αὐτός σοι συγχωρῶ τὸν λύπης τε καὶ ἡδονῆς ἀκράτου βίον φεύγειν δεῖν πάντας, μέσον δέ τινα τέμνειν ἀεί. καλῶς τοίνυν εἴρηκάς τε καὶ ἀκήκοας ἅμα.
ΑΘ. μάλα μὲν οὖν ὀρθῶς, ὦ Κλεινία. τόδε τοίνυν ἐπὶ τούτοις τρεῖς ὄντες διανοηθῶμεν.
ΚΛ. τὸ ποῖον;
ΑΘ. ὅτι ταῦτʼ ἔστιν πάντα, ὅσα νῦν διεξερχόμεθα, τὰ καλούμενα ὑπὸ τῶν πολλῶν ἄγραφα νόμιμα· καὶ οὓς πατρίους
793bAz önce ağzımızdan dökülen şu söz de güzel söylenmişti: bunlara ne kanun demeli ne de onları anmadan geçmelidir. Çünkü bunlar her düzenin bağlarıdır; yazıyla konmuş, yürürlükte olan kanunlarla henüz konacak olanların hepsinin arasında dururlar; adeta atalardan kalma, pek eski âdetlerdir. Güzel konmuş ve alışkanlık haline gelmişlerse, o zaman yazılan kanunları sarıp her bakımdan korurlar. Ama güzel olandan sapıp yanlış yola girerlerse, ustaların binalarda ortadan kayıp çöken payandaları gibi her şeyi birlikte yıkarlar: eski temeller çökünce hem kendileri hem de sonradan üzerlerine güzelce kurulanlar üst üste yığılır.
νόμους ἐπονομάζουσιν, οὐκ ἄλλα ἐστὶν ἢ τὰ τοιαῦτα σύμπαντα. καὶ ἔτι γε ὁ νυνδὴ λόγος ἡμῖν ἐπιχυθείς, ὡς οὔτε νόμους δεῖ προσαγορεύειν αὐτὰ οὔτε ἄρρητα ἐᾶν, εἴρηται καλῶς· δεσμοὶ γὰρ οὗτοι πάσης εἰσὶν πολιτείας, μεταξὺ πάντων ὄντες τῶν ἐν γράμμασιν τεθέντων τε καὶ κειμένων καὶ τῶν ἔτι θησομένων, ἀτεχνῶς οἷον πάτρια καὶ παντάπασιν ἀρχαῖα νόμιμα, ἃ καλῶς μὲν τεθέντα καὶ ἐθισθέντα πάσῃ σωτηρίᾳ περικαλύψαντα ἔχει τοὺς τότε γραφέντας
793cBunu düşünerek, Kleinias, senin şehrini, yeni olduğu için, her yönden sıkıca bağlamalıyız; kanun, örf ya da âdet denen hiçbir şeyi, büyük küçük demeden, elden geldiğince atlamamalıyız.
νόμους, ἂν δʼ ἐκτὸς τοῦ καλοῦ βαίνῃ πλημμελῶς, οἷον τεκτόνων ἐν οἰκοδομήμασιν ἐρείσματα ἐκ μέσου ὑπορρέοντα, συμπίπτειν εἰς ταὐτὸν ποιεῖ τὰ σύμπαντα, κεῖσθαί τε ἄλλα ὑφʼ ἑτέρων, αὐτά τε καὶ τὰ καλῶς ὕστερον ἐποικοδομηθέντα, τῶν ἀρχαίων ὑποπεσόντων. ἃ δὴ διανοουμένους ἡμᾶς, ὦ Κλεινία, σοὶ δεῖ τὴν πόλιν καινὴν οὖσαν πάντῃ συνδεῖν, μήτε μέγα μήτε σμικρὸν παραλιπόντας εἰς δύναμιν ὅσα
793dÇünkü şehir bunların hepsiyle bir arada tutulur; bunlardan her biri öbürü olmadan kalıcı olmaz. Dolayısıyla küçük görünen pek çok âdet ya da alışkanlık birden akın edip kanunlarımızı uzatırsa şaşırmamak gerekir.
Kleinias: Doğru söylüyorsun; biz de böyle düşüneceğiz.
Atinalı: Öyleyse erkek ya da kız çocuğun üç yaşına kadarki dönemi için, biri bunları titizlikle yerine getirir ve söylenenleri gelişigüzel uygulamazsa, yeni yetiştirilenlere hiç de küçük olmayan bir yarar sağlamış olur.
νόμους ἢ ἔθη τις ἢ ἐπιτηδεύματα καλεῖ· πᾶσι γὰρ τοῖς τοιούτοις πόλις συνδεῖται, ἄνευ δὲ ἀλλήλων ἑκάτερα τούτων οὐκ ἔστιν μόνιμα, ὥστε οὐ χρὴ θαυμάζειν ἐὰν ἡμῖν πολλὰ ἅμα καὶ σμικρὰ δοκούντων εἶναι νόμιμα ἢ καὶ ἐθίσματα ἐπιρρέοντα μακροτέρους ποιῇ τοὺς νόμους.
ΚΛ. ἀλλʼ ὀρθῶς σύ γε λέγεις, ἡμεῖς τε οὕτω διανοησόμεθα.
ΑΘ. εἰς μὲν τοίνυν τὴν τοῦ τρίʼ ἔτη γεγονότος ἡλικίαν,
793eÜç, dört, beş, hatta altı yaşındaki psykhē'nin huyu için oyun gerekir; ama artık şımartmaya son verilmeli ve cezalandırılmalıdır —aşağılamadan. Köleler hakkında söylediğimiz gibi, cezalandırırken küstahlık edip cezalandırılanda öfke uyandırmamalı, ama cezasız bırakıp şımartmamalıyız da; aynı şey hür çocuklar için de yapılmalıdır.
κόρου καὶ κόρης, ταῦτα εἴ τις ἀκριβῶς ἀποτελοῖ καὶ μὴ παρέργως τοῖς εἰρημένοις χρῷτο, οὐ σμικρὰ εἰς ὠφελίαν γίγνοιτʼ ἂν τοῖς νεωστὶ τρεφομένοις·
ΑΘ. τριετεῖ δὲ δὴ καὶ τετραετεῖ καὶ πενταετεῖ καὶ ἔτι ἑξετεῖ ἤθει ψυχῆς παιδιῶν δέον ἂν εἴη, τρυφῆς δʼ ἤδη παραλυτέον κολάζοντα, μὴ ἀτίμως, ἀλλʼ ὅπερ ἐπὶ τῶν δούλων γʼ ἐλέγομεν, τὸ μὴ μεθʼ ὕβρεως κολάζοντας ὀργὴν ἐμποιῆσαι δεῖν τοῖς κολασθεῖσιν
794aBu yaştakilerin kendiliğinden doğan bazı oyunları vardır; bir araya geldiklerinde onları neredeyse kendileri bulurlar. Üç yaşından altı yaşına kadar bu yaştaki bütün çocuklar köylerdeki tapınaklarda toplanmalı, her köyün çocukları bir arada bulunmalıdır. Dadılar bu yaştakilerin uslu durup durmadığına baksın. Dadıların kendilerinin ve bütün sürünün başına ise, daha önce sözü edilen on iki kadından biri, her gruba bir tane olmak üzere ve kanun koruyucular kimi atarsa, bir yıllığına düzeni sağlamak için atansın.
μηδʼ ἀκολάστους ἐῶντας τρυφήν, ταὐτὸν δραστέον τοῦτό γε καὶ ἐπʼ ἐλευθέροισι. παιδιαὶ δʼ εἰσὶν τοῖς τηλικούτοις αὐτοφυεῖς τινες, ἃς ἐπειδὰν συνέλθωσιν αὐτοὶ σχεδὸν ἀνευρίσκουσι. συνιέναι δὲ εἰς τὰ κατὰ κώμας ἱερὰ δεῖ πάντα ἤδη τὰ τηλικαῦτα παιδία, ἀπὸ τριετοῦς μέχρι τῶν ἓξ ἐτῶν, κοινῇ τὰ τῶν κωμητῶν εἰς ταὐτὸν ἕκαστα· τὰς δὲ τροφοὺς ἔτι τῶν τηλικούτων κοσμιότητός τε καὶ ἀκολασίας ἐπιμελεῖσθαι, τῶν δὲ τροφῶν αὐτῶν καὶ τῆς ἀγέλης συμπάσης, τῶν δώδεκα
794bBunları evliliklerin gözetimine bakan kadınlar seçsin, her kabileden bir tane, kendi yaşıtlarından. Atanan kadın görevini her gün tapınağa gelerek yapsın ve suç işleyeni hep cezalandırsın. Köle ya da yabancıysa, kadın olsun erkek olsun, onu bizzat, şehrin bazı köleleri aracılığıyla cezalandırsın. Vatandaşsa ve cezaya itiraz ederse onu şehir görevlilerinin önüne dava için götürsün; itiraz etmezse vatandaşı da kendisi cezalandırsın.
γυναικῶν μίαν ἐφʼ ἑκάστῃ τετάχθαι κοσμοῦσαν κατʼ ἐνιαυτὸν τῶν προειρημένων ἃς ἂν τάξωσιν οἱ νομοφύλακες. ταύτας δὲ αἱρείσθωσαν μὲν αἱ τῶν γάμων κύριαι τῆς ἐπιμελείας, ἐξ ἑκάστης τῆς φυλῆς μίαν, ἥλικας αὑταῖς· ἡ δὲ καταστᾶσα ἀρχέτω φοιτῶσα εἰς τὸ ἱερὸν ἑκάστης ἡμέρας καὶ κολάζουσα ἀεὶ τὸν ἀδικοῦντα, δοῦλον μὲν καὶ δούλην καὶ ξένον καὶ ξένην αὐτὴ διά τινων τῆς πόλεως οἰκετῶν, πολίτην
794cAltı yaşından sonra iki cins birbirinden ayrılsın: oğlanlar oğlanlarla, kızlar da kızlarla vakit geçirsin. Her ikisi de derslere başlamalıdır: erkekler binicilik, okçuluk, cirit ve sapan hocalarına gitsin; kızlar da, razı olurlarsa, hiç değilse öğrenecek kadar, özellikle de silah kullanmaya yönelik derslere katılsın.
δὲ ἀμφισβητοῦντα μὲν τῇ κολάσει πρὸς τοὺς ἀστυνόμους ἐπὶ δίκην ἄγουσα, ἀναμφισβήτητον δὲ ὄντα καὶ τὸν πολίτην αὐτὴ κολαζέτω. μετὰ δὲ τὸν ἑξέτη καὶ τὴν ἑξέτιν διακρινέσθω μὲν ἤδη τὸ γένος ἑκατέρων—κόροι μὲν μετὰ κόρων, παρθένοι δὲ ὡσαύτως μετʼ ἀλλήλων τὴν διατριβὴν ποιείσθωσαν—πρὸς δὲ τὰ μαθήματα τρέπεσθαι χρεὼν ἑκατέρους, τοὺς μὲν ἄρρενας ἐφʼ ἵππων διδασκάλους καὶ τόξων καὶ ἀκοντίων καὶ σφενδονήσεως, ἐὰν δέ πῃ συγχωρῶσιν, μέχρι
794dÇünkü bu konularda bugün yerleşik olan durum hemen herkesin bilgisizliğine dayanıyor.
Kleinias: Nedir o?
Atinalı: Sağımızla solumuzun, eller söz konusu olduğunda, her bir işe kullanılmak bakımından tabiatça farklı olduğu sanılıyor. Oysa ayaklar ve alttaki uzuvlar zahmetli işlerde hiç farklı görünmüyor; ellerde ise dadıların ve annelerin akılsızlığı yüzünden her birimiz adeta topal kalmışız.
γε μαθήσεως καὶ τὰ θήλεα, καὶ δὴ τά γε μάλιστα πρὸς τὴν τῶν ὅπλων χρείαν. τὸ γὰρ δὴ νῦν καθεστὸς περὶ τὰ τοιαῦτα ἀγνοεῖται παρὰ τοῖς πᾶσιν ὀλίγου.
ΚΛ. τὸ ποῖον;
ΑΘ. ὡς ἄρα τὰ δεξιὰ καὶ τὰ ἀριστερὰ διαφέροντά ἐσθʼ ἡμῶν φύσει πρὸς τὰς χρείας εἰς ἑκάστας τῶν πράξεων τὰ περὶ τὰς χεῖρας, ἐπεὶ τά γε περὶ πόδας τε καὶ τὰ κάτω τῶν μελῶν οὐδὲν διαφέροντα εἰς τοὺς πόνους φαίνεται· τὰ δὲ
794eİki uzvun tabiatı hemen hemen dengeli olduğu halde, onları doğru kullanmadığımız için alışkanlıklarımızla onları kendimiz farklı hale getirdik.
Büyük bir fark yaratmayan işlerde —lirin sol elde, mızrabın sağ elde tutulması gibi— bunun hiçbir önemi yoktur. Ama bunları örnek alıp, böyle kullanılmaması gereken başka şeylerde de aynı şekilde davranmak akılsızlığa yakındır.
κατὰ χεῖρας ἀνοίᾳ τροφῶν καὶ μητέρων οἷον χωλοὶ γεγόναμεν ἕκαστοι. τῆς φύσεως γὰρ ἑκατέρων τῶν μελῶν σχεδὸν ἰσορροπούσης, αὐτοὶ διὰ τὰ ἔθη διάφορα αὐτὰ πεποιήκαμεν οὐκ ὀρθῶς χρώμενοι.
ΑΘ. ἐν ὅσοις μὲν γὰρ τῶν ἔργων μὴ μέγα διαφέρει, λύρᾳ μὲν ἐν ἀριστερᾷ χρώμενον, πλήκτρῳ δὲ ἐν δεξιᾷ, πρᾶγμα οὐδέν, καὶ ὅσα τοιαῦτα· τούτοις δὲ παραδείγμασι χρώμενον καὶ εἰς ἄλλα μὴ δέον οὕτω χρῆσθαι
795aBunu İskitlerin âdeti göstermiştir: onlar yalnız yayı sol elle ileri itip oku sağ elle geri çekmezler, iki eli de iki iş için aynı şekilde kullanırlar. Araba sürmede ve başka alanlarda bunun gibi pek çok örnek daha vardır; bunlardan, solu sağdan zayıf yetiştirenlerin tabiata aykırı davrandıkları öğrenilebilir. Dediğimiz gibi, boynuzdan mızraplarda ve bunun gibi aletlerde bu pek önemli değildir; ama savaşta demir silahlar, yaylar, ciritler ve bunların her biri kullanılmak gerektiğinde büyük fark yaratır; en büyük farkı da silaha karşı silah kullanmak gerektiğinde yaratır.
σχεδὸν ἄνοια. ἔδειξεν δὲ ταῦτα ὁ τῶν Σκυθῶν νόμος, οὐκ ἐν ἀριστερᾷ μὲν τόξον ἀπάγων, ἐν δεξιᾷ δὲ οἰστὸν προσαγόμενος μόνον, ἀλλʼ ὁμοίως ἑκατέροις ἐπʼ ἀμφότερα χρώμενος· πάμπολλα δʼ ἕτερα τοιαῦτα παραδείγματα ἐν ἡνιοχείαις τέ ἐστι καὶ ἐν ἑτέροις, ἐν οἷσιν μαθεῖν δυνατὸν ὅτι παρὰ φύσιν κατασκευάζουσιν οἱ ἀριστερὰ δεξιῶν ἀσθενέστερα κατασκευάζοντες. ταῦτα δʼ, ὅπερ εἴπομεν, ἐν μὲν κερατίνοις πλήκτροις
795bÖğrenmiş olanla öğrenmemiş, idman yapmış olanla yapmamış arasında da pek büyük fark vardır. Pankrationu, yumruk dövüşünü ya da güreşi eksiksiz çalışmış biri sol tarafıyla dövüşmekten aciz değildir; biri onu öbür tarafa geçirip o tarafla dövüşmeye zorladığında topallamaz, beceriksizce sürüklenmez. Aynı şeyi, bence, silahlarda da başka her şeyde de doğru olarak beklemek gerekir: kendini savunmak ve başkalarına saldırmak için iki kolu olan kişi, elden geldiğince bunlardan hiçbirini atıl ya da beceriksiz bırakmamalıdır.
καὶ ἐν ὀργάνοις τοιούτοις οὐδὲν μέγα· σιδηροῖς δʼ εἰς τὸν πόλεμον ὅταν δέῃ χρῆσθαι, μέγα διαφέρει, καὶ τόξοις καὶ ἀκοντίοις καὶ ἑκάστοις τούτων, πολὺ δὲ μέγιστον, ὅταν ὅπλοις δέῃ πρὸς ὅπλα χρῆσθαι. διαφέρει δὲ πάμπολυ μαθὼν μὴ μαθόντος καὶ ὁ γυμνασάμενος τοῦ μὴ γεγυμνασμένου. καθάπερ γὰρ ὁ τελέως παγκράτιον ἠσκηκὼς ἢ πυγμὴν ἢ πάλην οὐκ ἀπὸ μὲν τῶν ἀριστερῶν ἀδύνατός ἐστι μάχεσθαι, χωλαίνει δὲ καὶ ἐφέλκεται πλημμελῶν, ὁπόταν αὐτόν τις
795cHatta biri Geryones'in ya da Briareos'un tabiatıyla doğsa, yüz eliyle yüz mızrak atabilmelidir. Bütün bunlara kadın ve erkek yöneticiler bakmalıdır: kadınlar oyunları ve beslenmeyi denetlesin, erkekler de dersleri. Öyle ki bütün oğlanlar ve kızlar hem ayaklarını hem ellerini eşit kullanabilsinler ve alışkanlıklarıyla tabiatlarını elden geldiğince hiç bozmasınlar.
μεταβιβάζων ἐπὶ θάτερα ἀναγκάζῃ διαπονεῖν, ταὐτὸν δὴ τοῦτʼ, οἶμαι, καὶ ἐν ὅπλοις καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσι χρὴ προσδοκᾶν ὀρθόν, ὅτι τὸν διττὰ δεῖ κεκτημένον, οἷς ἀμύνοιτό τʼ ἂν καὶ ἐπιτιθεῖτο ἄλλοις, μηδὲν ἀργὸν τούτων μηδὲ ἀνεπιστῆμον ἐᾶν εἶναι κατὰ δύναμιν· Γηρυόνου δέ γε εἴ τις φύσιν ἔχων ἢ καὶ τὴν Βριάρεω φύοιτο, ταῖς ἑκατὸν χερσὶν ἑκατὸν δεῖ βέλη ῥίπτειν δυνατὸν εἶναι. τούτων δὴ πάντων
795dDersler de, denebilir ki, iki türlüdür: bedenle ilgili olanlar jimnastiğe, ruh sağlamlığı için olanlar da musikîye aittir. Jimnastiğe ait olanlar da yine ikiye ayrılır: biri dans, öbürü güreş.
τὴν ἐπιμέλειαν ἀρχούσαις τε καὶ ἄρχουσι δεῖ γίγνεσθαι, ταῖς μὲν ἐν παιδιαῖς τε καὶ τροφαῖς ἐπισκόποις γιγνομέναις, τοῖς δὲ περὶ μαθήματα, ὅπως ἀρτίποδές τε καὶ ἀρτίχειρες πάντες τε καὶ πᾶσαι γιγνόμενοι, μηδὲν τοῖς ἔθεσιν ἀποβλάπτωσι τὰς φύσεις εἰς τὸ δυνατόν.
τὰ δὲ μαθήματά που διττά, ὥς γʼ εἰπεῖν, χρήσασθαι συμβαίνοι ἄν, τὰ μὲν ὅσα περὶ τὸ σῶμα γυμναστικῆς, τὰ δʼ εὐψυχίας χάριν μουσικῆς. τὰ δὲ γυμναστικῆς αὖ δύο,
795eDansın bir türü, Musa'nın dilini taklit edenlerin dansıdır; görkemi ve hür insana yakışanı korur. Öbür türü ise sağlık, çeviklik ve güzellik için yapılır: bedenin uzuvlarına ve parçalarına uygun bükülmeyi ve gerilmeyi kazandırır, her birine kendine özgü ahenkli bir hareket verir; bu hareket bütün dansa yayılır ve ona gereğince eşlik eder.
Güreşe gelince, Antaios'un ya da Kerkyon'un boş bir yenme hırsıyla kendi tekhnē'lerinde geliştirdikleri oyunları, ya da yumruk dövüşünde Epeios'un ya da Amykos'un buldukları şeyleri, savaştaki dayanışmaya hiçbir yararı olmadığından sözle süslemeye değmez. Ama dik duruşla yapılan güreşten gelen hareketler —boyunun, kolların ve böğürlerin kavrayıştan kurtarılması—, yenme hırsıyla ve sağlam bir duruşla, zarif bir güç ve sağlık için çalışılırsa her bakımdan yararlıdır. Bunlar atlanmamalı; kanunların bu noktasına geldiğimizde hem öğrencilere hem de öğretecek olanlara emredilmelidir: öğretenler bunların hepsini cömertçe bağışlasın, öğrenenler de minnetle kabul etsin.
τὸ μὲν ὄρχησις, τὸ δὲ πάλη. τῆς ὀρχήσεως δὲ ἄλλη μὲν Μούσης λέξιν μιμουμένων, τό τε μεγαλοπρεπὲς φυλάττοντας ἅμα καὶ ἐλεύθερον, ἄλλη δέ, εὐεξίας ἐλαφρότητός τε ἕνεκα καὶ κάλλους, τῶν τοῦ σώματος αὐτοῦ μελῶν καὶ μερῶν τὸ προσῆκον καμπῆς τε καὶ ἐκτάσεως, καὶ ἀποδιδομένης ἑκάστοις αὐτοῖς αὑτῶν εὐρύθμου κινήσεως, διασπειρομένης ἅμα καὶ συνακολουθούσης εἰς πᾶσαν τὴν ὄρχησιν ἱκανῶς.
ΑΘ. καὶ
δὴ τά γε κατὰ πάλην ἃ μὲν Ἀνταῖος ἢ Κερκύων ἐν τέχναις ἑαυτῶν συνεστήσαντο φιλονικίας ἀχρήστου χάριν, ἢ πυγμῆς Ἐπειὸς ἢ Ἄμυκος, οὐδὲν χρήσιμα ἐπὶ πολέμου κοινωνίαν ὄντα, οὐκ ἄξια λόγῳ κοσμεῖν· τὰ δὲ ἀπʼ ὀρθῆς πάλης, ἀπʼ αὐχένων καὶ χειρῶν καὶ πλευρῶν ἐξειλήσεως, μετὰ φιλονικίας τε καὶ καταστάσεως διαπονούμενα μετʼ εὐσχήμονος ῥώμης τε καὶ ὑγιείας ἕνεκα, ταῦτʼ εἰς πάντα ὄντα χρήσιμα οὐ παρετέον, ἀλλὰ προστακτέον μαθηταῖς τε ἅμα καὶ τοῖς
796bKorolardaki taklitlerden de taklit edilmeye değer olanlar atlanmamalı: buradaki Kuretlerin silahlı oyunları, Lakedaimon'daki de Dioskurların oyunları. Bizim oradaki Kız ve Hanımefendi de koro oyunundan zevk alınca boş elle oynamanın yakışmayacağını düşündü; tam bir zırh kuşanıp dansını öyle tamamladı.
διδάξουσιν, ὅταν ἐνταῦθʼ ὦμεν τῶν νόμων, τοῖς μὲν πάντα τὰ τοιαῦτα εὐμενῶς δωρεῖσθαι, τοῖς δὲ παραλαμβάνειν ἐν χάρισιν. οὐδʼ ὅσα ἐν τοῖς χοροῖς ἐστιν αὖ μιμήματα προσήκοντα μιμεῖσθαι παρετέον, κατὰ μὲν τὸν τόπον τόνδε Κουρήτων ἐνόπλια παίγνια, κατὰ δὲ Λακεδαίμονα Διοσκόρων. ἡ δὲ αὖ που παρʼ ἡμῖν κόρη καὶ δέσποινα, εὐφρανθεῖσα τῇ τῆς χορείας παιδιᾷ, κεναῖς χερσὶν οὐκ ᾠήθη δεῖν ἀθύρειν,
796cOğlanların da kızların da tanrıçanın lütfunu onurlandırarak, hem savaşta işe yarasın hem de bayramlar için bunu her bakımdan taklit etmesi yerinde olur. Erkek çocuklar ise küçüklükten başlayarak, henüz savaşa gitmedikleri sürece, bütün tanrılar için alaylar ve tören yürüyüşleri düzenlerken her zaman silahlarla ve atlarla donanmalı; danslarda ve yürüyüşlerde tanrılara ve tanrıların çocuklarına yakarışlarını kâh hızlı kâh ağır adımlarla yapmalıdırlar.
πανοπλίᾳ δὲ παντελεῖ κοσμηθεῖσα, οὕτω τὴν ὄρχησιν διαπεραίνειν· ἃ δὴ πάντως μιμεῖσθαι πρέπον ἂν εἴη κόρους τε ἅμα καὶ κόρας, τὴν τῆς θεοῦ χάριν τιμῶντας, πολέμου τʼ ἐν χρείᾳ καὶ ἑορτῶν ἕνεκα. τοῖς δέ που παισὶν εὐθύς τε καὶ ὅσον ἂν χρόνον μήπω εἰς πόλεμον ἴωσιν, πᾶσι θεοῖς προσόδους τε καὶ πομπὰς ποιουμένους μεθʼ ὅπλων τε καὶ ἵππων ἀεὶ κοσμεῖσθαι δέον ἂν εἴη, θάττους τε καὶ βραδυτέρας ἐν ὀρχήσεσι καὶ ἐν πορείᾳ τὰς ἱκετείας ποιουμένους πρὸς θεούς
796dYarışmalar ve ön yarışmalar da yapılacaksa, başka bir şey için değil, bunlar için yapılmalıdır. Çünkü bunlar barışta da savaşta da hem şehrin düzeni hem özel evler için yararlıdır; bedenle ilgili başka zahmetler, oyunlar ve uğraşlar ise hür insanlara yakışmaz, Megillos ve Kleinias.
İlk konuşmalarımızda ele almamız gerektiğini söylediğim jimnastiği şimdi neredeyse bütünüyle anlattım; eksiksiz bir jimnastik işte budur. Sizin bundan daha iyi bir jimnastiğiniz varsa, ortaya koyup söyleyin.
τε καὶ θεῶν παῖδας. καὶ ἀγῶνας δὴ καὶ προαγῶνας, εἴ τινων, οὐκ ἄλλων ἢ τούτων ἕνεκα προαγωνιστέον· οὗτοι γὰρ καὶ ἐν εἰρήνῃ καὶ κατὰ πόλεμον χρήσιμοι εἴς τε πολιτείαν καὶ ἰδίους οἴκους, οἱ δὲ ἄλλοι πόνοι τε καὶ παιδιαὶ καὶ σπουδαὶ κατὰ σώματα οὐκ ἐλευθέρων, ὦ Μέγιλλέ τε καὶ Κλεινία.
ἣν εἶπον γυμναστικὴν ἐν τοῖς πρώτοις λόγοις ὅτι δέοι διεξελθεῖν, σχεδὸν δὴ διελήλυθα τὰ νῦν, καὶ ἔσθʼ αὕτη παντελής· εἰ δέ τινα ταύτης ὑμεῖς ἔχετε βελτίω, θέντες
796eKleinias: Bunları bir kenara bırakıp jimnastik ve yarışmalar konusunda bunlardan daha iyisini söylemek kolay değil, yabancı.
Atinalı: Bunun ardından Musaların ve Apollon'un armağanları geliyor. O zaman her şeyi söylediğimizi, geriye yalnızca jimnastiğin kaldığını sanmıştık. Şimdi ise geriye neyin kaldığı ve herkese önce onların söylenmesi gerektiği açık. Öyleyse sırayla onları söyleyelim.
Kleinias: Elbette söylenmeli.
εἰς κοινὸν λέγετε.
ΚΛ. οὐ ῥᾴδιον, ὦ ξένε, παρέντας ταῦτα ἄλλα ἔχειν βελτίω τούτων περὶ γυμναστικῆς ἅμα καὶ ἀγωνίας εἰπεῖν.
ΑΘ. τὸ τοίνυν τούτοις ἑξῆς περὶ τὰ τῶν Μουσῶν τε καὶ Ἀπόλλωνος δῶρα, τότε μέν, ὡς ἅπαντα εἰρηκότες, ᾠόμεθα καταλείπειν μόνα τὰ περὶ γυμναστικῆς· νῦν δʼ ἔστιν δῆλα ἅ τʼ ἐστὶν καὶ ὅτι πρῶτα πᾶσιν ῥητέα. λέγωμεν τοίνυν ἑξῆς αὐτά.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν λεκτέον.
797aAtinalı: Beni dinleyin; gerçi önceki konuşmalarda da dinlemiştiniz. Yine de çok tuhaf ve alışılmadık bir şeyi söylerken de dinlerken de çok dikkatli olmak gerekir, hele şimdi. Çünkü söylemesi korkusuz olmayan bir söz söyleyeceğim; yine de bir şekilde cesaretimi toplayıp geri durmayacağım.
Kleinias: Nedir bu söz, yabancı?
