V. Kitap
726aAtinalı: Az önce tanrılar ve sevgili atalar hakkında söylenenleri dinleyen herkes şimdi şunu da dinlesin. İnsanın sahip olduğu her şey içinde, tanrılardan sonra en ilahî olanı psykhēdir, çünkü en çok kendisine ait olan odur. Herkesin kendine ait her şeyi iki türlüdür: daha güçlü ve daha iyi olanlar efendi, daha zayıf ve daha kötü olanlar köledir. Öyleyse insan kendine ait olanlar içinde efendi olanları her zaman köle olanlardan üstün tutmalıdır.
İşte bu yüzden, kişinin kendi psykhē'sine, efendi olan tanrılardan ve onların ardından gelenlerden sonra ikinci sırada değer vermesi gerektiğini söylerken doğru bir öğüt vermiş oluyorum.
ΑΘ. ἀκούοι δὴ πᾶς ὅσπερ νυνδὴ τὰ περὶ θεῶν τε ἤκουε καὶ τῶν φίλων προπατόρων· πάντων γὰρ τῶν αὑτοῦ κτημάτων μετὰ θεοὺς ψυχὴ θειότατον, οἰκειότατον ὄν. τὰ δʼ αὑτοῦ διττὰ πάντʼ ἐστὶ πᾶσιν. τὰ μὲν οὖν κρείττω καὶ ἀμείνω δεσπόζοντα, τὰ δὲ ἥττω καὶ χείρω δοῦλα· τῶν οὖν αὑτοῦ τὰ δεσπόζοντα ἀεὶ προτιμητέον τῶν δουλευόντων.
ΑΘ. οὕτω δὴ τὴν αὑτοῦ ψυχὴν
727aAma neredeyse hiçbirimiz ona doğru biçimde değer vermiyoruz; yalnızca verdiğimizi sanıyoruz. Çünkü değer görmek ilahî bir iyiliktir, kötü olan hiçbir şey ise değer görmeye layık değildir. Psykhē'sini birtakım sözlerle, hediyelerle ya da ona boyun eğerek yücelttiğini sanan, ama onu daha kötü bir hâlden daha iyi bir hâle getirmeyen kişi ona değer veriyormuş gibi görünür, ama bunu asla yapmış olmaz. Mesela her insan daha çocukken her şeyi bilmeye yetecek kadar donanımlı olduğunu düşünür; kendi psykhē'sini övmekle ona değer verdiğini sanır ve ne isterse yapmasına hevesle izin verir. Oysa şimdi söylediğimiz şudur: bunu yapan ona değer vermez, zarar verir; hâlbuki dediğimiz gibi ona tanrılardan sonra ikinci sırada değer vermek gerekir.
μετὰ θεοὺς ὄντας δεσπότας καὶ τοὺς τούτοις ἑπομένους τιμᾶν δεῖν λέγων δευτέραν, ὀρθῶς παρακελεύομαι. τιμᾷ δʼ ὡς ἔπος εἰπεῖν ἡμῶν οὐδεὶς ὀρθῶς, δοκεῖ δέ· θεῖον γὰρ ἀγαθόν που τιμή, τῶν δὲ κακῶν οὐδὲν τίμιον, ὁ δʼ ἡγούμενος ἤ τισι λόγοις ἢ δώροις αὐτὴν αὔξειν ἤ τισιν ὑπείξεσιν, μηδὲν βελτίω δὲ ἐκ χείρονος αὐτὴν ἀπεργαζόμενος, τιμᾶν μὲν δοκεῖ, δρᾷ δὲ τοῦτο οὐδαμῶς. αὐτίκα παῖς εὐθὺς γενόμενος ἄνθρωπος πᾶς ἡγεῖται πάντα ἱκανὸς εἶναι γιγνώσκειν,
727bAynı şekilde insan, işlediği hataların ve kötülüklerin çoğunun, hem de en büyüklerinin sebebi olarak her seferinde kendini değil de başkalarını görüp kendini hep suçsuz tuttuğunda, sözde kendi psykhē'sine değer vermiş olur; ama bunu yapmaktan çok uzaktır, çünkü ona zarar verir.
καὶ τιμᾶν οἴεται ἐπαινῶν τὴν αὑτοῦ ψυχήν, καὶ προθυμούμενος ἐπιτρέπει πράττειν ὅτι ἂν ἐθέλῃ, τὸ δὲ νῦν λεγόμενόν ἐστιν ὡς δρῶν ταῦτα βλάπτει καὶ οὐ τιμᾷ· δεῖ δέ, ὥς φαμεν, μετά γε θεοὺς δευτέραν. οὐδέ γε ὅταν ἄνθρωπος τῶν αὑτοῦ ἑκάστοτε ἁμαρτημάτων μὴ ἑαυτὸν αἴτιον ἡγῆται καὶ τῶν πλείστων κακῶν καὶ μεγίστων, ἀλλὰ ἄλλους, ἑαυτὸν δὲ ἀεὶ ἀναίτιον ἐξαιρῇ, τιμῶν τὴν αὑτοῦ ψυχήν, ὡς δὴ δοκεῖ, ὁ δὲ
727cKanun koyucunun sözüne ve övgüsüne aykırı olarak hazlara gönlünü kaptırdığında da ona hiç değer vermiş olmaz; tersine, onu kötülüklerle ve pişmanlıkla doldurarak değerini düşürür. Bunun tam tersi durumda, yani övülen zahmetlere, korkulara, sızılara ve acılara direnerek katlanmak yerine onlara boyun eğdiğinde de boyun eğmekle ona değer vermiş olmaz; çünkü bu türden ne yaparsa yapsın onu değersiz kılar. Yaşamayı her ne pahasına olursa olsun iyi saydığında da ona değer vermiş olmaz; o zaman da değerini düşürür. Çünkü psykhē Hades'teki her şeyi kötü sandığında insan bu sanıya boyun eğer; karşı koyup ona, oradaki tanrılarla ilgili şeylerin tam tersine, tabiatça bizim için bütün iyiliklerin en büyüğü olup olmadığını bile bilmediğini öğretmez, yanıldığını göstermez.
πολλοῦ δεῖ δρᾶν τοῦτο· βλάπτει γάρ. οὐδʼ ὁπόταν ἡδοναῖς παρὰ λόγον τὸν τοῦ νομοθέτου καὶ ἔπαινον χαρίζηται, τότε οὐδαμῶς τιμᾷ, ἀτιμάζει δὲ κακῶν καὶ μεταμελείας ἐμπιμπλὰς αὐτήν. οὐδέ γε ὁπόταν αὖ τἀναντία τοὺς ἐπαινουμένους πόνους καὶ φόβους καὶ ἀλγηδόνας καὶ λύπας μὴ διαπονῇ καρτερῶν ἀλλὰ ὑπείκῃ, τότε οὐ τιμᾷ ὑπείκων· ἄτιμον γὰρ αὐτὴν ἀπεργάζεται δρῶν τὰ τοιαῦτα σύμπαντα. οὐδʼ ὁπόταν
727dBirisi güzelliği aretē'den üstün tuttuğunda da bu, psykhē'yi gerçekten ve tamamen hor görmekten başka bir şey değildir. Çünkü bu tutum, bedenin psykhē'den daha değerli olduğunu söyler; ama yalan söyler.
ἡγῆται τὸ ζῆν πάντως ἀγαθὸν εἶναι, τιμᾷ, ἀτιμάζει δʼ αὐτὴν καὶ τότε· τὰ γὰρ ἐν Ἅιδου πράγματα πάντα κακὰ ἡγουμένης τῆς ψυχῆς εἶναι, ὑπείκει καὶ οὐκ ἀντιτείνει διδάσκων τε καὶ ἐλέγχων ὡς οὐκ οἶδεν οὐδʼ εἰ τἀναντία πέφυκεν μέγιστα εἶναι πάντων ἀγαθῶν ἡμῖν τὰ περὶ τοὺς θεοὺς τοὺς ἐκεῖ. οὐδὲ μὴν πρὸ ἀρετῆς ὁπόταν αὖ προτιμᾷ τις κάλλος, τοῦτʼ ἔστιν οὐχ ἕτερον ἢ ἡ τῆς ψυχῆς ὄντως καὶ πάντως ἀτιμία. ψυχῆς γὰρ σῶμα ἐντιμότερον οὗτος ὁ λόγος φησὶν εἶναι,
727eÇünkü topraktan doğan hiçbir şey Olymposlulardan daha değerli değildir; psykhē hakkında başka türlü düşünen de ne harika bir varlığı ihmal ettiğini bilmez.
Birisi malı güzel olmayan yollarla edinmeye heveslendiğinde ya da böyle edinmekten rahatsızlık duymadığında da psykhē'sini hediyelerle onurlandırmış olmaz —bundan çok uzaktır—; tersine, onun değerli ve güzel olan yanını üç beş altına satmış olur.
ψευδόμενος· οὐδὲν γὰρ γηγενὲς Ὀλυμπίων ἐντιμότερον, ἀλλʼ ὁ περὶ ψυχῆς ἄλλως δοξάζων ἀγνοεῖ ὡς θαυμαστοῦ τούτου κτήματος ἀμελεῖ.
ΑΘ. οὐδέ γε ὁπόταν χρήματά τις ἐρᾷ κτᾶσθαι
728aÇünkü yerin üstündeki ve altındaki bütün altınlar aretē'ye denk değildir. Kısacası, kanun koyucunun utanç verici ve kötü diye sayıp belirlediği şeylerden her yolla uzak durmak, iyi ve güzel diye belirlediği şeylerin ise hepsine elinden geldiğince bağlanmak istemeyen kimse, bütün bunlarda, en ilahî varlığı olan psykhē'yi en değersiz ve en çirkin hâle soktuğunun farkında değildir.
μὴ καλῶς, ἢ μὴ δυσχερῶς φέρῃ κτώμενος, δώροις ἄρα τιμᾷ τότε τὴν αὑτοῦ ψυχήν—παντὸς μὲν οὖν λείπει—τὸ γὰρ αὐτῆς τίμιον ἅμα καὶ καλὸν ἀποδίδοται σμικροῦ χρυσίου· πᾶς γὰρ ὅ τʼ ἐπὶ γῆς καὶ ὑπὸ γῆς χρυσὸς ἀρετῆς οὐκ ἀντάξιος. ὡς δὲ εἰπεῖν συλλήβδην, ὃς ἅπερ ἂν νομοθέτης αἰσχρὰ εἶναι καὶ κακὰ διαριθμούμενος τάττῃ καὶ τοὐναντίον ἀγαθὰ καὶ καλά, τῶν μὲν ἀπέχεσθαι μὴ ἐθέλῃ πάσῃ μηχανῇ, τὰ δὲ ἐπιτηδεύειν σύμπασαν κατὰ δύναμιν, οὐκ οἶδεν ἐν
728bKötülüğün en büyük cezası denen şeyi ise neredeyse kimse hesaba katmaz. En büyük ceza kötü insanlara benzemektir; benzeyen de iyi insanlardan ve iyi sözlerden kaçar, onlardan kopar, kötülerin ise peşine düşüp onlarla düşüp kalkarak onlara yapışır. Böylelerine yapışan kişi de, bu türden insanların birbirlerine yapmaya ve söylemeye yatkın oldukları şeyleri ister istemez hem yapar hem de onlara uğrar.
τούτοις πᾶσιν πᾶς ἄνθρωπος ψυχὴν θειότατον ὂν ἀτιμότατα καὶ κακοσχημονέστατα διατιθείς. τὴν γὰρ λεγομένην δίκην τῆς κακουργίας τὴν μεγίστην οὐδεὶς ὡς ἔπος εἰπεῖν λογίζεται, ἔστιν δʼ ἡ μεγίστη τὸ ὁμοιοῦσθαι τοῖς οὖσιν κακοῖς ἀνδράσιν, ὁμοιούμενον δὲ τοὺς μὲν ἀγαθοὺς φεύγειν ἄνδρας καὶ λόγους καὶ ἀποσχίζεσθαι, τοῖς δὲ προσκολλᾶσθαι διώκοντα κατὰ τὰς συνουσίας· προσπεφυκότα δὲ τοῖς τοιούτοις ἀνάγκη ποιεῖν
728cBu hâl aslında bir ceza değildir —çünkü adil olan da, adaletin verdiği ceza da güzeldir—; haksızlığın peşinden gelen bir uğrayıştır, bir öçtür. Ona uğrayan da uğramayan da bedbahttır: uğramayan iyileştirilmediği için, uğrayan ise başka birçokları kurtulsun diye yok edildiği için. Toplu bir ifadeyle, bizim için değer vermek, daha iyi olanın ardından gitmek ve daha kötü olup da daha iyi olabilecek olanı elden geldiğince en iyi hâle getirmektir.
İnsanın sahip olduğu şeyler içinde kötüden kaçmaya, her şeyin en iyisinin izini sürüp onu yakalamaya ve yakaladıktan sonra da kalan ömrünü onunla birlikte geçirmeye psykhē'den daha yatkın bir şey yoktur.
καὶ πάσχειν ἃ πεφύκασιν ἀλλήλους οἱ τοιοῦτοι ποιεῖν καὶ λέγειν. τοῦτο οὖν δὴ τὸ πάθος δίκη μὲν οὐκ ἔστιν—καλὸν γὰρ τό γε δίκαιον καὶ ἡ δίκη—τιμωρία δέ, ἀδικίας ἀκόλουθος πάθη, ἧς ὅ τε τυχὼν καὶ μὴ τυγχάνων ἄθλιος, ὁ μὲν οὐκ ἰατρευόμενος, ὁ δέ, ἵνα ἕτεροι πολλοὶ σῴζωνται, ἀπολλύμενος. τιμὴ δʼ ἐστὶν ἡμῖν, ὡς τὸ ὅλον εἰπεῖν, τοῖς μὲν ἀμείνοσιν ἕπεσθαι, τὰ δὲ χείρονα, γενέσθαι δὲ βελτίω δυνατά, τοῦτʼ αὐτὸ ὡς ἄριστα ἀποτελεῖν.
ψυχῆς οὖν ἀνθρώπῳ κτῆμα οὐκ ἔστιν εὐφυέστερον εἰς
728dBu yüzden değer sırasında ikinci olarak yerleştirildi. Üçüncü sıradakinin, bedene tabiatına uygun olarak verilen değer olduğunu ise herkes anlayabilir. Ama bu değerleri de incelemek gerekir: bunların hangisi gerçek, hangisi sahte; bu da kanun koyucunun işidir. Bana öyle geliyor ki kanun koyucu bunların şöyle ve buna benzer şeyler olduğunu bildirir: değerli olan beden güzel, güçlü, hızlı ya da iri olan değildir; sağlıklı olan da değildir —gerçi birçoklarına öyle görünecektir—; ama bunların zıtları da değildir. Bütün bu durumların ortasında kalıp hepsine dokunan bedenler açık ara en ölçülü ve aynı zamanda en sağlam olanlardır. Çünkü bir uçtakiler psykhē'leri kabarık ve gözü kara, öteki uçtakiler ise alçak ve hür bir insana yakışmayacak hâle getirir.
τὸ φυγεῖν μὲν τὸ κακόν, ἰχνεῦσαι δὲ καὶ ἑλεῖν τὸ πάντων ἄριστον, καὶ ἑλόντα αὖ κοινῇ συνοικεῖν τὸν ἐπίλοιπον βίον· διὸ δεύτερον ἐτάχθη τιμῇ, τὸ δὲ τρίτον—πᾶς ἂν τοῦτό γε νοήσειεν—τὴν τοῦ σώματος εἶναι κατὰ φύσιν τιμήν· τὰς δʼ αὖ τιμὰς δεῖ σκοπεῖν, καὶ τούτων τίνες ἀληθεῖς καὶ ὅσαι κίβδηλοι, τοῦτο δὲ νομοθέτου. μηνύειν δή μοι φαίνεται τάσδε καὶ τοιάσδε τινὰς αὐτὰς εἶναι, τίμιον εἶναι σῶμα οὐ τὸ καλὸν οὐδὲ ἰσχυρὸν οὐδὲ τάχος ἔχον οὐδὲ μέγα, οὐδέ
728ePara ve mal edinmek de böyledir; bunlara değer biçmek de aynı ölçüye tabidir. Çünkü bunların her birinin aşırı bolluğu şehirlerde de özel hayatta da düşmanlıklara ve iç kargaşalara yol açar, eksikliği ise çoğu zaman köleliğe.
γε τὸ ὑγιεινόν—καίτοι πολλοῖς ἂν τοῦτό γε δοκοῖ—καὶ μὴν οὐδὲ τὰ τούτων γʼ ἐναντία, τὰ δʼ ἐν τῷ μέσῳ ἁπάσης ταύτης τῆς ἕξεως ἐφαπτόμενα σωφρονέστατα ἅμα τε ἀσφαλέστατα εἶναι μακρῷ· τὰ μὲν γὰρ χαύνους τὰς ψυχὰς καὶ θρασείας ποιεῖ, τὰ δὲ ταπεινάς τε καὶ ἀνελευθέρους.
ΑΘ. ὡς δʼ αὕτως ἡ τῶν χρημάτων καὶ κτημάτων κτῆσις, καὶ τιμήσεως κατὰ τὸν αὐτὸν ῥυθμὸν ἔχει· τὰ μὲν ὑπέρογκα γὰρ ἑκάστων
729aÖyleyse kimse, çocuklarına olabildiğince büyük bir servet bırakmak için olsun, para düşkünü olmasın; çünkü bu ne onlar için ne de şehir için daha iyidir. Gençler için en ahenkli ve en iyi mal varlığı, dalkavukları kendine çekmeyen ama zorunlu ihtiyaçları da eksik bırakmayan mal varlığıdır; çünkü bizimle uyum içinde olup her şeye ayak uydurarak hayatı acısız kılar.
τούτων ἔχθρας καὶ στάσεις ἀπεργάζεται ταῖς πόλεσιν καὶ ἰδίᾳ, τὰ δʼ ἐλλείποντα δουλείας ὡς τὸ πολύ. μὴ δή τις φιλοχρημονείτω παίδων γʼ ἕνεκα, ἵνα ὅτι πλουσιωτάτους καταλίπῃ· οὔτε γὰρ ἐκείνοις οὔτε αὖ τῇ πόλει ἄμεινον. ἡ γὰρ τῶν νέων ἀκολάκευτος οὐσία, τῶν δʼ ἀναγκαίων μὴ ἐνδεής, αὕτη πασῶν μουσικωτάτη τε καὶ ἀρίστη· συμφωνοῦσα γὰρ ἡμῖν καὶ συναρμόττουσα εἰς ἅπαντα ἄλυπον τὸν
729bÇocuklara altın değil, bol bol haya bırakmak gerekir. Biz bunu, utanmazlık eden gençleri azarlayarak bırakacağımızı sanırız; oysa bu, bugün gençlere verilen, gencin her şeyden utanması gerektiğini söyleyen öğütle olmaz. Akıllı bir kanun koyucu daha çok yaşlılara gençlerden utanmalarını öğütler; hepsinden çok da, gençlerden birinin kendilerini utanç verici bir şey yaparken ya da söylerken görmesinden, hatta duymasından sakınmalarını. Çünkü yaşlıların utanmazlık ettiği yerde gençlerin de son derece arsız olması kaçınılmazdır.
βίον ἀπεργάζεται. παισὶν δὲ αἰδῶ χρὴ πολλήν, οὐ χρυσὸν καταλείπειν. οἰόμεθα δὲ ἐπιπλήττοντες τοῖς νέοις ἀναισχυντοῦσιν τοῦτο καταλείψειν· τὸ δʼ ἔστιν οὐκ ἐκ τοῦ νῦν παρακελεύματος τοῖς νέοις γιγνόμενον, ὃ παρακελεύονται λέγοντες ὡς δεῖ πάντα αἰσχύνεσθαι τὸν νέον. ὁ δὲ ἔμφρων νομοθέτης τοῖς πρεσβυτέροις ἂν μᾶλλον παρακελεύοιτο αἰσχύνεσθαι τοὺς νέους, καὶ πάντων μάλιστα εὐλαβεῖσθαι μή ποτέ τις αὐτὸν ἴδῃ τῶν νέων ἢ καὶ ἐπακούσῃ δρῶντα ἢ
729cGençleri ve aynı zamanda kendini terbiye etmenin en üstün yolu öğüt vermek değil, başkasına öğüt verirken söyleyeceği şeyleri ömür boyu kendisinin yaptığını göstermektir. Akrabalarına, aynı soy tanrılarını paylaşan ve aynı kandan gelen bütün topluluğa değer veren ve saygı gösteren kişi, kendi çocuklarının doğumunda soy tanrılarını kendisine iyi niyetli bulacaktır; bu yerindedir. Dostların ve arkadaşların hayattaki ilişkilerde iyi niyetini de, onların kendisine yaptıkları hizmetleri onların saydığından daha büyük ve daha değerli, kendisinin dostlarına ve arkadaşlarına yaptığı iyilikleri ise onların saydığından daha küçük sayan kişi kazanır.
λέγοντά τι τῶν αἰσχρῶν, ὡς ὅπου ἀναισχυντοῦσι γέροντες, ἀνάγκη καὶ νέους ἐνταῦθα εἶναι ἀναιδεστάτους· παιδεία γὰρ νέων διαφέρουσά ἐστιν ἅμα καὶ αὐτῶν οὐ τὸ νουθετεῖν, ἀλλʼ ἅπερ ἂν ἄλλον νουθετῶν εἴποι τις, φαίνεσθαι ταῦτα αὐτὸν δρῶντα διὰ βίου. συγγένειαν δὲ καὶ ὁμογνίων θεῶν κοινωνίαν πᾶσαν ταὐτοῦ φύσιν αἵματος ἔχουσαν τιμῶν τις καὶ σεβόμενος, εὔνους ἂν γενεθλίους θεοὺς εἰς παίδων αὑτοῦ σπορὰν ἴσχοι κατὰ λόγον. καὶ μὴν τό γε φίλων καὶ ἑταίρων
729dŞehre ve vatandaşlara karşı açık ara en iyi insan ise Olympia'da ve savaşta da barışta da bütün yarışmalarda kazanmaktan önce, yurdundaki kanunlara hizmette ün kazanmayı, yani ömrü boyunca onlara bütün insanlardan daha güzel hizmet etmiş biri olarak tanınmayı yeğleyen kişidir.
πρὸς τὰς ἐν βίῳ ὁμιλίας εὐμενεῖς ἄν τις κτῷτο, μείζους μὲν καὶ σεμνοτέρας τὰς ἐκείνων ὑπηρεσίας εἰς αὑτὸν ἡγούμενος ἢ ʼκεῖνοι, ἐλάττους δʼ αὖ τὰς αὑτοῦ διανοούμενος εἰς τοὺς φίλους χάριτας αὐτῶν τῶν φίλων τε καὶ ἑταίρων. εἰς μὴν πόλιν καὶ πολίτας μακρῷ ἄριστος ὅστις πρὸ τοῦ Ὀλυμπίασιν καὶ ἁπάντων ἀγώνων πολεμικῶν τε καὶ εἰρηνικῶν νικᾶν δέξαιτʼ ἂν δόξῃ ὑπηρεσίας τῶν οἴκοι νόμων, ὡς
729eYabancılarla yapılan anlaşmaları da en kutsal anlaşmalar saymak gerekir; çünkü yabancıların işlediği ve yabancılara karşı işlenen hataların hemen hepsi, vatandaşların birbirine karşı işlediklerine kıyasla, öç alıcı bir tanrıya daha sıkı bağlıdır.
Çünkü arkadaşlarından ve akrabalarından yoksun olan yabancı, insanların da tanrıların da gözünde daha çok acınacak hâldedir; öç almaya gücü yeten de ona daha istekli yardım eder. Buna en çok gücü yeten de, her bir halkın yabancıları koruyan daimōn'u ve tanrısıdır, ki bunlar Konukseverlerin Koruyucusu Zeus'un peşinden giderler.
ὑπηρετηκὼς πάντων κάλλιστʼ ἀνθρώπων αὐτοῖς ἐν τῷ βίῳ. πρὸς δʼ αὖ τοὺς ξένους διανοητέον ὡς ἁγιώτατα συμβόλαια ὄντα· σχεδὸν γὰρ πάντʼ ἐστὶ τὰ τῶν ξένων καὶ εἰς τοὺς ξένους ἁμαρτήματα παρὰ τὰ τῶν πολιτῶν εἰς θεὸν ἀνηρτημένα τιμωρὸν μᾶλλον.
ΑΘ. ἔρημος γὰρ ὢν ὁ ξένος ἑταίρων τε καὶ συγγενῶν ἐλεεινότερος ἀνθρώποις καὶ θεοῖς· ὁ δυνάμενος οὖν τιμωρεῖν μᾶλλον βοηθεῖ προθυμότερον, δύναται
730aBu yüzden içinde azıcık öngörü bulunan kişi, hayatında yabancılara karşı hiçbir hata işlemeden ömrünün sonuna varmak için çok dikkatli olmalıdır. Yabancılara ve yerlilere karşı işlenen hatalar içinde, her yerde en büyüğü, sığınmacılara karşı işlenendir. Çünkü sığınmacı yalvarırken hangi tanrıyı tanık tutup söz almışsa, o tanrı kötülüğe uğrayanın has bekçisi olur; öyle ki ona uğrayan, uğradığı şeyin öcü alınmadan kalmaz.
δὲ διαφερόντως ὁ ξένιος ἑκάστων δαίμων καὶ θεὸς τῷ ξενίῳ συνεπόμενοι Διί. πολλῆς οὖν εὐλαβείας, ᾧ καὶ σμικρὸν προμηθείας ἔνι, μηδὲν ἁμάρτημα περὶ ξένους ἁμαρτόντα ἐν τῷ βίῳ πρὸς τὸ τέλος αὐτοῦ πορευθῆναι. ξενικῶν δʼ αὖ καὶ ἐπιχωρίων ἁμαρτημάτων τὸ περὶ τοὺς ἱκέτας μέγιστον γίγνεται ἁμάρτημα ἑκάστοις· μεθʼ οὗ γὰρ ἱκετεύσας μάρτυρος ὁ ἱκέτης θεοῦ ἔτυχεν ὁμολογιῶν, φύλαξ διαφέρων οὗτος τοῦ παθόντος γίγνεται, ὥστʼ οὐκ ἄν ποτε ἀτιμώρητος πάθοι ὁ τυχὼν ὧν ἔπαθε.
730bAna babaya, kişinin kendisine ve kendisine ait olanlara, şehre, dostlara ve akrabalara, yabancılara ve yerlilere karşı ilişkileri aşağı yukarı ele almış olduk. Bunun ardından, kişinin kendisi nasıl biri olursa hayatını en güzel biçimde geçireceğini ele almak gelir. Kanunun değil de terbiye eden övgünün ve yerginin herkesi konulacak kanunlara karşı daha uysal ve daha iyi niyetli kıldığı şeyler, bundan sonra söylememiz gerekenlerdir.
τὰ μὲν οὖν περὶ γονέας τε καὶ ἑαυτὸν καὶ τὰ ἑαυτοῦ, περὶ πόλιν τε καὶ φίλους καὶ συγγένειαν, ξενικά τε καὶ ἐπιχώρια, διεληλύθαμεν σχεδὸν ὁμιλήματα, τὸ δὲ ποῖός τις ὢν αὐτὸς ἂν κάλλιστα διαγάγοι τὸν βίον, ἑπόμενον τούτῳ διεξελθεῖν· ὅσα μὴ νόμος, ἀλλʼ ἔπαινος παιδεύων καὶ ψόγος ἑκάστους εὐηνίους μᾶλλον καὶ εὐμενεῖς τοῖς τεθήσεσθαι μέλλουσιν νόμοις ἀπεργάζεται, ταῦτʼ ἐστὶν μετὰ τοῦτο ἡμῖν
730cHakikat, tanrılar için de insanlar için de bütün iyiliklerin başında gelir. Bahtiyar ve mesut olacak kişi, ömrünün olabildiğince uzun bir kısmını doğru sözlü olarak yaşasın diye, ta baştan ondan pay almalıdır. Çünkü böylesi güvenilir biridir; isteyerek yalan söylemekten hoşlanan ise güvenilmezdir, istemeden yalana düşmekten rahatsızlık duymayan da akılsızdır. Bunların hiçbiri imrenilecek şey değildir. Çünkü güvenilmez ve cahil olan herkes dostsuzdur; zaman geçip de nasıl biri olduğu anlaşılınca, ömrünün sonunda, çetin yaşlılığında kendine tam bir yalnızlık hazırlamış olur; öyle ki arkadaşları ve çocukları ister yaşasın ister yaşamasın, hayatı hemen hemen aynı ölçüde öksüz kalır.
ῥητέον. ἀλήθεια δὴ πάντων μὲν ἀγαθῶν θεοῖς ἡγεῖται, πάντων δὲ ἀνθρώποις· ἧς ὁ γενήσεσθαι μέλλων μακάριός τε καὶ εὐδαίμων ἐξ ἀρχῆς εὐθὺς μέτοχος εἴη, ἵνα ὡς πλεῖστον χρόνον ἀληθὴς ὢν διαβιοῖ. πιστὸς γάρ· ὁ δὲ ἄπιστος ᾧ φίλον ψεῦδος ἑκούσιον, ὅτῳ δὲ ἀκούσιον, ἄνους. ὧν οὐδέτερον ζηλωτόν. ἄφιλος γὰρ δὴ πᾶς ὅ γε ἄπιστος καὶ ἀμαθής, χρόνου δὲ προϊόντος γνωσθείς, εἰς τὸ χαλεπὸν γῆρας ἐρημίαν αὑτῷ πᾶσαν κατεσκευάσατο ἐπὶ τέλει τοῦ βίου, ὥστε ζώντων
730dHiç haksızlık etmeyen de değerlidir; ama haksızlık edenlerin haksızlık etmesine izin bile vermeyen kişi, ondan iki kat daha fazla değere layıktır. Çünkü ilki tek bir kişiye, ikincisi ise başka birçok kişiye bedeldir, zira başkalarının haksızlığını yöneticilere bildirir. Elinden geldiğince yöneticilerle birlikte cezalandırmaya da katılan kişi ise şehrin büyük ve kusursuz adamıdır; aretē yarışının galibi olarak o ilan edilsin.
καὶ μὴ ἑταίρων καὶ παίδων σχεδὸν ὁμοίως ὀρφανὸν αὐτῷ γενέσθαι τὸν βίον. τίμιος μὲν δὴ καὶ ὁ μηδὲν ἀδικῶν, ὁ δὲ μηδʼ ἐπιτρέπων τοῖς ἀδικοῦσιν ἀδικεῖν πλέον ἢ διπλασίας τιμῆς ἄξιος ἐκείνου· ὁ μὲν γὰρ ἑνός, ὁ δὲ πολλῶν ἀντάξιος ἑτέρων, μηνύων τὴν τῶν ἄλλων τοῖς ἄρχουσιν ἀδικίαν. ὁ δὲ καὶ συγκολάζων εἰς δύναμιν τοῖς ἄρχουσιν, ὁ μέγας ἀνὴρ ἐν πόλει καὶ τέλειος, οὗτος ἀναγορευέσθω νικηφόρος ἀρετῇ.
730eAynı övgüyü itidal için de phronēsis için de, insanın sahip olup yalnız kendisinde tutmakla kalmayıp başkalarıyla da paylaşabileceği öteki bütün iyilikler için de söylemek gerekir.
Bunları paylaşanı en yüksek mertebede onurlandırmak, paylaşamayan ama paylaşmak isteyeni ikinci sırada bırakmak gerekir. Kıskançlıktan kimseyi isteyerek dostluk yoluyla bazı iyiliklere ortak etmeyeni ise kendisini yermek, ama sahip olduğu iyiliği de sahibi yüzünden küçümsemeyip elden geldiğince edinmeye çalışmak gerekir.
τὸν αὐτὸν δὴ τοῦτον ἔπαινον καὶ περὶ σωφροσύνης χρὴ λέγειν καὶ περὶ φρονήσεως, καὶ ὅσα ἄλλα ἀγαθά τις κέκτηται δυνατὰ μὴ μόνον αὐτὸν ἔχειν ἀλλὰ καὶ ἄλλοις μεταδιδόναι·
ΑΘ. καὶ τὸν μὲν μεταδιδόντα ὡς ἀκρότατον χρὴ τιμᾶν, τὸν δʼ αὖ μὴ δυνάμενον, ἐθέλοντα δέ, ἐᾶν δεύτερον, τὸν δὲ φθονοῦντα καὶ ἑκόντα μηδενὶ κοινωνὸν διὰ φιλίας γιγνόμενον ἀγαθῶν
731aAramızda herkes aretē için, kıskançlık duymadan yarışsın. Çünkü böylesi şehirleri büyütür: kendisi yarışır, ama başkalarını iftiralarla budamaz. Kıskanç olan ise başkalarına iftira ederek üstün gelmesi gerektiğini sanır; hem kendisi gerçek aretē'ye daha az emek verir, hem de rakiplerini haksız yere yerilmeleriyle yılgınlığa düşürür. Böylece bütün şehri aretē yarışında idmansız bırakarak, kendi payına onun ününü küçültür.
τινων αὐτὸν μὲν ψέγειν, τὸ δὲ κτῆμα μηδὲν μᾶλλον διὰ τὸν κεκτημένον ἀτιμάζειν, ἀλλὰ κτᾶσθαι κατὰ δύναμιν. φιλονικείτω δὲ ἡμῖν πᾶς πρὸς ἀρετὴν ἀφθόνως. ὁ μὲν γὰρ τοιοῦτος τὰς πόλεις αὔξει, ἁμιλλώμενος μὲν αὐτός, τοὺς ἄλλους δὲ οὐ κολούων διαβολαῖς· ὁ δὲ φθονερός, τῇ τῶν ἄλλων διαβολῇ δεῖν οἰόμενος ὑπερέχειν, αὐτός τε ἧττον συντείνει πρὸς ἀρετὴν τὴν ἀληθῆ, τούς τε ἀνθαμιλλωμένους εἰς ἀθυμίαν καθίστησι τῷ ἀδίκως ψέγεσθαι, καὶ διὰ ταῦτα
731bHer erkek thymoslu olmalı, ama aynı zamanda olabildiğince yumuşak huylu. Çünkü başkalarının ağır, zor iyileşen ya da hiç iyileşmeyen haksızlıklarından kurtulmanın, onlarla savaşıp kendini savunarak galip gelmekten ve hiç gevşemeden cezalandırmaktan başka yolu yoktur; bunu ise soylu bir thymos olmadan hiçbir psykhē yapamaz.