Atinalı: Bütün şehirlerde hiç kimsenin şunu bilmediğini söylüyorum: konan kanunların kalıcı olup olmamasında en belirleyici şey oyunlardır. Oyunlar düzene konur, aynı çocuklar aynı oyunları hep aynı şekilde ve aynı kurallarla oynar, aynı oyuncaklarla eğlenirse, ciddiyetle konmuş âdetler de sakince yerinde kalır. Ama oyunlar değiştirilir, yeniliklere uğratılır, durmadan başka başka değişikliklerle karışırsa; gençler hiçbir zaman aynı şeyleri sevmezse, kendi beden duruşlarında da başka eşyalarda da neyin yakışıp neyin yakışmadığı konusunda aralarında kalıcı bir uzlaşma olmazsa; tersine durmadan yenilik getiren, duruşlarda, renklerde ve bu türden her şeyde alışılmışın dışında bir şey sokan kişi özellikle onurlandırılırsa — bundan daha büyük bir felaketin şehrin başına gelemeyeceğini söylesek çok doğru söylemiş oluruz.
ΑΘ. ἀκούσατε δέ μου, προακηκοότες μὲν καὶ ἐν τοῖς πρόσθεν· ὅμως δὲ τό γε σφόδρα ἄτοπον καὶ ἄηθες διευλαβεῖσθαι δεῖ λέγοντα καὶ ἀκούοντα, καὶ δὴ καὶ νῦν. ἐρῶ μὲν γὰρ ἐγὼ λόγον οὐκ ἄφοβον εἰπεῖν, ὅμως δέ πῃ θαρρήσας οὐκ ἀποστήσομαι.
ΚΛ. τίνα δὴ τοῦτον, ὦ ξένε, λέγεις;
ΑΘ. φημὶ κατὰ πάσας πόλεις τὸ τῶν παιδιῶν γένος ἠγνοῆσθαι σύμπασιν ὅτι κυριώτατόν ἐστι περὶ θέσεως νόμων, ἢ μονίμους εἶναι τοὺς τεθέντας ἢ μή. ταχθὲν μὲν
γὰρ αὐτὸ καὶ μετασχὸν τοῦ τὰ αὐτὰ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἀεὶ τοὺς αὐτοὺς παίζειν τε καὶ εὐθυμεῖσθαι τοῖς αὐτοῖς παιγνίοις, ἐᾷ καὶ τὰ σπουδῇ κείμενα νόμιμα μένειν ἡσυχῇ, κινούμενα δὲ τὰ αὐτὰ καὶ καινοτομούμενα, μεταβολαῖς τε ἄλλαις ἀεὶ χρώμενα, καὶ μηδέποτε ταὐτὰ φίλα προσαγορευόντων τῶν νέων, μήτʼ ἐν σχήμασιν τοῖς τῶν αὑτῶν σωμάτων μήτε ἐν τοῖς ἄλλοις σκεύεσιν ὁμολογουμένως αὐτοῖς ἀεὶ κεῖσθαι τό τʼ εὔσχημον καὶ ἄσχημον, ἀλλὰ τόν
797cÇünkü böyle biri gençlerin huylarını fark ettirmeden değiştirir; onların gözünde eskiyi değersiz, yeniyi değerli kılar. Böyle bir sözden ve böyle bir görüşten daha büyük bir zarar hiçbir şehir için yoktur, diyorum yine. Bunun ne büyük bir kötülük olduğunu söylediğimi dinleyin.
τι νέον ἀεὶ καινοτομοῦντα καὶ εἰσφέροντα τῶν εἰωθότων ἕτερον κατά τε σχήματα καὶ χρώματα καὶ πάντα ὅσα τοιαῦτα, τοῦτον τιμᾶσθαι διαφερόντως, τούτου πόλει λώβην οὐκ εἶναι μείζω φαῖμεν ἂν ὀρθότατα λέγοντες· λανθάνειν γὰρ τῶν νέων τὰ ἤθη μεθιστάντα καὶ ποιεῖν τὸ μὲν ἀρχαῖον παρʼ αὐτοῖς ἄτιμον, τὸ δὲ νέον ἔντιμον. τούτου δὲ πάλιν αὖ λέγω τοῦ τε ῥήματος καὶ τοῦ δόγματος οὐκ εἶναι ζημίαν μείζω πάσαις πόλεσιν· ἀκούσατε δὲ ὅσον φημὶ αὔτʼ εἶναι κακόν.
797dKleinias: Şehirlerde eskiliğin kötülenmesinden mi söz ediyorsun?
Atinalı: Evet.
Kleinias: Bu söze bizi kötü değil, olabildiğince iyi niyetli dinleyiciler olarak bulursun.
Atinalı: Öyle olsa gerek.
Kleinias: Sen yeter ki söyle.
Atinalı: Haydi öyleyse, onu kendimizi dinlediğimizden daha dikkatle dinleyelim ve birbirimize şöyle anlatalım. Kötü şeyler dışında her şeyde değişikliğin çok daha tehlikeli olduğunu göreceğiz: bütün mevsimlerde, rüzgârlarda, bedenlerin perhizlerinde, psykhē'lerin huylarında; kısacası, kimisinde evet kimisinde hayır değil, her şeyde —az önce dediğim gibi, kötü şeyler hariç.
ΚΛ. ἦ τὸ ψέγεσθαι τὴν ἀρχαιότητα λέγεις ἐν ταῖς πόλεσιν;
ΑΘ. πάνυ μὲν οὖν.
ΚΛ. οὐ φαύλους τοίνυν ἡμᾶς ἂν ἀκροατὰς πρὸς αὐτὸν τὸν λόγον ἔχοις ἂν τοῦτον, ἀλλʼ ὡς δυνατὸν εὐμενεστάτους.
ΑΘ. εἰκὸς γοῦν.
ΚΛ. λέγε μόνον.
ΑΘ. ἴτε δή, μειζόνως αὐτὸν ἀκούσωμέν τε ἡμῶν αὐτῶν καὶ πρὸς ἀλλήλους οὕτως εἴπωμεν. μεταβολὴν γὰρ δὴ πάντων πλὴν κακῶν πολὺ σφαλερώτατον εὑρήσομεν ἐν ὥραις πάσαις, ἐν πνεύμασιν, ἐν διαίταις σωμάτων, ἐν τρόποις
797eÖyle ki biri bedenlere bakacak olsa, görür ki bedenler her türlü yiyeceğe, içeceğe ve zahmete alışırlar; önce bunlarla sarsılsalar da zamanla yine bunlardan kendilerine uygun et bağlarlar. Böylece bütün bu perhizi sever, ona alışır ve onu tanır hale gelince, haz ve sağlık bakımından en iyi şekilde yaşarlar. Günün birinde beğenilen perhizlerden herhangi birini yeniden değiştirmek zorunda kalırlarsa, başta hastalıklarla sarsılır, beslenmeye yeniden alışana kadar güç belâ toparlanırlar. Aynı şeyin insanların düşüncelerinde ve psykhē'lerinin tabiatlarında da olduğunu düşünmek gerekir.
ψυχῶν, ἐν ὡς ἔπος εἰπεῖν οὐ τοῖς μέν, τοῖς δʼ οὔ, πλήν, ὅτιπερ εἶπον νυνδή, κακοῖς· ὥστε, εἴ τις ἀποβλέψειε πρὸς σώματα, ὡς πᾶσι μὲν σιτίοις, πᾶσι δʼ αὖ ποτοῖς καὶ πόνοις συνήθη γιγνόμενα, καὶ τὸ πρῶτον ταραχθέντα ὑπʼ αὐτῶν, ἔπειτʼ ἐξ αὐτῶν τούτων ὑπὸ χρόνου σάρκας φύσαντα οἰκείας
798aÇünkü insanlar hangi kanunlar içinde yetişmişse ve bu kanunlar bir tür ilahî talih eseri uzun ve çok zamanlar boyunca değişmeden kalmışsa —öyle ki kimse onların bir zamanlar şimdikinden başka türlü olduğunu ne hatırlar ne de duymuştur—, bütün psykhē o zaman yerleşik olanlardan herhangi birini değiştirmeye saygıdan ve korkudan çekinir.
τούτοις, φίλα τε καὶ συνήθη καὶ γνώριμα γενόμενα ἁπάσῃ ταύτῃ τῇ διαίτῃ πρὸς ἡδονὴν καὶ ὑγίειαν ἄριστα διάγει,
ΑΘ. καὶ ἄν ποτʼ ἄρα ἀναγκασθῇ μεταβάλλειν αὖθις ἡντινοῦν τῶν εὐδοκίμων διαιτῶν, τό γε κατʼ ἀρχὰς συνταραχθεὶς ὑπὸ νόσων μόγις ποτὲ κατέστη, τὴν συνήθειαν τῇ τροφῇ πάλιν ἀπολαβών, ταὐτὸν δὴ δεῖ νομίζειν τοῦτο γίγνεσθαι καὶ περὶ τὰς τῶν ἀνθρώπων διανοίας τε ἅμα καὶ τὰς τῶν ψυχῶν φύσεις. οἷς γὰρ ἂν ἐντραφῶσιν νόμοις καὶ κατά τινα θείαν
798bKanun koyucu, şehirde bunun nasıl sağlanacağına dair bir yerden bir çare düşünmelidir. Ben çareyi şurada buluyorum. Herkes, daha önce de dediğimiz gibi, gençlerin oyunlarının değişmesini gerçekten bir oyun sayar ve bundan son derece ciddi bir sonucun, büyük bir zararın doğacağını düşünmez. Bu yüzden oyunların değişmesine engel olmaz, tersine onlara boyun eğip ayak uydururlar. Şunu da hesaba katmazlar: oyunlarda yenilik yapan bu çocuklar ister istemez önceki çocuklardan başka insanlar olurlar; başka olunca başka bir hayat ararlar; arayınca da başka kurumlar ve kanunlar isterler. Sonra hiçbiri, az önce şehirler için en büyük kötülük dediğimiz şeyin geleceğinden korkmaz.
εὐτυχίαν ἀκίνητοι γένωνται μακρῶν καὶ πολλῶν χρόνων, ὡς μηδένα ἔχειν μνείαν μηδὲ ἀκοὴν τοῦ ποτε ἄλλως αὐτὰ σχεῖν ἢ καθάπερ νῦν ἔχει, σέβεται καὶ φοβεῖται πᾶσα ἡ ψυχὴ τό τι κινεῖν τῶν τότε καθεστώτων. μηχανὴν δὴ δεῖ τὸν νομοθέτην ἐννοεῖν ἁμόθεν γέ ποθεν ὅντινα τρόπον τοῦτʼ ἔσται τῇ πόλει. τῇδʼ οὖν ἔγωγε εὑρίσκω. τὰς παιδιὰς πάντες διανοοῦνται κινουμένας τῶν νέων, ὅπερ ἔμπροσθεν ἐλέγομεν, παιδιὰς ὄντως εἶναι καὶ οὐ τὴν μεγίστην ἐξ αὐτῶν
σπουδὴν καὶ βλάβην συμβαίνειν, ὥστε οὐκ ἀποτρέπουσιν ἀλλὰ συνέπονται ὑπείκοντες, καὶ οὐ λογίζονται τόδε, ὅτι τούτους ἀνάγκη τοὺς παῖδας τοὺς ἐν ταῖς παιδιαῖς νεωτερίζοντας ἑτέρους ἄνδρας τῶν ἔμπροσθεν γενέσθαι παίδων, γενομένους δὲ ἄλλους, ἄλλον βίον ζητεῖν, ζητήσαντας δέ, ἑτέρων ἐπιτηδευμάτων καὶ νόμων ἐπιθυμῆσαι, καὶ μετὰ τοῦτο ὡς ἥξοντος τοῦ νυνδὴ λεγομένου μεγίστου κακοῦ πόλεσιν
798dBaşka değişiklikler, görünüşle ilgili olanlar gibi, daha küçük kötülükler doğurur; ama huyların övülmesi ve yerilmesiyle ilgili sık sık değişen şeyler bence hepsinin en büyüğüdür ve en çok dikkati gerektirir.
Kleinias: Nasıl olmasın?
Atinalı: Peki? Önceki sözlerimize hâlâ güveniyor muyuz? Ritimlerle ve bütün musikîyle ilgili şeylerin daha iyi ve daha kötü insanların huylarının taklitleri olduğunu söylemiştik. Yoksa nasıl?
οὐδεὶς αὐτῶν φοβεῖται. τὰ μὲν οὖν ἄλλα ἐλάττω μεταβαλλόμενα κακὰ διεξεργάζοιτʼ ἄν, ὅσα περὶ σχήματα πάσχει τὸ τοιοῦτον· ὅσα δὲ περὶ τὰ τῶν ἠθῶν ἐπαίνου τε καὶ ψόγου πέρι πυκνὰ μεταπίπτει, πάντων, οἴομαι, μέγιστά τε καὶ πλείστης εὐλαβείας δεόμενα ἂν εἴη.
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. τί οὖν; τοῖς ἔμπροσθεν λόγοις πιστεύομεν, οἷς ἐλέγομεν ὡς τὰ περὶ τοὺς ῥυθμοὺς καὶ πᾶσαν μουσικήν ἐστιν τρόπων μιμήματα βελτιόνων καὶ χειρόνων ἀνθρώπων;
798eKleinias: Bizim görüşümüz hiç de başka türlü olamaz.
Atinalı: Öyleyse, diyoruz ki, çocuklarımız ne danslarda ne ezgilerde başka taklitlere el atmayı istesinler, ne de biri onlara her türlü hazzı sunarak onları buna ikna etsin diye her çareye başvurmalıyız, değil mi?
Kleinias: Çok doğru söylüyorsun.
ἢ πῶς;
ΚΛ. οὐδαμῶς ἄλλως πως τό γε παρʼ ἡμῖν δόγμα ἔχον ἂν εἴη.
ΑΘ. οὐκοῦν, φαμέν, ἅπασαν μηχανητέον μηχανὴν ὅπως ἂν ἡμῖν οἱ παῖδες μήτε ἐπιθυμῶσιν ἄλλων μιμημάτων ἅπτεσθαι κατὰ ὀρχήσεις ἢ κατὰ μελῳδίας, μήτε τις αὐτοὺς πείσῃ προσάγων παντοίας ἡδονάς;
ΚΛ. ὀρθότατα λέγεις.
799aAtinalı: Bu tür şeyler için aramızda Mısırlılarınkinden daha iyi bir tekhnēsi olan var mı?
Kleinias: Hangisinden söz ediyorsun?
Atinalı: Bütün dansları ve bütün ezgileri kutsal kılma tekhnē'sinden. Önce bayramlar düzenlenir: yıl içinde hangilerinin hangi zamanlarda, tanrıların, onların çocuklarının ve daimōnların her biri için yapılması gerektiği hesaplanır. Sonra, tanrılara sunulan her kurbanda hangi ilahinin söyleneceğini ve o kurbanı hangi koro danslarıyla onurlandıracağımızı önce bazı kişiler düzenler; düzenlenenleri de bütün vatandaşlar Moiralara ve öbür bütün tanrılara birlikte kurban sunup sunu dökerek, her ilahiyi tanrıların ve öbür varlıkların her birine kutsar.
ΑΘ. ἔχει τις οὖν ἡμῶν ἐπὶ τὰ τοιαῦτα βελτίω τινα τέχνην τῆς τῶν Αἰγυπτίων;
ΚΛ. ποίας δὴ λέγεις;
ΑΘ. τοῦ καθιερῶσαι πᾶσαν μὲν ὄρχησιν, πάντα δὲ μέλη, τάξαντας πρῶτον μὲν τὰς ἑορτάς, συλλογισαμένους εἰς τὸν ἐνιαυτὸν ἅστινας ἐν οἷς χρόνοις καὶ οἷστισιν ἑκάστοις τῶν θεῶν καὶ παισὶ τούτων καὶ δαίμοσι γίγνεσθαι χρεών, μετὰ δὲ τοῦτο, ἐπὶ τοῖς τῶν θεῶν θύμασιν ἑκάστοις ἣν ᾠδὴν δεῖ ἐφυμνεῖσθαι, καὶ χορείαις ποίαισιν γεραίρειν τὴν τότε
799bBiri bunlara aykırı olarak herhangi bir tanrıya başka ilahiler ya da koro dansları sunarsa, rahipler ve rahibeler kanun koruyucularla birlikte onu dine ve kanuna uygun olarak uzaklaştırsınlar; uzaklaştırılan kişi buna gönüllü olarak razı olmazsa, bütün hayatı boyunca dileyen herkesin açacağı dinsizlik davasına maruz kalsın.
Kleinias: Doğru.
θυσίαν, τάξαι μὲν πρῶτόν τινας, ἃ δʼ ἂν ταχθῇ, Μοίραις καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσι θεοῖς θύσαντας κοινῇ πάντας τοὺς πολίτας, σπένδοντας καθιεροῦν ἑκάστας τὰς ᾠδὰς ἑκάστοις τῶν θεῶν καὶ τῶν ἄλλων· ἂν δὲ παρʼ αὐτά τίς τῳ θεῶν ἄλλους ὕμνους ἢ χορείας προσάγῃ, τοὺς ἱερέας τε καὶ τὰς ἱερείας μετὰ νομοφυλάκων ἐξείργοντας ὁσίως ἐξείργειν καὶ κατὰ νόμον, τὸν δὲ ἐξειργόμενον, ἂν μὴ ἑκὼν ἐξείργηται, δίκας ἀσεβείας διὰ βίου παντὸς τῷ ἐθελήσαντι παρέχειν.
ΚΛ. ὀρθῶς.
799cAtinalı: Konuşmamız bu noktaya gelmişken, kendimize yakışanı yapalım.
Kleinias: Neyden söz ediyorsun?
Atinalı: Her genç —yaşlıyı hiç saymıyorum—, alışılmadık ve hiç tanımadığı bir şey görür ya da duyarsa, kafasını karıştıran şeyi hemen koşup kabul etmez. Tersine, bir yol ayrımına gelmiş ve yolu pek iyi bilmeyen biri gibi —ister yalnız ister başkalarıyla yolculuk ediyor olsun— durur, kafasını karıştıran şeyi kendine de başkalarına da sorar ve yolun nereye çıktığını iyice araştırıp emin olmadan yola koyulmaz.
ΑΘ. πρὸς τούτῳ δὴ νῦν γενόμενοι τῷ λόγῳ, πάθωμεν τὸ πρέπον ἡμῖν αὐτοῖς.
ΚΛ. τοῦ πέρι λέγεις;
ΑΘ. πᾶς που νέος, μὴ ὅτι πρεσβύτης, ἰδὼν ἂν ἢ καὶ ἀκούσας ὁτιοῦν τῶν ἐκτόπων καὶ μηδαμῇ πως συνήθων, οὐκ ἄν ποτέ που τὸ ἀπορηθὲν περὶ αὐτῶν συγχωρήσειεν ἐπιδραμὼν οὕτως εὐθύς, στὰς δʼ ἄν, καθάπερ ἐν τριόδῳ γενόμενος καὶ μὴ σφόδρα κατειδὼς ὁδόν, εἴτε μόνος εἴτε μετʼ
799dŞimdi biz de aynı şeyi yapmalıyız. Kanunlar hakkında karşımıza tuhaf bir söz çıktı; onu her yönden incelemek gerekir. Bu yaşta, bu kadar önemli konularda, hemen açık bir şey söyleyebileceğimizi öyle kolayca ileri sürmemeliyiz.
Kleinias: Çok doğru söylüyorsun.
ἄλλων τύχοι πορευόμενος, ἀνέροιτʼ ἂν αὑτὸν καὶ τοὺς ἄλλους τὸ ἀπορούμενον, καὶ οὐκ ἂν πρότερον ὁρμήσειεν, πρίν πῃ βεβαιώσαιτο τὴν σκέψιν τῆς πορείας ὅπῃ ποτὲ φέρει. καὶ δὴ καὶ τὸ παρὸν ἡμῖν ὡσαύτως ποιητέον· ἀτόπου γὰρ τὰ νῦν ἐμπεπτωκότος λόγου περὶ νόμων, ἀνάγκη που σκέψιν πᾶσαν ποιήσασθαι, καὶ μὴ ῥᾳδίως οὕτως περὶ τοσούτων τηλικούτους ὄντας φάναι διισχυριζομένους ἐν τῷ παραχρῆμά τι σαφὲς ἂν εἰπεῖν ἔχειν.
ΚΛ. ἀληθέστατα λέγεις.
799eAtinalı: Öyleyse buna zaman tanıyalım; yeterince inceledikten sonra kesinleştiririz. Ama önümüzdeki kanunların ardından gelen düzeni tamamlamaktan boş yere alıkonmayalım diye onların sonuna doğru ilerleyelim. Belki de, tanrı dilerse, bu açıklama bütünüyle tamamlanınca şu anki tereddüdümüzü de yeterince aydınlatır.
Kleinias: Çok iyi söylüyorsun, yabancı; dediğin gibi yapalım.
Atinalı: Öyleyse şu tuhaf şey kabul edilmiş olsun: şarkılarımız bizim için kanun olmuştur. Eskiler de kithara eşliğinde söylenen şarkılara galiba bu yüzden "nomos", yani hem kanun hem ezgi adını vermişlerdi. Belki onlar da şimdi söylenenden büsbütün uzak değillerdi; uykuda ya da uyanıkken düş gören biri gibi bunu sezmişlerdi. Her neyse, bu konudaki kararımız şu olsun.
ΑΘ. οὐκοῦν τούτῳ μὲν χρόνον δώσομεν, βεβαιώσομεν δὲ τότε αὐτό, ὁπόταν σκεψώμεθα ἱκανῶς· ἵνα δὲ μὴ τὴν ἑπομένην τάξιν τοῖς νόμοις τοῖς νῦν ἡμῖν παροῦσι διαπεράνασθαι κωλυθῶμεν μάτην, ἴωμεν πρὸς τὸ τέλος αὐτῶν. τάχα γὰρ ἴσως, εἰ θεὸς ἐθέλοι, κἂν ἡ διέξοδος αὕτη ὅλη σχοῦσα τέλος ἱκανῶς ἂν μηνύσειε καὶ τὸ νῦν διαπορούμενον.
ΚΛ. ἄριστʼ, ὦ ξένε, λέγεις, καὶ ποιῶμεν οὕτως ὡς εἴρηκας.
ΑΘ. δεδόχθω μὲν δή, φαμέν, τὸ ἄτοπον τοῦτο, νόμους τὰς ᾠδὰς ἡμῖν γεγονέναι, καὶ καθάπερ οἱ παλαιοὶ τότε περὶ κιθαρῳδίαν οὕτω πως, ὡς ἔοικεν, ὠνόμασαν—ὥστε τάχʼ
800aHerkese açık ve kutsal ezgilere ve gençlerin bütün koro danslarına aykırı olarak kimse, başka herhangi bir kanuna aykırı davranmayacağı gibi, ne bir ses çıkarsın ne de dansta bir hareket yapsın. Buna uyan cezasız kalsın; uymayanı ise, az önce söylendiği gibi, kanun koruyucular, rahibeler ve rahipler cezalandırsın.
ἂν οὐδʼ ἐκεῖνοι παντάπασί γʼ ἂν ἀφεστῶτες εἶεν τοῦ νῦν λεγομένου, καθʼ ὕπνον δὲ οἷόν πού τις ἢ καὶ ὕπαρ ἐγρηγορὼς ὠνείρωξεν μαντευόμενος αὐτό—τὸ δʼ οὖν δόγμα περὶ αὐτοῦ τοῦτʼ ἔστω· παρὰ τὰ δημόσια μέλη τε καὶ ἱερὰ καὶ τὴν τῶν νέων σύμπασαν χορείαν μηδεὶς μᾶλλον ἢ παρʼ ὁντινοῦν ἄλλον τῶν νόμων φθεγγέσθω μηδʼ ἐν ὀρχήσει κινείσθω. καὶ ὁ μὲν τοιοῦτος ἀζήμιος ἀπαλλαττέσθω, τὸν δὲ μὴ πειθόμενον, καθάπερ ἐρρήθη νυνδή, νομοφύλακές τε
800bBunları şimdilik sözümüzde koymuş olalım mı?
Kleinias: Koyalım.
Atinalı: Bunlar hakkında kanun koyan biri büsbütün gülünç olmamak için ne yapmalı? Bu konuda şunu da görelim. En güvenlisi, önce sözle onlar için birtakım kalıplar biçimlendirmektir. Kalıplardan biri şöyle bir şey olsun diyorum: kanuna göre kurban sunulup adaklar yakıldıktan sonra biri —bir oğul ya da bir kardeş— özel olarak sunakların ve adakların yanında durup her türlü uğursuz sözü söylese, babasının ve öbür akrabalarının içine karamsarlık, kötü bir alamet ve kehanet düşüren bir söz söylemiş olmaz mı, deriz?
καὶ ἱέρειαι καὶ ἱερῆς κολαζόντων. κείσθω δὲ νῦν ἡμῖν ταῦτα τῷ λόγῳ;
ΚΛ. κείσθω.
ΑΘ. τίνα δὴ τρόπον αὐτὰ νομοθετῶν τις μὴ παντάπασιν καταγέλαστος γίγνοιτʼ ἄν; ἴδωμεν δὴ τὸ τοιόνδʼ ἔτι περὶ αὐτά. ἀσφαλέστατον καθάπερ ἐκμαγεῖʼ ἄττʼ αὐτοῖσιν πρῶτον πλάσασθαι τῷ λόγῳ, λέγω δὲ ἓν μὲν τῶν ἐκμαγείων εἶναι τοιόνδε τι· θυσίας γενομένης καὶ ἱερῶν καυθέντων κατὰ νόμον, εἴ τῴ τις, φαμέν, ἰδίᾳ παραστὰς τοῖς βωμοῖς τε καὶ
800cKleinias: Elbette.
Atinalı: İşte bizim oralarda bu, denebilir ki hemen hemen bütün şehirlerde oluyor. Bir yönetici kamu adına bir kurban sunduğunda, ardından bir değil bir yığın koro gelir; sunaklardan uzak değil, bazen tam yanlarında durup kutsal törenin üstüne her türlü uğursuz sözü yağdırırlar. Sözlerle, ritimlerle ve en ağıtlı armonilerle dinleyenlerin psykhē'lerini gererler; kurbanı sunan şehri o anda en çok ağlatan da ödülü alır.
ἱεροῖς, ὑὸς ἢ καὶ ἀδελφός, βλασφημοῖ πᾶσαν βλασφημίαν, ἆρʼ οὐκ, ἂν φαῖμεν, ἀθυμίαν καὶ κακὴν ὄτταν καὶ μαντείαν πατρὶ καὶ τοῖς ἄλλοις ἂν οἰκείοις φθέγγοιτο ἐντιθείς;
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. ἐν τοίνυν τοῖς παρʼ ἡμῖν τόποις τοῦτʼ ἐστὶν ταῖς πόλεσι γιγνόμενον ὡς ἔπος εἰπεῖν σχεδὸν ὀλίγου πάσαις· δημοσίᾳ γάρ τινα θυσίαν ὅταν ἀρχή τις θύσῃ, μετὰ ταῦτα χορὸς οὐχ εἷς ἀλλὰ πλῆθος χορῶν ἥκει, καὶ στάντες οὐ
800dBu âdeti oylayarak reddetmeyecek miyiz? Vatandaşların günün birinde bu tür ağıtları dinlemesi gerekirse, yani temiz olmayan, uğursuz bazı günlerde, o zaman dışarıdan ücretle tutulmuş şarkıcı korolar gelmeli değil mi? Tıpkı ölülerin cenazesinde kiralanıp onları Karia ezgileriyle uğurlayanlar gibi.
πόρρω τῶν βωμῶν ἀλλὰ παρʼ αὐτοὺς ἐνίοτε, πᾶσαν βλασφημίαν τῶν ἱερῶν καταχέουσιν, ῥήμασί τε καὶ ῥυθμοῖς καὶ γοωδεστάταις ἁρμονίαις συντείνοντες τὰς τῶν ἀκροωμένων ψυχάς, καὶ ὃς ἂν δακρῦσαι μάλιστα τὴν θύσασαν παραχρῆμα ποιήσῃ πόλιν, οὗτος τὰ νικητήρια φέρει. τοῦτον δὴ τὸν νόμον ἆρʼ οὐκ ἀποψηφιζόμεθα; καὶ εἴ ποτʼ ἄρα δεῖ τοιούτων οἴκτων γίγνεσθαι τοὺς πολίτας ἐπηκόους, ὁπόταν ἡμέραι μὴ καθαραί τινες ἀλλὰ ἀποφράδες ὦσιν, τόθʼ ἥκειν
800eBu tür şarkılar için de böyle bir şey yerinde olur. Ağıt şarkılarına giysi olarak da taçlar ve altın süsler değil, bunun tam tersi yakışır —bu konuyu bir an önce kapatmak için kısa kesiyorum. Ama kendimize yine şunu soruyorum: şarkılar için kalıplardan ilki olarak şu hoşumuza gidiyor mu, kabul edilsin mi?
Kleinias: Hangisi?
Atinalı: Uğurlu söz: şarkılarımız da her bakımdan uğurlu sözlerden oluşsun mu? Yoksa hiç sormadan bunu böyle mi koyayım?
δέον ἂν εἴη μᾶλλον χορούς τινας ἔξωθεν μεμισθωμένους ᾠδούς, οἷον οἱ περὶ τοὺς τελευτήσαντας μισθούμενοι Καρικῇ τινι μούσῃ προπέμπουσι τοὺς τελευτήσαντας; τοιοῦτόν που πρέπον ἂν εἴη καὶ περὶ τὰς τοιαύτας ᾠδὰς γιγνόμενον, καὶ δὴ καὶ στολή γέ που ταῖς ἐπικηδείοις ᾠδαῖς οὐ στέφανοι πρέποιεν ἂν οὐδʼ ἐπίχρυσοι κόσμοι, πᾶν δὲ τοὐναντίον, ἵνʼ ὅτι τάχιστα περὶ αὐτῶν λέγων ἀπαλλάττωμαι. τὸ δὲ τοσοῦτον ἡμᾶς αὐτοὺς ἐπανερωτῶ πάλιν, τῶν ἐκμαγείων ταῖς ᾠδαῖς εἰ πρῶτον ἓν τοῦθʼ ἡμῖν ἀρέσκον κείσθω.
ΚΛ. τὸ ποῖον;
ΑΘ. εὐφημία, καὶ δὴ καὶ τὸ τῆς ᾠδῆς γένος εὔφημον
801aKleinias: Kesinlikle koy; bu kanun bütün oyları aldı.
Atinalı: Uğurlu sözden sonra musikînin ikinci kanunu ne olabilir? Her seferinde kurban sunduğumuz tanrılara dua edilmesi değil mi?
Kleinias: Nasıl olmasın?
Atinalı: Üçüncü kanun da sanırım şu: şairler duaların tanrılardan bir şey istemek olduğunu bilmeli; dolayısıyla farkında olmadan kötü bir şeyi iyi bir şeymiş gibi istememek için çok dikkat etmelidirler. Böyle bir dua edilirse, bence gülünç bir durum ortaya çıkar.
ἡμῖν πάντῃ πάντως ὑπαρχέτω; ἢ μηδὲν ἐπανερωτῶ, τιθῶ δὲ τοῦτο οὕτως;
ΚΛ. παντάπασι μὲν οὖν τίθει· νικᾷ γὰρ πάσαισι ταῖς ψήφοις οὗτος ὁ νόμος.
ΑΘ. τίς δὴ μετʼ εὐφημίαν δεύτερος ἂν εἴη νόμος μουσικῆς; ἆρʼ οὐκ εὐχὰς εἶναι τοῖς θεοῖς οἷς θύομεν ἑκάστοτε;
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. τρίτος δʼ οἶμαι νόμος, ὅτι γνόντας δεῖ τοὺς ποιητὰς ὡς εὐχαὶ παρὰ θεῶν αἰτήσεις εἰσίν, δεῖ δὴ τὸν νοῦν αὐτοὺς
801bKleinias: Elbette.
Atinalı: Biraz önce, şehirde ne gümüşten ne de altından bir servetin yerleşip oturmaması gerektiğine sözle ikna olmuştuk, değil mi?
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Peki bu sözü neyin örneki olarak söylediğimizi söyleyelim? Şunun değil mi: şairlerin hepsi neyin iyi neyin iyi olmadığını tam olarak bilecek yeterlikte değildir.
σφόδρα προσέχειν μή ποτε λάθωσιν κακὸν ὡς ἀγαθὸν αἰτούμενοι· γελοῖον γὰρ δὴ τὸ πάθος οἶμαι τοῦτʼ ἂν γίγνοιτο, εὐχῆς τοιαύτης γενομένης.
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. οὐκοῦν ἡμεῖς ἔμπροσθεν σμικρὸν τῷ λόγῳ ἐπείσθημεν ὡς οὔτε ἀργυροῦν δεῖ πλοῦτον οὔτε χρυσοῦν ἐν πόλει ἱδρυμένον ἐνοικεῖν;
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. τίνος οὖν ποτε παράδειγμα εἰρῆσθαι φῶμεν τοῦτον τὸν λόγον; ἆρʼ οὐ τοῦδε, ὅτι τὸ τῶν ποιητῶν γένος οὐ πᾶν
801cBir şair sözlerinde ya da ezgisinde bu hatayı yapıp doğru olmayan dualar yazarsa, vatandaşlarımızın en önemli şeyler hakkında dilenmesi gerekenin tersini dilemesine yol açar; oysa dediğimiz gibi, bundan daha büyük pek az hata bulabiliriz. Bunu da musikîyle ilgili kanunlardan ve taslaklardan biri olarak koyalım mı?
Kleinias: Hangisini? Bize daha açık söyle.
Atinalı: Şair, şehrin âdetlerine ve onun adil, güzel ya da iyi saydığı şeylere aykırı hiçbir şey yazmamalıdır. Yazdıklarını da, bu iş için atanmış hakemlere ve kanun koruyuculara gösterip onların beğenisini kazanmadan önce hiçbir özel kişiye göstermesine izin verilmemelidir.
ἱκανόν ἐστι γιγνώσκειν σφόδρα τά τε ἀγαθὰ καὶ μή; ποιήσας οὖν δήπου τὶς ποιητὴς ῥήμασιν ἢ καὶ κατὰ μέλος τοῦτο ἡμαρτημένον, εὐχὰς οὐκ ὀρθάς, ἡμῖν τοὺς πολίτας περὶ τῶν μεγίστων εὔχεσθαι τἀναντία ποιήσει· καίτοι τούτου, καθάπερ ἐλέγομεν, οὐ πολλὰ ἁμαρτήματα ἀνευρήσομεν μείζω. θῶμεν δὴ καὶ τοῦτον τῶν περὶ μοῦσαν νόμων καὶ τύπων ἕνα;
ΚΛ. τίνα; σαφέστερον εἰπὲ ἡμῖν.
ΑΘ. τὸν ποιητὴν παρὰ τὰ τῆς πόλεως νόμιμα καὶ δίκαια
801dBunları neredeyse atamış sayılırız: musikî işleri için seçtiğimiz kanun koyucular ve terbiyenin sorumlusu. Peki? Sık sık sorduğum gibi, bu da bizim üçüncü kanunumuz, taslağımız ve kalıbımız olsun mu? Ne dersiniz?
Kleinias: Olsun; neden olmasın?
ἢ καλὰ ἢ ἀγαθὰ μηδὲν ποιεῖν ἄλλο, τὰ δὲ ποιηθέντα μὴ ἐξεῖναι τῶν ἰδιωτῶν μηδενὶ πρότερον δεικνύναι, πρὶν ἂν αὐτοῖς τοῖς περὶ ταῦτα ἀποδεδειγμένοις κριταῖς καὶ τοῖς νομοφύλαξιν δειχθῇ καὶ ἀρέσῃ· σχεδὸν δὲ ἀποδεδειγμένοι εἰσὶν ἡμῖν οὓς εἱλόμεθα νομοθέτας περὶ τὰ μουσικὰ καὶ τὸν τῆς παιδείας ἐπιμελητήν. τί οὖν; ὃ πολλάκις ἐρωτῶ, κείσθω νόμος ἡμῖν καὶ τύπος ἐκμαγεῖόν τε τρίτον τοῦτο; ἢ πῶς δοκεῖ;
ΚΛ. κείσθω· τί μήν;
801eAtinalı: Bundan sonra, dualarla birleşmiş tanrı ilahileri ve övgüleri söylenmesi çok doğru olur; tanrılardan sonra da aynı şekilde daimōnlara ve kahramanlara, övgülerle birlikte, hepsine yakışan dualar edilir.
Kleinias: Nasıl olmasın?
Atinalı: Bundan sonra da hiç kimseyi kıskandırmadan hemen şu kanun konabilir: vatandaşlardan hayatının sonuna varmış, bedeniyle ya da psykhē'siyle güzel ve zahmetli işler başarmış, kanunlara iyi uymuş olanların övgüye layık görülmesi yerinde olur.
Kleinias: Nasıl olmasın?
ΑΘ. μετά γε μὴν ταῦτα ὕμνοι θεῶν καὶ ἐγκώμια κεκοινωνημένα εὐχαῖς ᾄδοιτʼ ἂν ὀρθότατα, καὶ μετὰ θεοὺς ὡσαύτως περὶ δαίμονάς τε καὶ ἥρωας μετʼ ἐγκωμίων εὐχαὶ γίγνοιντʼ ἂν τούτοις πᾶσιν πρέπουσαι.
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. μετά γε μὴν ταῦτʼ ἤδη νόμος ἄνευ φθόνων εὐθὺς γίγνοιτʼ ἂν ὅδε· τῶν πολιτῶν ὁπόσοι τέλος ἔχοιεν τοῦ βίου, κατὰ σώματα ἢ κατὰ ψυχὰς ἔργα ἐξειργασμένοι καλὰ καὶ ἐπίπονα καὶ τοῖς νόμοις εὐπειθεῖς γεγονότες, ἐγκωμίων αὐτοὺς τυγχάνειν πρέπον ἂν εἴη.
ΚΛ. πῶς δʼ οὔ;
802aAtinalı: Ama hâlâ yaşayanları övgülerle ve ilahilerle onurlandırmak güvenli değildir; ta ki biri bütün hayatını koşup tamamlayarak ona güzel bir son verene dek. Bütün bunlar, iyi oldukları açıkça görülen erkekler ve kadınlar için ortak olsun. Şarkılar ve danslar ise şöyle düzenlenmelidir. Eskilerin musikîde pek çok eski ve güzel eseri vardır, beden için de aynı şekilde danslar vardır; kurulmakta olan düzene uygun ve yaraşan olanları bunların arasından seçmekte hiçbir sakınca yoktur.
ΑΘ. τούς γε μὴν ἔτι ζῶντας ἐγκωμίοις τε καὶ ὕμνοις τιμᾶν οὐκ ἀσφαλές, πρὶν ἂν ἅπαντά τις τὸν βίον διαδραμὼν τέλος ἐπιστήσηται καλόν· ταῦτα δὲ πάντα ἡμῖν ἔστω κοινὰ ἀνδράσιν τε καὶ γυναιξὶν ἀγαθοῖς καὶ ἀγαθαῖς διαφανῶς γενομένοις. τὰς δὲ ᾠδάς τε καὶ ὀρχήσεις οὑτωσὶ χρὴ καθίστασθαι. πολλὰ ἔστιν παλαιῶν παλαιὰ περὶ μουσικὴν καὶ καλὰ ποιήματα, καὶ δὴ καὶ τοῖς σώμασιν ὀρχήσεις ὡσαύτως, ὧν οὐδεὶς φθόνος ἐκλέξασθαι τῇ καθισταμένῃ
802bBunları sınamak için seçilecek, elli yaşından küçük olmayan kişiler seçimi yapsın. Eski eserlerden yeterli görüleni kabul etsinler; eksik ya da büsbütün elverişsiz olanın bir kısmını tamamen atsınlar, bir kısmını da yeniden ele alıp düzeltsinler. Bunun için şairleri ve musikîşinasları da yanlarına alıp onların şiir yeteneklerinden yararlansınlar; ama pek az durum dışında onların hazlarına ve arzularına teslim olmasınlar. Kanun koyucunun isteklerini onlara açıklayıp dansı, şarkıyı ve bütün koro dansını elden geldiğince kendi akıllarına göre kursunlar.
πολιτείᾳ τὸ πρέπον καὶ ἁρμόττον· δοκιμαστὰς δὲ τούτων ἑλομένους τὴν ἐκλογὴν ποιεῖσθαι μὴ νεωτέρους πεντήκοντα ἐτῶν, καὶ ὅτι μὲν ἂν ἱκανὸν εἶναι δόξῃ τῶν παλαιῶν ποιημάτων, ἐγκρίνειν, ὅτι δʼ ἂν ἐνδεὲς ἢ τὸ παράπαν ἀνεπιτήδειον, τὸ μὲν ἀποβάλλεσθαι παντάπασιν, τὸ δʼ ἐπανερόμενον ἐπιρρυθμίζειν, ποιητικοὺς ἅμα καὶ μουσικοὺς ἄνδρας παραλαβόντας, χρωμένους αὐτῶν ταῖς δυνάμεσιν τῆς ποιήσεως,
802cMusikîyle ilgili düzensiz her uğraş, düzene girince, tatlı musikî eşlik etmese bile kat kat daha iyidir; hoşluk ise hepsinde ortaktır. Çünkü biri çocukluktan olgun ve aklı başında yaşa kadar ölçülü ve düzenli bir musikî içinde yaşar da onun zıddını duyarsa, ondan nefret eder ve onu hür insana yakışmaz bulur; yaygın ve tatlı musikî içinde yetişen ise bunun zıddının soğuk ve tatsız olduğunu söyler.
ταῖς δὲ ἡδοναῖς καὶ ἐπιθυμίαις μὴ ἐπιτρέποντας ἀλλʼ ἤ τισιν ὀλίγοις, ἐξηγουμένους δὲ τὰ τοῦ νομοθέτου βουλήματα, ὅτι μάλιστα ὄρχησίν τε καὶ ᾠδὴν καὶ πᾶσαν χορείαν συστήσασθαι κατὰ τὸν αὐτῶν νοῦν. πᾶσα δʼ ἄτακτός γε τάξιν λαβοῦσα περὶ μοῦσαν διατριβὴ καὶ μὴ παρατιθεμένης τῆς γλυκείας μούσης ἀμείνων μυρίῳ· τὸ δʼ ἡδὺ κοινὸν πάσαις. ἐν ᾗ γὰρ ἂν ἐκ παίδων τις μέχρι τῆς ἑστηκυίας τε καὶ ἔμφρονος ἡλικίας διαβιῷ, σώφρονι μὲν μούσῃ καὶ τεταγμένῃ,
802dÖyle ki, az önce söylendiği gibi, hoşluk ya da tatsızlık bakımından hiçbiri ötekinden üstün değildir; ama fazladan bir farkla, biri içinde yetişenleri her defasında daha iyi, öbürü daha kötü yapar.
Kleinias: Güzel söyledin.
Atinalı: Ayrıca kadınlara ve erkeklere yakışan şarkıları bir taslakla ayırt edip birbirinden ayırmak gerekir; onları armonilere ve ritimlere de uydurmak zorunludur.
ἀκούων δὲ τῆς ἐναντίας, μισεῖ καὶ ἀνελεύθερον αὐτὴν προσαγορεύει, τραφεὶς δʼ ἐν τῇ κοινῇ καὶ γλυκείᾳ, ψυχρὰν καὶ ἀηδῆ τὴν ταύτῃ ἐναντίαν εἶναί φησιν· ὥστε, ὅπερ ἐρρήθη νυνδή, τό γε τῆς ἡδονῆς ἢ ἀηδίας περὶ ἑκατέρας οὐδὲν πεπλεονέκτηκεν, ἐκ περιττοῦ δὲ ἡ μὲν βελτίους, ἡ δὲ χείρους τοὺς ἐν αὐτῇ τραφέντας ἑκάστοτε παρέχεται.
ΚΛ. καλῶς εἴρηκας.
ΑΘ. ἔτι δὲ θηλείαις τε πρεπούσας ᾠδὰς ἄρρεσί τε
802eÇünkü bütün bir armoniden sapmak ya da ritme aykırı düşmek, ezgilere bunların hiçbirinin uygun olanını vermemek korkunç bir şeydir. Dolayısıyla bunların biçimleri için de kanun koymak zorunludur. Her iki cinse de zorunlu olarak her iki türden vermek gerekir; ama kadınlara uygun olanı, iki cinsin tabiatı arasındaki farka dayanarak belirlemek gerekir. Görkemli olanı ve cesarete yöneleni erkeksi saymalı; edebe ve itidale daha çok yatkın olanı ise daha kadınsı sayıp hem kanunda hem söylemde öyle aktarmalıyız.
Düzen işte budur.
χωρίσαι που δέον ἂν εἴη τύπῳ τινὶ διορισάμενον, καὶ ἁρμονίαισιν δὴ καὶ ῥυθμοῖς προσαρμόττειν ἀναγκαῖον· δεινὸν γὰρ ὅλῃ γε ἁρμονίᾳ ἀπᾴδειν ἢ ῥυθμῷ ἀρρυθμεῖν, μηδὲν προσήκοντα τούτων ἑκάστοις ἀποδιδόντα τοῖς μέλεσιν. ἀναγκαῖον δὴ καὶ τούτων τὰ σχήματά γε νομοθετεῖν. ἔστιν δὲ ἀμφοτέροις μὲν ἀμφότερα ἀνάγκῃ κατεχόμενα ἀποδιδόναι, τὰ δὲ τῶν θηλειῶν αὐτῷ τῷ τῆς φύσεως ἑκατέρου διαφέροντι, τούτῳ δεῖ καὶ διασαφεῖν. τὸ δὴ μεγαλοπρεπὲς οὖν καὶ τὸ πρὸς τὴν ἀνδρείαν ῥέπον ἀρρενωπὸν φατέον εἶναι, τὸ δὲ πρὸς τὸ κόσμιον καὶ σῶφρον μᾶλλον ἀποκλῖνον θηλυγενέστερον ὡς ὂν παραδοτέον ἔν τε τῷ νόμῳ καὶ λόγῳ.
ΑΘ. τάξις μὲν δή
803aBundan sonra bunların öğretiminden ve aktarımından söz edilsin: her birinin nasıl, kimlerle ve ne zaman yapılması gerektiğinden. Bir gemi yapımcısı, gemi yapımına başlarken omurgayı yerleştirir ve geminin biçimini çizer. Ben de bana öyle geliyor ki aynı şeyi yapıyorum: hayatların biçimlerini psykhē'lerin huylarına göre ayırt etmeye çalışırken, gerçekte onların omurgasını yerleştiriyorum; hangi araçla ve hangi huylarla bir arada yaşarsak bu hayat yolculuğunda gemimizi en iyi şekilde yürüteceğimizi doğru biçimde inceliyorum.
τις αὕτη· τούτων δὲ αὐτῶν διδασκαλία καὶ παράδοσις λεγέσθω τὸ μετὰ τοῦτο, τίνα τρόπον χρὴ καὶ οἷστισιν καὶ πότε πράττειν ἕκαστα αὐτῶν. οἷον δή τις ναυπηγὸς τὴν τῆς ναυπηγίας ἀρχὴν καταβαλλόμενος τὰ τροπιδεῖα ὑπογράφεται τῶν πλοίων σχήματα, ταὐτὸν δή μοι κἀγὼ φαίνομαι ἐμαυτῷ δρᾶν, τὰ τῶν βίων πειρώμενος σχήματα διαστήσασθαι κατὰ τρόπους τοὺς τῶν ψυχῶν, ὄντως αὐτῶν τὰ τροπιδεῖα καταβάλλεσθαι,
803bİnsanların işleri büyük bir ciddiyete değmez, ama yine de onları ciddiye almak zorunludur; bu da talihsiz bir durumdur. Ama madem buradayız, bunu yerinde bir şekilde yapabilirsek belki bize uygun düşer. Peki ne demek istiyorum? Biri tam da bu noktada üstüme gelse haklı olurdu.
ποίᾳ μηχανῇ καὶ τίσιν ποτὲ τρόποις συνόντες τὸν βίον ἄριστα διὰ τοῦ πλοῦ τούτου τῆς ζωῆς διακομισθησόμεθα, τοῦτο σκοπεῖν ὀρθῶς. ἔστι δὴ τοίνυν τὰ τῶν ἀνθρώπων πράγματα μεγάλης μὲν σπουδῆς οὐκ ἄξια, ἀναγκαῖόν γε μὴν σπουδάζειν· τοῦτο δὲ οὐκ εὐτυχές. ἐπειδὴ δὲ ἐνταῦθά ἐσμεν, εἴ πως διὰ προσήκοντός τινος αὐτὸ πράττοιμεν, ἴσως ἂν ἡμῖν σύμμετρον ἂν εἴη. λέγω δὲ δὴ τί ποτε; ἴσως μεντἄν τίς μοι τοῦτʼ αὐτὸ ὑπολαβὼν ὀρθῶς ὑπολάβοι.
803cKleinias: Elbette.
Atinalı: Diyorum ki ciddi olanı ciddiye almalı, ciddi olmayanı almamalıdır. Tabiatça tanrı bütün kutsal ciddiyete layıktır; insan ise, daha önce de dediğimiz gibi, tanrının yaptığı bir oyuncaktır ve onun en iyi yanı gerçekten budur. Bu yüzden her erkek ve kadın bu rolüne uyarak ve en güzel oyunları oynayarak hayatını böyle geçirmelidir; bugün düşündüklerinin tam tersine.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. φημὶ χρῆναι τὸ μὲν σπουδαῖον σπουδάζειν, τὸ δὲ μὴ σπουδαῖον μή, φύσει δὲ εἶναι θεὸν μὲν πάσης μακαρίου σπουδῆς ἄξιον, ἄνθρωπον δέ, ὅπερ εἴπομεν ἔμπροσθεν, θεοῦ τι παίγνιον εἶναι μεμηχανημένον, καὶ ὄντως τοῦτο αὐτοῦ τὸ βέλτιστον γεγονέναι· τούτῳ δὴ δεῖν τῷ τρόπῳ συνεπόμενον καὶ παίζοντα ὅτι καλλίστας παιδιὰς πάντʼ ἄνδρα καὶ γυναῖκα οὕτω διαβιῶναι, τοὐναντίον ἢ νῦν διανοηθέντας.
803dKleinias: Nasıl?
Atinalı: Bugün ciddi uğraşların oyunlar uğruna olması gerektiğini sanıyorlar: savaşla ilgili işlerin ciddi olduğunu ve barış uğruna iyi düzenlenmesi gerektiğini düşünüyorlar. Oysa savaşta ne gerçek bir oyun ne de söz edilmeye değer bir terbiye vardır, ne vardı ne olacak; biz ise en ciddi şeyin bu olduğunu söylüyoruz. Herkes barış içindeki hayatı olabildiğince uzun ve iyi geçirmelidir. Peki doğru yol nedir?
ΚΛ. πῶς;
ΑΘ. νῦν μέν που τὰς σπουδὰς οἴονται δεῖν ἕνεκα τῶν παιδιῶν γίγνεσθαι· τὰ γὰρ περὶ τὸν πόλεμον ἡγοῦνται σπουδαῖα ὄντα τῆς εἰρήνης ἕνεκα δεῖν εὖ τίθεσθαι. τὸ δʼ ἦν ἐν πολέμῳ μὲν ἄρα οὔτʼ οὖν παιδιὰ πεφυκυῖα οὔτʼ αὖ παιδεία ποτὲ ἡμῖν ἀξιόλογος, οὔτε οὖσα οὔτʼ ἐσομένη, ὃ δή φαμεν ἡμῖν γε εἶναι σπουδαιότατον· δεῖ δὴ τὸν κατʼ εἰρήνην βίον ἕκαστον πλεῖστόν τε καὶ ἄριστον διεξελθεῖν. τίς οὖν
803eBazı oyunlar oynayarak yaşamak gerekir: kurban sunarak, şarkı söyleyerek, dans ederek; öyle ki insan hem tanrıları kendine hoşnut kılabilsin hem de düşmanlarını savuşturup savaşta yenebilsin.
Hangi şarkıları söyleyip hangi dansları ederek bu ikisini de yapabileceğine gelince, ana çizgiler söylendi; adeta gidilmesi gereken yollar açıldı. Şairin şu sözünün de doğru olduğunu düşünmek gerekir: Telemakhos, bazı şeyleri kendi aklınla bulacaksın, bazılarını da bir daimōn sana fısıldayacak; çünkü sanmam ki *tanrıların isteği dışında doğmuş ve büyümüş olasın.*
ὀρθότης; παίζοντά ἐστιν διαβιωτέον τινὰς δὴ παιδιάς, θύοντα καὶ ᾄδοντα καὶ ὀρχούμενον, ὥστε τοὺς μὲν θεοὺς ἵλεως αὑτῷ παρασκευάζειν δυνατὸν εἶναι, τοὺς δʼ ἐχθροὺς ἀμύνεσθαι καὶ νικᾶν μαχόμενον·
ΑΘ. ὁποῖα δὲ ᾄδων ἄν τις καὶ ὀρχούμενος ἀμφότερα ταῦτα πράττοι, τὸ μὲν τῶν τύπων εἴρηται καὶ καθάπερ ὁδοὶ τέτμηνται καθʼ ἃς ἰτέον, προσδοκῶντα καὶ τὸν ποιητὴν εὖ λέγειν τὸ—
804aBizim yetiştirdiklerimiz de aynı şekilde düşünmeli: söylenenlerin yeterince söylendiğini kabul etmeli; geri kalanını ise kurbanlar ve koro dansları hakkında daimōn ve tanrı onlara fısıldayacaktır. Hangi tanrılar için ve ne zaman, her birini oyunlarla onurlandırıp hoşnut ederek, tabiatlarının gerektirdiği şekilde yaşayacaklarını öğreneceklerdir; çünkü çoğunlukla birer kuklayken hakikatten ancak küçük bir pay alırlar.
Τηλέμαχʼ, ἄλλα μὲν αὐτὸς ἐνὶ φρεσὶ σῇσι νοήσεις,
ἄλλα δὲ καὶ δαίμων ὑποθήσεται· οὐ γὰρ ὀίω
οὔ σε θεῶν ἀέκητι γενέσθαι τε τραφέμεν τε.
Hom. Od. 3.26ταὐτὸν δὴ καὶ τοὺς ἡμετέρους τροφίμους δεῖ διανοουμένους τὰ μὲν εἰρημένα ἀποχρώντως νομίζειν εἰρῆσθαι, τὰ δὲ καὶ τὸν δαίμονά τε καὶ θεὸν αὐτοῖσιν ὑποθήσεσθαι θυσιῶν τε πέρι
804bMegillos: İnsan soyunu büsbütün küçümsüyorsun, yabancı.
Atinalı: Şaşırma, Megillos, beni bağışla; tanrıya bakarak, onun karşısında içimden geçenle şimdi söylediğimi söyledim. İstersen soyumuz değersiz olmasın, bir ölçüde ciddiyete değer olsun.
καὶ χορειῶν, οἷστισί τε καὶ ὁπότε ἕκαστα ἑκάστοις προσπαίζοντές τε καὶ ἱλεούμενοι κατὰ τὸν τρόπον τῆς φύσεως διαβιώσονται, θαύματα ὄντες τὸ πολύ, σμικρὰ δὲ ἀληθείας ἄττα μετέχοντες.
ΜΕ. παντάπασι τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος ἡμῖν, ὦ ξένε, διαφαυλίζεις.
ΑΘ. μὴ θαυμάσῃς, ὦ Μέγιλλε, ἀλλὰ σύγγνωθί μοι· πρὸς γὰρ τὸν θεὸν ἀπιδὼν καὶ παθὼν εἶπον ὅπερ εἴρηκα νῦν. ἔστω δʼ οὖν τὸ γένος ἡμῶν μὴ φαῦλον, εἴ σοι φίλον, σπουδῆς δέ
804cBunun ardından şunu söyleyelim. Gymnasionların ve ortak okulların yapılarının şehrin ortasında üç ayrı yerde olacağı söylenmişti; şehrin dışında da, kentin çevresinde üç yerde atlar için idman alanları ve geniş meydanlar bulunacak, bunlar okçuluk ve öbür uzaktan atış çalışmaları için, gençlerin öğrenmesi ve talimi için düzenlenmiş olacaktı. O zaman yeterince söylenmediyse, şimdi kanunlarla birlikte sözle söylenmiş olsun. Bütün bunlarda her alanın hocaları ücretle ikna edilip orada oturan yabancılar olsun; derslere gelenlere savaşla ve musikîyle ilgili bütün dersleri öğretsinler. Babası isterse çocuk gelsin, istemezse terbiyeyi bıraksın diye değil; denildiği gibi, her erkek ve her çocuk elden geldiğince zorunlu olarak terbiye edilmelidir, çünkü anne babalarından çok şehre aittirler.
τινος ἄξιον.
τὸ δʼ ἑξῆς τούτοις, οἰκοδομίαι μὲν εἴρηνται γυμνασίων ἅμα καὶ διδασκαλείων κοινῶν τριχῇ κατὰ μέσην τὴν πόλιν, ἔξωθεν δὲ ἵππων αὖ τριχῇ περὶ τὸ ἄστυ γυμνάσιά τε καὶ εὐρυχώρια, τοξικῆς τε καὶ τῶν ἄλλων ἀκροβολισμῶν ἕνεκα διακεκοσμημένα, μαθήσεώς τε ἅμα καὶ μελέτης τῶν νέων· εἰ δʼ ἄρα μὴ τότε ἱκανῶς ἐρρήθησαν, νῦν εἰρήσθω τῷ λόγῳ μετὰ νόμων. ἐν δὲ τούτοις πᾶσιν διδασκάλους ἑκάστων πεπεισμένους
804dBenim kanunum kızlar için de erkekler için söylediklerinin aynısını söylerdi: kızlar da erkekler gibi eşit şekilde talim etmelidir.
μισθοῖς οἰκοῦντας ξένους διδάσκειν τε πάντα ὅσα πρὸς τὸν πόλεμόν ἐστιν μαθήματα τοὺς φοιτῶντας ὅσα τε πρὸς μουσικήν, οὐχ ὃν μὲν ἂν ὁ πατὴρ βούληται, φοιτῶντα, ὃν δʼ ἂν μή, ἐῶντα τὰς παιδείας, ἀλλὰ τὸ λεγόμενον πάντʼ ἄνδρα καὶ παῖδα κατὰ τὸ δυνατόν, ὡς τῆς πόλεως μᾶλλον ἢ τῶν γεννητόρων ὄντας, παιδευτέον ἐξ ἀνάγκης. τὰ αὐτὰ δὲ δὴ καὶ περὶ θηλειῶν ὁ μὲν ἐμὸς νόμος ἂν εἴποι πάντα ὅσαπερ
804eBinicilik için de jimnastik için de, bunların erkeklere yakışıp kadınlara yakışmadığı yolundaki sözü hiç çekinmeden reddederim.