ἀγύμναστον τὴν πόλιν ὅλην εἰς ἅμιλλαν ἀρετῆς ποιῶν, σμικροτέραν αὐτὴν πρὸς εὐδοξίαν τὸ ἑαυτοῦ μέρος ἀπεργάζεται. θυμοειδῆ μὲν δὴ χρὴ πάντα ἄνδρα εἶναι, πρᾷον δὲ ὡς ὅτι μάλιστα. τὰ γὰρ τῶν ἄλλων χαλεπὰ καὶ δυσίατα ἢ καὶ τὸ παράπαν ἀνίατα ἀδικήματα οὐκ ἔστιν ἄλλως ἐκφυγεῖν ἢ μαχόμενον καὶ ἀμυνόμενον νικῶντα καὶ τῷ μηδὲν ἀνιέναι κολάζοντα, τοῦτο δὲ ἄνευ θυμοῦ γενναίου ψυχὴ πᾶσα
731cHaksızlık eden ama iyileştirilebilecek olanlar konusunda ise önce şunu bilmek gerekir: hiçbir haksız, isteyerek haksız değildir. Çünkü hiç kimse hiçbir yerde en büyük kötülüklerden birine asla isteyerek sahip olmaz, hele kendine ait şeylerin en değerlilerinde hiç olmaz. Psykhē ise, dediğimiz gibi, gerçekte herkes için en değerli şeydir; öyleyse kimse en değerli şeyinde en büyük kötülüğü isteyerek kabul etmez ve ömrü boyunca onu taşıyarak yaşamaz. Haksız olan, kötülükleri taşıyan kişi her bakımdan acınacak hâldedir; ama iyileştirilebilir kötülükleri olana acımak, öfkesini dizginleyip yatışmak, kadınlar gibi hırçınlaşıp içi kin dolu yaşamamak mümkündür. Oysa düzeltilemez ve yatıştırılamaz biçimde yoldan çıkmış ve kötü olan kişiye öfkeyi salıvermek gerekir. Bu yüzden iyi insanın her durumda hem thymoslu hem yumuşak huylu olması gerektiğini söylüyoruz.
ἀδύνατος δρᾶν. τὰ δʼ αὖ τῶν ὅσοι ἀδικοῦσιν μέν, ἰατὰ δέ, γιγνώσκειν χρὴ πρῶτον μὲν ὅτι πᾶς ὁ ἄδικος οὐχ ἑκὼν ἄδικος· τῶν γὰρ μεγίστων κακῶν οὐδεὶς οὐδαμοῦ οὐδὲν ἑκὼν κεκτῇτο ἄν ποτε, πολὺ δὲ ἥκιστα ἐν τοῖς τῶν ἑαυτοῦ τιμιωτάτοις. ψυχὴ δʼ, ὡς εἴπομεν, ἀληθείᾳ γέ ἐστιν πᾶσιν τιμιώτατον· ἐν οὖν τῷ τιμιωτάτῳ τὸ μέγιστον κακὸν οὐδεὶς ἑκὼν μή ποτε λάβῃ καὶ ζῇ διὰ βίου κεκτημένος αὐτό. ἀλλὰ ἐλεεινὸς μὲν πάντως ὅ γε ἄδικος καὶ ὁ τὰ κακὰ ἔχων, ἐλεεῖν
731dÇoğu insanın psykhē'sinde doğuştan bulunan bir kötülük vardır ki bütün kötülüklerin en büyüğüdür: herkes onu kendine bağışladığı için ondan kurtulmanın hiçbir yolunu aramaz.
δὲ τὸν μὲν ἰάσιμα ἔχοντα ἐγχωρεῖ καὶ ἀνείργοντα τὸν θυμὸν πραΰνειν καὶ μὴ ἀκραχολοῦντα γυναικείως πικραινόμενον διατελεῖν, τῷ δʼ ἀκράτως καὶ ἀπαραμυθήτως πλημμελεῖ καὶ κακῷ ἐφιέναι δεῖ τὴν ὀργήν· διὸ δὴ θυμοειδῆ πρέπειν καὶ πρᾷόν φαμεν ἑκάστοτε εἶναι δεῖν τὸν ἀγαθόν.
πάντων δὲ μέγιστον κακῶν ἀνθρώποις τοῖς πολλοῖς ἔμφυτον ἐν ταῖς ψυχαῖς ἐστιν, οὗ πᾶς αὑτῷ συγγνώμην ἔχων
731eBu, insanların, her insanın tabiatça kendisinin dostu olduğunu ve böyle olmasının doğru olduğunu söyledikleri şeydir. Oysa gerçekte kişinin kendini aşırı sevmesi, her seferinde herkes için bütün hataların sebebidir.
Çünkü seven, sevdiği şey konusunda körleşir; öyle ki adil olanı, iyi olanı ve güzel olanı yanlış yargılar, kendine ait olana her zaman hakikatten daha çok değer vermesi gerektiğini düşünür.
ἀποφυγὴν οὐδεμίαν μηχανᾶται· τοῦτο δʼ ἔστιν ὃ λέγουσιν ὡς φίλος αὑτῷ πᾶς ἄνθρωπος φύσει τέ ἐστιν καὶ ὀρθῶς ἔχει τὸ δεῖν εἶναι τοιοῦτον. τὸ δὲ ἀληθείᾳ γε πάντων ἁμαρτημάτων διὰ τὴν σφόδρα ἑαυτοῦ φιλίαν αἴτιον ἑκάστῳ γίγνεται ἑκάστοτε.
ΑΘ. τυφλοῦται γὰρ περὶ τὸ φιλούμενον ὁ φιλῶν, ὥστε τὰ δίκαια καὶ τὰ ἀγαθὰ καὶ τὰ καλὰ κακῶς
732aOysa büyük bir insan olacak kişi ne kendini ne de kendine ait olanı sevmeli; adil olanı sevmelidir, ister kendisi yapıyor olsun ister daha çok bir başkası. Herkesin kendi cehaletini bilgelik sanması da aynı hatadan doğmuştur. Bu yüzden neredeyse hiçbir şey bilmediğimiz hâlde her şeyi bildiğimizi sanırız; bilmediğimiz şeyleri yapmayı başkalarına bırakmadığımız için de kendimiz yaparken hata etmek zorunda kalırız.
κρίνει, τὸ αὑτοῦ πρὸ τοῦ ἀληθοῦς ἀεὶ τιμᾶν δεῖν ἡγούμενος· οὔτε γὰρ ἑαυτὸν οὔτε τὰ ἑαυτοῦ χρὴ τόν γε μέγαν ἄνδρα ἐσόμενον στέργειν, ἀλλὰ τὰ δίκαια, ἐάντε παρʼ αὑτῷ ἐάντε παρʼ ἄλλῳ μᾶλλον πραττόμενα τυγχάνῃ. ἐκ ταὐτοῦ δὲ ἁμαρτήματος τούτου καὶ τὸ τὴν ἀμαθίαν τὴν παρʼ αὑτῷ δοκεῖν σοφίαν εἶναι γέγονε πᾶσιν· ὅθεν οὐκ εἰδότες ὡς ἔπος εἰπεῖν οὐδέν, οἰόμεθα τὰ πάντα εἰδέναι, οὐκ ἐπιτρέποντες δὲ
732bBu yüzden her insan kendini aşırı sevmekten kaçınmalı, kendinden daha iyi olanın ardından her zaman gitmeli ve bunu yaparken hiçbir utancı bahane etmemelidir.
Bunlardan daha küçük olan ve sık sık söylenen, ama onlardan daha az faydalı olmayan şeyleri de kişi kendine hatırlatarak söylemelidir. Çünkü bir şey hep akıp gidiyorsa, yerine hep yenisinin akıp gelmesi gerekir; hatırlama da eksilen phronēsis'in yeniden akıp gelmesidir.
ἄλλοις ἃ μὴ ἐπιστάμεθα πράττειν, ἀναγκαζόμεθα ἁμαρτάνειν αὐτοὶ πράττοντες. διὸ πάντα ἄνθρωπον χρὴ φεύγειν τὸ σφόδρα φιλεῖν αὑτόν, τὸν δʼ ἑαυτοῦ βελτίω διώκειν ἀεί, μηδεμίαν αἰσχύνην ἐπὶ τῷ τοιούτῳ πρόσθεν ποιούμενον.
ἃ δὲ σμικρότερα μὲν τούτων καὶ λεγόμενα πολλάκις ἐστίν, χρήσιμα δὲ τούτων οὐχ ἧττον, χρὴ λέγειν ἑαυτὸν ἀναμιμνῄσκοντα· ὥσπερ γάρ τινος ἀπορρέοντος ἀεὶ δεῖ τοὐναντίον ἐπιρρεῖν, ἀνάμνησις δʼ ἐστὶν ἐπιρροὴ φρονήσεως ἀπολειπούσης.
732cBu yüzden ölçüsüz gülmelerden de ağlamalardan da kaçınmak gerekir; herkes herkese bunu salık vermelidir. İnsan aşırı sevincini de aşırı kederini de tamamen gizleyip ağırbaşlı durmaya çalışmalıdır: ister kendi daimōn'u ona iyi gidişat bahşetsin, ister talihin gereği daimōnlar bazı işlerine yüksek ve sarp yokuşlar gibi karşı dursun. İyiler ise, tanrının bağışları konusunda her zaman şunu ummalıdır: başlarına sıkıntılar düşerse tanrı bunları büyükken küçültecek, şimdiki durumu da daha iyiye çevirecek; iyi şeylere gelince, bunların tersine, hepsi iyi bir talihle her zaman yanlarında olacak.
διὸ δὴ γελώτων τε εἴργεσθαι χρὴ τῶν ἐξαισίων καὶ δακρύων, παραγγέλλειν δὲ παντὶ πάντʼ ἄνδρα, καὶ ὅλην περιχάρειαν πᾶσαν ἀποκρυπτόμενον καὶ περιωδυνίαν εὐσχημονεῖν πειρᾶσθαι, κατά τε εὐπραγίας ἱσταμένου τοῦ δαίμονος ἑκάστου, καὶ κατὰ τύχας οἷον πρὸς ὑψηλὰ καὶ ἀνάντη δαιμόνων ἀνθισταμένων τισὶν πράξεσιν, ἐλπίζειν δʼ ἀεὶ τοῖς γε ἀγαθοῖσι τὸν θεὸν ἃ δωρεῖται πόνων μὲν ἐπιπιπτόντων
732dHerkes bu umutlarla ve bütün bu türden şeyleri hatırlayarak yaşamalı; hiçbir şeyden geri durmadan, şakada da ciddide de hem başkasına hem kendine bunları açıkça hatırlatıp durmalıdır.
Şimdi, insanın nasıl uğraşlarla uğraşması ve kendisinin nasıl biri olması gerektiğine dair ilahî olan şeylerin hemen hepsi söylendi; insanî olanlar ise henüz söylenmedi, ama söylenmeleri gerekir.
ἀντὶ μειζόνων ἐλάττους ποιήσειν τῶν τʼ αὖ νῦν παρόντων ἐπὶ τὸ βέλτιον μεταβολάς, περὶ δὲ τὰ ἀγαθὰ τὰ ἐναντία τούτων ἀεὶ πάντʼ αὐτοῖς παραγενήσεσθαι μετʼ ἀγαθῆς τύχης. ταύταις δὴ ταῖς ἐλπίσιν ἕκαστον χρὴ ζῆν καὶ ταῖς ὑπομνήσεσι πάντων τῶν τοιούτων, μηδὲν φειδόμενον, ἀλλʼ ἀεὶ κατά τε παιδιὰς καὶ σπουδὰς ἀναμιμνῄσκοντα ἕτερόν τε καὶ ἑαυτὸν σαφῶς.
νῦν οὖν δὴ περὶ μὲν ἐπιτηδευμάτων, οἷα χρὴ ἐπιτηδεύειν,
732eÇünkü tanrılarla değil, insanlarla konuşuyoruz. Tabiatça en çok insana özgü olan şeyler hazlar, acılar ve arzulardır; her ölümlü canlı ister istemez adeta bunlara asılı durur, en büyük çabalarıyla bunlara bağlanır.
O hâlde en güzel hayatı yalnızca görünüşüyle ün bakımından üstün geldiği için değil, şunun için de övmek gerekir: insan onu tatmak ister ve gençken ondan kaçıp gitmezse, hepimizin aradığı şeyde de, yani bütün ömür boyunca daha çok sevinip daha az acı çekmekte de o üstün gelir.
καὶ περὶ αὐτοῦ ἑκάστου, ποῖόν τινα χρεὼν εἶναι, λέλεκται σχεδὸν ὅσα θεῖά ἐστι, τὰ δὲ ἀνθρώπινα νῦν ἡμῖν οὐκ εἴρηται, δεῖ δέ· ἀνθρώποις γὰρ διαλεγόμεθα ἀλλʼ οὐ θεοῖς. ἔστιν δὴ φύσει ἀνθρώπειον μάλιστα ἡδοναὶ καὶ λῦπαι καὶ ἐπιθυμίαι, ἐξ ὧν ἀνάγκη τὸ θνητὸν πᾶν ζῷον ἀτεχνῶς οἷον ἐξηρτῆσθαί τε καὶ ἐκκρεμάμενον εἶναι σπουδαῖς ταῖς μεγίσταις·
ΑΘ. δεῖ δὴ τὸν κάλλιστον βίον ἐπαινεῖν, μὴ μόνον ὅτι τῷ
733aİnsan onu doğru biçimde tadarsa, bunun böyle olduğu hemen ve apaçık görülecektir. Peki bu doğru tatma nedir? Bunu artık sözümüzden öğrenerek incelemek gerekir. Mesele şudur: bu konuda tabiatımız böyle mi yaratılmıştır, yoksa başka türlü, tabiata aykırı mı? Bunu görmek için daha hoş bir hayatı daha acılı bir hayatın yanına koyarak şöyle bakmalıyız. Hazzın bize olmasını dileriz; acıyı ise ne seçeriz ne dileriz. İkisinden de olmayan durumu hazza karşılık dilemeyiz, ama acıyla değiştirmeyi dileriz. Daha büyük bir hazla birlikte gelen daha küçük bir acıyı dileriz, daha büyük bir acıyla birlikte gelen daha küçük bir hazzı dilemeyiz; ikisi birbirine eşit olduğunda ise hangisini dilediğimizi açıkça söyleyemeyiz.
σχήματι κρατεῖ πρὸς εὐδοξίαν, ἀλλὰ καὶ ὡς, ἄν τις ἐθέλῃ γεύεσθαι καὶ μὴ νέος ὢν φυγὰς ἀπʼ αὐτοῦ γένηται, κρατεῖ καὶ τούτῳ ὃ πάντες ζητοῦμεν, τῷ χαίρειν πλείω, ἐλάττω δὲ λυπεῖσθαι παρὰ τὸν βίον ἅπαντα. ὡς δὲ ἔσται τοῦτο σαφές, ἂν γεύηταί τις ὀρθῶς, ἑτοίμως καὶ σφόδρα φανήσεται. ἡ δὲ ὀρθότης τίς; τοῦτο ἤδη παρὰ τοῦ λόγου χρὴ λαμβάνοντα σκοπεῖν· εἴτε οὕτως ἡμῖν κατὰ φύσιν πέφυκεν εἴτε ἄλλως παρὰ φύσιν, βίον χρὴ παρὰ βίον ἡδίω καὶ λυπηρότερον ὧδε σκοπεῖν. ἡδονὴν βουλόμεθα ἡμῖν εἶναι,
733bBütün bunlar, ve dileme bakımından bunların zıddı olan her şey, sayı, büyüklük, şiddet ve eşitlik bakımından, her birini seçmemizde ya fark yaratır ya da hiç fark yaratmaz.
λύπην δὲ οὔθʼ αἱρούμεθα οὔτε βουλόμεθα, τὸ δὲ μηδέτερον ἀντὶ μὲν ἡδονῆς οὐ βουλόμεθα, λύπης δὲ ἀλλάττεσθαι βουλόμεθα· λύπην δʼ ἐλάττω μετὰ μείζονος ἡδονῆς βουλόμεθα, ἡδονὴν δʼ ἐλάττω μετὰ μείζονος λύπης οὐ βουλόμεθα, ἴσα δὲ ἀντὶ ἴσων ἑκάτερα τούτων οὐχ ὡς βουλόμεθα ἔχοιμεν ἂν διασαφεῖν. ταῦτα δὲ πάντα ἐστὶν πλήθει καὶ μεγέθει καὶ σφοδρότησιν ἰσότησίν τε, καὶ ὅσα ἐναντία ἐστὶν πᾶσι τοῖς τοιούτοις πρὸς βούλησιν, διαφέροντά τε καὶ μηδὲν
733cBunlar zorunlu olarak böyle düzenlendiğine göre, her ikisinin de çok, büyük ve şiddetli olduğu ama hazların üstün geldiği hayatı dileriz, bunun tersi olan hayatı dilemeyiz. Yine her ikisinin de az, küçük ve hafif olduğu ama acı verenlerin üstün geldiği hayatı dilemeyiz, tersi olanı dileriz. İkisinin dengede olduğu bir hayat hakkında ise öncekilerde olduğu gibi düşünmek gerekir: dengedeki hayatı, sevdiğimiz şeyle üstün geldiği ölçüde dileriz, nefret ettiğimiz şeylerle üstün geldiği ölçüde dilemeyiz.
διαφέροντα πρὸς αἵρεσιν ἑκάστων. οὕτω δὴ τούτων ἐξ ἀνάγκης διακεκοσμημένων, ἐν ᾧ μὲν βίῳ ἔνεστι πολλὰ ἑκάτερα καὶ μεγάλα καὶ σφοδρά, ὑπερβάλλει δὲ τὰ τῶν ἡδονῶν, βουλόμεθα, ἐν ᾧ δὲ τὰ ἐναντία, οὐ βουλόμεθα· καὶ αὖ ἐν ᾧ ὀλίγα ἑκάτερα καὶ σμικρὰ καὶ ἠρεμαῖα, ὑπερβάλλει δὲ τὰ λυπηρά, οὐ βουλόμεθα, ἐν ᾧ δὲ τἀναντία, βουλόμεθα. ἐν ᾧ δʼ αὖ βίῳ ἰσορροπεῖ, καθάπερ ἐν τοῖς πρόσθεν δεῖ διανοεῖσθαι· τὸν ἰσόρροπον βίον ὡς τῶν μὲν ὑπερβαλλόντων
733dBütün hayatlarımızın tabiatça bunlara bağlı olduğunu, hangilerini tabiatça dilediğimizi de düşünmek gerekir. Bunların dışında bir şey dilediğimizi söylüyorsak, bunu gerçek hayatları bilmediğimiz ve tecrübe etmediğimiz için söylüyoruz.
Peki hangi hayatlar vardır ve bunlar kaç tanedir ki insan aralarından dilenen ile istemeyerek katlanılanı seçip ayırarak bunu kendine kanun edinsin; sevilen, hoş, en iyi ve en güzel olanı seçerek bir insanın yaşayabileceği en mesut hayatı yaşasın?
τῷ φίλῳ ἡμῖν βουλόμεθα, τῶν δʼ αὖ τοῖς ἐχθροῖς οὐ βουλόμεθα. πάντας δὴ δεῖ διανοεῖσθαι τοὺς βίους ἡμῶν ὡς ἐν τούτοις ἐνδεδεμένοι πεφύκασιν, καὶ δεῖ διανοεῖσθαι ποίους φύσει βουλόμεθα· εἰ δέ τι παρὰ ταῦτα ἄρα φαμὲν βούλεσθαι, διά τινα ἄγνοιαν καὶ ἀπειρίαν τῶν ὄντων βίων αὐτὰ λέγομεν.
τίνες δὴ καὶ πόσοι εἰσὶ βίοι, ὧν πέρι δεῖ προελόμενον τὸ βούλητόν τε καὶ [ἑκούσιον ἀβούλητόν τε καὶ] ἀκούσιον
733eDiyelim ki itidalli hayat bir tanedir, aklı başında hayat bir tane, cesur hayat bir tane; sağlıklı hayatı da bir tane sayalım.
Bu dördünün karşısında da onlara zıt dört hayat daha vardır: akılsız, korkak, ölçüsüz ve hastalıklı hayat. Bilen kişi itidalli hayatı her bakımdan yumuşak bir hayat olarak koyacaktır: hafif acılar, hafif hazlar, yumuşak arzular ve çılgınlığa varmayan aşklar sunan bir hayat. Ölçüsüz hayatı ise her bakımdan keskin bir hayat olarak koyacaktır: şiddetli acılar, şiddetli hazlar, gergin ve insanı kudurtan arzular ve olabildiğince çılgın aşklar sunan bir hayat. İtidalli hayatta hazlar sıkıntılardan, ölçüsüz hayatta ise acılar hazlardan büyüklük, sayı ve sıklık bakımından üstün gelir.
ἰδόντα εἰς νόμον ἑαυτῷ ταξάμενον, τὸ φίλον ἅμα καὶ ἡδὺ καὶ ἄριστόν τε καὶ κάλλιστον ἑλόμενον, ζῆν ὡς οἷόν τʼ ἐστὶν ἄνθρωπον μακαριώτατα; λέγωμεν δὴ σώφρονα βίον ἕνα εἶναι καὶ φρόνιμον ἕνα καὶ ἕνα τὸν ἀνδρεῖον, καὶ τὸν ὑγιεινὸν βίον ἕνα ταξώμεθα·
ΑΘ. καὶ τούτοις οὖσιν τέτταρσιν ἐναντίους ἄλλους τέτταρας, ἄφρονα, δειλόν, ἀκόλαστον, νοσώδη. σώφρονα μὲν οὖν βίον ὁ γιγνώσκων θήσει πρᾷον ἐπὶ πάντα,
734aBu yüzden bu hayatlardan birinin daha hoş, ötekinin daha acılı olması tabiatça zorunlu olarak ortaya çıkar; hoşça yaşamak isteyen birinin isteyerek ölçüsüzce yaşamasına artık imkân kalmaz. Şimdi söylenen doğruysa, ölçüsüz olan herkesin zorunlu olarak istemeyerek ölçüsüz olduğu artık açıktır. Çünkü bütün insan kalabalığı ya cehaletten, ya nefsine hâkim olamamaktan ya da her ikisinden dolayı itidalden yoksun yaşar.
καὶ ἠρεμαίας μὲν λύπας, ἠρεμαίας δὲ ἡδονάς, μαλακὰς δὲ ἐπιθυμίας καὶ ἔρωτας οὐκ ἐμμανεῖς παρεχόμενον, ἀκόλαστον δέ, ὀξὺν ἐπὶ πάντα, καὶ σφοδρὰς μὲν λύπας, σφοδρὰς δὲ ἡδονάς, συντόνους δὲ καὶ οἰστρώδεις ἐπιθυμίας τε καὶ ἔρωτας ὡς οἷόν τε ἐμμανεστάτους παρεχόμενον, ὑπερβαλλούσας δὲ ἐν μὲν τῷ σώφρονι βίῳ τὰς ἡδονὰς τῶν ἀχθηδόνων, ἐν δὲ τῷ ἀκολάστῳ τὰς λύπας τῶν ἡδονῶν μεγέθει καὶ πλήθει καὶ πυκνότησιν. ὅθεν ὁ μὲν ἡδίων ἡμῖν τῶν βίων, ὁ δὲ
734bHastalıklı ve sağlıklı hayat hakkında da aynı şekilde düşünmek gerekir: ikisinde de hazlar ve acılar vardır, ama sağlıkta hazlar acılardan, hastalıklarda ise acılar hazlardan üstün gelir.
λυπηρότερος ἐξ ἀνάγκης συμβαίνει κατὰ φύσιν γίγνεσθαι, καὶ τόν γε βουλόμενον ἡδέως ζῆν οὐκέτι παρείκει ἑκόντα γε ἀκολάστως ζῆν, ἀλλʼ ἤδη δῆλον ὡς, εἰ τὸ νῦν λεγόμενον ὀρθόν, πᾶς ἐξ ἀνάγκης ἄκων ἐστὶν ἀκόλαστος· ἢ γὰρ διʼ ἀμαθίαν ἢ διʼ ἀκράτειαν ἢ διʼ ἀμφότερα, τοῦ σωφρονεῖν ἐνδεὴς ὢν ζῇ ὁ πᾶς ἀνθρώπινος ὄχλος. ταὐτὰ δὲ περὶ νοσώδους τε καὶ ὑγιεινοῦ βίου διανοητέον, ὡς ἔχουσι μὲν ἡδονὰς καὶ λύπας, ὑπερβάλλουσι δὲ ἡδοναὶ μὲν λύπας ἐν ὑγιείᾳ,
734cHayatları seçerken dilediğimiz, acı verenin üstün gelmesi değildir; acının yenik düştüğü hayatı daha hoş saydık. İtidalli insan ölçüsüzden, aklı başında olan akılsızdan, cesaret sahibi de korkaklık sahibinden, diyebiliriz ki, ikisini de daha az, daha küçük ve daha seyrek taşır: biri ötekini hazlarda geride bırakır, öteki ise acıda onu geçer. Böylece cesur korkağı, aklı başında olan akılsızı yener. Dolayısıyla bu hayatlar ötekilerden daha hoştur: itidalli, cesur, aklı başında ve sağlıklı hayat; korkak, akılsız, ölçüsüz ve hastalıklı hayattan daha hoştur. Kısacası bedende ya da psykhē'de aretē'ye sahip olan hayat, kötülüğe sahip olan hayattan hem daha hoştur, hem de güzellik, doğruluk, aretē ve ün bakımından ötekinden fazlasıyla üstündür; öyle ki ona sahip olanı, zıddına sahip olandan her bakımdan ve bütünüyle daha mesut yaşatır.
λῦπαι δὲ ἡδονὰς ἐν νόσοις. ἡμῖν δὲ ἡ βούλησις τῆς αἱρέσεως τῶν βίων οὐχ ἵνα τὸ λυπηρὸν ὑπερβάλλῃ· ὅπου δʼ ὑπερβάλλεται, τοῦτον τὸν βίον ἡδίω κεκρίκαμεν. ὁ δὴ σώφρων τοῦ ἀκολάστου καὶ ὁ φρόνιμος τοῦ ἄφρονος, φαῖμεν ἄν, καὶ ὁ τῆς ἀνδρείας τοῦ τῆς δειλίας ἐλάττονα καὶ σμικρότερα καὶ μανότερα ἔχων ἀμφότερα, τῇ τῶν ἡδονῶν ἑκάτερος ἑκάτερον ὑπερβάλλων, τῇ τῆς λύπης ἐκείνων ὑπερβαλλόντων
αὐτούς, ὁ μὲν ἀνδρεῖος τὸν δειλόν, ὁ δὲ φρόνιμος τὸν ἄφρονα νικῶσιν, ὥστε ἡδίους εἶναι τοὺς βίους τῶν βίων, σώφρονα καὶ ἀνδρεῖον καὶ φρόνιμον καὶ ὑγιεινὸν δειλοῦ καὶ ἄφρονος καὶ ἀκολάστου καὶ νοσώδους, καὶ συλλήβδην τὸν ἀρετῆς ἐχόμενον κατὰ σῶμα ἢ καὶ κατὰ ψυχὴν τοῦ τῆς μοχθηρίας ἐχομένου βίου ἡδίω τε εἶναι καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπερέχειν ἐκ περιττοῦ κάλλει καὶ ὀρθότητι καὶ ἀρετῇ καὶ εὐδοξίᾳ, ὥστε
734eKanunların burada söylenen girişi, sözlerimizin sonu olsun. Girişten sonra kanunun gelmesi zorunludur; daha doğrusu, şehir düzeninin kanunlarının taslağını çizmek.
Nasıl ki bir dokumada ya da başka herhangi bir örgüde atkıyla çözgüyü aynı ipten yapmak mümkün değilse, aretē bakımından çözgü türünün farklı olması zorunluysa —çünkü çözgü güçlüdür ve huyunda bir sağlamlık vardır, atkı ise daha yumuşaktır ve bir tür hakkaniyetli uysallık taşır—, aynı şekilde şehirlerde yönetici olacak kişileri de küçük bir terbiyeyle sınananlardan her seferinde makul bir yolla ayırmak gerekir.
τὸν ἔχοντα αὐτὸν ζῆν εὐδαιμονέστερον ἀπεργάζεσθαι τοῦ ἐναντίου τῷ παντὶ καὶ ὅλῳ.
καὶ τὸ μὲν προοίμιον τῶν νόμων ἐνταυθοῖ λεχθὲν τῶν λόγων τέλος ἐχέτω, μετὰ δὲ τὸ προοίμιον ἀναγκαῖόν που νόμον ἕπεσθαι, μᾶλλον δὲ τό γε ἀληθὲς νόμους πολιτείας ὑπογράφειν.
ΑΘ. καθάπερ οὖν δή τινα συνυφὴν ἢ καὶ πλέγμʼ ἄλλʼ ὁτιοῦν, οὐκ ἐκ τῶν αὐτῶν οἷόν τʼ ἐστὶν τήν τε ἐφυφὴν καὶ τὸν στήμονα ἀπεργάζεσθαι, διαφέρειν δʼ ἀναγκαῖον τὸ τῶν στημόνων πρὸς ἀρετὴν γένος—ἰσχυρόν τε γὰρ καί τινα
735aÇünkü şehir düzeninin iki eidos'u vardır: biri yönetimlerin kimlere verileceğinin belirlenmesi, öteki bu yönetimlere verilen kanunlardır.
Ama bütün bunlardan önce şunları düşünmek gerekir.
βεβαιότητα ἐν τοῖς τρόποις εἰληφός, τὸ δὲ μαλακώτερον καὶ ἐπιεικείᾳ τινὶ δικαίᾳ χρώμενον—ὅθεν δὴ τοὺς τὰς ἀρχὰς ἐν ταῖς πόλεσιν ἄρξοντας δεῖ διακρίνεσθαί τινα τρόπον ταύτῃ καὶ τοὺς σμικρᾷ παιδείᾳ βασανισθέντας ἑκάστοτε κατὰ λόγον. ἐστὸν γὰρ δὴ δύο πολιτείας εἴδη, τὸ μὲν ἀρχῶν καταστάσεις ἑκάστοις, τὸ δὲ νόμοι ταῖς ἀρχαῖς ἀποδοθέντες.
τὸ δὲ πρὸ τούτων ἁπάντων δεῖ διανοεῖσθαι τὰ τοιάδε.
735bÇoban, sığırtmaç, at yetiştiricisi ve bu türden başka herhangi biri bir sürüyü devraldığında, önce her sürüye uygun arındırmayı o topluluğa uygulamadan, sağlıklı olanları sağlıksızlardan, soylu olanları soysuzlardan ayırıp bir kısmını başka sürülere gönderip ötekilere bakmadan, onlara bakmaya asla girişmez. Çünkü bilir ki tabiatın ve kötü beslenmenin bozduğu bedenler ve psykhē'ler için harcanan emek boşunadır ve sonuç vermez; üstelik mevcut olanlar arındırmadan geçirilmezse bunlar, her sürüde sağlıklı ve bozulmamış huylara ve bedenlere sahip olanların soyunu da kendileriyle birlikte yok eder.
πᾶσαν ἀγέλην ποιμὴν καὶ βουκόλος τροφεύς τε ἵππων καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα παραλαβών, οὐκ ἄλλως μή ποτε ἐπιχειρήσει θεραπεύειν ἢ πρῶτον μὲν τὸν ἑκάστῃ προσήκοντα καθαρμὸν καθαρεῖ τῇ συνοικήσει, διαλέξας δὲ τά τε ὑγιῆ καὶ τὰ μὴ καὶ τὰ γενναῖα καὶ ἀγεννῆ, τὰ μὲν ἀποπέμψει πρὸς ἄλλας τινὰς ἀγέλας, τὰ δὲ θεραπεύσει, διανοούμενος ὡς μάταιος ἂν ὁ πόνος εἴη καὶ ἀνήνυτος περί τε σῶμα καὶ ψυχάς, ἃς φύσις
735cÖteki canlılarla ilgili olanlar daha az önemlidir ve yalnızca örnek olsun diye söze katılmaya değer. İnsanlarla ilgili olanları ise kanun koyucunun en büyük özenle araştırması, arınma konusunda da bütün öteki işler konusunda da her birine uygun olanı söylemesi gerekir.
καὶ πονηρὰ τροφὴ διεφθαρκυῖα προσαπόλλυσιν τὸ τῶν ὑγιῶν καὶ ἀκηράτων ἠθῶν τε καὶ σωμάτων γένος ἐν ἑκάστοις τῶν κτημάτων, ἄν τις τὰ ὑπάρχοντα μὴ διακαθαίρηται. τὰ μὲν δὴ τῶν ἄλλων ζῴων ἐλάττων τε σπουδὴ καὶ παραδείγματος ἕνεκα μόνον ἄξια παραθέσθαι τῷ λόγῳ, τὰ δὲ τῶν ἀνθρώπων σπουδῆς τῆς μεγίστης τῷ τε νομοθέτῃ διερευνᾶσθαι καὶ φράζειν τὸ προσῆκον ἑκάστοις καθαρμοῦ τε πέρι καὶ συμπασῶν
735dMesela şehrin arındırılması şöyle olabilir. Arındırmanın birçok türü vardır; bazıları daha kolay, bazıları daha zordur. Zor olanlarını, ki en iyileri de onlardır, ancak hem tiran hem kanun koyucu olan biri yapabilir. Tiranlığa dayanmadan yeni bir şehir düzeni ve kanunlar kuran bir kanun koyucu ise arındırmaların en yumuşağını yapabilse, ona bile razı olmalıdır. En iyisi acı vericidir, tıpkı bu türden ilaçlar gibi: adaleti öçle birleştirip cezaya götürür ve öcün sonuna ölümü ya da sürgünü koyar.
τῶν ἄλλων πράξεων. αὐτίκα γὰρ τὸ περὶ καθαρμοὺς πόλεως ὧδʼ ἔχον ἂν εἴη· πολλῶν οὐσῶν τῶν διακαθάρσεων αἱ μὲν ῥᾴους εἰσίν, αἱ δὲ χαλεπώτεραι, καὶ τὰς μὲν τύραννος μὲν ὢν καὶ νομοθέτης ὁ αὐτός, ὅσαι χαλεπαί τʼ εἰσὶν καὶ ἄρισται, δύναιτʼ ἂν καθῆραι, νομοθέτης δὲ ἄνευ τυραννίδος καθιστὰς πολιτείαν καινὴν καὶ νόμους, εἰ καὶ τὸν πρᾳότατον τῶν καθαρμῶν καθήρειεν, ἀγαπώντως ἂν καὶ τὸ τοιοῦτον δράσειεν. ἔστι δʼ ὁ μὲν ἄριστος ἀλγεινός, καθάπερ ὅσα τῶν
735eÇünkü en büyük suçları işlemiş, iyileşmez olan ve şehir için en büyük zararı oluşturan kişileri ortadan kaldırmak onun âdetidir.
Arındırmaların daha yumuşak olanı ise bizde şudur: geçim sıkıntısı yüzünden, hiçbir şeyi olmadığı hâlde önderlerin ardından mal sahiplerinin mallarına yürümeye hazır olduklarını gösterenleri, kanun koyucu şehirde peyda olmuş bir hastalık sayar ve bu uzaklaştırmaya hoş bir ad olarak koloni adını vererek, olabildiğince iyi niyetle dışarı gönderir.