Çünkü bir yandan eski efsaneleri dinleyerek buna inandım; bir yandan da bugün, denebilir ki, Karadeniz çevresinde Sauromat kadınları denen sayısız kadın olduğunu biliyorum. Onlara yalnız ata binmek değil, yay ve öbür silahları kullanmak da erkeklerle eşit olarak buyrulmuştur ve bunları eşit şekilde talim ederler.
καὶ περὶ τῶν ἀρρένων, ἴσα καὶ τὰς θηλείας ἀσκεῖν δεῖν· καὶ οὐδὲν φοβηθεὶς εἴποιμʼ ἂν τοῦτον τὸν λόγον οὔτε ἱππικῆς οὔτε γυμναστικῆς, ὡς ἀνδράσι μὲν πρέπον ἂν εἴη, γυναιξὶ δὲ οὐκ ἂν πρέπον.
ΑΘ. ἀκούων μὲν γὰρ δὴ μύθους παλαιοὺς πέπεισμαι, τὰ δὲ νῦν ὡς ἔπος εἰπεῖν οἶδα ὅτι μυριάδες ἀναρίθμητοι γυναικῶν εἰσι τῶν περὶ τὸν Πόντον, ἃς Σαυρομάτιδας
805aBunlara ek olarak bu konuda şöyle bir düşüncem var: bunların böyle olması mümkünse, bugün bizim bölgelerimizde olan şey, yani erkeklerle kadınların aynı uğraşlara bütün güçleriyle ve el birliğiyle sarılmaması, her şeyden akılsızcadır. Çünkü hemen hemen her şehir, aynı harcamalar ve zahmetlerle, iki kat yerine yarım bir şehir olur ve öyle kalır.
καλοῦσιν, αἷς οὐχ ἵππων μόνον ἀλλὰ καὶ τόξων καὶ τῶν ἄλλων ὅπλων κοινωνία καὶ τοῖς ἀνδράσιν ἴση προστεταγμένη ἴσως ἀσκεῖται. λογισμὸν δὲ πρὸς τούτοις περὶ τούτων τοιόνδε τινὰ ἔχω· φημί, εἴπερ ταῦτα οὕτω συμβαίνειν ἐστὶν δυνατά, πάντων ἀνοητότατα τὰ νῦν ἐν τοῖς παρʼ ἡμῖν τόποις γίγνεσθαι τὸ μὴ πάσῃ ῥώμῃ πάντας ὁμοθυμαδὸν ἐπιτηδεύειν ἄνδρας γυναιξὶν ταὐτά. σχεδὸν γὰρ ὀλίγου πᾶσα ἡμίσεια πόλις ἀντὶ διπλασίας οὕτως ἔστιν τε καὶ γίγνεται ἐκ τῶν
805bOysa bu, bir kanun koyucunun düşebileceği şaşılacak bir hata olurdu.
Kleinias: Öyle görünüyor. Gerçi, yabancı, şimdi söylenenlerin pek çoğu alışılmış düzenlere aykırı. Ama sözün sonuna kadar götürülmesine izin verilmesi, iyi götürüldükten sonra da uygun görülenin seçilmesi gerektiğini söylerken pek yerinde konuştun; şimdi bunları söylediğim için kendimi azarlamama yol açtın.
αὐτῶν τελῶν καὶ πόνων· καίτοι θαυμαστὸν ἂν ἁμάρτημα νομοθέτῃ τοῦτʼ αὐτὸ γίγνοιτο.
ΚΛ. ἔοικέν γε· ἔστι μέντοι πάμπολλα ἡμῖν, ὦ ξένε, παρὰ τὰς εἰωθυίας πολιτείας τῶν νῦν λεγομένων. ἀλλὰ γὰρ εἰπὼν τὸν μὲν λόγον ἐᾶσαι διεξελθεῖν, εὖ διελθόντος δέ, οὕτω τὸ δοκοῦν αἱρεῖσθαι δεῖν, μάλα εἶπές τε ἐμμελῶς, πεποίηκάς τέ με τὰ νῦν αὐτὸν ἐμαυτῷ ἐπιπλήττειν ὅτι ταῦτα εἴρηκα·
805cÖyleyse bundan sonra canın ne söylemek istiyorsa söyle.
Atinalı: Ben şunu söylemek isterim, Kleinias; daha önce de söylemiştim: bunların olabileceği olgularla yeterince kanıtlanmamış olsaydı, belki bu söze bir itiraz yapılabilirdi. Ama şimdi bu kanunu hiç kabul etmeyen kişi başka bir şey aramalıdır. Bizim öğüdümüz ise bu konuda sönmeyecektir: kadın cinsimizin terbiyede ve öbür her şeyde elden geldiğince erkek cinsle ortak olması gerektiğini söylemekten vazgeçmeyeceğiz.
λέγε οὖν τὸ μετὰ ταῦτα ὅτι σοι κεχαρισμένον ἐστίν.
ΑΘ. τόδε ἔμοιγε, ὦ Κλεινία, ὃ καὶ πρόσθεν εἶπον, ὡς, εἰ μὲν ταῦτα ἦν μὴ ἱκανῶς ἔργοις ἐληλεγμένα ὅτι δυνατά ἐστι γίγνεσθαι, τάχα ἦν ἄν τι καὶ ἀντειπεῖν τῷ λόγῳ, νῦν δὲ ἄλλο τί που ζητητέον ἐκείνῳ τῷ τοῦτον τὸν νόμον μηδαμῇ δεχομένῳ, τὸ δʼ ἡμέτερον διακέλευμα ἐν τούτοις οὐκ ἀποσβήσεται τὸ μὴ οὐ λέγειν ὡς δεῖ παιδείας τε καὶ τῶν ἄλλων ὅτι
805dBu konuda şöyle düşünmek gerekir. Bakın: kadınlar bütün hayata erkeklerle birlikte katılmazlarsa, onlar için ister istemez başka bir düzen olması gerekmez mi?
Kleinias: Gerekir elbette.
Atinalı: Peki şimdi onlara buyurduğumuz bu ortaklıktan önce, bugün uygulanan düzenlerden hangisini koyabiliriz? Trakların ve başka pek çok halkın kadınlarını kullandığı şekli mi: tarlada çalışmak, sığır ve koyun gütmek, kölelerden hiç farksız hizmet etmek?
μάλιστα κοινωνεῖν τὸ θῆλυ γένος ἡμῖν τῷ τῶν ἀρρένων γένει. καὶ γὰρ οὖν οὑτωσί πως δεῖ περὶ αὐτῶν διανοηθῆναι. φέρε, μὴ μετεχουσῶν ἀνδράσι γυναικῶν κοινῇ τῆς ζωῆς πάσης, μῶν οὐκ ἀνάγκη γενέσθαι γέ τινα τάξιν ἑτέραν αὐταῖς;
ΚΛ. ἀνάγκη μὲν οὖν.
ΑΘ. τίνα οὖν ἔμπροσθεν τῶν νῦν ἀποδεδειγμένων θεῖμεν ἂν τῆς κοινωνίας ταύτης ἣν νῦν αὐταῖς ἡμεῖς προστάττομεν; πότερον ἣν Θρᾷκες ταῖς γυναιξὶν χρῶνται καὶ πολλὰ ἕτερα
805eYoksa bizim ve o bölgedeki herkesin yaptığı gibi mi? Çünkü bizde bu konuda şöyle yapılıyor: deyim yerindeyse bütün malımızı tek bir eve yığıp onu idare etmeyi, mekiklere ve bütün yün işine bakmayı kadınlara bıraktık.
Yoksa ikisinin arasındakini, Lakonya usulünü mü diyelim, Megillos?
γένη, γεωργεῖν τε καὶ βουκολεῖν καὶ ποιμαίνειν καὶ διακονεῖν μηδὲν διαφερόντως τῶν δούλων; ἢ καθάπερ ἡμεῖς ἅπαντές τε οἱ περὶ τὸν τόπον ἐκεῖνον; νῦν γὰρ δὴ τό γε παρʼ ἡμῖν ὧδέ ἐστιν περὶ τούτων γιγνόμενον· εἴς τινα μίαν οἴκησιν συμφορήσαντες, τὸ λεγόμενον, πάντα χρήματα, παρέδομεν ταῖς γυναιξὶν διαταμιεύειν τε καὶ κερκίδων ἄρχειν καὶ πάσης ταλασίας.
ΑΘ. ἢ τὸ τούτων δὴ διὰ μέσου φῶμεν, ὦ Μέγιλλε,
806aBu usule göre kızlar jimnastiğe ve musikîye katılarak yaşamalı; kadınlar ise yün işinden uzak, ama hiç de değersiz ya da önemsiz olmayan, talimle geçen bir hayat örmeli; ev bakımında, idarede ve çocuk yetiştirmede ise bir orta yere varmalı, ama savaşa katılmamalıdır. Öyle ki şehirleri ve çocukları için savaşmak zorunda kalsalar bile, bazı Amazonlar gibi ne yay kullanabilir ne de başka bir silahı ustalıkla atabilirler; ne de kalkanla mızrağı alıp tanrıçayı taklit ederek, yurtları yağmalanırken soylu bir şekilde direnip savaş düzeninde görünerek düşmana, daha büyük bir şey değilse bile, korku salabilirler.
τὸ Λακωνικόν; κόρας μὲν γυμνασίων μετόχους οὔσας ἅμα καὶ μουσικῆς ζῆν δεῖν, γυναῖκας δὲ ἀργοὺς μὲν ταλασίας, ἀσκητικὸν δέ τινα βίον καὶ οὐδαμῶς φαῦλον οὐδʼ εὐτελῆ διαπλέκειν, θεραπείας δὲ καὶ ταμιείας αὖ καὶ παιδοτροφίας εἴς τι μέσον ἀφικνεῖσθαι, τῶν δʼ εἰς τὸν πόλεμον μὴ κοινωνούσας, ὥστε οὐδʼ εἴ τίς ποτε διαμάχεσθαι περὶ πόλεώς τε καὶ παίδων ἀναγκαία τύχη γίγνοιτο, οὔτʼ ἂν τόξων, ὥς τινες
806bBöyle yaşadıkları sürece Sauromat kadınlarını taklit etmeye hiç cesaret edemezler; sizin kadınlarınızın yanında o kadınlar erkek gibi görünürdü.
Ἀμαζόνες, οὔτʼ ἄλλης κοινωνῆσαί ποτε βολῆς μετὰ τέχνης δυνάμεναι, οὐδὲ ἀσπίδα καὶ δόρυ λαβοῦσαι μιμήσασθαι τὴν θεόν, ὡς πορθουμένης αὐταῖς τῆς πατρίδος γενναίως ἀντιστάσας, φόβον γε, εἰ μηδὲν μεῖζον, πολεμίοισι δύνασθαι παρασχεῖν ἐν τάξει τινὶ κατοφθείσας; Σαυρομάτιδας δὲ οὐδʼ ἂν τὸ παράπαν τολμήσειαν μιμήσασθαι τοῦτον τὸν τρόπον διαβιοῦσαι, παρὰ γυναῖκας δὲ αὐτὰς ἄνδρες ἂν αἱ ἐκείνων
806cSizin kanun koyucularınızı bunun için övmek isteyen övsün; benim sözüm başka türlü olamaz. Kanun koyucu yarım değil, eksiksiz olmalıdır; dişiyi düzensiz bir hayat sürüp şımarmaya ve savurganlığa bırakır, yalnız erkeğe özen gösterirse, şehre iki kat mesut bir hayat yerine neredeyse yarım bir hayat bırakmış olur.
Megillos: Ne yapacağız, Kleinias? Yabancının Sparta'yı böyle yerden yere vurmasına izin mi vereceğiz?
γυναῖκες φανεῖεν. ταῦτʼ οὖν ὑμῶν τοὺς νομοθέτας ὁ μὲν βουλόμενος ἐπαινεῖν ἐπαινείτω, τὸ δʼ ἐμὸν οὐκ ἄλλως ἂν λεχθείη· τέλεον γὰρ καὶ οὐ διήμισυν δεῖν τὸν νομοθέτην εἶναι, τὸ θῆλυ μὲν ἀφιέντα τρυφᾶν καὶ ἀναλίσκειν διαίταις ἀτάκτως χρώμενον, τοῦ δὲ ἄρρενος ἐπιμεληθέντα, τελέως σχεδὸν εὐδαίμονος ἥμισυ βίου καταλείπειν ἀντὶ διπλασίου τῇ πόλει.
ΜΕ. τί δράσομεν, ὦ Κλεινία; τὸν ξένον ἐάσομεν τὴν Σπάρτην ἡμῖν οὕτω καταδραμεῖν;
806dKleinias: Evet; ona söz hürriyeti verdiğimize göre, kanunları her yönden yeterince ele alana kadar izin vermeliyiz.
Megillos: Doğru söylüyorsun.
Atinalı: Öyleyse bundan sonrasını anlatmaya çalışmak artık bana düşüyor, değil mi?
Kleinias: Elbette.
Atinalı: İnsanların hayat tarzı nasıl olmalıdır? Gerekli şeyler ölçülü olarak sağlanmış, zanaat işleri başkalarına bırakılmış, tarlalar kölelere verilmiş ve köleler de topraktan, ölçülü yaşayan insanlara yetecek bir pay ödüyor; ortak sofralar kurulmuş, erkeklerinkiler ayrı, yanı başında da kendi ailelerininkiler, yani kız çocuklarıyla annelerininkiler. Kadın ve erkek yöneticilere de bütün bu ortak sofraları dağıtma görevi verilmiş: her gün sofradakilerin davranışlarını izleyip gördükten sonra, yönetici de öbürleri de o gecenin ve günün adandığı tanrılara sunu döküp evlerine böyle dönüyorlar.
ΚΛ. ναί· δεδομένης γὰρ αὐτῷ παρρησίας ἐατέον, ἕως ἂν διεξέλθωμεν πάντῃ ἱκανῶς τοὺς νόμους.
ΜΕ. ὀρθῶς λέγεις.
ΑΘ. οὐκοῦν τὰ μετὰ ταῦτα ἤδη σχεδὸν ἐμὸν πειρᾶσθαι φράζειν;
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. τίς δὴ τρόπος ἀνθρώποις γίγνοιτʼ ἂν τοῦ βίου, οἷσιν τὰ μὲν ἀναγκαῖα εἴη κατεσκευασμένα μέτρια, τὰ δὲ τῶν τεχνῶν ἄλλοις παραδεδομένα, γεωργίαι δὲ ἐκδεδομέναι
δούλοις ἀπαρχὴν τῶν ἐκ τῆς γῆς ἀποτελοῦσιν ἱκανὴν ἀνθρώποις ζῶσι κοσμίως, συσσίτια δὲ κατεσκευασμένα εἴη χωρὶς μὲν τὰ τῶν ἀνδρῶν, ἐγγὺς δʼ ἐχόμενα τὰ τῶν αὐτοῖς οἰκείων, παίδων τε ἅμα θηλειῶν καὶ τῶν μητέρων αὐταῖς,
ΑΘ. ἄρχουσιν δὲ καὶ ἀρχούσαις εἴη προστεταγμένα λύειν ταῦτα ἑκάστοις τὰ συσσίτια πάντα, καθʼ ἑκάστην ἡμέραν θεασαμένους καὶ ἰδόντας τὴν διαγωγὴν τὴν τῶν συσσίτων, μετὰ δὲ ταῦτα
807aBöyle düzenlenmiş insanlara geriye gerekli ve gerçekten yaraşan hiçbir iş kalmıyor mu; her biri bir hayvan gibi semirerek mi yaşamalı? Bunun ne adil ne de güzel olduğunu söyleriz; böyle yaşayan kişi hak ettiği akıbetten de kaçamaz. Tembel ve keyfince semirmiş bir hayvana yaraşan akıbet ise, cesaretle ve zahmetlerle iyice çetinleşmiş başka bir hayvan tarafından parçalanmaktır.
σπείσαντας τόν τε ἄρχοντα καὶ τοὺς ἄλλους οἷς ἂν τυγχάνῃ θεοῖς ἡ τότε νύξ τε καὶ ἡμέρα καθιερωμένη, κατὰ ταῦτα οὕτως οἴκαδε πορεύεσθαι; τοῖς δὴ ταύτῃ κεκοσμημένοις ἆρα οὐδὲν λειπόμενόν ἐστιν ἀναγκαῖόν τε ἔργον καὶ παντάπασι προσῆκον, ἀλλʼ ἐν τρόπῳ βοσκήματος ἕκαστον πιαινόμενον αὐτῶν δεῖ ζῆν; οὔκουν τό γε δίκαιόν φαμεν οὐδὲ καλόν, οὐδʼ οἷόν τε τὸν ζῶντα οὕτως ἀτυχῆσαι τοῦ προσήκοντος, προσήκει
807bBunları, şimdi yaptığımız gibi, tam bir kesinlikle aramaya kalksak, belki hiçbir zaman gerçekleşmez; kadınlar, çocuklar ve evler özel olduğu ve bu türden her şey her birimiz için ayrı ayrı düzenlendiği sürece gerçekleşmez. Ama ondan sonra ikinci sırada gelen, şimdi anlattığımız düzen gerçekleşirse, gayet makul bir şekilde gerçekleşir.
δὲ ἀργῷ καὶ ῥᾳθύμως καταπεπιασμένῳ ζῴῳ σχεδὸν ὑπʼ ἄλλου διαρπασθῆναι ζῴου τῶν σφόδρα τετρυχωμένων μετὰ ἀνδρείας τε ἅμα καὶ τῶν πόνων. ταῦτα οὖν δὴ διʼ ἀκριβείας μὲν ἱκανῆς, ὡς καὶ νῦν, εἰ ζητοῖμεν ἄν, ἴσως οὐκ ἄν ποτε γένοιτο, μέχριπερ ἂν γυναῖκές τε καὶ παῖδες οἰκήσεις τε ἴδιαι καὶ ἰδίως ἅπαντʼ ᾖ τὰ τοιαῦτα ἑκάστοις ἡμῶν κατεσκευασμένα· τὰ δὲ μετʼ ἐκεῖνʼ αὖ δεύτερα τὰ νῦν λεγόμενα εἰ
807cBöyle yaşayanlara geriye en küçük ya da en önemsiz iş değil, adil bir kanunun buyurduğu en büyük iş kaldığını söylüyoruz. Pythia ve Olympia zaferine göz diken kişinin hayatı öbür bütün işlerden alıkonmuş olarak geçer; bedene ve psykhē'ye aretē için her bakımdan özen göstermeye adanmış hayat ise, haklı olarak söylendiği gibi, bundan iki kat, hatta çok daha fazla meşguliyetle doludur.
γίγνοιτο ἡμῖν, γίγνοιτο ἂν καὶ μάλα μετρίως. ἔργον δὲ δὴ τοῖς οὕτω ζῶσίν φαμεν οὐ τὸ σμικρότατον οὐδὲ τὸ φαυλότατον λείπεσθαι, μέγιστον δὲ πάντων εἶναι προστεταγμένον ὑπὸ δικαίου νόμου· τοῦ γὰρ πᾶσαν τῶν ἄλλων πάντων ἔργων βίου ἀσχολίαν παρασκευάζοντος, τοῦ Πυθιάδος τε καὶ Ὀλυμπιάδος νίκης ὀρεγομένου, διπλασίας τε καὶ ἔτι πολλῷ πλέονος ἀσχολίας ἐστὶν γέμων ὁ περὶ τὴν τοῦ σώματος πάντως καὶ ψυχῆς εἰς ἀρετῆς ἐπιμέλειαν βίος εἰρημένος
807dÇünkü hiçbir yan uğraş, bedene yaraşan zahmetlerin ve beslenmenin, psykhē'ye yaraşan derslerin ve alışkanlıkların hakkını vermeye engel olmamalıdır. Bunu yapan kişiye, bunlardan eksiksiz ve yeterli olanı elde etmesi için bütün bir gece ve gün bile neredeyse yetmez. Durum böyle olduğuna göre, bütün hür insanlar için bütün zamanın nasıl geçirileceğine dair bir düzen olmalıdır: neredeyse şafaktan başlayıp kesintisiz olarak ertesi şafağa ve güneşin doğuşuna kadar.
ὀρθότατα. πάρεργον γὰρ οὐδὲν δεῖ τῶν ἄλλων ἔργων διακώλυμα γίγνεσθαι τῶν τῷ σώματι προσηκόντων εἰς ἀπόδοσιν πόνων καὶ τροφῆς, οὐδʼ αὖ ψυχῇ μαθημάτων τε καὶ ἐθῶν, πᾶσα δὲ νύξ τε καὶ ἡμέρα σχεδὸν οὐκ ἔστιν ἱκανὴ τοῦτʼ αὐτὸ πράττοντι τὸ τέλεόν τε καὶ ἱκανὸν αὐτῶν ἐκλαμβάνειν· οὕτω δὴ τούτων πεφυκότων, τάξιν δεῖ γίγνεσθαι πᾶσιν τοῖς ἐλευθέροις τῆς διατριβῆς περὶ τὸν χρόνον ἅπαντα, σχεδὸν
807eEv idaresiyle ilgili çok sayıda, sık tekrarlanan küçük şeyler söyleyen bir kanun koyucu yakışıksız görünür; bunlar arasında, bütün şehri baştan sona titizlikle koruyacak olanlara geceleri uyanık kalma konusunda yakışan şeyler de vardır.
Vatandaşlardan herhangi birinin herhangi bir geceyi baştan sona uyuyarak geçirmesi, bütün ev kölelerinin gözü önünde her zaman ilk uyanan ve ilk kalkan olmaması, herkesçe utanç verici ve hür insana yakışmaz sayılmalıdır —buna kanun mu yoksa âdet mi demek gerekir, fark etmez.
ἀρξάμενον ἐξ ἕω μέχρι τῆς ἑτέρας ἀεὶ συνεχῶς ἕω τε καὶ ἡλίου ἀνατολῆς. πολλὰ μὲν οὖν καὶ πυκνὰ καὶ σμικρὰ λέγων ἄν τις νομοθέτης ἀσχήμων φαίνοιτο περὶ τῶν κατʼ οἰκίαν διοικήσεων, τά τε ἄλλα καὶ ὅσα νύκτωρ ἀυπνίας πέρι πρέπει τοῖς μέλλουσιν διὰ τέλους φυλάξειν πᾶσαν πόλιν ἀκριβῶς.
ΑΘ. τὸ γὰρ ὅλην διατελεῖν ἡντινοῦν νύκτα εὕδοντα καὶ ὁντινοῦν τῶν πολιτῶν, καὶ μὴ φανερὸν εἶναι πᾶσι τοῖς οἰκέταις ἐγειρόμενόν
808aEvin hanımının da bazı hizmetçi kadınlar tarafından uyandırılması, öbürlerini önce kendisinin uyandırmaması, köleler, hizmetçi kadınlar, çocuklar ve mümkünse bütün ev halkı tarafından kendi aralarında utanç verici bir şey olarak anılmalıdır. Herkes geceleyin kalkıp hem şehir işlerinin hem ev işlerinin büyük kısmını yapmalıdır: yöneticiler şehirde, hanımlar ve efendiler kendi evlerinde.
τε καὶ ἐξανιστάμενον ἀεὶ πρῶτον, τοῦτο αἰσχρὸν δεῖ δεδόχθαι πᾶσι καὶ οὐκ ἐλευθέρου, εἴτʼ οὖν νόμον εἴτʼ ἐπιτήδευμα τὸ τοιοῦτον καλεῖν ἐστιν χρεών· καὶ δὴ καὶ δέσποιναν ἐν οἰκίᾳ ὑπὸ θεραπαινίδων ἐγείρεσθαί τινων καὶ μὴ πρώτην αὐτὴν ἐγείρειν τὰς ἄλλας, αἰσχρὸν λέγειν χρὴ πρὸς αὑτοὺς δοῦλόν τε καὶ δούλην καὶ παῖδα, καὶ εἴ πως ἦν οἷόν τε, ὅλην καὶ πᾶσαν τὴν οἰκίαν. ἐγειρομένους δὲ νύκτωρ δεῖ πάντας
808bÇünkü çok uyku tabiatça ne bedenlerimize ne psykhē'lerimize ne de bütün bu işlerle ilgili faaliyetlerimize uygundur. Uyuyan kişi hiçbir şeye değmez, ölüden farkı yoktur. Bizden yaşamayı ve düşünmeyi en çok önemseyen kişi olabildiğince uzun süre uyanık kalır; uykudan yalnızca sağlığı için yararlı olan kadarını saklar ki, alışkanlık iyi yerleşince bu da çok değildir.
πράττειν τῶν τε πολιτικῶν μέρη πολλὰ καὶ τῶν οἰκονομικῶν, ἄρχοντας μὲν κατὰ πόλιν, δεσποίνας δὲ καὶ δεσπότας ἐν ἰδίαις οἰκίαις. ὕπνος γὰρ δὴ πολὺς οὔτε τοῖς σώμασιν οὔτε ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν οὐδʼ αὖ ταῖς πράξεσιν ταῖς περὶ ταῦτα πάντα ἁρμόττων ἐστὶν κατὰ φύσιν. καθεύδων γὰρ οὐδεὶς οὐδενὸς ἄξιος, οὐδὲν μᾶλλον τοῦ μὴ ζῶντος· ἀλλʼ ὅστις τοῦ ζῆν ἡμῶν καὶ τοῦ φρονεῖν μάλιστά ἐστι κηδεμών, ἐγρήγορε
808cŞehirlerde geceleri uyanık duran yöneticiler kötülere, düşman olsun vatandaş olsun, korku verir; adillere ve itidalli olanlara ise hayranlık ve saygı uyandırır; hem kendilerine hem bütün şehre yararlı olurlar.
Böyle geçirilen bir gece, söylenen her şeye ek olarak şehirdeki herkesin psykhē'sine bir ölçüde cesaret de katar.
χρόνον ὡς πλεῖστον, τὸ πρὸς ὑγίειαν αὐτοῦ μόνον φυλάττων χρήσιμον, ἔστιν δὲ οὐ πολύ, καλῶς εἰς ἔθος ἰόν. ἐγρηγορότες δὲ ἄρχοντες ἐν πόλεσιν νύκτωρ φοβεροὶ μὲν κακοῖς, πολεμίοις τε ἅμα καὶ πολίταις, ἀγαστοὶ δὲ καὶ τίμιοι τοῖς δικαίοις τε καὶ σώφροσιν, ὠφέλιμοι δὲ αὑτοῖς τε καὶ συμπάσῃ τῇ πόλει.
νὺξ μὲν δὴ διαγομένη τοιαύτη τις πρὸς πᾶσι τοῖς εἰρημένοις ἀνδρείαν ἄν τινα προσπαρέχοιτο ταῖς ψυχαῖς ἑκάστων
808dGün ve şafak geri gelince çocuklar hocalarına gitmelidir. Koyunlar da başka hiçbir hayvan da çobansız yaşamamalıdır; çocuklar da lalalar olmadan, köleler de efendiler olmadan yaşamamalıdır. Çocuk bütün hayvanların idaresi en güç olanıdır; çünkü içindeki düşünme kaynağı henüz yola girmemiş olduğundan hayvanların en sinsisi, en hırçını ve en küstahı olur. Bu yüzden onu adeta birçok dizginle bağlamak gerekir: önce, dadılardan ve annelerinden ayrıldığında, çocukluğu ve toyluğu yüzünden lalalara; sonra da hür biri olarak, her türden hocalara ve derslere bağlanmalıdır.
τῶν ἐν ταῖς πόλεσιν· ἡμέρας δὲ ὄρθρου τε ἐπανιόντων παῖδας μὲν πρὸς διδασκάλους που τρέπεσθαι χρεών, ἄνευ ποιμένος δὲ οὔτε πρόβατα οὔτʼ ἄλλο οὐδέν πω βιωτέον, οὐδὲ δὴ παῖδας ἄνευ τινῶν παιδαγωγῶν οὐδὲ δούλους ἄνευ δεσποτῶν. ὁ δὲ παῖς πάντων θηρίων ἐστὶ δυσμεταχειριστότατον· ὅσῳ γὰρ μάλιστα ἔχει πηγὴν τοῦ φρονεῖν μήπω κατηρτυμένην, ἐπίβουλον καὶ δριμὺ καὶ ὑβριστότατον θηρίων γίγνεται. διὸ δὴ
808eAma ona bir köle gibi de davranılabilir: hür insanlardan rastlayan herkes, çocuk, lala ya da hoca bir hata yaparsa onları cezalandırsın.
Rastlayan biri hak edilen cezayı vermezse, önce en büyük ayıba uğrasın. Çocukların yönetimi için seçilen kanun koruyucu da, söylediğimiz durumlarla karşılaşıp cezalandırması gerekirken cezalandırmayan ya da yolunca cezalandırmayan bu kişiyi gözetsin. Gözü keskin olsun, çocukların yetiştirilmesine özellikle özen göstersin, onların tabiatlarını hep iyiye doğru ve kanunlara uygun olarak çevirerek doğrultsun.