φαρμάκων τοιουτότροπα, ὁ τῇ δίκῃ μετὰ τιμωρίας εἰς τὸ κολάζειν ἄγων, θάνατον ἢ φυγὴν τῇ τιμωρίᾳ τὸ τέλος ἐπιτιθείς· τοὺς γὰρ μέγιστα ἐξημαρτηκότας, ἀνιάτους δὲ ὄντας, μεγίστην δὲ οὖσαν βλάβην πόλεως, ἀπαλλάττειν εἴωθεν.
ΑΘ. ὁ δὲ πρᾳότερός ἐστι τῶν καθαρμῶν ὁ τοιόσδε ἡμῖν· ὅσοι διὰ τὴν τῆς τροφῆς ἀπορίαν τοῖς ἡγεμόσιν ἐπὶ τὰ τῶν ἐχόντων μὴ ἔχοντες ἑτοίμους αὑτοὺς ἐνδείκνυνται παρεσκευακότες
736aKanun koyan herkes başlangıçta bunu şöyle ya da böyle yapmak zorundadır. Bizim için ise bu konudaki durum şimdi bundan da zahmetsizdir. Çünkü şu an ne bir koloni ne de arındırma için bir ayıklama tasarlamamız gerekiyor. Ama tıpkı birçok kaynaktan, kimi pınarlardan kimi sellerden tek bir göle akan sular gibi, buraya da birbirine karışarak akıp gelenler var; bu akıp gelen suyun olabildiğince temiz olması için aklımızı vererek gözetmemiz, bir kısmını boşaltıp bir kısmını başka yöne akıtarak yolundan çevirmemiz gerekiyor.
ἕπεσθαι, τούτοις ὡς νοσήματι πόλεως ἐμπεφυκότι, διʼ εὐφημίας ἀπαλλαγήν, ὄνομα ἀποικίαν τιθέμενος, εὐμενῶς ὅτι μάλιστα ἐξεπέμψατο. παντὶ μὲν οὖν νομοθετοῦντι τοῦτο ἁμῶς γέ πως κατʼ ἀρχὰς δραστέον, ἡμῖν μὴν ἔτι τούτων ἀκοπώτερα τὰ περὶ ταῦτʼ ἐστὶ συμβεβηκότα νῦν· οὔτε γὰρ ἀποικίαν οὔτʼ ἐκλογήν τινα καθάρσεως δεῖ μηχανᾶσθαι πρὸς τὸ παρόν, οἷον δέ τινων συρρεόντων ἐκ πολλῶν τὰ μὲν πηγῶν
736bGörünen o ki her siyasi kuruluşta zahmet de tehlike de vardır. Ama şimdiki işimiz eylemde değil sözde yürüdüğüne göre, toplama işimiz tamamlanmış ve arınması da gönlümüzce gerçekleşmiş sayılsın. Şimdiki şehre vatandaş olmak üzere katılmaya girişenlerden kötüleri, her türlü ikna yoluyla ve yeterince uzun bir süre iyice sınadıktan sonra gelmekten alıkoyalım; iyileri ise elden geldiğince iyi niyetle ve güler yüzle aramıza alalım.
τὰ δὲ χειμάρρων εἰς μίαν λίμνην, ἀναγκαῖον προσέχοντας τὸν νοῦν φυλάττειν ὅπως ὅτι καθαρώτατον ἔσται τὸ συρρέον ὕδωρ, τὰ μὲν ἐξαντλοῦντας, τὰ δʼ ἀποχετεύοντας καὶ παρατρέποντας. πόνος δʼ, ὡς ἔοικεν, καὶ κίνδυνός ἐστιν ἐν πάσῃ κατασκευῇ πολιτικῇ. τὰ δʼ ἐπείπερ λόγῳ γʼ ἐστὶν τὰ νῦν ἀλλʼ οὐκ ἔργῳ πραττόμενα, πεπεράνθω τε ἡμῖν ἡ συλλογὴ καὶ κατὰ νοῦν ἡ καθαρότης αὐτῆς ἔστω συμβεβηκυῖα· τοὺς γὰρ κακοὺς
736cŞunu da gözden kaçırmayalım: başımıza bir talih gelmiş durumda. Herakleidaların kolonisinin, toprak, borçların silinmesi ve toprağın yeniden dağıtılması konusunda korkunç ve tehlikeli bir çekişmeden kurtulduğu için talihli olduğunu söylemiştik; biz de öyleyiz. Eski şehirlerden biri bu konuda kanun koymak zorunda kalınca, eski düzeni ne olduğu gibi bırakabilir ne de bir şekilde değiştirebilir; geriye, deyim yerindeyse, yalnızca dua etmek ve uzun bir zamana yayılıp azar azar ilerleyen küçük, temkinli bir geçiş kalır. Bu geçiş şöyledir: değişikliği yapanların kendileri bol toprağa ve kendilerine borçlu birçok kişiye sahip olmalı, hakkaniyet gereği bunları yoksullarla bir şekilde bölüşmeye istekli olmalı, alacaklarının bir kısmını bağışlayıp bir kısmını paylaştırmalı, bir ölçüde ölçülülüğe tutunmalı ve yoksulluğun malı azaltmak değil, açgözlülüğü artırmak olduğunu düşünmelidirler.
τῶν ἐπιχειρούντων εἰς τὴν νῦν πόλιν ὡς πολιτευσομένους συνιέναι πειθοῖ πάσῃ καὶ ἱκανῷ χρόνῳ διαβασανίσαντες, διακωλύσωμεν ἀφικνεῖσθαι, τοὺς δʼ ἀγαθοὺς εἰς δύναμιν εὐμενεῖς ἵλεῴ τε προσαγώμεθα.
τόδε δὲ μὴ λανθανέτω γιγνόμενον ἡμᾶς εὐτύχημα, ὅτι καθάπερ εἴπομεν τὴν τῶν Ἡρακλειδῶν ἀποικίαν εὐτυχεῖν, ὡς γῆς καὶ χρεῶν ἀποκοπῆς καὶ νομῆς πέρι δεινὴν καὶ ἐπικίνδυνον ἔριν ἐξέφυγεν, ἣν νομοθετεῖσθαι ἀναγκασθείσῃ
πόλει τῶν ἀρχαίων οὔτε ἐᾶν οἷόν τε ἀκίνητον οὔτʼ αὖ κινεῖν δυνατόν ἐστί τινα τρόπον, εὐχὴ δὲ μόνον ὡς ἔπος εἰπεῖν λείπεται, καὶ σμικρὰ μετάβασις εὐλαβὴς ἐν πολλῷ χρόνῳ σμικρὸν μεταβιβάζουσιν, ἥδε· τῶν κινούντων ἀεὶ κεκτημένων μὲν αὐτῶν γῆν ἄφθονον ὑπάρχειν, κεκτημένων δὲ καὶ ὀφειλέτας αὑτοῖς πολλοὺς ἐθελόντων τε τούτων πῃ τοῖς ἀπορουμένοις
736eÇünkü bir şehrin kurtuluşu için en büyük başlangıç budur; böyle bir düzene yaraşacak her türlü siyasi yapı sonradan bunun üstüne, sağlam bir temelin üstüne kurar gibi kurulabilir. Bu geçiş çürük olursa, ondan sonraki siyasi faaliyet hiçbir şehirde kolay yürümez.
διʼ ἐπιείκειαν κοινωνεῖν, τὰ μὲν ἀφιέντας, τὰ δὲ νεμομένους, ἁμῇ γέ πῃ τῆς μετριότητος ἐχομένους καὶ πενίαν ἡγουμένους εἶναι μὴ τὸ τὴν οὐσίαν ἐλάττω ποιεῖν ἀλλὰ τὸ τὴν ἀπληστίαν πλείω.
ΑΘ. σωτηρίας τε γὰρ ἀρχὴ μεγίστη πόλεως αὕτη γίγνεται, καὶ ἐπὶ ταύτης οἷον κρηπῖδος μονίμου ἐποικοδομεῖν δυνατὸν ὅντινα ἂν ὕστερον ἐποικοδομῇ τις κόσμον πολιτικὸν προσήκοντα τῇ τοιαύτῃ καταστάσει· ταύτης δὲ σαθρᾶς οὔσης τῆς
737aBiz, dediğimiz gibi, bundan kurtuluyoruz. Ama kurtulmasaydık bile, ondan nasıl kaçınacağımızı söylemiş olmak daha doğru olur. Öyleyse şimdi şu söylensin: kaçınmanın yolu, adaletten ayrılmadan para hırsına kapılmamaktır; böyle bir tuzaktan kurtulmanın ne geniş ne dar başka bir yolu yoktur. Bu da şimdilik şehrimizin bir tür dayanağı olarak yerinde dursun. Çünkü mal varlıkları bir şekilde, kimsenin kimseden şikâyetçi olmayacağı biçimde düzenlenmelidir; yoksa birbirlerine karşı eski şikâyetleri olanlar, azıcık akılları varsa, düzenin geri kalanında isteyerek bir adım ileri gitmezler. Ama bize şimdi olduğu gibi, tanrının yeni bir şehir kurma imkânı verdiği ve aralarında henüz hiçbir düşmanlık bulunmayan insanların, toprağın ve evlerin dağıtımı yüzünden kendi aralarındaki düşmanlıkların sebebi olmaları, her türlü kötülüğü de yanında getiren, insana yakışmayacak bir cehalet olurdu.
μεταβάσεως, οὐκ εὔπορος ἡ μετὰ ταῦτα πολιτικὴ πρᾶξις οὐδεμιᾷ γίγνοιτʼ ἂν πόλει. ἣν ἡμεῖς μέν, ὥς φαμεν, ἐκφεύγομεν· ὅμως δὲ εἰρῆσθαί γε ὀρθότερον, εἰ καὶ μὴ ἐξεφεύγομεν, ὅπῃ ποτʼ ἂν ἐποιούμεθα αὐτῆς τὴν φυγήν. εἰρήσθω δή νυν ὅτι διὰ τοῦ μὴ φιλοχρηματεῖν μετὰ δίκης, ἄλλη δʼ οὐκ ἔστιν οὔτʼ εὐρεῖα οὔτε στενὴ τῆς τοιαύτης μηχανῆς διαφυγή· καὶ τοῦτο μὲν οἷον ἕρμα πόλεως ἡμῖν κείσθω τὰ νῦν. ἀνεγκλήτους
γὰρ δεῖ τὰς οὐσίας πρὸς ἀλλήλους κατασκευάζεσθαι ἁμῶς γέ πως, ἢ μὴ προϊέναι πρότερον εἰς τοὔμπροσθεν ἑκόντα εἶναι τῆς ἄλλης κατασκευῆς οἷς ᾖ παλαιὰ ἐγκλήματα πρὸς ἀλλήλους, [καὶ] ὅσοις νοῦ καὶ σμικρὸν μετῇ· οἷς δέ, ὡς ἡμῖν νῦν, θεὸς ἔδωκε καινήν τε πόλιν οἰκίζειν καὶ μή τινας ἔχθρας εἶναί πω πρὸς ἀλλήλους, τούτους ἔχθρας αὑτοῖς αἰτίους γενέσθαι διὰ τὴν διανομὴν τῆς γῆς τε καὶ οἰκήσεων οὐκ ἀνθρώπινος ἂν εἴη μετὰ κάκης πάσης ἀμαθία.
737cPeki doğru dağıtımın yolu ne olabilir? Önce vatandaşların sayıca ne kadar olması gerektiğini belirlemek gerekir. Ondan sonra vatandaşların kaç ve ne büyüklükte kısma bölüneceği üzerinde anlaşmak gerekir. Toprak ve evler de bunlara olabildiğince eşit olarak paylaştırılmalıdır. Yeterli nüfus ise ancak toprağa ve komşu şehirlere bakılarak doğru biçimde belirlenebilir. Toprak bakımından: itidalli insanlardan kaç kişiyi beslemeye yetiyorsa o kadarı, daha fazlasına gerek yok. Nüfus bakımından ise: komşularının haksızlığına karşı kendilerini savunabilecek ve haksızlığa uğrayan komşularına da hiç çaresiz kalmadan yardım edebilecek kadarı.
τίς οὖν δὴ τρόπος ἂν εἴη τῆς ὀρθῆς διανομῆς; πρῶτον μὲν τὸν αὐτῶν ὄγκον τοῦ ἀριθμοῦ δεῖ τάξασθαι, πόσον εἶναι χρεών· μετὰ δὲ τοῦτο τὴν διανομὴν τῶν πολιτῶν, καθʼ ὁπόσα μέρη πλήθει καὶ ὁπηλίκα διαιρετέον αὐτούς, ἀνομολογητέον· ἐπὶ δὲ ταῦτα τήν τε γῆν καὶ τὰς οἰκήσεις ὅτι μάλιστα ἴσας ἐπινεμητέον. ὄγκος δὴ πλήθους ἱκανὸς οὐκ ἄλλως ὀρθῶς γίγνοιτʼ ἂν λεχθεὶς ἢ πρὸς τὴν γῆν καὶ πρὸς τὰς τῶν
737dBunları ülkeyi ve komşuları gördükten sonra hem eylemle hem sözle belirleyeceğiz. Şimdi ise bir taslak, bir ana hat çizilsin diye, sözümüz tamamlansın diye kanun koymaya geçelim.
πλησιοχώρων πόλεις· γῆ μὲν ὁπόση πόσους σώφρονας ὄντας ἱκανὴ τρέφειν, πλείονος δὲ οὐδὲν προσδεῖ, πλήθους δέ, ὁπόσοι τοὺς προσχώρους ἀδικοῦντάς τε αὐτοὺς ἀμύνασθαι δυνατοὶ καὶ γείτοσιν ἑαυτῶν ἀδικουμένοις βοηθῆσαι μὴ παντάπασιν ἀπόρως δύναιντʼ ἄν. ταῦτα δέ, ἰδόντες τὴν χώραν καὶ τοὺς γείτονας, ὁριούμεθα ἔργῳ καὶ λόγοις· νῦν δὲ σχήματος ἕνεκα καὶ ὑπογραφῆς, ἵνα περαίνηται, πρὸς τὴν νομοθεσίαν ὁ λόγος ἴτω.
737eToprak sahibi olup kendi paylarını savunacak olanlar, uygun bir sayı olsun diye, beş bin kırk kişi olsun. Toprak ve evler de aynı şekilde aynı sayıda paya bölünsün, öyle ki her adamla her kura payı bir çift oluştursun. Önce bütün sayı ikiye, sonra aynı sayı üçe bölünsün; çünkü bu sayı tabiatı gereği dörde, beşe ve sırayla ona kadar bölünebilir.
Kanun koyan her adam sayılar hakkında en azından şunu kavramış olmalıdır: hangi sayı, nasıl bir sayı bütün şehirler için en faydalı olur. En çok ve en ardışık bölenleri kendinde barındıran sayı diyelim. Sayı bütünüyle her iş için her türlü bölünmeyi alır; beş bin kırk ise savaş için de, barışta bütün sözleşmeler ve ortaklıklar, vergiler ve dağıtımlar için de en çok elli dokuz bölene bölünebilir; bunların birden ona kadar olanları da ardışıktır.
πεντάκις μὲν χίλιοι ἔστωσαν καὶ τετταράκοντα, ἀριθμοῦ τινος ἕνεκα προσήκοντος, γεωμόροι τε καὶ ἀμυνοῦντες τῇ νομῇ· γῆ δὲ καὶ οἰκήσεις ὡσαύτως τὰ αὐτὰ μέρη διανεμηθήτων, γενόμενα ἀνὴρ καὶ κλῆρος συννομή. δύο μὲν δὴ μέρη τοῦ παντὸς ἀριθμοῦ τὸ πρῶτον νεμηθήτω, μετὰ δὲ ταῦτα τρία τὸν αὐτόν· πέφυκε γὰρ καὶ τέτταρα καὶ πέντε καὶ μέχρι τῶν δέκα ἐφεξῆς.
ΑΘ. δεῖ δὴ περὶ ἀριθμῶν τό γε τοσοῦτον πάντα
ἄνδρα νομοθετοῦντα νενοηκέναι, τίς ἀριθμὸς καὶ ποῖος πάσαις πόλεσιν χρησιμώτατος ἂν εἴη. λέγωμεν δὴ τὸν πλείστας καὶ ἐφεξῆς μάλιστα διανομὰς ἐν αὑτῷ κεκτημένον. ὁ μὲν δὴ πᾶς εἰς πάντα πάσας τομὰς εἴληχεν· ὁ δὲ τῶν τετταράκοντα καὶ πεντακισχιλίων εἴς τε πόλεμον καὶ ὅσα κατʼ εἰρήνην πρὸς ἅπαντα τὰ συμβόλαια καὶ κοινωνήματα, εἰσφορῶν τε πέρι καὶ διανομῶν, οὐ πλείους μιᾶς δεουσῶν ἑξήκοντα δύναιτʼ ἂν τέμνεσθαι τομῶν, συνεχεῖς δὲ ἀπὸ μιᾶς
738bKanunun bunları kavramalarını buyurduğu kişiler bunları boş vakitlerinde sağlam biçimde kavramalıdır; çünkü durum bundan başka türlü değildir. Bunların bir şehir kuran kişiye söylenmesi ise şu sebepten gerekir. İster yeni bir şehri baştan kursun, ister eski ve bozulmuş bir şehri onarsın, aklı başında hiç kimse tanrılar ve tapınaklar hakkında, yani şehirde kimler için hangi tapınakların kurulması ve bunların hangi tanrıların ya da daimōnların adıyla anılması gerektiği hakkında, Delphoi'den, Dodona'dan ya da Ammon'dan gelen buyruklara, ya da eski söylencelerin şu veya bu şekilde insanları ikna ettiği şeylere dokunmaya kalkışmaz. Bu söylenceler, hayaletler görüldüğünde ya da tanrılardan bir ilham geldiği anlatıldığında insanları ikna etmiş; ikna olanlar da ister oranın yerlisi olsun, ister Tyrrhenia'dan, ister Kıbrıs'tan, ister başka herhangi bir yerden gelsin, ayinlere karışmış kurbanlar kurmuş; bu tür söylencelerle kehanet sözlerini, heykelleri, sunakları ve tapınakları kutsamış, bunların her biri için kutsal alanlar ayırmışlardır.