πολλοῖς αὐτὸ οἷον χαλινοῖς τισιν δεῖ δεσμεύειν, πρῶτον μέν, τροφῶν καὶ μητέρων ὅταν ἀπαλλάττηται, παιδαγωγοῖς παιδίας καὶ νηπιότητος χάριν, ἔτι δʼ αὖ τοῖς διδάσκουσιν καὶ ὁτιοῦν καὶ μαθήμασιν ὡς ἐλεύθερον· ὡς δʼ αὖ δοῦλον, πᾶς ὁ προστυγχάνων τῶν ἐλευθέρων ἀνδρῶν κολαζέτω τόν τε παῖδα αὐτὸν καὶ τὸν παιδαγωγὸν καὶ διδάσκαλον, ἐὰν ἐξαμαρτάνῃ τίς τι τούτων.
ΑΘ. ἂν δʼ αὖ προστυγχάνων τις μὴ κολάζῃ τῇ δίκῃ, ὀνείδει μὲν ἐνεχέσθω πρῶτον τῷ μεγίστῳ, ὁ δὲ τῶν νομοφυλάκων
809aPeki kanun bu kişiyi yeterince nasıl terbiye edecek? Çünkü şimdiye kadar ona açık ve yeterli hiçbir şey söylemedi; kimini söyledi, kimini söylemedi.
ἐπὶ τὴν τῶν παίδων ἀρχὴν ᾑρημένος ἐπισκοπείτω τοῦτον τὸν ἐντυγχάνοντα οἷς λέγομεν καὶ μὴ κολάζοντα δέον κολάζειν, ἢ κολάζοντα μὴ κατὰ τρόπον, βλέπων δὲ ἡμῖν ὀξὺ καὶ διαφερόντως ἐπιμελούμενος τῆς τῶν παίδων τροφῆς κατευθυνέτω τὰς φύσεις αὐτῶν, ἀεὶ τρέπων πρὸς τἀγαθὸν κατὰ νόμους. τοῦτον δὲ αὐτὸν αὖ πῶς ἂν ἡμῖν ὁ νόμος αὐτὸς παιδεύσειεν ἱκανῶς; νῦν μὲν γὰρ δὴ εἴρηκεν οὐδέν πω
809bOysa elden geldiğince ona hiçbir şeyi eksik bırakmamalı, her şeyi açıklamalıdır ki o da başkalarına hem yol gösterici hem eğitici olsun. Koro dansıyla ilgili olarak, ezgiler ve danslar konusunda hangi taslağa uyanların seçilmesi, düzeltilmesi ve kutsanması gerektiği söylendi. Ama yazılı olup ölçüsüz olan eserlerden hangilerini ve nasıl kullanman gerektiğini, ey çocukların en iyi sorumlusu, senin yetiştirdiklerine ne vereceğini henüz söylemedik.
σαφὲς οὐδὲ ἱκανόν, ἀλλὰ τὰ μέν, τὰ δʼ οὔ· δεῖ δὲ εἰς δύναμιν μηδὲν παραλείπειν αὐτῷ, πάντα δὲ λόγον ἀφερμηνεύειν, ἵνα οὗτος τοῖς ἄλλοις μηνυτής τε ἅμα καὶ τροφεὺς γίγνηται. τὰ μὲν οὖν δὴ χορείας πέρι μελῶν τε καὶ ὀρχήσεως ἐρρήθη, τίνα τύπον ἔχοντα ἐκλεκτέα τέ ἐστιν καὶ ἐπανορθωτέα καὶ καθιερωτέα· τὰ δὲ ἐν γράμμασι μὲν ὄντα, ἄνευ δὲ μέτρων, ποῖα καὶ τίνα μεταχειρίζεσθαι χρή σοι τρόπον, ὦ ἄριστε τῶν
809cGerçi savaşla ilgili olarak onların öğrenmesi ve çalışması gereken şeyleri sözümüzde bulabilirsin. Ama önce yazı, ikinci olarak lir ve hesapla ilgili olanlar —bunlardan her birinin savaş, ev idaresi ve şehir yönetimi için gereken kadarını edinmesi gerektiğini söylemiştik—, ayrıca aynı amaçlar için tanrısal varlıkların dolanımlarına, yani yıldızlara, güneşe ve aya dair yararlı bilgilerden her şehrin düzenlemek zorunda olduğu kadarı... Neden söz ediyoruz? Günlerin ay dönemlerine, ayların da her bir yıla göre düzenlenmesinden; öyle ki mevsimler, kurbanlar ve bayramlar her biri kendine yaraşanı alarak tabiata uygun şekilde yürüsün, şehri canlı ve uyanık tutsun, tanrılara onurlarını versin, insanları da bu konularda daha bilinçli kılsın. İşte bütün bunlar sana kanun koyucu tarafından henüz yeterince açıklanmadı, dostum.
παίδων ἐπιμελητά, τοὺς ὑπὸ σοῦ τρεφομένους, οὐκ εἰρήκαμεν. καίτοι τὰ μὲν περὶ τὸν πόλεμον ἃ δεῖ μανθάνειν τε αὐτοὺς καὶ μελετᾶν ἔχεις τῷ λόγῳ, τὰ δὲ περὶ τὰ γράμματα πρῶτον, καὶ δεύτερον λύρας πέρι καὶ λογισμῶν, ὧν ἔφαμεν δεῖν ὅσα τε πρὸς πόλεμον καὶ οἰκονομίαν καὶ τὴν κατὰ πόλιν διοίκησιν χρῆναι ἑκάστους λαβεῖν, καὶ πρὸς τὰ αὐτὰ ταῦτα ἔτι τὰ χρήσιμα τῶν ἐν ταῖς περιόδοις τῶν θείων, ἄστρων τε πέρι καὶ ἡλίου καὶ σελήνης, ὅσα διοικεῖν ἀναγκαῖόν ἐστιν περὶ
ταῦτα πάσῃ πόλει—τίνων δὴ πέρι λέγομεν; ἡμερῶν τάξεως εἰς μηνῶν περιόδους καὶ μηνῶν εἰς ἕκαστον τὸν ἐνιαυτόν, ἵνα ὧραι καὶ θυσίαι καὶ ἑορταὶ τὰ προσήκοντʼ ἀπολαμβάνουσαι ἑαυταῖς ἕκασται τῷ κατὰ φύσιν ἄγεσθαι, ζῶσαν τὴν πόλιν καὶ ἐγρηγορυῖαν παρεχόμεναι, θεοῖς μὲν τὰς τιμὰς ἀποδιδῶσιν, τοὺς δὲ ἀνθρώπους περὶ αὐτὰ μᾶλλον ἔμφρονας ἀπεργάζωνται—ταῦτα οὔπω σοι πάντα ἱκανῶς, ὦ φίλε, παρὰ
809eŞimdi bundan sonra söylenecek olanlara dikkat et. Önce yazı konusunda yeterli bilgin olmadığını söyledik; bu sözle neyi eksik buluyorduk? Şunu: kanun koyucu sana, ölçülü bir vatandaş olacak kişinin bu derste tam bir ustalığa mı ulaşması gerektiğini, yoksa ona hiç el sürmemesi mi gerektiğini henüz söylemedi; lir konusunda da aynı şekilde. Şimdi el sürmeleri gerektiğini söylüyoruz.
On yaşındaki bir çocuğa yazı için yaklaşık üç yıl; lire başlamak için de on üç yaşı uygun bir zamandır, buna üç yıl daha devam edilmelidir.
τοῦ νομοθέτου διείρηται· πρόσεχε δὴ τὸν νοῦν τοῖς μετὰ ταῦτα μέλλουσιν ῥηθήσεσθαι. γραμμάτων εἴπομεν ὡς οὐχ ἱκανῶς ἔχεις πέρι τὸ πρῶτον, ἐπικαλοῦντες τί τῇ λέξει; τόδε, ὡς οὔπω διείρηκέ σοι πότερον εἰς ἀκρίβειαν τοῦ μαθήματος ἰτέον τὸν μέλλοντα πολίτην ἔσεσθαι μέτριον ἢ τὸ παράπαν οὐδὲ προσοιστέον· ὡς δʼ αὕτως καὶ περὶ λύραν. προσοιστέον μέντοι νῦν φαμεν.
ΑΘ. εἰς μὲν γράμματα παιδὶ δεκετεῖ σχεδὸν ἐνιαυτοὶ τρεῖς, λύρας δὲ ἅψασθαι τρία μὲν ἔτη καὶ δέκα
810aNe baba ne de çocuğun kendisi, öğrenmeye ister hevesli ister isteksiz olsun, bundan daha uzun ya da daha kısa süre bu işlerle uğraşarak kanuna aykırı davranamaz. Uymayan, biraz sonra anlatacağımız, çocuklara verilen onurlardan yoksun kalsın. Bu süreler içinde gençlerin neyi öğrenmesi, hocaların da neyi öğretmesi gerektiğini önce bir öğren.
γεγονόσιν ἄρχεσθαι μέτριος ὁ χρόνος, ἐμμεῖναι δὲ ἕτερα τρία. καὶ μήτε πλείω τούτων μήτʼ ἐλάττω πατρὶ μηδʼ αὐτῷ, φιλομαθοῦντι μηδὲ μισοῦντι, περὶ ταῦτα ἐξέστω μείζω μηδὲ ἐλάττω διατριβὴν ποιεῖσθαι παράνομον· ὁ δὲ μὴ πειθόμενος ἄτιμος τῶν παιδείων ἔστω τιμῶν, ἃς ὀλίγον ὕστερον ῥητέον. μανθάνειν δὲ ἐν τούτοις τοῖς χρόνοις δὴ τί ποτε δεῖ τοὺς νέους καὶ διδάσκειν αὖ τοὺς διδασκάλους, τοῦτο αὐτὸ πρῶτον
810bYazıyı, yazabilecek ve okuyabilecek hale gelene kadar çalışmak gerekir; tabiatın belirlenen yıllar içinde hızlandırmadığı kimselerde hızda ya da güzellikte kusursuzluğu bir yana bırakmalıdır. Lirsiz okunan, yazıya geçirilmiş eserlere gelince, bunların kimi ölçülü, kimi ritim kesimlerinden yoksundur; ritimden ve armoniden yoksun, sadece düzyazıyla kaleme alınmış bu eserleri, bu türden pek çok insanın bize bıraktığı tehlikeli yazılar sayarız.
μάνθανε. γράμματα μὲν τοίνυν χρὴ τὸ μέχρι τοῦ γράψαι τε καὶ ἀναγνῶναι δυνατὸν εἶναι διαπονεῖν· πρὸς τάχος δὲ ἢ κάλλος ἀπηκριβῶσθαί τισιν, οἷς μὴ φύσις ἐπέσπευσεν ἐν τοῖς τεταγμένοις ἔτεσιν, χαίρειν ἐᾶν. πρὸς δὲ δὴ μαθήματα ἄλυρα ποιητῶν κείμενα ἐν γράμμασι, τοῖς μὲν μετὰ μέτρων, τοῖς δʼ ἄνευ ῥυθμῶν τμημάτων, ἃ δὴ συγγράμματα κατὰ λόγον εἰρημένα μόνον, τητώμενα ῥυθμοῦ τε καὶ ἁρμονίας, σφαλερὰ
810cBunlarla, ey kanun koruyucuların en iyileri, ne yapacaksınız? Ya da kanun koyucu bunları nasıl kullanmanızı emrederse doğru bir düzenleme yapmış olur? Onun epey şaşkınlığa düşeceğini sanıyorum.
Kleinias: Nedir bu, yabancı? Gerçekten kendi kendine şaşırıp kalmış gibi konuşuyorsun.
Atinalı: Doğru anladın, Kleinias. Ama kanunlar konusunda ortaklarım olan size, bana kolay görüneni de görünmeyeni de söylemek zorundayım.
γράμμαθʼ ἡμῖν ἐστιν παρά τινων τῶν πολλῶν τοιούτων ἀνθρώπων καταλελειμμένα· οἷς, ὦ πάντων βέλτιστοι νομοφύλακες, τί χρήσεσθε; ἢ τί ποθʼ ὑμῖν ὁ νομοθέτης χρῆσθαι προστάξας ὀρθῶς ἂν τάξειε; καὶ μάλα ἀπορήσειν αὐτὸν προσδοκῶ.
ΚΛ. τί ποτε τοῦτο, ὦ ξένε, φαίνῃ πρὸς σαυτὸν ὄντως ἠπορηκὼς λέγειν;
ΑΘ. ὀρθῶς ὑπέλαβες, ὦ Κλεινία. πρὸς δὲ δὴ κοινωνοὺς ὑμᾶς ὄντας περὶ νόμων ἀνάγκη τό τε φαινόμενον εὔπορον καὶ τὸ μὴ φράζειν.
810dKleinias: Peki? Bu konuda şimdi ne söylüyorsun, seni böyle etkileyen nedir?
Atinalı: Söyleyeceğim: sayısız ağza karşı konuşmak hiç de kolay değil.
Kleinias: Ne o? Kanunlar hakkında daha önce söylediklerimizin çoğunluğun görüşüne aykırılığını küçük ve önemsiz mi sanıyorsun?
Atinalı: Çok doğru söylüyorsun. Anladığım kadarıyla benden şunu istiyorsun: birçoklarının nefret ettiği ama belki daha az olmayan başkalarının sevdiği —daha az olsalar bile hiç değilse daha kötü olmayan— aynı yolda, onlarla birlikte, tehlikeyi göze alıp cesaretle, bu konuşmalardan açılan kanun koyma yolunda hiç gevşemeden ilerlememi.
ΚΛ. τί οὖν; τί περὶ τούτων νῦν καὶ ποῖόν τι πεπονθὼς λέγεις;
ΑΘ. ἐρῶ δή· στόμασι γὰρ πολλάκις μυρίοις ἐναντία λέγειν οὐδαμῶς εὔπορον.
ΚΛ. τί δέ; σμικρὰ καὶ ὀλίγα δοκεῖ σοι τὰ ἔμπροσθεν ἡμῖν εἰρημένα περὶ νόμων κεῖσθαι τοῖς πολλοῖς ὑπεναντία;
ΑΘ. καὶ μάλα ἀληθὲς τοῦτό γε λέγεις· κελεύεις γὰρ δή με, ὡς ἐμοὶ φαίνεται, τῆς αὐτῆς ὁδοῦ ἐχθοδοποῦ γεγονυίας πολλοῖς—ἴσως δʼ οὐκ ἐλάττοσιν ἑτέροις προσφιλοῦς· εἰ δὲ
810eKleinias: Elbette.
Atinalı: Öyleyse gevşemiyorum. Diyorum ki bizim altı ölçülü destan şiirinin, üç ölçülü şiirin ve adı konmuş bütün ölçülerin pek çok şairi var; kimi ciddiyete, kimi güldürmeye yönelmiş. Sayısız ağız, doğru terbiye edilen gençlerin bunlarla beslenip doyurulması gerektiğini söylüyor; okumalarda onlara çok şey dinletip bütün şairleri baştan sona ezberleterek onları çok bilgili yapmak gerektiğini.
ἐλάττοσιν, οὔκουν χείροσί γε—μεθʼ ὧν διακελεύῃ με παρακινδυνεύοντά τε καὶ θαρροῦντα τὴν νῦν ἐκ τῶν παρόντων λόγων τετμημένην ὁδὸν τῆς νομοθεσίας πορεύεσθαι μηδὲν ἀνιέντα.
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. οὐ τοίνυν ἀνίημι. λέγω μὴν ὅτι ποιηταί τε ἡμῖν εἰσίν τινες ἐπῶν ἑξαμέτρων πάμπολλοι καὶ τριμέτρων καὶ πάντων δὴ τῶν λεγομένων μέτρων, οἱ μὲν ἐπὶ σπουδήν, οἱ δʼ ἐπὶ γέλωτα ὡρμηκότες, ἐν οἷς φασι δεῖν οἱ πολλάκις μυρίοι τοὺς ὀρθῶς παιδευομένους τῶν νέων τρέφειν καὶ διακορεῖς ποιεῖν, πολυηκόους τʼ ἐν ταῖς ἀναγνώσεσιν ποιοῦντας καὶ
811aKimileri de hepsinden en önemli yerleri seçip bazı bütün söylevleri bir araya toplayarak, biri bizde çok tecrübe ve çok bilgi sayesinde iyi ve bilge olacaksa bunları ezberleyip hafızasına yerleştirmesi gerektiğini söylüyor. Şimdi benden, onlara açık açık neyi doğru neyi yanlış söylediklerini göstermemi mi istiyorsun?
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Peki bütün bunlar hakkında tek bir sözle ne söylesem yeterli olur?
πολυμαθεῖς, ὅλους ποιητὰς ἐκμανθάνοντας· οἱ δὲ ἐκ πάντων κεφάλαια ἐκλέξαντες καί τινας ὅλας ῥήσεις εἰς ταὐτὸν συναγαγόντες, ἐκμανθάνειν φασὶ δεῖν εἰς μνήμην τιθεμένους, εἰ μέλλει τις ἀγαθὸς ἡμῖν καὶ σοφὸς ἐκ πολυπειρίας καὶ πολυμαθίας γενέσθαι. τούτοις δὴ σὺ κελεύεις ἐμὲ τὰ νῦν παρρησιαζόμενον ἀποφαίνεσθαι τί τε καλῶς λέγουσι καὶ τί μή;
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. τί δή ποτʼ ἂν οὖν περὶ ἁπάντων τούτων ἑνὶ λόγῳ
811bSanırım şöyle bir şey; buna herkes de hak verir: bu şairlerin her biri pek çok şeyi güzel, pek çok şeyi de tersine söylemiştir. Durum böyleyse, çok bilgiliğin çocuklar için tehlikeli olduğunu söylüyorum.
Kleinias: Peki kanun koruyucuya ne öğütlersin?
Atinalı: Neyle ilgili olarak?
Kleinias: Hangi örneğe bakarak gençlerin hepsine bir şeyi öğrenmeye izin verip bir şeyi yasaklayacağıyla ilgili olarak. Söyle, hiç çekinme.
φράζων εἴποιμʼ ἂν ἱκανόν; οἶμαι μὲν τὸ τοιόνδε σχεδόν, ὃ καὶ πᾶς ἄν μοι συγχωρήσειεν, πολλὰ μὲν ἕκαστον τούτων εἰρηκέναι καλῶς, πολλὰ δὲ καὶ τοὐναντίον· εἰ δʼ οὕτω τοῦτʼ ἔχει, κίνδυνόν φημι εἶναι φέρουσαν τοῖς παισὶν τὴν πολυμαθίαν.
ΚΛ. πῶς οὖν καὶ τί παραινοίης ἂν τῷ νομοφύλακι;
ΑΘ. τοῦ πέρι λέγεις;
ΚΛ. τοῦ πρὸς τί παράδειγμά ποτε ἀποβλέψας ἂν τὸ μὲν
811cAtinalı: Sevgili Kleinias, bir bakıma şansım yaver gitmiş gibi görünüyor.
Kleinias: Ne bakımdan?
Atinalı: Bir örnekten büsbütün yoksun olmamam bakımından. Şafaktan beri buraya kadar ele aldığımız konuşmalara şimdi bakınca —bana kalırsa, tanrıların bir tür ilhamı olmadan değil— bunlar bana tam da bir tür şiire benzer şekilde söylenmiş göründü. Belki de hiç şaşırtıcı olmayan bir şey geldi başıma: kendi sözlerimize toplu halde bakınca çok hoşnut oldum.
ἐῴη πάντας μανθάνειν τοὺς νέους, τὸ δʼ ἀποκωλύοι. λέγε καὶ μηδὲν ἀπόκνει λέγων.
ΑΘ. ὠγαθὲ Κλεινία, κινδυνεύω κατά γέ τινα τρόπον ηὐτυχηκέναι.
ΚΛ. τοῦ δὴ πέρι;
ΑΘ. τοῦ μὴ παντάπασι παραδείγματος ἀπορεῖν. νῦν γὰρ ἀποβλέψας πρὸς τοὺς λόγους οὓς ἐξ ἕω μέχρι δεῦρο δὴ διεληλύθαμεν ἡμεῖς—ὡς μὲν ἐμοὶ φαινόμεθα, οὐκ ἄνευ τινὸς ἐπιπνοίας θεῶν—ἔδοξαν δʼ οὖν μοι παντάπασι ποιήσει τινὶ προσομοίως εἰρῆσθαι. καί μοι ἴσως οὐδὲν θαυμαστὸν πάθος
811dÇünkü şiirlerde ya da düzyazıyla söylenmiş olarak öğrendiğim ve dinlediğim sözlerin çoğu içinde bunlar bana en ölçülü ve gençlerin dinlemesine en uygun sözler olarak göründü. Kanun koruyucuya ve eğitimciye de, sanırım, bundan daha iyi bir örnek gösteremem: hocalara, çocuklara bunları ve bunlara bağlı, benzer şeyleri öğretmelerini öğütlesin. Şairlerin eserlerini ya da düzyazıyla yazılmış eserleri incelerken, ya da yazıya geçirilmeden öylece söylenmiş sözlerde, bu sözlerin kardeşi sayılacak şeylere rastlarsa onları asla bırakmasın, yazıya geçirtsin.
ἐπῆλθε, λόγους οἰκείους οἷον ἁθρόους ἐπιβλέψαντι μάλα ἡσθῆναι· τῶν γὰρ δὴ πλείστων λόγων οὓς ἐν ποιήμασιν ἢ χύδην οὕτως εἰρημένους μεμάθηκα καὶ ἀκήκοα, πάντων μοι μετριώτατοί γε εἶναι κατεφάνησαν καὶ προσήκοντες τὰ μάλιστα ἀκούειν νέοις. τῷ δὴ νομοφύλακί τε καὶ παιδευτῇ παράδειγμα οὐκ ἂν ἔχοιμι, ὡς οἶμαι, τούτου βέλτιον φράζειν, ἢ ταῦτά τε διδάσκειν παρακελεύεσθαι τοῖσι διδασκάλοις
811eİlk olarak hocaların kendilerini bunları öğrenmeye ve övmeye zorlasın. Hocalardan bunları beğenmeyenleri yardımcı olarak kullanmasın; övgüde ona katılanları kullansın ve gençleri öğretip terbiye etmeleri için onlara teslim etsin.
τοὺς παῖδας, τά τε τούτων ἐχόμενα καὶ ὅμοια, ἂν ἄρα που περιτυγχάνῃ ποιητῶν τε ποιήματα διεξιὼν καὶ γεγραμμένα καταλογάδην ἢ καὶ ψιλῶς οὕτως ἄνευ τοῦ γεγράφθαι λεγόμενα, ἀδελφά που τούτων τῶν λόγων, μὴ μεθιέναι τρόπῳ μηδενί, γράφεσθαι δέ·
ΑΘ. καὶ πρῶτον μὲν τοὺς διδασκάλους αὐτοὺς ἀναγκάζειν μανθάνειν καὶ ἐπαινεῖν, οὓς δʼ ἂν μὴ ἀρέσκῃ τῶν διδασκάλων, μὴ χρῆσθαι τούτοις συνεργοῖς, οὓς δʼ ἂν τῷ ἐπαίνῳ συμψήφους ἔχῃ, τούτοις χρώμενον, τοὺς
812aYazı hocaları ve yazı hakkında anlattığım hikâye burada ve böyle bitsin.
Kleinias: Baştan koyduğumuz ilkeye bakılırsa, yabancı, ortaya koyduğumuz sözlerin dışına çıkmıyoruz gibi geliyor bana; ama bütünü doğru yapıp yapmadığımızı kesin olarak söylemek belki zor.
Atinalı: Bu, Kleinias, sık sık söylediğimiz gibi, kanunlar üzerine bütün açıklamanın sonuna vardığımızda muhtemelen daha açık olacaktır.
νέους αὐτοῖς παραδιδόναι διδάσκειν τε καὶ παιδεύειν. οὗτός μοι μῦθος ἐνταῦθα καὶ οὕτω τελευτάτω, περὶ γραμματιστῶν τε εἰρημένος ἅμα καὶ γραμμάτων.
ΚΛ. κατὰ μὲν τὴν ὑπόθεσιν, ὦ ξένε, ἔμοιγε οὐ φαινόμεθα ἐκτὸς πορεύεσθαι τῶν ὑποτεθέντων λόγων· εἰ δὲ τὸ ὅλον κατορθοῦμεν ἢ μή, χαλεπὸν ἴσως διισχυρίζεσθαι.
ΑΘ. τότε γάρ, ὦ Κλεινία, τοῦτό γʼ αὐτὸ ἔσται καταφανέστερον, ὡς εἰκός, ὅταν, ὃ πολλάκις εἰρήκαμεν, ἐπὶ τέλος ἀφικώμεθα πάσης τῆς διεξόδου περὶ νόμων.
812bKleinias: Doğru.
Atinalı: Yazı hocasından sonra kithara hocasına seslenmemiz gerekmez mi?
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Bana öyle geliyor ki önceki sözlerimizi hatırlayarak kithara hocalarına, öğretimin ve bu tür şeylerle ilgili bütün terbiyenin kendilerine düşen payını vermeliyiz.
Kleinias: Hangi sözlerden bahsediyorsun?
Atinalı: Sanırım, Dionysos'un altmış yaşındaki şarkıcılarının ritimler ve armonilerin yapısı konusunda özellikle ince bir duyarlılığa sahip olması gerektiğini söylemiştik. Böylece psykhē duygulara kapıldığında, ezgilerdeki taklidin iyisini ve kötüsünü, yani iyi psykhē'nin benzerlerini ve zıddınınkileri seçebilecek durumda olan kişi, birini atsın, öbürünü ortaya koyup gençlerin psykhē'lerine ilahi olarak söylesin ve onları büyülesin; her birini taklitler aracılığıyla aretē'yi edinmenin peşinden gelmeye çağırsın.
ΚΛ. ὀρθῶς.
ΑΘ. ἆρʼ οὖν οὐ μετὰ τὸν γραμματιστὴν ὁ κιθαριστὴς ἡμῖν προσρητέος;
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. τοῖς κιθαρισταῖς μὲν τοίνυν ἡμᾶς δοκῶ τῶν ἔμπροσθεν λόγων ἀναμνησθέντας τὸ προσῆκον νεῖμαι τῆς τε διδασκαλίας ἅμα καὶ πάσης τῆς περὶ τὰ τοιαῦτα παιδεύσεως.
ΚΛ. ποίων δὴ πέρι λέγεις;
ΑΘ. ἔφαμεν, οἶμαι, τοὺς τοῦ Διονύσου τοὺς ἑξηκοντούτας ᾠδοὺς διαφερόντως εὐαισθήτους δεῖν γεγονέναι περί
812cKleinias: Çok doğru söylüyorsun.
τε τοὺς ῥυθμοὺς καὶ τὰς τῶν ἁρμονιῶν συστάσεις, ἵνα τὴν τῶν μελῶν μίμησιν τὴν εὖ καὶ τὴν κακῶς μεμιμημένην, ἐν τοῖς παθήμασιν ὅταν ψυχὴ γίγνηται, τά τε τῆς ἀγαθῆς ὁμοιώματα καὶ τὰ τῆς ἐναντίας ἐκλέξασθαι δυνατὸς ὤν τις, τὰ μὲν ἀποβάλλῃ, τὰ δὲ προφέρων εἰς μέσον ὑμνῇ καὶ ἐπᾴδῃ ταῖς τῶν νέων ψυχαῖς, προκαλούμενος ἑκάστους εἰς ἀρετῆς ἕπεσθαι κτῆσιν συνακολουθοῦντας διὰ τῶν μιμήσεων.
ΚΛ. ἀληθέστατα λέγεις.
812dAtinalı: Bu amaçla hem kithara hocası hem öğrenci, tellerin seslerinin açık seçik olması için lirin seslerinden yararlanmalı, sesi söylenen sese tel tel uygun vermelidir. Ama lirin farklı sesler ve süslemeler çıkarmasına —tellerin bir ezgiyi, ezgiyi besteleyen şairin başka bir ezgiyi çalmasına—, sıklıkla seyrekliğin, hızla yavaşlığın, tizle pesin uyumlu ve karşıt seslerle bir araya getirilmesine, ritimlerin de her türlü süslemesinin lirin seslerine uydurulmasına gelince, bunların hiçbiri musikînin yararlı yanını üç yıl içinde hızla kavraması gerekenlere sunulmamalıdır.
ΑΘ. τούτων τοίνυν δεῖ χάριν τοῖς φθόγγοις τῆς λύρας προσχρῆσθαι, σαφηνείας ἕνεκα τῶν χορδῶν, τόν τε κιθαριστὴν καὶ τὸν παιδευόμενον, ἀποδιδόντας πρόσχορδα τὰ φθέγματα τοῖς φθέγμασι· τὴν δʼ ἑτεροφωνίαν καὶ ποικιλίαν τῆς λύρας, ἄλλα μὲν μέλη τῶν χορδῶν ἱεισῶν, ἄλλα δὲ τοῦ τὴν μελῳδίαν συνθέντος ποιητοῦ, καὶ δὴ καὶ πυκνότητα μανότητι καὶ τάχος βραδυτῆτι καὶ ὀξύτητα βαρύτητι σύμφωνον
812eÇünkü zıt şeyler birbirini karıştırarak öğrenmeyi zorlaştırır; oysa gençlerin olabildiğince kolay öğrenmesi gerekir. Çünkü onlara buyrulmuş zorunlu dersler ne küçük ne azdır; söz ilerledikçe zamanla bunları gösterecektir.
Eğitimcimiz musikîyle bu şekilde ilgilensin. Ezgilerin ve sözlerin kendilerine gelince, koro hocalarının ne tür şeyleri öğretmesi gerektiği de daha önce bütünüyle açıklandı: bunların kutsanması, her birinin bayramlara uydurulması ve şehirlere uğurlu bir haz sunarak yararlı olması gerektiğini söylemiştik.