μέχρι τῶν δέκα.
ταῦτα μὲν οὖν δὴ καὶ κατὰ σχολὴν δεῖ βεβαίως λαβεῖν, οἷς ἂν ὁ νόμος προστάττῃ λαμβάνειν· ἔχει γὰρ οὖν οὐκ ἄλλως ἢ ταύτῃ, δεῖ δὲ αὐτὰ ῥηθῆναι τῶνδε ἕνεκα κατοικίζοντι πόλιν. οὔτʼ ἂν καινὴν ἐξ ἀρχῆς τις ποιῇ οὔτʼ ἂν παλαιὰν διεφθαρμένην ἐπισκευάζηται, περὶ θεῶν γε καὶ ἱερῶν, ἅττα τε ἐν τῇ πόλει ἑκάστοις ἱδρῦσθαι δεῖ καὶ ὧντινων ἐπονομάζεσθαι θεῶν ἢ δαιμόνων, οὐδεὶς ἐπιχειρήσει κινεῖν νοῦν ἔχων
738cKanun koyucu bunların en küçüğüne bile dokunmamalıdır. Her bir kısma bir tanrı, bir daimōn ya da bir kahraman vermeli, toprak dağıtımında da önce bunlara seçkin kutsal alanlar ve gereken her şeyi ayırmalıdır. Öyle ki her kısmın halkı belirli zamanlarda toplandığında her türlü ihtiyaç için kolaylık bulunsun, insanlar kurbanlar eşliğinde birbirlerine dostluk göstersin, birbirleriyle kaynaşıp tanışsınlar. Bir şehir için vatandaşların birbirini tanımasından daha büyük bir iyilik yoktur.
ὅσα ἐκ Δελφῶν ἢ Δωδώνης ἢ παρʼ Ἄμμωνος ἤ τινες ἔπεισαν παλαιοὶ λόγοι ὁπῃδή τινας πείσαντες, φασμάτων γενομένων ἢ ἐπιπνοίας λεχθείσης θεῶν, πείσαντες δὲ θυσίας τελεταῖς συμμείκτους κατεστήσαντο εἴτε αὐτόθεν ἐπιχωρίους εἴτʼ οὖν Τυρρηνικὰς εἴτε Κυπρίας εἴτε ἄλλοθεν ὁθενοῦν, καθιέρωσαν δὲ τοῖς τοιούτοις λόγοις φήμας τε καὶ ἀγάλματα καὶ βωμοὺς καὶ ναούς, τεμένη τε τούτων ἑκάστοις ἐτεμένισαν· τούτων
νομοθέτῃ τὸ σμικρότατον ἁπάντων οὐδὲν κινητέον, τοῖς δὲ μέρεσιν ἑκάστοις θεὸν ἢ δαίμονα ἢ καί τινα ἥρωα ἀποδοτέον, ἐν δὲ τῇ τῆς γῆς διανομῇ πρώτοις ἐξαίρετα τεμένη τε καὶ πάντα τὰ προσήκοντα ἀποδοτέον, ὅπως ἂν σύλλογοι ἑκάστων τῶν μερῶν κατὰ χρόνους γιγνόμενοι τοὺς προσταχθέντας εἴς τε τὰς χρείας ἑκάστας εὐμάρειαν παρασκευάζωσι καὶ φιλοφρονῶνταί τε ἀλλήλους μετὰ θυσιῶν καὶ οἰκειῶνται
738eÇünkü insanların huyları birbirine aydınlık değil de karanlık olduğu yerde, kimse ne layık olduğu değeri, ne yönetimleri, ne de hak ettiği adaleti asla doğru biçimde elde edemez. Bu yüzden her şehirde her adam tek bir şeye, şuna gayret etmelidir: kendisi kimseye asla sahte görünmesin, hep yalın ve dürüst olsun; böyle olan başka biri de onu aldatamasın.
καὶ γνωρίζωσιν, οὗ μεῖζον οὐδὲν πόλει ἀγαθὸν ἢ γνωρίμους αὐτοὺς αὑτοῖς εἶναι. ὅπου γὰρ μὴ φῶς ἀλλήλοις ἐστὶν ἀλλήλων ἐν τοῖς τρόποις ἀλλὰ σκότος, οὔτʼ ἂν τιμῆς τῆς ἀξίας οὔτʼ ἀρχῶν οὔτε δίκης ποτέ τις ἂν τῆς προσηκούσης ὀρθῶς τυγχάνοι· δεῖ δὴ πάντα ἄνδρα ἓν πρὸς ἓν τοῦτο σπεύδειν ἐν πάσαις πόλεσιν, ὅπως μήτε αὐτὸς κίβδηλός ποτε φανεῖται ὁτῳοῦν, ἁπλοῦς δὲ καὶ ἀληθὴς ἀεί, μήτε ἄλλος τοιοῦτος ὢν αὐτὸν διαπατήσει.
739aKanunların düzenlenmesinde bundan sonraki hamle, dama oyununda kutsal çizgideki taşı oynatmak gibi alışılmadık bir hamle olduğu için, dinleyeni ilk anda belki şaşırtacaktır. Ama üzerinde hesap yapıp deneyen kişiye, şehrin en iyiye göre ikinci derecede kurulacağı açıkça görünecektir. Belki tiran olmayan bir kanun koyucu, alışılmış olmadığı için bunu kabul etmeyebilir. Ama en doğrusu, en iyi şehir düzenini, ikincisini ve üçüncüsünü söylemek, söyledikten sonra da seçimi, ortak yaşam üzerinde söz sahibi olan herkese bırakmaktır.
ΑΘ.
ἡ δὴ τὸ μετὰ τοῦτο φορά, καθάπερ πεττῶν ἀφʼ ἱεροῦ, τῆς τῶν νόμων κατασκευῆς, ἀήθης οὖσα, τάχʼ ἂν θαυμάσαι τὸν ἀκούοντα τὸ πρῶτον ποιήσειεν· οὐ μὴν ἀλλʼ ἀναλογιζομένῳ καὶ πειρωμένῳ φανεῖται δευτέρως ἂν πόλις οἰκεῖσθαι πρὸς τὸ βέλτιστον. τάχα δʼ οὐκ ἄν τις προσδέξαιτο αὐτὴν διὰ τὸ μὴ σύνηθες νομοθέτῃ μὴ τυραννοῦντι· τὸ δʼ ἔστιν ὀρθότατον εἰπεῖν μὲν τὴν ἀρίστην πολιτείαν καὶ δευτέραν καὶ τρίτην,
739bBiz de şimdi bu ilkeye göre davranalım: aretē bakımından birinci, ikinci ve üçüncü şehir düzenini söyleyelim; seçimi de şimdilik Kleinias'a, bir de böyle şeyleri seçmeye girişip kendi tarzına göre vatanında hoşuna gideni kendine ayırmak isteyecek başka herkese bırakalım.
Birinci şehir, birinci şehir düzeni ve en iyi kanunlar, eskiden beri söylenen sözün bütün şehirde olabildiğince gerçekleştiği yerdedir. Söylenen şudur: dostların her şeyi gerçekten ortaktır.
δοῦναι δὲ εἰπόντα αἵρεσιν ἑκάστῳ τῷ τῆς συνοικήσεως κυρίῳ. ποιῶμεν δὴ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον καὶ τὰ νῦν ἡμεῖς, εἰπόντες ἀρετῇ πρώτην πολιτείαν καὶ δευτέραν καὶ τρίτην· τὴν δὲ αἵρεσιν Κλεινίᾳ τε ἀποδιδῶμεν τὰ νῦν καὶ εἴ τις ἄλλος ἀεί ποτε ἐθελήσειεν ἐπὶ τὴν τῶν τοιούτων ἐκλογὴν ἐλθὼν κατὰ τὸν ἑαυτοῦ τρόπον ἀπονείμασθαι τὸ φίλον αὑτῷ τῆς αὑτοῦ πατρίδος.
πρώτη μὲν τοίνυν πόλις τέ ἐστιν καὶ πολιτεία καὶ νόμοι
739cŞimdi bir yerde bu durum varsa ya da bir gün olacaksa —kadınlar ortak, çocuklar ortak, bütün mallar ortak olsun—, "özel" denen şey her yolla hayatın her köşesinden tümüyle çıkarılmışsa, tabiatça özel olan şeyler bile, mesela gözler, kulaklar ve eller, elden geldiğince bir şekilde ortak hâle getirilmiş ve ortakça görüyor, duyuyor, iş görüyor gibi görünüyorsa; herkes olabildiğince tek bir ağızdan aynı şeyleri övüyor ve yeriyor, aynı şeylere seviniyor ve üzülüyorsa; kısacası kanunlar şehri olabildiğince bir kılıyorsa, aretē bakımından bunların üstünlüğünü ölçmek için hiç kimse bundan daha doğru ya da daha iyi bir ölçüt koyamaz.
ἄριστοι, ὅπου τὸ πάλαι λεγόμενον ἂν γίγνηται κατὰ πᾶσαν τὴν πόλιν ὅτι μάλιστα· λέγεται δὲ ὡς ὄντως ἐστὶ κοινὰ τὰ φίλων. τοῦτʼ οὖν εἴτε που νῦν ἔστιν εἴτʼ ἔσται ποτέ— κοινὰς μὲν γυναῖκας, κοινοὺς δὲ εἶναι παῖδας, κοινὰ δὲ χρήματα σύμπαντα—καὶ πάσῃ μηχανῇ τὸ λεγόμενον ἴδιον πανταχόθεν ἐκ τοῦ βίου ἅπαν ἐξῄρηται, μεμηχάνηται δʼ εἰς τὸ δυνατὸν καὶ τὰ φύσει ἴδια κοινὰ ἁμῇ γέ πῃ γεγονέναι, οἷον ὄμματα καὶ ὦτα καὶ χεῖρας κοινὰ μὲν ὁρᾶν δοκεῖν καὶ
739dBöyle bir şehirde, ister tanrılar ister tanrıların çocukları birden fazla olarak otursun, bu şekilde yaşayarak sevinç içinde otururlar.
ἀκούειν καὶ πράττειν, ἐπαινεῖν τʼ αὖ καὶ ψέγειν καθʼ ἓν ὅτι μάλιστα σύμπαντας ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς χαίροντας καὶ λυπουμένους, καὶ κατὰ δύναμιν οἵτινες νόμοι μίαν ὅτι μάλιστα πόλιν ἀπεργάζονται, τούτων ὑπερβολῇ πρὸς ἀρετὴν οὐδείς ποτε ὅρον ἄλλον θέμενος ὀρθότερον οὐδὲ βελτίω θήσεται. ἡ μὲν δὴ τοιαύτη πόλις, εἴτε που θεοὶ ἢ παῖδες θεῶν αὐτὴν οἰκοῦσι πλείους ἑνός, οὕτω διαζῶντες εὐφραινόμενοι κατοικοῦσι·
739eBu yüzden şehir düzeninin örneğini başka yerde aramamalı; buna tutunarak elden geldiğince buna en çok benzeyeni aramalıyız. Şimdi bizim giriştiğimiz şehir, gerçekleşirse, bir bakıma ölümsüzlüğe en yakın olan ve birlik bakımından ikinci gelen şehir olur; üçüncüsünü de bundan sonra, tanrı dilerse, tamamlarız. Şimdi bu şehri nasıl bir şehir olarak tarif ediyoruz ve nasıl böyle olur?
Önce toprağı ve evleri paylaşsınlar, toprağı ortaklaşa işlemesinler; çünkü böyle bir şey bugünkü doğuma, yetiştirmeye ve eğitime göre fazla büyük bir iştir. Ama paylaşırken şöyle düşünsünler: bu payı alan kişi onu bütün şehrin ortak malı saymalıdır; ülke onun vatanı olduğu için ona, çocukların annelerine baktığından daha çok özen göstermelidir, çünkü toprak bir tanrıçadır ve ölümlülerin hanımıdır. Aynı düşünceleri yerli tanrılar ve daimōnlar için de beslemelidir.
διὸ δὴ παράδειγμά γε πολιτείας οὐκ ἄλλῃ χρὴ σκοπεῖν, ἀλλʼ ἐχομένους ταύτης τὴν ὅτι μάλιστα τοιαύτην ζητεῖν κατὰ δύναμιν. ἣν δὲ νῦν ἡμεῖς ἐπικεχειρήκαμεν, εἴη τε ἂν γενομένη πως ἀθανασίας ἐγγύτατα καὶ ἡ μία δευτέρως· τρίτην δὲ μετὰ ταῦτα, ἐὰν θεὸς ἐθέλῃ, διαπερανούμεθα. νῦν δʼ οὖν ταύτην τίνα λέγομεν καὶ πῶς γενομένην ἂν τοιαύτην;
ΑΘ.
νειμάσθων μὲν δὴ πρῶτον γῆν τε καὶ οἰκίας, καὶ μὴ
κοινῇ γεωργούντων, ἐπειδὴ τὸ τοιοῦτον μεῖζον ἢ κατὰ τὴν νῦν γένεσιν καὶ τροφὴν καὶ παίδευσιν εἴρηται· νεμέσθων δʼ οὖν τοιᾷδε διανοίᾳ πως, ὡς ἄρα δεῖ τὸν λαχόντα τὴν λῆξιν ταύτην νομίζειν μὲν κοινὴν αὐτὴν τῆς πόλεως συμπάσης, πατρίδος δὲ οὔσης τῆς χώρας θεραπεύειν αὐτὴν δεῖ μειζόνως ἢ μητέρα παῖδας, τῷ καὶ δέσποιναν θεὸν αὐτὴν οὖσαν θνητῶν ὄντων γεγονέναι, ταὐτὰ δʼ ἔχειν διανοήματα καὶ περὶ τοὺς
740bBunun sonsuza dek böyle kalması için şunu da düşünmek gerekir: şimdi dağıttığımız ocakların sayısı ne ise, hep o kadar kalmalı, ne çoğalmalı ne de azalmalıdır. Bu her şehirde şöyle sağlamca sağlanabilir: kura payını alan kişi, bu evin mirasçısı olarak her zaman çocuklarından yalnızca birini, en çok sevdiğini bıraksın; o da tanrıların, ailenin ve şehrin, yaşayanların ve o zamana kadar ömrünü tamamlamış olanların halefi ve hizmetçisi olsun.
ἐγχωρίους θεούς τε ἅμα καὶ δαίμονας. ὅπως δʼ ἂν ταῦτα εἰς τὸν ἀεὶ χρόνον οὕτως ἔχοντα ὑπάρχῃ, τάδε προσδιανοητέον, ὅσαι εἰσὶ τὰ νῦν ἡμῖν ἑστίαι διανεμηθεῖσαι τὸν ἀριθμόν, ταύτας δεῖν ἀεὶ τοσαύτας εἶναι καὶ μήτε τι πλείους γίγνεσθαι μήτε τί ποτε ἐλάττους. ὧδʼ οὖν ἂν τὸ τοιοῦτον βεβαίως γίγνοιτο περὶ πᾶσαν πόλιν· ὁ λαχὼν τὸν κλῆρον καταλειπέτω ἀεὶ ταύτης τῆς οἰκήσεως ἕνα μόνον κληρονόμον τῶν ἑαυτοῦ παίδων, ὃν ἂν αὐτῷ μάλιστα ᾖ φίλον, διάδοχον
740cÖteki çocuklara gelince: birden fazla çocuğu olanlar kızlarını konacak kanuna göre evlendirsinler; erkek çocukları da vatandaşlardan çocuğu olmayanlara, mümkünse gönül rızasıyla, evlat olarak versinler. Bazıları için gönül rızası yetmezse, ya da bir ailede kız ya da erkek çocuklar fazla olursa, ya da tam tersi, kısırlık yüzünden az olursa, bütün bunlar için kuracağımız en büyük ve en saygın yönetim, artanlara ya da eksik kalanlara ne yapılması gerektiğini inceleyip beş bin kırk evin hep o kadar kalması için elinden geldiğince bir çare bulsun.
καὶ θεραπευτὴν θεῶν καὶ γένους καὶ πόλεως τῶν τε ζώντων καὶ ὅσους ἂν ἤδη τέλος εἰς τὸν τότε χρόνον ἔχῃ· τοὺς δὲ ἄλλους παῖδας, οἷς ἂν πλείους ἑνὸς γίγνωνται, θηλείας τε ἐκδόσθαι κατὰ νόμον τὸν ἐπιταχθησόμενον, ἄρρενάς τε, οἷς ἂν τῆς γενέσεως ἐλλείπῃ τῶν πολιτῶν, τούτοις ὑεῖς διανέμειν, κατὰ χάριν μὲν μάλιστα, ἐὰν δέ τισιν ἐλλείπωσιν χάριτες, ἢ πλείους ἐπίγονοι γίγνωνται θήλεις ἤ τινες ἄρρενες ἑκάστων, ἢ καὶ τοὐναντίον ὅταν ἐλάττους ὦσιν, παίδων ἀφορίας γενομένης,
740dÇareler çoktur. Doğumun bol olduğu ailelerde doğumu durdurmak mümkündür; tersine, çocuk sayısını artırmak için özen ve gayret de gösterilebilir. Bunlar değer verme ve değersiz tutmayla, yaşlıların öğüt dolu sözlerle gençleri uyarmasıyla işler ve söylediğimizi gerçekleştirebilir.