καὶ ἀντίφωνον παρεχομένους, καὶ τῶν ῥυθμῶν ὡσαύτως παντοδαπὰ ποικίλματα προσαρμόττοντας τοῖσι φθόγγοις τῆς λύρας, πάντα οὖν τὰ τοιαῦτα μὴ προσφέρειν τοῖς μέλλουσιν ἐν τρισὶν ἔτεσιν τὸ τῆς μουσικῆς χρήσιμον ἐκλήψεσθαι διὰ τάχους. τὰ γὰρ ἐναντία ἄλληλα ταράττοντα δυσμάθειαν παρέχει, δεῖ δὲ ὅτι μάλιστα εὐμαθεῖς εἶναι τοὺς νέους· τὰ γὰρ ἀναγκαῖα οὐ σμικρὰ οὐδʼ ὀλίγα αὐτοῖς ἐστι προστεταγμένα μαθήματα, δείξει δὲ αὐτὰ προϊὼν ὁ λόγος ἅμα τῷ χρόνῳ.
ΑΘ. ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτω περὶ τῆς μουσικῆς ἡμῖν ὁ παιδευτὴς ἐπιμελείσθω· τὰ δὲ μελῶν αὐτῶν αὖ καὶ ῥημάτων, οἷα τοὺς χοροδιδασκάλους καὶ ἃ δεῖ διδάσκειν, καὶ
813aKleinias: Bunu da doğru açıkladın.
Atinalı: Çok doğru. Musikîden sorumlu olarak seçilen yönetici bunları da bizden devralıp iyi bir talihle ilgilensin. Biz de dans ve bedenle ilgili bütün jimnastik hakkında önceden söylediklerimize ekleyelim: musikînin öğretimiyle ilgili geride kalanı açıkladığımız gibi, jimnastik için de aynı şeyi yapalım.
ταῦτα ἡμῖν ἐν τοῖς πρόσθεν διείρηται πάντα, ἃ δὴ καθιερωθέντα ἔφαμεν δεῖν, ταῖς ἑορταῖς ἕκαστα ἁρμόττοντα, ἡδονὴν εὐτυχῆ ταῖς πόλεσιν παραδιδόντα ὠφελεῖν.
ΚΛ. ἀληθῆ καὶ ταῦτα διείρηκας.
ΑΘ. ἀληθέστατα τοίνυν. καὶ ταῦθʼ ἡμῖν παραλαβὼν ὁ περὶ τὴν μοῦσαν ἄρχων αἱρεθεὶς ἐπιμελείσθω μετὰ τύχης εὐμενοῦς, ἡμεῖς δὲ ὀρχήσεώς τε πέρι καὶ ὅλης τῆς περὶ τὸ σῶμα γυμναστικῆς πρὸς τοῖς ἔμπροσθεν εἰρημένοις ἀποδῶμεν·
813bKız ve erkek çocukların dans etmeyi ve jimnastik yapmayı öğrenmesi gerekir, değil mi?
Kleinias: Evet.
Atinalı: Erkek çocuklar için erkek dans hocaları, kızlar için de kadın dans hocaları olursa onları çalıştırmak bakımından daha elverişli olur.
Kleinias: Böyle olsun.
Atinalı: Yine en çok iş yükü olacak kişiyi, çocukların sorumlusunu çağıralım; o hem musikî hem jimnastikle ilgileneceği için pek boş vakti olmayacak.
καθάπερ μουσικῆς τὸ διδασκαλικὸν ὑπόλοιπον ὂν ἀπέδομεν, ὡσαύτως ποιῶμεν καὶ γυμναστικῆς. τοὺς γὰρ παῖδάς τε καὶ τὰς παῖδας ὀρχεῖσθαι δὴ δεῖ καὶ γυμνάζεσθαι μανθάνειν· ἦ γάρ;
ΚΛ. ναί.
ΑΘ. τοῖς μὲν τοίνυν παισὶν ὀρχησταί, ταῖς δὲ ὀρχηστρίδες ἂν εἶεν πρὸς τὸ διαπονεῖν οὐκ ἀνεπιτηδειότερον.
ΚΛ. ἔστω δὴ ταύτῃ.
ΑΘ. πάλιν δὴ τὸν τὰ πλεῖστα ἕξοντα πράγματα καλῶμεν,
813cKleinias: Peki yaşlı biri olduğu halde bunca şeyle nasıl ilgilenebilecek?
Atinalı: Kolayca, dostum. Çünkü kanun ona bu görev için vatandaşlardan dilediği erkekleri ve kadınları yanına alma yetkisi vermiştir ve verecektir. Kimleri alması gerektiğini bilecek ve bu konuda hata yapmak istemeyecektir; çünkü görevin büyüklüğünü bilerek ona akıllıca bir saygı duyar ve şunu hesaba katar: gençler iyi yetiştirilmişse ve iyi yetiştiriliyorsa her işimiz yolunda gider; yetiştirilmezse... Bunu söylemeye değmez, yeni bir şehir hakkında söylemeyelim de; kehanete düşkün olanlara saygımızdan.
τὸν τῶν παίδων ἐπιμελητήν, ὃς τῶν τε περὶ μουσικὴν τῶν τε περὶ γυμναστικὴν ἐπιμελούμενος οὐ πολλὴν ἕξει σχολήν.
ΚΛ. πῶς οὖν δυνατὸς ἔσται πρεσβύτερος ὢν τοσούτων ἐπιμελεῖσθαι;
ΑΘ. ῥᾳδίως, ὦ φίλε. ὁ νόμος γὰρ αὐτῷ δέδωκεν καὶ δώσει προσλαμβάνειν εἰς ταύτην τὴν ἐπιμέλειαν τῶν πολιτῶν ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν οὓς ἂν ἐθέλῃ, γνώσεται δὲ οὓς δεῖ, καὶ βουλήσεται μὴ πλημμελεῖν εἰς ταῦτα, αἰδούμενος
813dBunlar hakkında, yani danslar ve gymnasionlardaki bütün hareketler hakkında çok şey söyledik. Çünkü savaşla ilgili bütün beden çalışmalarını da idmandan sayıyoruz: okçuluğu, her türlü atışı, hafif kalkanla dövüşü, her türlü silahlı dövüşü, taktik manevraları, ordu yürüyüşlerini, ordugâh kurmayı ve biniciliğe yönelik bütün dersleri.
ἐμφρόνως καὶ γιγνώσκων τῆς ἀρχῆς τὸ μέγεθος, λογισμῷ τε συνὼν ὡς εὖ μὲν τραφέντων καὶ τρεφομένων τῶν νέων πάντα ἡμῖν κατʼ ὀρθὸν πλεῖ, μὴ δέ—οὔτʼ εἰπεῖν ἄξιον οὔθʼ ἡμεῖς λέγομεν ἐπὶ καινῇ πόλει τοὺς σφόδρα φιλομαντευτὰς σεβόμενοι. πολλὰ μὲν οὖν ἡμῖν καὶ περὶ τούτων εἴρηται, τῶν περὶ τὰς ὀρχήσεις καὶ περὶ πᾶσαν τὴν τῶν γυμνασίων κίνησιν· γυμνάσια γὰρ τίθεμεν καὶ τὰ περὶ τὸν πόλεμον ἅπαντα τοῖς σώμασι διαπονήματα τοξικῆς τε καὶ πάσης
813eBütün bunların, şehirden ücret alan ortak hocaları olmalıdır. Öğrencileri de şehirdeki erkek çocuklar ve erkekler olmalı; kızlar ve kadınlar da bütün bunları bilmelidir. Kızken bütün silahlı dansı ve dövüşü çalışmış olsunlar; kadın olunca da manevralara, saflara, silahları bırakıp almaya alışmış olsunlar. Başka hiçbir şey için değilse bile şunun için: günün birinde bütün halkın bütün kuvvetiyle şehri bırakıp dışarıda sefere çıkması gerekirse, çocukları ve şehrin geri kalanını koruyacak olanlar hiç değilse bu kadarına yetebilsin. Ya da tersine —hiçbir şeyin olmayacağına yemin edilemez— dışarıdan barbar ya da Yunan düşmanlar büyük bir güç ve şiddetle saldırıp şehrin kendisi için savaşmayı zorunlu kılarsa ne olur? Kadınlar o kadar utanç verici biçimde yetiştirilmişse ki kuşlar gibi yavruları için en güçlü hayvana karşı bile dövüşüp ölmeyi ve her tehlikeyi göze almayı istemezler de hemen tapınaklara koşup bütün sunakları ve mabetleri doldururlar, insan soyunun bütün hayvanların tabiatça en korkağı olduğu kanaatini yayarlarsa, bu, şehrin düzeni için büyük bir kusur olur.
ῥίψεως καὶ πελταστικῆς καὶ πάσης ὁπλομαχίας καὶ διεξόδων τακτικῶν καὶ ἁπάσης πορείας στρατοπέδων καὶ στρατοπεδεύσεων καὶ ὅσα εἰς ἱππικὴν μαθήματα συντείνει.
ΑΘ. πάντων γὰρ τούτων διδασκάλους τε εἶναι δεῖ κοινούς, ἀρνυμένους μισθὸν παρὰ τῆς πόλεως, καὶ τούτων μαθητὰς τοὺς ἐν τῇ πόλει παῖδάς τε καὶ ἄνδρας, καὶ κόρας καὶ γυναῖκας πάντων τούτων ἐπιστήμονας, κόρας μὲν οὔσας ἔτι πᾶσαν τὴν ἐν ὅπλοις ὄρχησιν καὶ μάχην μεμελετηκυίας, γυναῖκας δέ, διεξόδων
καὶ τάξεων καὶ θέσεως καὶ ἀναιρέσεως ὅπλων ἡμμένας, εἰ μηδενὸς ἕνεκα, ἀλλʼ εἴ ποτε δεήσειε πανδημεὶ πάσῃ τῇ δυνάμει καταλείποντας τὴν πόλιν ἔξω στρατεύεσθαι, τοὺς φυλάξοντας παῖδάς τε καὶ τὴν ἄλλην πόλιν ἱκανοὺς εἶναι τό γε τοσοῦτον, ἢ καὶ τοὐναντίον, ὧν οὐδὲν ἀπώμοτον, ἔξωθεν πολεμίους εἰσπεσόντας ῥώμῃ τινὶ μεγάλῃ καὶ βίᾳ, βαρβάρους εἴτε Ἕλληνας, ἀνάγκην παρασχεῖν περὶ αὐτῆς τῆς πόλεως τὴν διαμάχην γίγνεσθαι, πολλή που κακία
814bKleinias: Hayır, Zeus adına, yabancı; nerede olursa olsun, zararı bir yana, bu hiç de yakışık almaz.
πολιτείας οὕτως αἰσχρῶς τὰς γυναῖκας εἶναι τεθραμμένας, ὡς μηδʼ ὥσπερ ὄρνιθας περὶ τέκνων μαχομένας πρὸς ὁτιοῦν τῶν ἰσχυροτάτων θηρίων ἐθέλειν ἀποθνῄσκειν τε καὶ πάντας κινδύνους κινδυνεύειν, ἀλλʼ εὐθὺς πρὸς ἱερὰ φερομένας, πάντας βωμούς τε καὶ ναοὺς ἐμπιμπλάναι, καὶ δόξαν τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους καταχεῖν ὡς πάντων δειλότατον φύσει θηρίων ἐστίν.
ΚΛ. οὐ μὰ τὸν Δία, ὦ ξένε, οὐδαμῶς εὔσχημον γίγνοιτʼ
814cAtinalı: Öyleyse şu kanunu koyalım mı: kadınlar savaşla ilgili işleri hiç değilse bu ölçüde ihmal etmemeli, bütün erkek ve kadın vatandaşlar bunlarla ilgilenmelidir?
Kleinias: Ben kabul ediyorum.
Atinalı: Güreşin bir kısmını anlattık; ama bana kalırsa en önemli kısmını anlatmadık. Onu bedenle göstermeden yalnız sözle anlatmak da kolay değil. Bunu, söz fiille birlikte gelip açık bir şey gösterdiğinde karara bağlarız: hem anlattığı öbür şeyler hakkında, hem de bu tür güreşin bütün hareketler içinde savaştaki dövüşe gerçekten açık ara en yakın olanı olduğu hakkında; ayrıca bunun savaş için yapılması gerektiği, savaşın güreş için öğrenilmediği hakkında.
ἄν, τοῦ κακοῦ χωρίς, τοῦτο ἐν πόλει ὅπου γίγνοιτο.
ΑΘ. οὐκοῦν τιθῶμεν τὸν νόμον τοῦτον, μέχρι γε τοσούτου μὴ ἀμελεῖσθαι τὰ περὶ τὸν πόλεμον γυναιξὶν δεῖν, ἐπιμελεῖσθαι δὲ πάντας τοὺς πολίτας καὶ τὰς πολίτιδας;
ΚΛ. ἐγὼ γοῦν συγχωρῶ.
ΑΘ. πάλης τοίνυν τὰ μὲν εἴπομεν, ὃ δʼ ἐστὶ μέγιστον, ὡς ἐγὼ φαίην ἄν, οὐκ εἰρήκαμεν, οὐδʼ ἔστι ῥᾴδιον ἄνευ τοῦ τῷ σώματι δεικνύντα ἅμα καὶ τῷ λόγῳ φράζειν. τοῦτʼ οὖν
814dKleinias: Bunu güzel söylüyorsun.
Atinalı: Şimdilik palestradaki gücün sağladıkları hakkında buraya kadar söylenmiş olsun. Bedenin öbür bütün hareketlerine gelince —ki büyük bölümüne dans demek doğru olur—, bunun iki türü olduğunu düşünmek gerekir: biri daha güzel bedenleri ağırbaşlılığa doğru taklit eder, öbürü daha çirkin olanları bayağılığa doğru taklit eder; bayağı olanın da iki, ciddi olanın da iki türü vardır.
τότε κρινοῦμεν, ὅταν ἔργῳ λόγος ἀκολουθήσας μηνύσῃ τι σαφὲς τῶν τε ἄλλων ὧν εἴρηκεν πέρι, καὶ ὅτι τῇ πολεμικῇ μάχῃ πασῶν κινήσεων ὄντως ἐστὶ συγγενὴς πολὺ μάλισθʼ ἡμῖν ἡ τοιαύτη πάλη, καὶ δὴ καὶ ὅτι δεῖ ταύτην ἐκείνης χάριν ἐπιτηδεύειν, ἀλλʼ οὐκ ἐκείνην ταύτης ἕνεκα μανθάνειν.
ΚΛ. καλῶς τοῦτό γε λέγεις.
ΑΘ. νῦν δὴ τῆς μὲν περὶ παλαίστραν δυνάμεως τὸ μέχρι δεῦρʼ ἡμῖν εἰρήσθω· περὶ δὲ τῆς ἄλλης κινήσεως παντὸς
814eCiddi olanın bir türü, savaşta ve şiddetli zahmetlere dalmış güzel bedenlerin ve yiğit psykhē'nin dansıdır; öbürü ise başarı ve ölçülü hazlar içinde bulunan itidalli bir psykhē'nin dansıdır. Buna, tabiatına uygun olarak, barış dansı denebilir.
τοῦ σώματος, ἧς τὸ πλεῖστον μέρος ὄρχησίν τινά τις προσαγορεύων ὀρθῶς ἂν φθέγγοιτο, δύο μὲν αὐτῆς εἴδη χρὴ νομίζειν εἶναι, τὴν μὲν τῶν καλλιόνων σωμάτων ἐπὶ τὸ σεμνὸν μιμουμένην, τὴν δὲ τῶν αἰσχιόνων ἐπὶ τὸ φαῦλον, καὶ πάλιν τοῦ φαύλου τε δύο καὶ τοῦ σπουδαίου δύο ἕτερα.
ΑΘ. τοῦ δὴ σπουδαίου τὴν μὲν κατὰ πόλεμον καὶ ἐν βιαίοις ἐμπλακέντων πόνοις σωμάτων μὲν καλῶν, ψυχῆς δʼ ἀνδρικῆς, τὴν δʼ ἐν εὐπραγίαις τε οὔσης ψυχῆς σώφρονος ἐν ἡδοναῖς τε ἐμμέτροις· εἰρηνικὴν ἄν τις λέγων κατὰ φύσιν τὴν τοιαύτην
815aBunlardan barış dansından farklı olan savaş dansına haklı olarak pyrrikhē denebilir. Bu dans her türlü darbeden ve atıştan sakınmayı —yana kaçmayı, geri çekilmeyi, havaya sıçramayı ve yere çökmeyi— taklit eder; bunların tersi olan saldırı duruşlarını da, ok ve cirit atışlarını ve her türlü darbeyi taklit etmeye çalışır. İyi bedenlerin ve psykhē'lerin taklidi yapılırken, beden uzuvları çoğunlukla dosdoğru uzanınca ortaya çıkan diklik ve gerginlik doğru sayılır; bunun tersi doğru kabul edilmez.
ὄρχησιν λέγοι. τὴν πολεμικὴν δὴ τούτων, ἄλλην οὖσαν τῆς εἰρηνικῆς, πυρρίχην ἄν τις ὀρθῶς προσαγορεύοι, τάς τε εὐλαβείας πασῶν πληγῶν καὶ βολῶν ἐκνεύσεσι καὶ ὑπείξει πάσῃ καὶ ἐκπηδήσεσιν ἐν ὕψει καὶ σὺν ταπεινώσει μιμουμένην, καὶ τὰς ταύταις ἐναντίας, τὰς ἐπὶ τὰ δραστικὰ φερομένας αὖ σχήματα, ἔν τε ταῖς τῶν τόξων βολαῖς καὶ ἀκοντίων καὶ πασῶν πληγῶν μιμήματα ἐπιχειρούσας μιμεῖσθαι· τό τε ὀρθὸν ἐν τούτοις καὶ τὸ εὔτονον, τῶν ἀγαθῶν σωμάτων
815bBarış dansında ise her birinde şuna bakmak gerekir: kanuna saygılı insanların koro danslarında güzel dansı tabiatına uygun ve yaraşır şekilde mi, yoksa yanlış mı icra ediyor? Önce tartışmalı olan dansı tartışmasız olandan ayırmak gerekir.
καὶ ψυχῶν ὁπόταν γίγνηται μίμημα, εὐθυφερὲς ὡς τὸ πολὺ τῶν τοῦ σώματος μελῶν γιγνόμενον, ὀρθὸν μὲν τὸ τοιοῦτον, τὸ δὲ τούτοις τοὐναντίον οὐκ ὀρθὸν ἀποδεχόμενον. τὴν δὲ εἰρηνικὴν ὄρχησιν τῇδʼ αὖ θεωρητέον ἑκάστων, εἴτε ὀρθῶς εἴτε μὴ κατὰ φύσιν τις τῆς καλῆς ὀρχήσεως ἀντιλαμβανόμενος ἐν χορείαις πρεπόντως εὐνόμων ἀνδρῶν διατελεῖ. τὴν τοίνυν ἀμφισβητουμένην ὄρχησιν δεῖ πρῶτον χωρὶς τῆς
815cBu hangisidir ve ikisini nasıl ayırmalı? Bakkhik dans ve onun ardından gelen danslar var: dediklerine göre, bazı arınma ve erginlenme ayinleri yaparken Nymphalar, Panlar, Silenoslar ve Satyrlar adını verdikleri sarhoş varlıkları taklit ederler. Bu dans türünün bütünü ne barış dansı ne savaş dansı olarak, ne de ne amaçladığı söylenerek kolayca tanımlanabilir. Bana kalırsa onu şöyle ayırmak en doğrusudur: onu savaş dansından da barış dansından da ayrı koyup bu dans türünün şehre yakışmadığını söyleyelim, onu bulunduğu yerde bırakalım ve şimdi tartışmasız bizim olan savaş ve barış dansına dönelim.
ἀναμφισβητήτου διατεμεῖν. τίς οὖν αὕτη, καὶ πῇ δεῖ χωρὶς τέμνειν ἑκατέραν; ὅση μὲν βακχεία τʼ ἐστὶν καὶ τῶν ταύταις ἑπομένων, ἃς Νύμφας τε καὶ Πᾶνας καὶ Σειληνοὺς καὶ Σατύρους ἐπονομάζοντες, ὥς φασιν, μιμοῦνται κατῳνωμένους, περὶ καθαρμούς τε καὶ τελετάς τινας ἀποτελούντων, σύμπαν τοῦτο τῆς ὀρχήσεως τὸ γένος οὔθʼ ὡς εἰρηνικὸν οὔθʼ ὡς πολεμικὸν οὔθʼ ὅτι ποτὲ βούλεται ῥᾴδιον ἀφορίσασθαι· διορίσασθαι μήν μοι ταύτῃ δοκεῖ σχεδὸν ὀρθότατον αὐτὸ εἶναι,
815dSavaşla ilgisi olmayan musikîye, yani danslarla tanrıları ve tanrıların çocuklarını onurlandıranlarınkine gelince, bunun bütünü iyi durumda olma duygusuyla yapılan tek bir tür olur. Bunu da ikiye ayırabiliriz: biri, bazı zahmetlerden ve tehlikelerden kurtulup iyiliklere kavuşanların, daha büyük hazlar taşıyan dansı; öbürü, önceki iyiliklerin korunduğu ve arttığı durumdakilerin, öncekinden daha yumuşak hazlar taşıyan dansı.
χωρὶς μὲν πολεμικοῦ, χωρὶς δὲ εἰρηνικοῦ θέντας, εἰπεῖν ὡς οὐκ ἔστι πολιτικὸν τοῦτο τῆς ὀρχήσεως τὸ γένος, ἐνταῦθα δὲ κείμενον ἐάσαντας κεῖσθαι, νῦν ἐπὶ τὸ πολεμικὸν ἅμα καὶ εἰρηνικὸν ὡς ἀναμφισβητήτως ἡμέτερον ὂν ἐπανιέναι. τὸ δὲ τῆς ἀπολέμου μούσης, ἐν ὀρχήσεσιν δὲ τούς τε θεοὺς καὶ τοὺς τῶν θεῶν παῖδας τιμώντων, ἓν μὲν σύμπαν γίγνοιτʼ ἂν γένος ἐν δόξῃ τοῦ πράττειν εὖ γιγνόμενον, τοῦτο δὲ διχῇ
815eBöyle durumlarda her insan, hazları büyükse bedenini daha büyük, küçükse daha küçük hareketlerle oynatır. Daha edepli ve cesarete daha çok alışmış olan daha küçük hareketler yapar; korkak olan ve itidale alışmamış olan ise hareketinde daha büyük ve şiddetli değişiklikler gösterir.
διαιροῖμεν ἄν, τὸ μὲν ἐκ πόνων τινῶν αὐτοῦ καὶ κινδύνων διαπεφευγότων εἰς ἀγαθά, μείζους ἡδονὰς ἔχον, τὸ δὲ τῶν ἔμπροσθεν ἀγαθῶν σωτηρίας οὔσης καὶ ἐπαύξης, πρᾳοτέρας τὰς ἡδονὰς κεκτημένον ἐκείνων.
ΑΘ. ἐν δὲ δὴ τοῖς τοιούτοις που πᾶς ἄνθρωπος τὰς κινήσεις τοῦ σώματος μειζόνων μὲν τῶν ἡδονῶν οὐσῶν μείζους, ἐλαττόνων δὲ ἐλάττους κινεῖται, καὶ κοσμιώτερος μὲν ὢν πρός τε ἀνδρείαν μᾶλλον γεγυμνασμένος
816aGenel olarak, ister şarkı söylesin ister konuşsun, ses çıkaran hiç kimse bedenini büsbütün sakin tutamaz. Bu yüzden söylenenlerin duruşlarla taklit edilmesi bütün dans tekhnē'sini ortaya çıkarmıştır. Bütün bunlarda kimimiz ahenkle, kimimiz ahenksizce hareket ederiz.
ἐλάττους αὖ, δειλὸς δὲ καὶ ἀγύμναστος γεγονὼς πρὸς τὸ σωφρονεῖν μείζους καὶ σφοδροτέρας παρέχεται μεταβολὰς τῆς κινήσεως· ὅλως δὲ φθεγγόμενος, εἴτʼ ἐν ᾠδαῖς εἴτʼ ἐν λόγοις, ἡσυχίαν οὐ πάνυ δυνατὸς τῷ σώματι παρέχεσθαι πᾶς. διὸ μίμησις τῶν λεγομένων σχήμασι γενομένη τὴν ὀρχηστικὴν ἐξηργάσατο τέχνην σύμπασαν. ὁ μὲν οὖν ἐμμελῶς ἡμῶν, ὁ δὲ πλημμελῶς ἐν τούτοις πᾶσι κινεῖται.
816bEski adlardan birçoğunu iyi ve tabiata uygun konmuş saydığımız için övmeliyiz; bunlardan biri de, başarı içinde olup hazlarda ölçülü olanların danslarına verilen addır. O adı her kim koyduysa hem doğru hem de musikîden anlayan biri olarak koymuştur: akla uygun olarak hepsine birden emmeleia, yani "ahenkli dans" adını vermiş, güzel dansları iki türe ayırmıştır: savaşa ait olana pyrrikhē, barışa ait olana emmeleia demiş, her birine yaraşan ve uyan adı vermiştir.
πολλὰ μὲν δὴ τοίνυν ἄλλα ἡμῖν τῶν παλαιῶν ὀνομάτων ὡς εὖ καὶ κατὰ φύσιν κείμενα δεῖ διανοούμενον ἐπαινεῖν, τούτων δὲ ἓν καὶ τὸ περὶ τὰς ὀρχήσεις τὰς τῶν εὖ πραττόντων, ὄντων δὲ μετρίων αὐτῶν πρὸς τὰς ἡδονάς, ὡς ὀρθῶς ἅμα καὶ μουσικῶς ὠνόμασεν ὅστις ποτʼ ἦν, καὶ κατὰ λόγον αὐταῖς θέμενος ὄνομα συμπάσαις ἐμμελείας ἐπωνόμασε, καὶ δύο δὴ τῶν ὀρχήσεων τῶν καλῶν εἴδη κατεστήσατο, τὸ μὲν πολεμικὸν πυρρίχην, τὸ δὲ εἰρηνικὸν ἐμμέλειαν, ἑκατέρῳ τὸ
816cKanun koyucu bunları taslaklarla açıklamalı, kanun koruyucu da araştırmalıdır. Araştırdıktan sonra dansı öbür musikîyle birleştirip bütün bayramlarda her kurbana uygun olanı dağıtmalı, hepsini böylece bir düzen içinde kutsamalı; bundan sonra da ne dansa ne şarkıya dair hiçbir şeyi değiştirmemelidir. Böylece aynı şehir ve aynı vatandaşlar aynı hazlar içinde aynı şekilde yaşayarak, elden geldiğince birbirine benzer olarak iyi ve mesut bir hayat sürsünler.
πρέπον τε καὶ ἁρμόττον ἐπιθεὶς ὄνομα. ἃ δὴ δεῖ τὸν μὲν νομοθέτην ἐξηγεῖσθαι τύποις, τὸν δὲ νομοφύλακα ζητεῖν τε, καὶ ἀνερευνησάμενον, μετὰ τῆς ἄλλης μουσικῆς τὴν ὄρχησιν συνθέντα καὶ νείμαντα ἐπὶ πάσας ἑορτὰς τῶν θυσιῶν ἑκάστῃ τὸ πρόσφορον, οὕτω καθιερώσαντα αὐτὰ πάντα ἐν τάξει, τοῦ λοιποῦ μὴ κινεῖν μηδὲν μήτε ὀρχήσεως ἐχόμενον μήτε ᾠδῆς, ἐν ταῖς δʼ αὐταῖς ἡδοναῖς ὡσαύτως τὴν αὐτὴν πόλιν
816dGüzel bedenlerin ve soylu psykhē'lerin koro danslarının nasıl olması gerektiği söylendi ve bu konu tamamlandı. Çirkin bedenlerin ve düşüncelerin, gülmeye yönelik komediye dönmüş olanların söz, şarkı ve danstaki komik taklitlerini ise görmek ve tanımak zorunludur. Çünkü gülünç olan olmadan ciddi olanı, genel olarak da zıtlar olmadan zıtları, aklı başında olacak kişi öğrenemez. Ama aretē'den azıcık da olsa pay alacak kişi ikisini birden yapamaz da. Bu yüzden onları tam da bu sebeple öğrenmek gerekir: gerekmediği halde bilgisizlikten gülünç şeyler yapmamak ya da söylememek için. Bu tür taklitler kölelere ve ücretli yabancılara yaptırılmalı; onlara asla hiçbir ciddiyet gösterilmemeli, hürlerden hiç kimse, ne kadın ne erkek, bunları öğrenirken görülmemeli ve bu taklitlerde hep yeni bir şey görünmelidir.
καὶ πολίτας διάγοντας, ὁμοίους εἰς δύναμιν ὄντας, ζῆν εὖ τε καὶ εὐδαιμόνως.
τὰ μὲν οὖν τῶν καλῶν σωμάτων καὶ γενναίων ψυχῶν εἰς τὰς χορείας, οἵας εἴρηται δεῖν αὐτὰς εἶναι, διαπεπέρανται, τὰ δὲ τῶν αἰσχρῶν σωμάτων καὶ διανοημάτων καὶ τῶν ἐπὶ τὰ τοῦ γέλωτος κωμῳδήματα τετραμμένων, κατὰ λέξιν τε καὶ ᾠδὴν καὶ κατὰ ὄρχησιν καὶ κατὰ τὰ τούτων πάντων μιμήματα κεκωμῳδημένα, ἀνάγκη μὲν θεάσασθαι καὶ γνωρίζειν· ἄνευ γὰρ γελοίων τὰ σπουδαῖα καὶ πάντων τῶν
816eGülmeye yönelik oyunlar, yani hepimizin komedi dediği şeyler hakkında kanunumuz ve sözümüz böyle olsun.
ἐναντίων τὰ ἐναντία μαθεῖν μὲν οὐ δυνατόν, εἰ μέλλει τις φρόνιμος ἔσεσθαι, ποιεῖν δὲ οὐκ αὖ δυνατὸν ἀμφότερα, εἴ τις αὖ μέλλει καὶ σμικρὸν ἀρετῆς μεθέξειν, ἀλλὰ αὐτῶν ἕνεκα τούτων καὶ μανθάνειν αὐτὰ δεῖ, τοῦ μή ποτε διʼ ἄγνοιαν δρᾶν ἢ λέγειν ὅσα γελοῖα, μηδὲν δέον, δούλοις δὲ τὰ τοιαῦτα καὶ ξένοις ἐμμίσθοις προστάττειν μιμεῖσθαι, σπουδὴν δὲ περὶ αὐτὰ εἶναι μηδέποτε μηδʼ ἡντινοῦν, μηδέ τινα μανθάνοντα αὐτὰ γίγνεσθαι φανερὸν τῶν ἐλευθέρων, μήτε γυναῖκα μήτε ἄνδρα, καινὸν δὲ ἀεί τι περὶ αὐτὰ φαίνεσθαι τῶν μιμημάτων.
ΑΘ. ὅσα μὲν οὖν περὶ γέλωτά ἐστιν παίγνια, ἃ δὴ
817aCiddi olanlara, dedikleri gibi tragedya şairlerimize gelince, onlardan bazıları günün birinde bize gelip şöyle sorarlarsa: "Yabancılar, şehrinize ve ülkenize gelelim mi, gelmeyelim mi? Şiirimizi getirip sahneye koyalım mı, yoksa bu konuda ne yapmaya karar verdiniz?" —bu tanrısal adamlara buna ne cevap versek doğru olur?
κωμῳδίαν πάντες λέγομεν, οὕτως τῷ νόμῳ καὶ λόγῳ κείσθω· τῶν δὲ σπουδαίων, ὥς φασι, τῶν περὶ τραγῳδίαν ἡμῖν ποιητῶν, ἐάν ποτέ τινες αὐτῶν ἡμᾶς ἐλθόντες ἐπανερωτήσωσιν οὑτωσί πως· ὦ ξένοι, πότερον φοιτῶμεν ὑμῖν εἰς τὴν πόλιν τε καὶ χώραν ἢ μή, καὶ τὴν ποίησιν φέρωμέν τε καὶ ἄγωμεν, ἢ πῶς ὑμῖν δέδοκται περὶ τὰ τοιαῦτα δρᾶν; — τί οὖν ἂν πρὸς ταῦτα ὀρθῶς ἀποκριναίμεθα τοῖς θείοις ἀνδράσιν;
817bBana kalırsa şöyle demeliyiz: "Ey yabancıların en iyileri, biz de elimizden geldiğince en güzel ve en iyi tragedyanın şairleriyiz. Bütün düzenimiz en güzel ve en iyi hayatın taklidi olarak kurulmuştur; biz de en gerçek tragedyanın gerçekten bu olduğunu söylüyoruz. Siz şairsiniz, biz de aynı şeylerin şairleriyiz; en güzel dramada sizin rakip sanatçılarınız ve yarışmacılarınızız. Umudumuz o ki bu dramayı ancak gerçek kanun tamamlayabilir.
ἐμοὶ μὲν γὰρ δοκεῖ τάδε· ὦ ἄριστοι, φάναι, τῶν ξένων, ἡμεῖς ἐσμὲν τραγῳδίας αὐτοὶ ποιηταὶ κατὰ δύναμιν ὅτι καλλίστης ἅμα καὶ ἀρίστης· πᾶσα οὖν ἡμῖν ἡ πολιτεία συνέστηκε μίμησις τοῦ καλλίστου καὶ ἀρίστου βίου, ὃ δή φαμεν ἡμεῖς γε ὄντως εἶναι τραγῳδίαν τὴν ἀληθεστάτην. ποιηταὶ μὲν οὖν ὑμεῖς, ποιηταὶ δὲ καὶ ἡμεῖς ἐσμὲν τῶν αὐτῶν, ὑμῖν ἀντίτεχνοί τε καὶ ἀνταγωνισταὶ τοῦ καλλίστου δράματος, ὃ δὴ νόμος ἀληθὴς μόνος ἀποτελεῖν πέφυκεν, ὡς
817cÖyleyse sakın sanmayın ki çarşıya sahneler kurmanıza, sesi güzel ve bizden daha gür konuşan oyuncular getirip çocuklara, kadınlara ve bütün halka hitap etmenize öyle kolayca izin vereceğiz; hem de aynı kurumlar hakkında bizim söylediklerimizi değil, çoğunlukla onların tam tersini söylemenize. Çünkü yöneticiler sizin yazdıklarınızın söylenebilir ve herkesin önünde söylenmeye uygun olup olmadığına karar vermeden şimdi söylediklerinizi yapmanıza izin verirsek, biz de, buna izin veren herhangi bir şehir de neredeyse büsbütün delirmiş oluruz.
ἡ παρʼ ἡμῶν ἐστιν ἐλπίς· μὴ δὴ δόξητε ἡμᾶς ῥᾳδίως γε οὕτως ὑμᾶς ποτε παρʼ ἡμῖν ἐάσειν σκηνάς τε πήξαντας κατʼ ἀγορὰν καὶ καλλιφώνους ὑποκριτὰς εἰσαγαγομένους, μεῖζον φθεγγομένους ἡμῶν, ἐπιτρέψειν ὑμῖν δημηγορεῖν πρὸς παῖδάς τε καὶ γυναῖκας καὶ τὸν πάντα ὄχλον, τῶν αὐτῶν λέγοντας ἐπιτηδευμάτων πέρι μὴ τὰ αὐτὰ ἅπερ ἡμεῖς, ἀλλʼ ὡς τὸ πολὺ καὶ ἐναντία τὰ πλεῖστα. σχεδὸν γάρ τοι κἂν μαινοίμεθα
817dŞimdi, ey yumuşak Musaların soyundan gelen çocuklar, önce şarkılarınızı bizimkilerin yanına koyup yöneticilere gösterin. Sizin söyledikleriniz bizimkilerle aynı ya da daha iyi görünürse size bir koro veririz; görünmezse, dostlar, asla veremeyiz."
τελέως ἡμεῖς τε καὶ ἅπασα ἡ πόλις, ἡτισοῦν ὑμῖν ἐπιτρέποι δρᾶν τὰ νῦν λεγόμενα, πρὶν κρῖναι τὰς ἀρχὰς εἴτε ῥητὰ καὶ ἐπιτήδεια πεποιήκατε λέγειν εἰς τὸ μέσον εἴτε μή. νῦν οὖν, ὦ παῖδες μαλακῶν Μουσῶν ἔκγονοι, ἐπιδείξαντες τοῖς ἄρχουσι πρῶτον τὰς ὑμετέρας παρὰ τὰς ἡμετέρας ᾠδάς, ἂν μὲν τὰ αὐτά γε ἢ καὶ βελτίω τὰ παρʼ ὑμῶν φαίνηται λεγόμενα, δώσομεν ὑμῖν χορόν, εἰ δὲ μή, ὦ φίλοι, οὐκ ἄν ποτε δυναίμεθα.
817eBütün koro danslarıyla ve onların öğrenilmesiyle ilgili, kanunlarla düzenlenmiş âdetler böyle olsun —kölelerinkiler ayrı, efendilerinkiler ayrı—, eğer siz de uygun görüyorsanız.
Kleinias: Şimdilik nasıl uygun görmeyelim?
Atinalı: Hür insanlar için daha üç ders var. Hesap ve sayılarla ilgili olanlar bir ders; uzunluğun, yüzeyin ve derinliğin ölçülmesi ikinci bir ders; üçüncüsü de yıldızların dolanımının, yani birbirlerine göre tabiatça nasıl yol aldıklarının dersi.
ταῦτʼ οὖν ἔστω περὶ πᾶσαν χορείαν καὶ μάθησιν τούτων πέρι συντεταγμένα νόμοις ἔθη, χωρὶς μὲν τὰ τῶν δούλων, χωρὶς δὲ τὰ τῶν δεσποτῶν, εἰ συνδοκεῖ.
ΚΛ. πῶς δʼ οὐ συνδοκεῖ νῦν γε οὕτως;
ΑΘ. ἔτι δὴ τοίνυν τοῖς ἐλευθέροις ἔστιν τρία μαθήματα, λογισμοὶ μὲν καὶ τὰ περὶ ἀριθμοὺς ἓν μάθημα, μετρητικὴ δὲ μήκους καὶ ἐπιπέδου καὶ βάθους ὡς ἓν αὖ δεύτερον, τρίτον δὲ τῆς τῶν ἄστρων περιόδου πρὸς ἄλληλα ὡς πέφυκεν
818aBunların hepsini çoğunluğun tam bir kesinlikle çalışması gerekmez; bunu yalnız birkaç kişi yapmalıdır —kimler olduğunu ilerde, sona doğru söyleyeceğiz; böylesi daha uygun olur. Çoğunluğa gelince, bunlardan zorunlu olanları bilmemek, pek doğru olarak söylendiği gibi, çoğunluk için utanç vericidir; ama her şeyi tam bir kesinlikle araştırmak ne kolaydır ne de büsbütün mümkün. Ama bunlardan zorunlu olanı atmak mümkün değildir. Galiba tanrı hakkında ilk kez atasözünü söyleyen kişi de bunlara bakarak, tanrının bile hiçbir zaman zorunlulukla savaşırken görülmeyeceğini söylemişti; bence tanrısal zorunlulukları kastediyordu.
πορεύεσθαι. ταῦτα δὲ σύμπαντα οὐχ ὡς ἀκριβείας ἐχόμενα δεῖ διαπονεῖν τοὺς πολλοὺς ἀλλά τινας ὀλίγους— οὓς δέ, προϊόντες ἐπὶ τῷ τέλει φράσομεν· οὕτω γὰρ πρέπον ἂν εἴη—τῷ πλήθει δέ, ὅσα αὐτῶν ἀναγκαῖα καί πως ὀρθότατα λέγεται μὴ ἐπίστασθαι μὲν τοῖς πολλοῖς αἰσχρόν, διʼ ἀκριβείας δὲ ζητεῖν πάντα οὔτε ῥᾴδιον οὔτε τὸ παράπαν δυνατόν. τὸ δὲ ἀναγκαῖον αὐτῶν οὐχ οἷόν τε ἀποβάλλειν,
818bÇünkü çoğunluğun bu sözü söylerken baktığı insanca zorunluluklar düşünülürse, bu söz bütün sözlerin açık ara en safıdır.
Kleinias: Peki, yabancı, derslerin içerdiği, böyle olmayan, tanrısal zorunluluklar hangileridir?
Atinalı: Bence şunlardır: bunları uygulamayan ve hiç öğrenmeyen hiç kimse insanlar için bir tanrı, bir daimōn ya da insanlarla ciddiyetle ilgilenebilecek bir kahraman olamaz. Bir'i, iki'yi, üç'ü, genel olarak tekleri ve çiftleri ayırt edemeyen, saymayı hiç bilmeyen, geceyi ve gündüzü sayamayan, ayın, güneşin ve öbür yıldızların dolanımından habersiz olan bir insan tanrısal biri olmaktan çok uzaktır.
ἀλλʼ ἔοικεν ὁ τὸν θεὸν πρῶτον παροιμιασάμενος εἰς ταῦτα ἀποβλέψας εἰπεῖν ὡς οὐδὲ θεὸς ἀνάγκῃ μή ποτε φανῇ μαχόμενος, ὅσαι θεῖαί γε, οἶμαι, τῶν γε ἀναγκῶν εἰσίν· ἐπεὶ τῶν γε ἀνθρωπίνων, εἰς ἃς οἱ πολλοὶ βλέποντες λέγουσι τὸ τοιοῦτον, οὗτος πάντων τῶν λόγων εὐηθέστατός ἐστιν μακρῷ.
ΚΛ. τίνες οὖν, ὦ ξένε, αἱ μὴ τοιαῦται ἀνάγκαι τῶν μαθημάτων, θεῖαι δέ;
ΑΘ. δοκῶ μέν, ἃς μή τις πράξας μηδὲ αὖ μαθὼν τὸ
παράπαν οὐκ ἄν ποτε γένοιτο ἀνθρώποις θεὸς οὐδὲ δαίμων οὐδὲ ἥρως οἷος δυνατὸς ἀνθρώπων ἐπιμέλειαν σὺν σπουδῇ ποιεῖσθαι· πολλοῦ δʼ ἂν δεήσειεν ἄνθρωπός γε θεῖος γενέσθαι μήτε ἓν μήτε δύο μήτε τρία μήθʼ ὅλως ἄρτια καὶ περιττὰ δυνάμενος γιγνώσκειν, μηδὲ ἀριθμεῖν τὸ παράπαν εἰδώς, μηδὲ νύκτα καὶ ἡμέραν διαριθμεῖσθαι δυνατὸς ὤν, σελήνης δὲ καὶ ἡλίου καὶ τῶν ἄλλων ἄστρων περιφορᾶς
818dBütün bunların, en güzel derslerden neredeyse herhangi birini bilecek kişi için zorunlu dersler olmadığını düşünmek büyük bir akılsızlıktır. Bunların her birinden ne türlüsünün, ne kadarının ve ne zaman öğrenileceğini, hangisinin hangisiyle birlikte, hangisinin öbürlerinden ayrı öğrenileceğini ve bunların bütün karışımını önce doğru kavramalı, sonra bu derslerin rehberliğinde öbür derslere geçip onları öğrenmelidir. Çünkü zorunluluk tabiatça böyle bir düzen kurmuştur ve hiçbir tanrının şimdi ona karşı savaşmadığını, ileride de savaşmayacağını söylüyoruz.
ἀπείρως ἔχων. ταῦτʼ οὖν δὴ πάντα ὡς μὲν οὐκ ἀναγκαῖά ἐστι μαθήματα τῷ μέλλοντι σχεδὸν ὁτιοῦν τῶν καλλίστων μαθημάτων εἴσεσθαι, πολλὴ καὶ μωρία τοῦ διανοήματος· ποῖα δὲ ἕκαστα τούτων καὶ πόσα καὶ πότε μαθητέον, καὶ τί μετὰ τίνος καὶ τί χωρὶς τῶν ἄλλων, καὶ πᾶσαν τὴν τούτων κρᾶσιν, ταῦτά ἐστιν ἃ δεῖ λαβόντα ὀρθῶς πρῶτα, ἐπὶ τἆλλα ἰόντα τούτων ἡγουμένων τῶν μαθημάτων μανθάνειν. οὕτω γὰρ ἀνάγκη φύσει κατείληφεν, ᾗ
818eKleinias: Galiba, yabancı, söylediklerin şimdi böyle ifade edilince doğru ve tabiata uygun söylenmiş oluyor.
Atinalı: Öyledir, Kleinias; ama bunları önceden bu şekilde düzenleyip kanunlaştırmak zor. İsterseniz başka bir zaman daha kesin kanunlar koyarız.
Kleinias: Bize öyle geliyor ki, yabancı, bu konulardaki köklü tecrübesizliğimizden çekiniyorsun. Çekinmekte haklı değilsin; bu yüzden hiçbir şey saklamadan söylemeye çalış.
φαμεν οὐδένα θεῶν οὔτε μάχεσθαι τὰ νῦν οὔτε μαχεῖσθαί ποτε.
ΚΛ. ἔοικέν γε, ὦ ξένε, νῦν οὕτω πως ῥηθέντα ὀρθῶς εἰρῆσθαι καὶ κατὰ φύσιν ἃ λέγεις.
ΑΘ. ἔχει μὲν γὰρ οὕτως, ὦ Κλεινία, χαλεπὸν δὲ αὐτὰ προταξάμενον τούτῳ τῷ τρόπῳ νομοθετεῖν· ἀλλʼ εἰς ἄλλον, εἰ δοκεῖ, χρόνον ἀκριβέστερον ἂν νομοθετησαίμεθα.
ΚΛ. δοκεῖς ἡμῖν, ὦ ξένε, φοβεῖσθαι τὸ τῆς ἡμετέρας περὶ τῶν τοιούτων ἀπειρίας ἔθος. οὔκουν ὀρθῶς φοβῇ· πειρῶ δὴ λέγειν μηδὲν ἀποκρυπτόμενος ἕνεκα τούτων.
819aAtinalı: Şimdi söylediğin şeyden de çekiniyorum; ama bu derslere el atmış, hem de kötü el atmış olanlardan daha çok korkuyorum. Çünkü hiçbir yerde her şeyde tecrübesiz olmak korkunç ya da ağır bir şey ya da en büyük kötülük değildir; kötü bir yönlendirmeyle birleşen çok tecrübe ve çok bilgi bunlardan çok daha büyük bir zarardır.
Kleinias: Doğru söylüyorsun.
Atinalı: Hür insanların bunların her birinden, Mısır'da pek çok çocuğun yazıyla birlikte öğrendiği kadarını öğrenmesi gerektiğini söylemeliyiz.
ΑΘ. φοβοῦμαι μὲν καὶ ταῦτα ἃ σὺ νῦν λέγεις, μᾶλλον δʼ ἔτι δέδοικα τοὺς ἡμμένους μὲν αὐτῶν τούτων τῶν μαθημάτων, κακῶς δʼ ἡμμένους. οὐδαμοῦ γὰρ δεινὸν οὐδὲ σφοδρὸν ἀπειρία τῶν πάντων οὐδὲ μέγιστον κακόν, ἀλλʼ ἡ πολυπειρία καὶ πολυμαθία μετὰ κακῆς ἀγωγῆς γίγνεται πολὺ τούτων μείζων ζημία.
ΚΛ. ἀληθῆ λέγεις.
ΑΘ. τοσάδε τοίνυν ἑκάστων χρὴ φάναι μανθάνειν δεῖν
819bÖnce hesapta düpedüz çocuklar için bulunmuş, oyunla ve hazla öğrenilen dersler vardır: aynı sayıda elmanın ya da çelengin, sayıları uydurularak daha çok ya da daha az kişi arasında paylaştırılması; yumruk dövüşçülerinin ve güreşçilerin sırayla ve art arda nasıl bay geçip eşleştiklerinin hesaplanması gibi. Oyun oynarken altın, tunç, gümüş ve bunun gibi başka madenlerden kâseleri birbirine karıştırırlar ya da onları bütün olarak dağıtırlar. Dediğim gibi, zorunlu sayıların kullanımını oyuna uydurarak öğrencilere hem ordu düzenleri, sevkleri ve seferler, hem de ev idaresi için yarar sağlar, insanları her bakımdan kendilerine daha yararlı ve daha uyanık hale getirirler.
τοὺς ἐλευθέρους, ὅσα καὶ πάμπολυς ἐν Αἰγύπτῳ παίδων ὄχλος ἅμα γράμμασι μανθάνει. πρῶτον μὲν γὰρ περὶ λογισμοὺς ἀτεχνῶς παισὶν ἐξηυρημένα μαθήματα μετὰ παιδιᾶς τε καὶ ἡδονῆς μανθάνειν, μήλων τέ τινων διανομαὶ καὶ στεφάνων πλείοσιν ἅμα καὶ ἐλάττοσιν ἁρμοττόντων ἀριθμῶν τῶν αὐτῶν, καὶ πυκτῶν καὶ παλαιστῶν ἐφεδρείας τε καὶ συλλήξεως ἐν μέρει καὶ ἐφεξῆς καὶ ὡς πεφύκασι γίγνεσθαι. καὶ δὴ καὶ παίζοντες, φιάλας ἅμα χρυσοῦ καὶ χαλκοῦ καὶ ἀργύρου
819cSonra uzunlukları, genişlikleri ve derinlikleri olan şeylerin ölçülmesinde, bütün bunlarla ilgili olarak bütün insanlarda tabiatça bulunan gülünç ve utanç verici bir bilgisizlikten onları kurtarırlar.
καὶ τοιούτων τινῶν ἄλλων κεραννύντες, οἱ δὲ καὶ ὅλας πως διαδιδόντες, ὅπερ εἶπον, εἰς παιδιὰν ἐναρμόττοντες τὰς τῶν ἀναγκαίων ἀριθμῶν χρήσεις, ὠφελοῦσι τοὺς μανθάνοντας εἴς τε τὰς τῶν στρατοπέδων τάξεις καὶ ἀγωγὰς καὶ στρατείας καὶ εἰς οἰκονομίας αὖ, καὶ πάντως χρησιμωτέρους αὐτοὺς αὑτοῖς καὶ ἐγρηγορότας μᾶλλον τοὺς ἀνθρώπους ἀπεργάζονται· μετὰ δὲ ταῦτα ἐν ταῖς μετρήσεσιν, ὅσα ἔχει
819dKleinias: Neden söz ediyorsun, nasıl bir bilgisizlik bu?
Atinalı: Sevgili Kleinias, ben de bu konudaki hâlimizi ancak geç bir yaşta duyunca büsbütün şaşırdım. Bu bana insana değil, daha çok domuz yavrularına yakışır bir şey gibi geldi; yalnız kendim için değil, bütün Yunanlar adına utandım.
μήκη καὶ πλάτη καὶ βάθη, περὶ ἅπαντα ταῦτα ἐνοῦσάν τινα φύσει γελοίαν τε καὶ αἰσχρὰν ἄγνοιαν ἐν τοῖς ἀνθρώποις πᾶσιν, ταύτης ἀπαλλάττουσιν.
ΚΛ. ποίαν δὴ καὶ τίνα λέγεις ταύτην;
ΑΘ. ὦ φίλε Κλεινία, παντάπασί γε μὴν καὶ αὐτὸς ἀκούσας ὀψέ ποτε τὸ περὶ ταῦτα ἡμῶν πάθος ἐθαύμασα, καὶ ἔδοξέ μοι τοῦτο οὐκ ἀνθρώπινον ἀλλὰ ὑηνῶν τινων εἶναι μᾶλλον θρεμμάτων, ᾐσχύνθην τε οὐχ ὑπὲρ ἐμαυτοῦ μόνον,
819eKleinias: Ne yüzünden? Söyle, yabancı, ne demek istiyorsun.
Atinalı: Söyleyeyim; daha doğrusu sorarak sana göstereyim. Bana kısaca cevap ver: uzunluğu biliyorsun, değil mi?
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Ya genişliği?
Kleinias: Kesinlikle.
Atinalı: Bunların iki ayrı şey olduğunu, üçüncünün de derinlik olduğunu da biliyorsun?
Kleinias: Nasıl bilmem?
Atinalı: Peki bunların hepsi sana birbiriyle ölçülebilir görünmüyor mu?
Kleinias: Evet.
Atinalı: Sanırım uzunluğu uzunlukla, genişliği genişlikle, derinliği de aynı şekilde derinlikle ölçmek tabiatça mümkündür.
ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων.
ΚΛ. τοῦ πέρι; λέγʼ ὅτι καὶ φῄς, ὦ ξένε.
ΑΘ. λέγω δή· μᾶλλον δὲ ἐρωτῶν σοι δείξω. καί μοι σμικρὸν ἀπόκριναι· γιγνώσκεις που μῆκος;
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. τί δέ; πλάτος;
ΚΛ. πάντως.
ΑΘ. ἦ καὶ ταῦτα ὅτι δύʼ ἐστόν, καὶ τρίτον τούτων βάθος;
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. ἆρʼ οὖν οὐ δοκεῖ σοι ταῦτα εἶναι πάντα μετρητὰ πρὸς ἄλληλα;
ΚΛ. ναί.
ΑΘ. μῆκός τε οἶμαι πρὸς μῆκος, καὶ πλάτος πρὸς
820aKleinias: Kesinlikle.
Atinalı: Ama bazıları ne kesinlikle ne de kısmen ölçülebilirse, kimi ölçülebilir kimi ölçülemezse, sen de hepsini ölçülebilir sanıyorsan, bu konuda ne durumda olduğunu düşünürsün?
Kleinias: Açık ki kötü durumda.
Atinalı: Peki uzunluk ve genişliğin derinliğe göre, ya da genişlikle uzunluğun birbirine göre durumu nedir? Biz bütün Yunanlar bunların bir şekilde birbirleriyle ölçülebilir olduğunu düşünmüyor muyuz?
πλάτος, καὶ βάθος ὡσαύτως δυνατὸν εἶναι μετρεῖν φύσει.
ΚΛ. σφόδρα γε.
ΑΘ. εἰ δʼ ἔστι μήτε σφόδρα μήτε ἠρέμα δυνατὰ ἔνια, ἀλλὰ τὰ μέν, τὰ δὲ μή, σὺ δὲ πάντα ἡγῇ, πῶς οἴει πρὸς ταῦτα διακεῖσθαι;
ΚΛ. δῆλον ὅτι φαύλως.
ΑΘ. τί δʼ αὖ μῆκός τε καὶ πλάτος πρὸς βάθος, ἢ πλάτος τε καὶ μῆκος πρὸς ἄλληλα; [ὥστε πῶς] ἆρʼ οὐ διανοούμεθα περὶ ταῦτα οὕτως Ἕλληνες πάντες, ὡς δυνατά ἐστι μετρεῖσθαι πρὸς ἄλληλα ἁμῶς γέ πως;
820bKleinias: Kesinlikle.
Atinalı: Ama bunlar hiçbir şekilde ölçülebilir değilse ve, dediğim gibi, biz bütün Yunanlar ölçülebilir olduklarını düşünüyorsak, herkes adına utanıp onlara şöyle demek gerekmez mi: "Ey Yunanların en iyileri, bu, bilinmemesi utanç verici, zorunlu olan bilinmesi ise hiç de övünülecek bir şey olmayan şeylerden biridir"?
Kleinias: Nasıl gerekmesin?
Atinalı: Bunlara ek olarak bunlara akraba başka şeyler de vardır; onlarda da bu hataların kardeşi olan birçok hata yaparız.
ΚΛ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΑΘ. εἰ δʼ ἔστιν αὖ μηδαμῶς μηδαμῇ δυνατά, πάντες δʼ, ὅπερ εἶπον, Ἕλληνες διανοούμεθα ὡς δυνατά, μῶν οὐκ ἄξιον ὑπὲρ πάντων αἰσχυνθέντα εἰπεῖν πρὸς αὐτούς· ὦ βέλτιστοι τῶν Ἑλλήνων, ἓν ἐκείνων τοῦτʼ ἐστὶν ὧν ἔφαμεν αἰσχρὸν μὲν γεγονέναι τὸ μὴ ἐπίστασθαι, τὸ δʼ ἐπίστασθαι τἀναγκαῖα οὐδὲν πάνυ καλόν;
ΚΛ. πῶς δʼ οὔ;
ΑΘ. καὶ πρὸς τούτοις γε ἄλλα ἔστιν τούτων συγγενῆ,
820cKleinias: Hangileri?
Atinalı: Ölçülebilir ve ölçülemez büyüklüklerin birbirine göre tabiatlarının ne olduğu. Bunları inceleyip ayırt etmek gerekir; yoksa insan tam bir zavallı olur. Bunları birbirimize sürekli problem olarak sunmalı, yaşlıların dama oyunundan çok daha zarif bir vakit geçirerek, bu işlere layık boş vakitlerde yarışmalıyız.
ἐν οἷς αὖ πολλὰ ἁμαρτήματα ἐκείνων ἀδελφὰ ἡμῖν ἐγγίγνεται τῶν ἁμαρτημάτων.
ΚΛ. ποῖα δή;
ΑΘ. τὰ τῶν μετρητῶν τε καὶ ἀμέτρων πρὸς ἄλληλα ᾗτινι φύσει γέγονεν. ταῦτα γὰρ δὴ σκοποῦντα διαγιγνώσκειν ἀναγκαῖον ἢ παντάπασιν εἶναι φαῦλον, προβάλλοντά τε ἀλλήλοις ἀεί, διατριβὴν τῆς πεττείας πολὺ χαριεστέραν πρεσβυτῶν διατρίβοντα, φιλονικεῖν ἐν ταῖς τούτων ἀξίαισι σχολαῖς.
820dKleinias: Belki; dama oyunuyla bu dersler birbirinden pek uzak görünmüyor.
Atinalı: Ben, Kleinias, gençlerin bunları öğrenmesi gerektiğini söylüyorum; çünkü ne zararlı ne de zordurlar. Oyunla birlikte öğrenilirlerse yarar sağlarlar, şehrimize hiçbir zarar vermezler. Başka türlü düşünen varsa onu dinlemek gerekir.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Bunlar böyle görünürse açık ki onları kabul edeceğiz; böyle görünmezlerse reddedilecekler.
ΚΛ. ἴσως· ἔοικεν γοῦν ἥ τε πεττεία καὶ ταῦτα ἀλλήλων τὰ μαθήματα οὐ πάμπολυ κεχωρίσθαι.