πάντων τούτων ἀρχὴν ἣν ἂν θώμεθα μεγίστην καὶ τιμιωτάτην, αὕτη σκεψαμένη τί χρὴ χρῆσθαι τοῖς περιγενομένοις ἢ τοῖς ἐλλείπουσι, ποριζέτω μηχανὴν ὅτι μάλιστα ὅπως αἱ πεντακισχίλιαι καὶ τετταράκοντα οἰκήσεις ἀεὶ μόνον ἔσονται. μηχαναὶ δʼ εἰσὶν πολλαί· καὶ γὰρ ἐπισχέσεις γενέσεως οἷς ἂν εὔρους ᾖ γένεσις, καὶ τοὐναντίον ἐπιμέλειαι καὶ σπουδαὶ πλήθους γεννημάτων εἰσὶν τιμαῖς τε καὶ ἀτιμίαις καὶ νουθετήσεσι πρεσβυτῶν περὶ νέους διὰ λόγων
740eSonunda, beş bin kırk evin eşitliğini korumakta tam bir çaresizliğe düşersek ve birlikte yaşayanların birbirine duyduğu sevgi yüzünden vatandaşlar taşacak kadar çoğalır da çaresiz kalırsak, sık sık söylediğimiz o eski çare elimizde durur: uygun görülen kişileri koloni olarak göndermek; bu, dostlardan dostlara giden dostça bir gönderim olur.
Tersine, bir gün hastalık selini getiren bir dalga ya da savaşların yıkımı başımıza gelir de ölümler yüzünden vatandaşlar belirlenen sayının çok altına düşerse, düzmece bir terbiyeyle yetişmiş kişileri isteyerek vatandaşların arasına katmamalıyız; ama denir ki tanrı bile zorunluluka karşı koyamaz.
νουθετητικῶν ἀπαντῶσαι ⟨αἳ⟩ δύνανται ποιεῖν ὃ λέγομεν. καὶ δὴ καὶ τό γε τέλος, ἂν πᾶσα ἀπορία περὶ τὴν ἀνίσωσιν τῶν πεντακισχιλίων καὶ τετταράκοντα οἴκων γίγνηται, ἐπίχυσις δὲ ὑπερβάλλουσα ἡμῖν πολιτῶν διὰ φιλοφροσύνην τὴν τῶν συνοικούντων ἀλλήλοις συμβαίνῃ καὶ ἀπορῶμεν, τὸ παλαιόν που ὑπάρχει μηχάνημα, ὃ πολλάκις εἴπομεν, ἐκπομπὴ ἀποικιῶν, φίλη γιγνομένη παρὰ φίλων, ὧν ἂν ἐπιτήδειον εἶναι δοκῇ.
ΑΘ. ἐάν τʼ αὖ καὶ τοὐναντίον ἐπέλθῃ ποτὲ κῦμα
741aÖyleyse şimdi söylediğimiz sözün bize şöyle öğüt verdiğini söyleyelim: "Ey insanların en iyileri! Benzerliğe, eşitliğe, aynılığa ve uyuma tabiata uygun olarak değer verin; sayıda da, güzel ve iyi şeyleri sağlayan her türlü güçte de bunlardan vazgeçmeyin. Şimdi de önce, söylenen sayıyı ömrünüz boyunca koruyun; sonra başta ölçülü olarak paylaştığınız mal varlığının yüksekliğini ve büyüklüğünü birbirinize alıp satarak değersizleştirmeyin; çünkü o zaman ne sizi paylaştıran kura, ki o bir tanrıdır, ne de kanun koyucu size yardımcı olur." Çünkü şimdi kanun, itaat etmeyene ilk kez buyruk veriyor: önceden bildiriyor ki bu şartlarla isteyen kura çeksin, istemeyen çekmesin. Şartlar şunlardır: önce toprak bütün tanrıların kutsal malıdır; sonra rahipler ve rahibeler birinci, ikinci ve üçüncü kurbanlarda dua edecekler ki kura ile aldığı ev ya da toprak payını satın alan veya satan, buna yaraşır cezaya uğrasın.
κατακλυσμὸν φέρον νόσων, ἢ πολέμων φθορά, ἐλάττους δὲ πολὺ τοῦ τεταγμένου ἀριθμοῦ διʼ ὀρφανίας γένωνται, ἑκόντας μὲν οὐ δεῖ πολίτας παρεμβάλλειν νόθῃ παιδείᾳ πεπαιδευμένους, ἀνάγκην δὲ οὐδὲ θεὸς εἶναι λέγεται δυνατὸς βιάζεσθαι.
ταῦτʼ οὖν δὴ τὸν νῦν λεγόμενον λόγον ἡμῖν φῶμεν παραινεῖν λέγοντα· ὦ πάντων ἀνδρῶν ἄριστοι, τὴν ὁμοιότητα καὶ ἰσότητα καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ ὁμολογούμενον τιμῶντες κατὰ φύσιν μὴ ἀνίετε κατά τε ἀριθμὸν καὶ πᾶσαν δύναμιν
τὴν τῶν καλῶν κἀγαθῶν πραγμάτων· καὶ δὴ καὶ νῦν τὸν ἀριθμὸν μὲν πρῶτον διὰ βίου παντὸς φυλάξατε τὸν εἰρημένον, εἶτα τὸ τῆς οὐσίας ὕψος τε καὶ μέγεθος, ὃ τὸ πρῶτον ἐνείμασθε μέτριον ὄν, μὴ ἀτιμάσητε τῷ τε ὠνεῖσθαι καὶ τῷ πωλεῖν πρὸς ἀλλήλους—οὔτε γὰρ ὁ νείμας κλῆρος ὢν θεὸς ὑμῖν σύμμαχος οὔτε ὁ νομοθέτης—νῦν γὰρ δὴ πρῶτον τῷ ἀπειθοῦντι νόμος προστάττει, προειπὼν ἐπὶ τούτοις κληροῦσθαι
741cBunları yazıp ileriki zamanlar için kayda geçirilmiş servi ağacından levhalar olarak tapınaklara koyacaklar. Buna ek olarak, bunların yerine gelmesi için, yönetimler içinde en keskin gören hangisi görünüyorsa onu bunların bekçisi olarak atayacaklar; böylece buna aykırı olarak yapılan hileler hiçbir zaman gözlerinden kaçmasın, kanuna ve tanrıya birlikte itaat etmeyeni cezalandırsınlar.
τὸν ἐθέλοντα ἢ μὴ κληροῦσθαι, ὡς πρῶτον μὲν τῆς γῆς ἱερᾶς οὔσης τῶν πάντων θεῶν, εἶτα ἱερέων τε καὶ ἱερειῶν εὐχὰς ποιησομένων ἐπὶ τοῖς πρώτοις θύμασι καὶ δευτέροις καὶ μέχρι τριῶν, τὸν πριάμενον ἢ ἀποδόμενον ὧν ἔλαχεν οἰκοπέδων ἢ γηπέδων τὰ ἐπὶ τούτοις πρέποντα πάσχειν πάθη· γράψαντες δὲ ἐν τοῖς ἱεροῖς θήσουσι κυπαριττίνας μνήμας εἰς τὸν ἔπειτα χρόνον καταγεγραμμένας, πρὸς τούτοις δʼ ἔτι φυλακτήρια τούτων, ὅπως ἂν γίγνηται,
741dÇünkü şimdi buyrulan şeyin, ardından gelecek düzenlemelerle birlikte, ona uyan bütün şehirler için ne büyük bir iyilik olduğunu, eski atasözünün dediği gibi, kötü olan hiç kimse bilemeyecek; bunu ancak tecrübe sahibi ve alışkanlıklarıyla hakkaniyetli olmuş biri bilecektir.
καταστήσουσιν ἐν ταύτῃ τῶν ἀρχῶν ἥτις ἂν ὀξύτατον ὁρᾶν δοκῇ, ἵνα αἱ παρὰ ταῦτα ἑκάστοτε παραγωγαὶ γιγνόμεναι μὴ λανθάνωσιν αὐτούς, ἀλλὰ κολάζωσι τὸν ἀπειθοῦντα ἅμα νόμῳ καὶ τῷ θεῷ. ὅσον γὰρ δὴ τὸ νῦν ἐπιταττόμενον ἀγαθὸν ὂν τυγχάνει πάσαις ταῖς πειθομέναις πόλεσι, τὴν ἑπομένην κατασκευὴν προσλαβόν, κατὰ τὴν παλαιὰν παροιμίαν οὐδεὶς εἴσεταί ποτε κακὸς ὤν, ἀλλʼ ἔμπειρός τε καὶ ἐπιεικὴς ἔθεσι
741eÇünkü böyle bir düzende pek para kazanma yoktur. Buna bağlı olarak, hür bir insana yakışmayan para kazanma yollarından hiçbiriyle kimsenin para kazanması ne gerekir ne de izinlidir; kınanası denen bayağı zanaatkârlık, hür bir huyu yoldan çıkardığı ölçüde, kimse böyle işlerden para toplamaya asla tenezzül etmemelidir.
Bütün bunlara bir kanun daha eklenir: hiçbir özel kişinin altın ya da gümüş edinmesine izin yoktur. Para yalnızca gündelik alışveriş için bulunsun, çünkü zanaatkârlarla alışveriş etmek neredeyse zorunludur; bir de bu türden bir şeye ihtiyaç duyulan bütün ücretlilere, kölelere ve yerleşik yabancılara ücret ödemek için.
γενόμενος· χρηματισμὸς γὰρ οὔτʼ ἔνεστιν σφόδρα ἐν τῇ τοιαύτῃ κατασκευῇ, συνέπεταί τε αὐτῇ μηδὲ δεῖν μηδʼ ἐξεῖναι χρηματίζεσθαι τῶν ἀνελευθέρων χρηματισμῶν μηδενὶ μηδένα, καθʼ ὅσον ἐπονείδιστος λεγομένη βαναυσία ἦθος ἀποτρέπει ἐλεύθερον, μηδὲ τὸ παράπαν ἀξιοῦν ἐκ τῶν τοιούτων συλλέγειν χρήματα.
ΑΘ.
πρὸς τούτοις δʼ ἔτι νόμος ἕπεται πᾶσι τούτοις, μηδʼ
742aBu yüzden onların, kendi aralarında değerli ama başka insanlar nezdinde geçmeyen bir para edinmeleri gerektiğini söylüyoruz. Ortak bir Yunan parasına gelince: seferler için ve başka insanların yanına yapılan yolculuklar için, mesela elçilikler ya da şehrin birini göndermesi gereken başka zorunlu bir haberci görevi için, şehrin her seferinde Yunan parası bulundurması zorunludur.
ἐξεῖναι χρυσὸν μηδὲ ἄργυρον κεκτῆσθαι μηδένα μηδενὶ ἰδιώτῃ, νόμισμα δὲ ἕνεκα ἀλλαγῆς τῆς καθʼ ἡμέραν, ἣν δημιουργοῖς τε ἀλλάττεσθαι σχεδὸν ἀναγκαῖον, καὶ πᾶσιν ὁπόσων χρεία τῶν τοιούτων μισθοὺς μισθωτοῖς, δούλοις καὶ ἐποίκοις, ἀποτίνειν. ὧν ἕνεκά φαμεν τὸ νόμισμα κτητέον αὐτοῖς μὲν ἔντιμον, τοῖς δὲ ἄλλοις ἀνθρώποις ἀδόκιμον· κοινὸν δὲ Ἑλληνικὸν νόμισμα ἕνεκά τε στρατειῶν καὶ ἀποδημιῶν εἰς τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, οἷον πρεσβειῶν ἢ καί
742bBir özel kişinin yurt dışına gitmesi gerekirse, yöneticilerden izin alarak gitsin. Döndüğünde yanında bir yerden artakalmış yabancı para varsa onu şehre teslim etsin, karşılığında hesabına göre yerli parayı alsın. Biri bunu kendine saklarken yakalanırsa, para devlete geçsin; durumu bilip de bildirmeyen, parayı getirenle birlikte lanete ve kınanmaya maruz kalsın, ayrıca getirilen yabancı paradan az olmayan bir para cezası ödesin.
τινος ἀναγκαίας ἄλλης τῇ πόλει κηρυκείας, ἐκπέμπειν τινὰ ἂν δέῃ, τούτων χάριν ἀνάγκη ἑκάστοτε κεκτῆσθαι τῇ πόλει νόμισμα Ἑλληνικόν. ἰδιώτῃ δὲ ἂν ἄρα ποτὲ ἀνάγκη τις γίγνηται ἀποδημεῖν, παρέμενος μὲν τοὺς ἄρχοντας ἀποδημείτω, νόμισμα δὲ ἄν ποθεν ἔχων ξενικὸν οἴκαδε ἀφίκηται περιγενόμενον, τῇ πόλει αὐτὸ καταβαλλέτω πρὸς λόγον ἀπολαμβάνων τὸ ἐπιχώριον· ἰδιούμενος δὲ ἄν τις φαίνηται, δημόσιόν τε γιγνέσθω καὶ ὁ συνειδὼς καὶ μὴ φράζων ἀρᾷ καὶ ὀνείδει μετὰ τοῦ ἀγαγόντος ἔνοχος ἔστω, καὶ ζημίᾳ
742cEvlenen ya da kızını evlendiren kimse hiçbir şekilde çeyiz vermesin ya da almasın. Kimse güvenmediği birine para emanet etmesin, kimse faizle borç vermesin; borç alanın borç verene ne faizi ne de anaparayı hiç ödememesine izin olsun. Bunların bir şehrin sürdürebileceği en iyi uygulamalar olduğunu, meseleyi doğru inceleyen kişi, her seferinde başlangıca ve kanun koyucunun dilediği şeye dönerek ayırt edebilir.
πρὸς τούτοις μὴ ἐλάττονι τοῦ ξενικοῦ κομισθέντος νομίσματος. γαμοῦντα δὲ καὶ ἐκδιδόντα μήτʼ οὖν διδόναι μήτε δέχεσθαι προῖκα τὸ παράπαν μηδʼ ἡντινοῦν, μηδὲ νόμισμα παρακατατίθεσθαι ὅτῳ μή τις πιστεύει, μηδὲ δανείζειν ἐπὶ τόκῳ, ὡς ἐξὸν μὴ ἀποδιδόναι τὸ παράπαν τῷ δανεισαμένῳ μήτε τόκον μήτε κεφάλαιον· ταῦτα δʼ ὅτι βέλτιστʼ ἐστὶν πόλει ἐπιτηδεύματα ἐπιτηδεύειν, ὧδε ἄν τις σκοπῶν ὀρθῶς
742dAklı başında bir siyaset adamının dilediği şey, diyoruz, çoğunluğun söyleyeceği şey değildir. Onlar, iyi bir kanun koyucunun, iyi düşünerek kanunlarını koyduğu şehrin olabildiğince büyük ve olabildiğince zengin olmasını, altın ve gümüş madenlerine sahip olmasını, karada ve denizde olabildiğince çok kişiye hükmetmesini dilemesi gerektiğini söylerler. Buna, doğru kanun koyan birinin şehrin olabildiğince iyi ve olabildiğince mesut olmasını da dilemesi gerektiğini eklerler.
ἂν αὐτὰ διακρίνοι, ἐπαναφέρων εἰς τὴν ἀρχὴν ἀεὶ καὶ τὴν βούλησιν. ἔστιν δὴ τοῦ νοῦν ἔχοντος πολιτικοῦ βούλησις, φαμέν, οὐχ ἥνπερ ἂν οἱ πολλοὶ φαῖεν, δεῖν βούλεσθαι τὸν ἀγαθὸν νομοθέτην ὡς μεγίστην τε εἶναι τὴν πόλιν ᾗ νοῶν εὖ νομοθετοῖ, καὶ ὅτι μάλιστα πλουσίαν, κεκτημένην δʼ αὖ χρύσεια καὶ ἀργύρεια, καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν ἄρχουσαν ὅτι πλείστων· προσθεῖεν δʼ ἂν καὶ ὡς ἀρίστην δεῖν βούλεσθαι τὴν πόλιν εἶναι καὶ ὡς εὐδαιμονεστάτην
742eBunların bir kısmı gerçekleşebilir, bir kısmı gerçekleşemez. Düzeni kuran kişi gerçekleşebilecek olanları diler; gerçekleşemeyecek olanlar için ise ne boş dileklerde bulunur ne de onlara girişir. Çünkü mesut ve iyi olmak hemen hemen zorunlu olarak birlikte gelir —bunu dileyecektir—; ama hem çok zengin hem iyi olmak imkânsızdır, en azından çoğunluğun zengin saydığı anlamda.
Onlar, az sayıda insanın elinde bulunan, en çok para eden mülklere sahip olanları zengin sayarlar; bunlara kötü biri de sahip olabilir.