ΑΘ. ταῦτα τοίνυν ἐγὼ μέν, ὦ Κλεινία, φημὶ τοὺς νέους δεῖν μανθάνειν· καὶ γὰρ οὔτε βλαβερὰ οὔτε χαλεπά ἐστιν, μετὰ δὲ παιδιᾶς ἅμα μανθανόμενα ὠφελήσει μέν, βλάψει δὲ ἡμῖν τὴν πόλιν οὐδέν. εἰ δέ τις ἄλλως λέγει, ἀκουστέον.
ΚΛ. πῶς δʼ οὔ;
ΑΘ. ἀλλὰ μὴν ἂν οὕτω ταῦτα ἔχοντα φαίνηται, δῆλον ὡς ἐγκρινοῦμεν αὐτά, μὴ ταύτῃ δὲ φαινόμενα ἔχειν ἀποκριθήσεται.
820eKleinias: Açık; elbette.
Atinalı: Öyleyse şimdi, dostum, kanunlarımızda boşluk kalmasın diye bunlar gerekli dersler arasında konsun mu? Ama devlet düzeninin geri kalanından ayrı, geri alınabilecek rehinler gibi konsun; eğer onları koyan bize ya da kabul eden size hiç hoş gelmezlerse.
Kleinias: Önerdiğin koşul adil.
Atinalı: Bundan sonra yıldızların gençlere öğretilmesine bak; söylenince hoşumuza gidecek mi, yoksa tersi mi?
Kleinias: Sen yeter ki söyle.
Atinalı: Bu konuda büyük ve hiçbir şekilde katlanılamaz bir tuhaflık var.
ΚΛ. δῆλον· τί μήν;
ΑΘ. οὐκοῦν νῦν, ὦ ξένε, κείσθω ταῦτα ὡς ὄντα τῶν δεόντων μαθημάτων, ἵνα μὴ διάκενα ἡμῖν ᾖ τὰ τῶν νόμων; κείσθω μέντοι καθάπερ ἐνέχυρα λύσιμα ἐκ τῆς ἄλλης πολιτείας, ἐὰν ἢ τοὺς θέντας ἡμᾶς ἢ καὶ τοὺς θεμένους ὑμᾶς μηδαμῶς φιλοφρονῆται.
ΚΛ. δικαίαν λέγεις τὴν θέσιν.
ΑΘ. ἄστρων δὴ τὸ μετὰ ταῦτα ὅρα τὴν μάθησιν τοῖς νέοις, ἂν ἡμᾶς ἀρέσκῃ λεχθεῖσα ἢ καὶ τοὐναντίον.
ΚΛ. λέγε μόνον.
ΑΘ. καὶ μὴν θαῦμά γε περὶ αὐτά ἐστιν μέγα καὶ οὐδαμῶς οὐδαμῇ ἀνεκτόν.
821aKleinias: Nedir o?
Atinalı: En büyük tanrıyı ve bütün evreni araştırmamak, sebeplerini kurcalayıp onlarla uğraşmamak gerektiğini, bunun dine uygun olmadığını söyleriz. Oysa galiba bunun tam tersini yapmak doğru olur.
Kleinias: Ne dedin?
Atinalı: Söylediğim şaşırtıcıdır ve yaşlılara yakışmaz sanılabilir. Ama biri bir dersin güzel ve doğru, şehre yararlı ve tanrıya büsbütün hoş geldiğini düşündüğünde, onu söylememesi artık hiçbir şekilde mümkün değildir.
ΚΛ. τὸ ποῖον δή;
ΑΘ. τὸν μέγιστον θεὸν καὶ ὅλον τὸν κόσμον φαμὲν οὔτε ζητεῖν δεῖν οὔτε πολυπραγμονεῖν τὰς αἰτίας ἐρευνῶντας—οὐ γὰρ οὐδʼ ὅσιον εἶναι—τὸ δὲ ἔοικεν πᾶν τούτου τοὐναντίον γιγνόμενον ὀρθῶς ἂν γίγνεσθαι.
ΚΛ. πῶς εἶπες;
ΑΘ. παράδοξον μὲν τὸ λεγόμενον, καὶ οὐκ ἂν πρεσβύταις τις οἰηθείη πρέπειν· τὸ δὲ ἐπειδάν τίς τι καλόν τε οἰηθῇ καὶ ἀληθὲς μάθημα εἶναι καὶ πόλει συμφέρον καὶ τῷ θεῷ
821bKleinias: Haklısın; ama yıldızlarla ilgili böyle bir dersi nerede bulacağız?
Atinalı: Ey iyi dostlarım, şimdi neredeyse bütün Yunanlar büyük tanrılar hakkında, Güneş ve Ay hakkında yalan söylüyoruz.
Kleinias: Nasıl bir yalan bu?
Atinalı: Onların ve onlarla birlikte bazı başka yıldızların hiçbir zaman aynı yolu izlemediğini söylüyor, onlara "gezgin" anlamında gezegen adını veriyoruz.
παντάπασι φίλον, οὐδενὶ δὴ τρόπῳ δυνατόν ἐστιν ἔτι μὴ φράζειν.
ΚΛ. εἰκότα λέγεις· ἀλλʼ ἄστρων πέρι μάθημα τί τοιοῦτον ἀνευρήσομεν;
ΑΘ. ὦ ἀγαθοί, καταψευδόμεθα νῦν ὡς ἔπος εἰπεῖν Ἕλληνες πάντες μεγάλων θεῶν, Ἡλίου τε ἅμα καὶ Σελήνης.
ΚΛ. τὸ ποῖον δὴ ψεῦδος;
ΑΘ. φαμὲν αὐτὰ οὐδέποτε τὴν αὐτὴν ὁδὸν ἰέναι, καὶ ἄλλʼ ἄττα ἄστρα μετὰ τούτων, ἐπονομάζοντες πλανητὰ αὐτά.
821cKleinias: Zeus adına, yabancı, bu doğru. Çünkü hayatımda ben de Sabah Yıldızı'nı, Akşam Yıldızı'nı ve bazı başkalarını sık sık gördüm: hiçbir zaman aynı yörüngede gitmiyor, her yöne geziniyorlar. Güneşin ve ayın da hepimizin her zaman bildiğimiz şeyleri yaptığını gördüm.
Atinalı: İşte, Megillos ve Kleinias, gökteki tanrılar hakkında vatandaşlarımızın ve gençlerimizin öğrenmesi gerektiğini söylediğim şey bu: bütün bunlar hakkında, onlara karşı saygısız söz söylemeyecek, kurban sunarken ve dua ederken onlar için her zaman dindarca ve uğurlu sözler söyleyecek kadar bilgi edinmek.
ΚΛ. νὴ τὸν Δία, ὦ ξένε, ἀληθὲς τοῦτο λέγεις· ἐν γὰρ δὴ τῷ βίῳ πολλάκις ἑώρακα καὶ αὐτὸς τόν τε Ἑωσφόρον καὶ τὸν Ἕσπερον καὶ ἄλλους τινὰς οὐδέποτε ἰόντας εἰς τὸν αὐτὸν δρόμον ἀλλὰ πάντῃ πλανωμένους, τὸν δὲ ἥλιόν που καὶ σελήνην δρῶντας ταῦθʼ ἃ ἀεὶ πάντες συνεπιστάμεθα.
ΑΘ. ταῦτʼ ἔστι τοίνυν, ὦ Μέγιλλέ τε καὶ Κλεινία, νῦν ἃ δή φημι δεῖν περὶ θεῶν τῶν κατʼ οὐρανὸν τούς γε ἡμετέρους
821dKleinias: Bu doğru; yeter ki önce söylediğin şeyi öğrenmek mümkün olsun. Sonra, şimdi onlar hakkında doğru bir şey söylemiyorsak ve öğrenince doğrusunu söyleyeceksek, ben de bu kadarının ve böyle bir şeyin öğrenilmesi gerektiğini kabul ediyorum. Öyleyse bunların böyle olduğunu sen her şekilde açıklamaya çalış, biz de öğrenerek seni izleyelim.
πολίτας τε καὶ τοὺς νέους τὸ μέχρι τοσούτου μαθεῖν περὶ ἁπάντων τούτων, μέχρι τοῦ μὴ βλασφημεῖν περὶ αὐτά, εὐφημεῖν δὲ ἀεὶ θύοντάς τε καὶ ἐν εὐχαῖς εὐχομένους εὐσεβῶς.
ΚΛ. τοῦτο μὲν ὀρθόν, εἴ γε πρῶτον μὲν δυνατόν ἐστιν ὃ λέγεις μαθεῖν· εἶτα, εἰ μὴ λέγομέν τι περὶ αὐτῶν ὀρθῶς νῦν, μαθόντες δὲ λέξομεν, συγχωρῶ κἀγὼ τό γε τοσοῦτον καὶ τοιοῦτον ὂν μαθητέον εἶναι. ταῦτʼ οὖν ὡς ἔχοντά ἐσθʼ οὕτω, πειρῶ σὺ μὲν ἐξηγεῖσθαι πάντως, ἡμεῖς δὲ συνέπεσθαί σοι μανθάνοντες.
821eAtinalı: Söylediğim şeyi öğrenmek kolay değil, ama büsbütün zor da değil, çok uzun bir zaman da gerektirmez. Kanıtı şu: ben bunları ne gençken ne de uzun zaman önce duydum; yine de size şimdi kısa bir sürede açıklayabilirim. Zor olsaydı, bu yaştaki ben bu yaştaki size asla açıklayamazdım.
Kleinias: Doğru söylüyorsun. Ama şaşırtıcı dediğin, gençlerin öğrenmesi gereken ama bizim bilmediğimiz bu ders nedir? Hiç değilse bu kadarını olabildiğince açık anlatmaya çalış.
ΑΘ. ἀλλʼ ἔστι μὲν οὐ ῥᾴδιον ὃ λέγω μαθεῖν, οὐδʼ αὖ παντάπασι χαλεπόν, οὐδέ γέ τινος χρόνου παμπόλλου. τεκμήριον δέ· ἐγὼ τούτων οὔτε νέος οὔτε πάλαι ἀκηκοὼς σφῷν ἂν νῦν οὐκ ἐν πολλῷ χρόνῳ δηλῶσαι δυναίμην. καίτοι χαλεπά γε ὄντα οὐκ ἄν ποτε οἷός τʼ ἦν δηλοῦν τηλικούτοις οὖσι τηλικοῦτος.
ΚΛ. ἀληθῆ λέγεις. ἀλλὰ τί καὶ φῂς τοῦτο τὸ μάθημα
822aAtinalı: Çalışmalıyım. Ey en iyi dostlarım, ay, güneş ve öbür yıldızlar hakkında, onların bir zaman gezindikleri yolundaki görüş doğru değildir; durum tam tersidir. Her biri hep aynı yolu, birçok değil tek bir yolu daire biçiminde dolaşır; ama birçok yolda gidiyormuş gibi görünür. Ayrıca aralarında en hızlı olanı en yavaş sanmak da yanlıştır, en yavaşı en hızlı sanmak da.
ὃ θαυμαστὸν μὲν λέγεις, προσῆκον δʼ αὖ μαθεῖν τοῖς νέοις, οὐ γιγνώσκειν δὲ ἡμᾶς; πειρῶ περὶ αὐτοῦ τό γε τοσοῦτον φράζειν ὡς σαφέστατα.
ΑΘ. πειρατέον. οὐ γάρ ἐστι τοῦτο, ὦ ἄριστοι, τὸ δόγμα ὀρθὸν περὶ σελήνης τε καὶ ἡλίου καὶ τῶν ἄλλων ἄστρων, ὡς ἄρα πλανᾶταί ποτε, πᾶν δὲ τοὐναντίον ἔχει τούτου—τὴν αὐτὴν γὰρ αὐτῶν ὁδὸν ἕκαστον καὶ οὐ πολλὰς ἀλλὰ μίαν ἀεὶ κύκλῳ διεξέρχεται, φαίνεται δὲ πολλὰς φερόμενον—τὸ δὲ τάχιστον αὐτῶν ὂν βραδύτατον οὐκ ὀρθῶς αὖ δοξάζεται, τὸ δʼ ἐναντίον
822bTabiatları böyleyken biz böyle düşünmüyorsak, Olympia'da koşan atlar ya da uzun mesafe koşucuları hakkında da böyle düşünüp en hızlıya en yavaş, en yavaşa en hızlı desek, övgüler yazıp yenileni kazanmış diye övsek, koşuculara övgülerimizi ne doğru ne de, bence, hoşlarına gidecek bir şekilde sunmuş olurduk; hem de onlar yalnızca insandır. Şimdi ise tanrılar hakkında aynı hataları yapıyoruz. Orada gülünç ve yanlış olacak şeyin, burada ve bu konularda gülünç olmasa da tanrıların hoşuna gitmeyen bir şey olduğunu düşünmez miyiz? Çünkü tanrılar hakkında yalan bir söylenti yayıp ilahi olarak söylüyoruz.
ἐναντίως. ταῦτʼ οὖν εἰ πέφυκεν μὲν οὕτως, ἡμεῖς δὲ μὴ ταύτῃ δόξομεν, εἰ μὲν ἐν Ὀλυμπίᾳ θεόντων ἵππων οὕτως ἢ δολιχοδρόμων ἀνδρῶν διενοούμεθα πέρι, καὶ προσηγορεύομεν τὸν τάχιστον μὲν ὡς βραδύτατον, τὸν δὲ βραδύτατον ὡς τάχιστον, ἐγκώμιά τε ποιοῦντες ᾔδομεν τὸν ἡττώμενον νενικηκότα, οὔτε ὀρθῶς ἂν οὔτʼ οἶμαι προσφιλῶς τοῖς δρομεῦσιν ἡμᾶς ἂν τὰ ἐγκώμια προσάπτειν ἀνθρώποις οὖσιν· νῦν δὲ δὴ
822cKleinias: Çok doğru, eğer gerçekten böyleyse.
Atinalı: Öyleyse bunların böyle olduğunu gösterirsek, bu türden her şey bu ölçüde öğrenilmeli, gösteremezsek bırakılmalı, değil mi? Bu konuda da böyle anlaşalım mı?
περὶ θεοὺς τὰ αὐτὰ ταῦτα ἐξαμαρτανόντων ἡμῶν, ἆρʼ οὐκ οἰόμεθα ⟨ὃ⟩ γελοῖόν τε καὶ οὐκ ὀρθὸν ἐκεῖ γιγνόμενον ἦν ἂν τότε, νῦν ἐνταυθοῖ καὶ ἐν τούτοισι γίγνεσθαι γελοῖον μὲν οὐδαμῶς, οὐ μὴν οὐδὲ θεοφιλές γε, ψευδῆ φήμην ἡμῶν κατὰ θεῶν ὑμνούντων.
ΚΛ. ἀληθέστατα, εἴπερ γε οὕτω ταῦτʼ ἐστίν.
ΑΘ. οὐκοῦν ἂν μὲν δείξωμεν οὕτω ταῦτʼ ἔχοντα, μαθητέα μέχρι γε τούτου τὰ τοιαῦτα πάντα, μὴ δειχθέντων δὲ ἐατέον; καὶ ταῦτα ἡμῖν οὕτω συγκείσθω;
822dKleinias: Elbette.
Atinalı: Artık terbiyenin dersleriyle ilgili kuralların tamamlandığını söylemeliyiz. Avcılık ve bunun gibi her şey hakkında da aynı şekilde düşünmek gerekir. Çünkü kanun koyucuya düşen görev galiba kanunları koyup işi bitirmekten daha büyüktür; kanunların yanında, tabiatı gereği öğütle kanun arasında duran başka bir şey vardır. Konuşmalarımızda sık sık karşımıza çıktı; örneğin çok küçük çocukların yetiştirilmesi konusunda.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. ἤδη τοίνυν χρὴ φάναι τέλος ἔχειν τά γε παιδείας μαθημάτων πέρι νόμιμα· περὶ δὲ θήρας ὡσαύτως διανοηθῆναι χρὴ καὶ περὶ ἁπάντων ὁπόσα τοιαῦτα. κινδυνεύει γὰρ δὴ νομοθέτῃ τὸ προσταττόμενον ἐπὶ μεῖζον εἶναι τοῦ νόμους θέντα ἀπηλλάχθαι, ἕτερον δέ τι πρὸς τοῖς νόμοις εἶναι μεταξύ τι νουθετήσεώς τε πεφυκὸς ἅμα καὶ νόμων, ὃ δὴ
822eBunları söylemeden geçemeyeceğimizi söylüyoruz; ama onları söylerken kanun koyduğumuzu sanmak büyük bir akılsızlıktır. Kanunlar ve bütün düzen bu şekilde yazıldığında, aretē bakımından üstün bir vatandaşa, kanunlara en iyi hizmet eden ve en çok itaat eden kişi olduğu için iyi insan demek, onu tam olarak övmek değildir.
Şöyle söylenirse daha tam bir övgü olur: iyi insan, hayatını, kanun koyucunun kanun koyan, öven ve yeren yazılarına itaat ederek lekesiz geçiren kişidir.
πολλάκις ἡμῶν ἐμπέπτωκεν τοῖς λόγοις, οἷον περὶ τὴν τῶν σφόδρα νέων παίδων τροφήν· οὐ γὰρ ἄρρητά φαμεν εἶναι, λέγοντές τε αὐτά, ὡς νόμους οἴεσθαι τιθεμένους εἶναι πολλῆς ἀνοίας γέμειν. γεγραμμένων δὴ ταύτῃ τῶν νόμων τε καὶ ὅλης τῆς πολιτείας, οὐ τέλεος ὁ τοῦ διαφέροντος πολίτου πρὸς ἀρετὴν γίγνεται ἔπαινος, ὅταν αὐτόν τις φῇ τὸν ὑπηρετήσαντα τοῖς νόμοις ἄριστα καὶ πειθόμενον μάλιστα, τοῦτον εἶναι τὸν ἀγαθόν·
ΑΘ. τελεώτερον δὲ ὧδε εἰρημένον, ὡς ἄρα ὃς ἂν τοῖς τοῦ νομοθέτου νομοθετοῦντός τε καὶ ἐπαινοῦντος καὶ ψέγοντος
823aBir vatandaşı övmek için en doğru söz budur. Kanun koyucu da gerçekten yalnız kanunları yazmamalı; kanunların yanında, kendisine güzel ya da güzel olmayan görünen şeyleri de kanunlarla iç içe yazmalıdır. En üstün vatandaş da bunlara, kanunların cezalarla bağladığı şeylerden daha az bağlı kalmamalıdır. Şimdi ele aldığımız konuyu bir tanık gibi çağırırsak ne demek istediğimizi daha iyi gösterebiliriz.
πειθόμενος γράμμασιν διεξέλθῃ τὸν βίον ἄκρατον. οὗτος ὅ τε λόγος ὀρθότατος εἰς ἔπαινον πολίτου, τόν τε νομοθέτην ὄντως δεῖ μὴ μόνον γράφειν τοὺς νόμους, πρὸς δὲ τοῖς νόμοις, ὅσα καλὰ αὐτῷ δοκεῖ καὶ μὴ καλὰ εἶναι, νόμοις ἐμπεπλεγμένα γράφειν, τὸν δὲ ἄκρον πολίτην μηδὲν ἧττον ταῦτα ἐμπεδοῦν ἢ τὰ ταῖς ζημίαις ὑπὸ νόμων κατειλημμένα. τὸ δὲ δὴ παρὸν ἡμῖν τὰ νῦν ⟨εἰ⟩ οἷον μάρτυρα ἐπαγόμεθα, δηλοῖμεν ἂν
823bAvcılık çok geniş bir şeydir; bugün neredeyse tek bir adın altında toplanmıştır. Suda yaşayanların avı çok çeşitlidir, uçanların avı çok çeşitlidir, karada yaşayanların avı da pek çeşitlidir. Yalnız hayvanların değil, insanların avını da düşünmek gerekir: savaştaki av vardır; dostluk yoluyla yapılan pek çok av da vardır ki bunların kimisi övgüyü, kimisi yergiyi hak eder. Hırsızlıklar, haydutların avları ve orduların birbirini avlaması da bunlardandır.
ὃ βουλόμεθα μᾶλλον. θήρα γὰρ πάμπολύ τι πρᾶγμά ἐστι, περιειλημμένον ὀνόματι νῦν σχεδὸν ἑνί. πολλὴ μὲν γὰρ ἡ τῶν ἐνύδρων, πολλὴ δὲ ἡ τῶν πτηνῶν, πάμπολυ δὲ καὶ τὸ περὶ τὰ πεζὰ θηρεύματα, οὐ μόνον θηρίων, ἀλλὰ καὶ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀξίαν ἐννοεῖν θήραν, τήν τε κατὰ πόλεμον, πολλὴ δὲ καὶ ἡ κατὰ φιλίαν θηρεύουσα, ἡ μὲν ἔπαινον, ἡ δὲ ψόγον ἔχει· καὶ κλωπεῖαι καὶ λῃστῶν καὶ στρατοπέδων στρατοπέδοις
823cAvcılık hakkında kanun koyan kanun koyucu bunları ne açıklamadan bırakabilir ne de hepsine düzen ve ceza koyarak tehditkâr kurallar koyabilir. Peki böyle durumlarda ne yapmalı? Kanun koyucu, gençlerin zahmetleri ve uğraşları bakımından avcılıkla ilgili şeyleri övmeli ve yermelidir. Genç de onu dinleyip itaat etmeli, ne hazzın ne de zahmetin kendisini alıkoymasına izin vermeli; her konuda cezayla tehdit edilen ve kanunlaştırılan şeylerden çok övgüyle söylenenlere saygı göstermeli ve buyrulanları yerine getirmelidir.
θῆραι. θήρας δὲ πέρι τιθέντι τῷ νομοθέτῃ τοὺς νόμους οὔτε μὴ δηλοῦν ταῦθʼ οἷόν τε, οὔτε ἐπὶ πᾶσιν τάξεις καὶ ζημίας ἐπιτιθέντα ἀπειλητικὰ νόμιμα τιθέναι. τί δὴ δραστέον περὶ τὰ τοιαῦτα; τὸν μέν, τὸν νομοθέτην, ἐπαινέσαι καὶ ψέξαι χρεὼν τὰ περὶ θήρας πρὸς τοὺς τῶν νέων πόνους τε καὶ ἐπιτηδεύματα, τὸν δʼ αὖ νέον ἀκούσαντα πείθεσθαι, καὶ μήθʼ ἡδονὴν μήτε πόνον ἐξείργειν αὐτόν, τῶν δὲ περὶ ἕκαστα ἀπειληθέντων μετὰ ζημίας καὶ νομοθετηθέντων, τὰ
823dBunlar önceden söylendikten sonra sırada avcılığın ölçülü bir övgüsü ve yergisi gelir: gençlerin psykhē'lerini daha iyi yapan av övülecek, tersini yapan yerilecek. Bundan sonra gençlere bir dua ile seslenerek şöyle diyelim: "Dostlarım, keşke ne deniz avına ne olta balıkçılığına ne de genel olarak su hayvanlarının avına karşı bir arzu ya da tutku sizi hiçbir zaman yakalamasın; ne uyanıkken ne uyurken sizin yerinize işi gören balık sepetleriyle tembelce bir av peşinde koşmayın.
μετʼ ἐπαίνου ῥηθέντα μᾶλλον τιμᾶν καὶ προσταχθέντα ἀποτελεῖν.
τούτων δὴ προρρηθέντων, ἑξῆς ἂν γίγνοιτο ἔμμετρος ἔπαινος θήρας καὶ ψόγος, ἥτις μὲν βελτίους ἀποτελεῖ τὰς ψυχὰς τῶν νέων ἐπαινοῦντος, ψέγοντος δὲ ἣ τἀναντία. λέγωμεν τοίνυν τὸ μετὰ τοῦτο ἑξῆς προσαγορεύοντες διʼ εὐχῆς τοὺς νέους· ὦ φίλοι, εἴθʼ ὑμᾶς μήτε τις ἐπιθυμία μήτʼ ἔρως τῆς περὶ θάλατταν θήρας ποτὲ λάβοι μηδὲ ἀγκιστρείας
823eDenizde insan avına, yani korsanlığa karşı bir istek de içinize düşüp sizi zalim ve kanunsuz avcılar yapmasın. Kırda ve şehirde hırsızlık yapmak ise aklınızın ucundan bile geçmesin. Kuş avına karşı kurnaz ve hür insana pek yakışmayan bir tutku da hiçbir gence gelmesin."
μηδʼ ὅλως τῆς τῶν ἐνύδρων ζῴων, μήτε ἐγρηγορόσιν μήτε εὕδουσιν κύρτοις ἀργὸν θήραν διαπονουμένοις.
ΑΘ. μηδʼ αὖ ἄγρας ἀνθρώπων κατὰ θάλατταν λῃστείας τε ἵμερος ἐπελθὼν ὑμῖν θηρευτὰς ὠμοὺς καὶ ἀνόμους ἀποτελοῖ· κλωπείας δʼ ἐν χώρᾳ καὶ πόλει μηδὲ εἰς τὸν ἔσχατον ἐπέλθοι νοῦν ἅψασθαι. μηδʼ αὖ πτηνῶν θήρας αἱμύλος ἔρως οὐ σφόδρα ἐλευθέριος ἐπέλθοι
824aBizim atletlerimize geriye yalnız kara hayvanlarının avlanıp yakalanması kalıyor. Bunlardan, avcıların nöbetleşe uyuduğu, gece avı denen av tembel insanların işidir ve övgüye değmez; zahmete de dinlenme araları verir; çünkü hayvanların yabani gücünü, zahmetten hoşlanan bir psykhē'nin zaferiyle değil, ağlarla ve tuzaklarla alt ederler. Herkese geriye kalan tek ve en iyi av, atlarla, köpeklerle ve kendi bedenleriyle yapılan dört ayaklı hayvan avıdır: tanrısal cesareti önemseyenler bunların hepsini koşarak, vurarak ve atarak, kendi elleriyle avlayıp yenerler.
Bütün bunların övgüsü ve yergisi hakkında söylenen söz bu olsun; kanun da şu: bu gerçekten kutsal avcıları hiç kimse diledikleri yerde ve diledikleri şekilde köpekle avlanmaktan alıkoymasın; ağlara ve tuzaklara güvenen gece avcısının ise hiç kimse hiçbir zaman hiçbir yerde avlanmasına izin vermesin. Kuş avcısını işlenmeyen arazilerde ve dağlarda kimse engellemesin; ama işlenen tarlalardan ve kutsal yaban alanlarından rastlayan kişi onu uzaklaştırsın. Balıkçının ise limanlar, kutsal ırmaklar, bataklıklar ve göller dışında, öbür yerlerde avlanmasına izin verilsin; yeter ki suyu bitki özsuyuyla bulandırmasın.
Artık terbiyeyle ilgili bütün kuralların tamamlandığını söylemeliyiz.
Kleinias: Güzel söylüyorsun.
τινὶ νέων. πεζῶν δὴ μόνον θήρευσίς τε καὶ ἄγρα λοιπὴ τοῖς παρʼ ἡμῖν ἀθληταῖς, ὧν ἡ μὲν τῶν εὑδόντων αὖ κατὰ μέρη, νυκτερεία κληθεῖσα, ἀργῶν ἀνδρῶν, οὐκ ἀξία ἐπαίνου, οὐδʼ ἧττον διαπαύματα πόνων ἔχουσα, ἄρκυσίν τε καὶ πάγαις ἀλλʼ οὐ φιλοπόνου ψυχῆς νίκῃ χειρουμένων τὴν ἄγριον τῶν θηρίων ῥώμην· μόνη δὴ πᾶσιν λοιπὴ καὶ ἀρίστη ἡ τῶν τετραπόδων ἵπποις καὶ κυσὶν καὶ τοῖς ἑαυτῶν θήρα σώμασιν, ὧν ἁπάντων κρατοῦσιν δρόμοις καὶ πληγαῖς καὶ βολαῖς αὐτόχειρες θηρεύοντες, ὅσοις ἀνδρείας τῆς θείας ἐπιμελές.
τούτων δὴ πάντων ἔπαινος μὲν πέρι καὶ ψόγος ὁ διειρημένος ἂν εἴη λόγος, νόμος δὲ ὅδε· τούτους μηδεὶς τοὺς ἱεροὺς ὄντως θηρευτὰς κωλυέτω ὅπου καὶ ὅπῃπερ ἂν ἐθέλωσιν κυνηγετεῖν, νυκτερευτὴν δὲ ἄρκυσιν καὶ πλεκταῖς πιστὸν μηδεὶς μηδέποτε ἐάσῃ μηδαμοῦ θηρεῦσαι· τὸν ὀρνιθευτὴν δὲ ἐν ἀργοῖς μὲν καὶ ὄρεσιν μὴ κωλυέτω, ἐν ἐργασίμοις δὲ καὶ ἱεροῖς ἀγρίοις ἐξειργέτω ὁ προστυγχάνων, ἐνυγροθηρευτὴν δέ, πλὴν ἐν λιμέσιν καὶ ἱεροῖς ποταμοῖς τε καὶ ἕλεσι καὶ λίμναις, ἐν τοῖς ἄλλοις δὲ ἐξέστω θηρεύειν, μὴ χρώμενον ὀπῶν ἀναθολώσει μόνον.
νῦν οὖν ἤδη πάντα χρὴ φάναι τέλος ἔχειν τά γε παιδείας πέρι νόμιμα.
ΚΛ. καλῶς ἂν λέγοις.