τόν γε ὀρθῶς νομοθετοῦντα. τούτων δὲ τὰ μὲν δυνατά ἐστιν γίγνεσθαι, τὰ δʼ οὐ δυνατά· τὰ μὲν οὖν δυνατὰ βούλοιτʼ ἂν ὁ διακοσμῶν, τὰ δὲ μὴ δυνατὰ οὔτʼ ἂν βούλοιτο ματαίας βουλήσεις οὔτʼ ἂν ἐπιχειροῖ. σχεδὸν μὲν γὰρ εὐδαίμονας ἅμα καὶ ἀγαθοὺς ἀνάγκη γίγνεσθαι—τοῦτο μὲν οὖν βούλοιτʼ ἄν—πλουσίους δʼ αὖ σφόδρα καὶ ἀγαθοὺς ἀδύνατον, οὕς γε δὴ πλουσίους οἱ πολλοὶ καταλέγουσι·
ΑΘ. λέγουσιν δὲ τοὺς κεκτημένους ἐν ὀλίγοις τῶν ἀνθρώπων πλείστου νομίσματος ἄξια κτήματα, ἃ καὶ κακός τις κεκτῇτʼ
743aDurum böyleyse, ben onlara zengin birinin, iyi değilse gerçekten mesut olduğunu asla kabul etmem; iyi olup aynı zamanda olağanüstü zengin olmak ise imkânsızdır. "Neden?" diyecektir belki biri. Çünkü, diyebiliriz ki, hem adil hem adaletsiz yollardan elde edilen kazanç, yalnızca adil yoldan gelen kazancın iki katından fazladır; ne güzel ne çirkin işlere harcamak istemeyen birinin harcamaları da, güzel olan ve güzel işlere harcamak isteyen birinin harcamalarının yarısıdır.
ἄν. εἰ δʼ ἔστιν τοῦτο οὕτως ἔχον, οὐκ ἂν ἔγωγε αὐτοῖς ποτε συγχωροίην τὸν πλούσιον εὐδαίμονα τῇ ἀληθείᾳ γίγνεσθαι μὴ καὶ ἀγαθὸν ὄντα· ἀγαθὸν δὲ ὄντα διαφόρως καὶ πλούσιον εἶναι διαφερόντως ἀδύνατον. τί δή; φαίη τις ἂν ἴσως. ὅτι, φαῖμεν ἄν, ἥ τε ἐκ δικαίου καὶ ἀδίκου κτῆσις πλέον ἢ διπλασία ἐστὶν τῆς ἐκ τοῦ δικαίου μόνον, τά τε ἀναλώματα μήτε καλῶς μήτε αἰσχρῶς ἐθέλοντα ἀναλίσκεσθαι τῶν καλῶν καὶ εἰς καλὰ ἐθελόντων δαπανᾶσθαι διπλασίῳ
743bÖyleyse iki kat kazanıp yarısı kadar harcayandan, bunun tersini yapan asla daha zengin olamaz. Bunlardan biri iyidir; öteki ise cimriyse kötü değildir, bazen de büsbütün kötüdür, ama şimdi söylendiği gibi asla iyi değildir. Çünkü hem adil hem adaletsiz yoldan alıp ne adil ne adaletsiz yere harcayan, cimri de olursa zengindir; büsbütün kötü olan ise çoğunlukla savurgan olduğu için pek yoksuldur. Güzel işlere harcayıp yalnız adil yollardan kazanan ise ne kolay kolay servetiyle öne çıkar ne de çok yoksul olur.
ἐλάττονα· οὔκουν ποτὲ ἂν τῶν ἐκ διπλασίων μὲν κτημάτων, ἡμίσεων δὲ ἀναλωμάτων ὁ τὰ ἐναντία τούτων πράττων γένοιτʼ ἂν πλουσιώτερος. ἔστιν δὲ ὁ μὲν ἀγαθὸς τούτων, ὁ δὲ οὐ κακὸς ὅταν ᾖ φειδωλός, τοτὲ δέ ποτε καὶ πάγκακος, ἀγαθὸς δέ, ὅπερ εἴρηται τὰ νῦν, οὐδέποτε. ὁ μὲν γὰρ δικαίως καὶ ἀδίκως λαμβάνων καὶ μήτε δικαίως μήτε ἀδίκως ἀναλίσκων πλούσιος, ὅταν καὶ φειδωλὸς ᾖ, ὁ δὲ πάγκακος, ὡς τὰ πολλὰ ὢν ἄσωτος, μάλα πένης· ὁ δὲ ἀναλίσκων τε
743cDemek ki sözümüz doğrudur: çok zenginler iyi değildir; iyi değillerse mesut da değildir.
Kanunlarımızın temel amacı da şuydu: vatandaşlar olabildiğince mesut ve birbirlerine olabildiğince dost olsunlar. Aralarında çok dava, çok haksızlık olan yerde vatandaşlar asla dost olamaz; bunların olabildiğince küçük ve az olduğu yerde ancak olabilirler.
εἰς τὰ καλὰ καὶ κτώμενος ἐκ τῶν δικαίων μόνον οὔτʼ ἂν διαφέρων πλούτῳ ῥᾳδίως ἄν ποτε γένοιτο οὐδʼ αὖ σφόδρα πένης. ὥστε ὁ λόγος ἡμῖν ὀρθός, ὡς οὐκ εἰσὶν οἱ παμπλούσιοι ἀγαθοί· εἰ δὲ μὴ ἀγαθοί, οὐδὲ εὐδαίμονες.
ἡμῖν δὲ ἡ τῶν νόμων ὑπόθεσις ἐνταῦθα ἔβλεπεν, ὅπως ὡς εὐδαιμονέστατοι ἔσονται καὶ ὅτι μάλιστα ἀλλήλοις φίλοι· εἶεν δὲ οὐκ ἄν ποτε πολῖται φίλοι, ὅπου πολλαὶ μὲν δίκαι
743dBu yüzden şehirde ne altın ne gümüş olmalı diyoruz; bayağı zanaatlarla, faizle ve çirkin hayvan beslemeyle edinilen bol kazanç da olmamalı. Yalnızca tarımın verdiği ve getirdiği kadarı olmalı; onun da, insanı para kazanmaya yöneltip paranın tabiatça uğruna var olduğu şeyleri ihmal ettirmeyecek kadarı. Bunlar psykhē ve bedendir; bunlar da beden eğitimi ve öteki terbiye olmadan asla söz edilmeye değer bir hâle gelemez.
ἐν ἀλλήλοις εἶεν, πολλαὶ δὲ ἀδικίαι, ἀλλʼ ὅπου ὡς ὅτι σμικρόταται καὶ ὀλίγισται. λέγομεν δὴ μήτε χρυσὸν δεῖν μήτε ἄργυρον ἐν τῇ πόλει, μήτε αὖ χρηματισμὸν πολὺν διὰ βαναυσίας καὶ τόκων μηδὲ βοσκημάτων αἰσχρῶν, ἀλλʼ ὅσα γεωργία δίδωσι καὶ φέρει, καὶ τούτων ὁπόσα μὴ χρηματιζόμενον ἀναγκάσειεν ἀμελεῖν ὧν ἕνεκα πέφυκε τὰ χρήματα· ταῦτα δʼ ἐστὶ ψυχὴ καὶ σῶμα, ἃ χωρὶς γυμναστικῆς καὶ
743eBu yüzden paraya gösterilen özene değer sırasında en son yeri vermek gerektiğini bir kereden fazla söyledik. Çünkü her insanın uğraştığı şeyler üç tanedir: paraya doğru bir şekilde gösterilen gayret sonuncu ve üçüncüdür, bedenle ilgili olan ortadadır, birinci ise psykhē ile ilgili olandır.
Şimdi ele aldığımız şehir düzeni de, değerleri böyle sıralıyorsa doğru kanunlaştırılmış olur. Ama orada buyrulan kanunlardan biri şehirde sağlığı itidalden, ya da serveti sağlıktan ve itidalli olmaktan daha değerli kılıyor görünürse, doğru konmadığı ortaya çıkar.
τῆς ἄλλης παιδείας οὐκ ἄν ποτε γένοιτο ἄξια λόγου. διὸ δὴ χρημάτων ἐπιμέλειαν οὐχ ἅπαξ εἰρήκαμεν ὡς χρὴ τελευταῖον τιμᾶν· ὄντων γὰρ τριῶν τῶν ἁπάντων περὶ ἃ πᾶς ἄνθρωπος σπουδάζει, τελευταῖον καὶ τρίτον ἐστὶν ἡ τῶν χρημάτων ὀρθῶς σπουδαζομένη σπουδή, σώματος δὲ πέρι μέση, πρώτη δὲ ἡ τῆς ψυχῆς.
ΑΘ. καὶ δὴ καὶ νῦν ἣν διεξερχόμεθα πολιτείαν, εἰ μὲν τὰς τιμὰς οὕτω τάττεται, ὀρθῶς νενομοθέτηται· εἰ δέ τις τῶν προσταττομένων αὐτόθι νόμων
744aBu yüzden kanun koyucu kendine sık sık şunu sormalıdır: "Ne istiyorum? Buna ulaşıyor muyum, yoksa hedefi mi ıskalıyorum?" Böylece belki hem kendisi kanun koyma işinden selametle çıkar hem de başkalarını kurtarır; başka hiçbir yolla bunu asla yapamaz.
Kura payını alan kişi, diyoruz, onu söylediğimiz şartlarla elinde tutsun.
σωφροσύνης ἔμπροσθεν ὑγίειαν ἐν τῇ πόλει φανεῖται ποιῶν τιμίαν, ἢ πλοῦτον ὑγιείας καὶ τοῦ σωφρονεῖν, οὐκ ὀρθῶς ἀναφανεῖται τιθέμενος. τοῦτʼ οὖν δὴ πολλάκις ἐπισημαίνεσθαι χρὴ τὸν νομοθέτην—τί τε βούλομαι; καὶ εἴ μοι συμβαίνει τοῦτο ἢ καὶ ἀποτυγχάνω τοῦ σκοποῦ;—καὶ οὕτω τάχʼ ἂν ἴσως ἐκ τῆς νομοθεσίας αὐτός τε ἐκβαίνοι καὶ τοὺς ἄλλους ἀπαλλάττοι, κατʼ ἄλλον δὲ τρόπον οὐδʼ ἂν ἕνα ποτέ.
ὁ δὴ λαχὼν κεκτήσθω, φαμέν, τὸν κλῆρον ἐπὶ τούτοις
744bHerkesin koloniye öteki her şeyi de eşit olarak getirmesi güzel olurdu. Ama bu mümkün olmadığından, biri daha çok, biri daha az parayla geleceğinden, birçok sebepten, özellikle de şehirde fırsatların eşit olması için, servet sınıflarının eşit olmaması gerekir. Öyle ki herkes yönetimlerde, vergilerde ve dağıtımlarda layık olduğu değeri yalnızca atalarının ve kendisinin aretē'sine, ya da bedeninin gücüne ve güzelliğine göre değil, zenginliğine ve yoksulluğuna göre de alsın; değerleri ve yönetimleri eşitsiz ama orantılı bir eşitlikle alarak birbirleriyle çatışmasınlar.
οἷς εἰρήκαμεν. ἦν μὲν δὴ καλὸν καὶ τἆλλα ἴσα πάντʼ ἔχοντα ἕνα ἕκαστον ἐλθεῖν εἰς τὴν ἀποικίαν· ἐπειδὴ δὲ οὐ δυνατόν, ἀλλʼ ὁ μέν τις πλείω κεκτημένος ἀφίξεται χρήματα, ὁ δʼ ἐλάττονα, δεῖ δὴ πολλῶν ἕνεκα, τῶν τε κατὰ πόλιν καιρῶν ἰσότητος ἕνεκα, τιμήματα ἄνισα γενέσθαι, ἵνα ἀρχαί τε καὶ εἰσφοραὶ καὶ διανομαί, τὴν τῆς ἀξίας ἑκάστοις τιμὴν μὴ κατʼ ἀρετὴν μόνον τήν τε προγόνων καὶ τὴν αὑτοῦ,
744cBunun için mal varlığının büyüklüğüne göre dört servet sınıfı oluşturmak gerekir: birinciler, ikinciler, üçüncüler ve dördüncüler, ya da başka adlarla anılacaklar. İnsanlar ister aynı sınıfta kalsınlar, ister yoksulken zenginleşsinler ya da zenginken yoksullaşsınlar, her biri kendine uygun sınıfa geçsin.
μηδὲ κατὰ σωμάτων ἰσχῦς καὶ εὐμορφίας, ἀλλὰ καὶ κατὰ πλούτου χρῆσιν καὶ πενίαν, τὰς τιμάς τε καὶ ἀρχὰς ὡς ἰσαίτατα τῷ ἀνίσῳ συμμέτρῳ δὲ ἀπολαμβάνοντες μὴ διαφέρωνται. τούτων χάριν τέτταρα μεγέθει τῆς οὐσίας τιμήματα ποιεῖσθαι χρεών, πρώτους καὶ δευτέρους καὶ τρίτους καὶ τετάρτους, ἤ τισιν ἄλλοις προσαγορευομένους ὀνόμασιν, ὅταν τε μένωσιν ἐν τῷ αὐτῷ τιμήματι καὶ ὅταν πλουσιώτεροι ἐκ πενήτων καὶ ἐκ πλουσίων πένητες γιγνόμενοι
744dBunlara ek olarak, bunun ardından gelen bir kanun taslağı daha koyardım. Çünkü en büyük hastalığa —ki buna ayrılık ya da iç kargaşa demek daha doğru olur— hiç bulaşmayacak bir şehirde, diyoruz, vatandaşlardan bazılarında ne ağır bir yoksulluk ne de aşırı bir zenginlik bulunmalıdır; çünkü her ikisi de bu iki kötülüğü doğurur. Öyleyse kanun koyucunun şimdi bunların her birinin sınırını göstermesi gerekir. Yoksulluğun sınırı kura payının değeri olsun; bu pay korunmalıdır ve hiçbir yönetici hiç kimsenin payının azalmasına asla göz yummamalıdır; aretē yolunda ün peşinde olan başkalarından hiçbiri de aynı şekilde göz yummamalıdır.
μεταβαίνωσιν εἰς τὸ προσῆκον ἕκαστοι ἑαυτοῖσιν τίμημα.
τόδε δʼ ἐπὶ τούτοις αὖ νόμου σχῆμα ἔγωγε ἂν τιθείην ὡς ἑπόμενον. δεῖ γὰρ ἐν πόλει που, φαμέν, τῇ τοῦ μεγίστου νοσήματος οὐ μεθεξούσῃ, ὃ διάστασιν ἢ στάσιν ὀρθότερον ἂν εἴη κεκλῆσθαι, μήτε πενίαν τὴν χαλεπὴν ἐνεῖναι παρά τισιν τῶν πολιτῶν μήτε αὖ πλοῦτον, ὡς ἀμφοτέρων τικτόντων ταῦτα ἀμφότερα· νῦν οὖν ὅρον δεῖ τούτων ἑκατέρου τὸν νομοθέτην φράζειν. ἔστω δὴ πενίας μὲν ὅρος ἡ τοῦ
744eKanun koyucu bunu ölçü olarak koyup bunun iki katını, üç katını ve dört katına kadarını edinmeye izin verecektir. Biri bundan fazlasını, bir şey bularak, bir yerden hediye alarak, para kazanarak ya da buna benzer başka bir talih eseri ölçünün üstünde mal edinirse, fazlasını şehre ve şehri koruyan tanrılara verdiği takdirde itibar görür ve cezadan kurtulur.
κλήρου τιμή, ὃν δεῖ μένειν καὶ ὃν ἄρχων οὐδεὶς οὐδενί ποτε περιόψεται ἐλάττω γιγνόμενον, τῶν τε ἄλλων κατὰ ταὐτὰ οὐδεὶς ὅστις φιλότιμος ἐπʼ ἀρετῇ.
ΑΘ. μέτρον δὲ αὐτὸν θέμενος ὁ νομοθέτης διπλάσιον ἐάσει τούτου κτᾶσθαι καὶ τριπλάσιον καὶ μέχρι τετραπλασίου· πλείονα δʼ ἄν τις κτᾶται τούτων, εὑρὼν ἢ δοθέντων ποθὲν ἢ χρηματισάμενος, ἤ τινι τύχῃ
745aBiri bu kanuna uymazsa, dileyen kişi ödülün yarısını almak üzere onu ihbar etsin; suçlu bulunan da fazla kısım kadar bir payı daha kendi mülkünden ödesin, bunun yarısı tanrılara gitsin. Kura payı dışında herkesin bütün mülkü, kanunun buyuracağı bekçi yöneticilerin yanında açıkça kayda geçirilsin; böylece parayla ilgili bütün davalar kolay ve çok açık olsun.
τοιαύτῃ κτησάμενος ἄλλῃ τὰ περιγιγνόμενα τοῦ μέτρου, τῇ πόλει ἂν αὐτὰ καὶ τοῖς τὴν πόλιν ἔχουσιν θεοῖς ἀπονέμων εὐδόκιμός τε καὶ ἀζήμιος ἂν εἴη· ἐὰν δέ τις ἀπειθῇ τούτῳ τῷ νόμῳ, φανεῖ μὲν ὁ βουλόμενος ἐπὶ τοῖς ἡμίσεσιν, ὁ δὲ ὀφλὼν ἄλλο τοσοῦτον μέρος ἀποτείσει τῆς αὑτοῦ κτήσεως, τὰ δʼ ἡμίσεα τῶν θεῶν. ἡ δὲ κτῆσις χωρὶς τοῦ κλήρου πάντων πᾶσα ἐν τῷ φανερῷ γεγράφθω παρὰ φύλαξιν ἄρχουσιν, οἷς ἂν ὁ νόμος προστάξῃ, ὅπως ἂν αἱ δίκαι
745bBundan sonra önce şehir ülkenin olabildiğince ortasına kurulmalı, bunun için şehre yarayan öteki imkânlara da sahip bir yer seçilmelidir; bunları düşünmek de söylemek de hiç zor değildir. Sonra ülke on iki kısma bölünmelidir. Önce Hestia'ya, Zeus'a ve Athena'ya bir tapınak kurulmalı, buna akropolis adı verilmeli, etrafı bir surla çevrilmelidir; şehir de bütün ülke de buradan başlayarak on iki kısma ayrılmalıdır.
περὶ πάντων, ὅσαι εἰς χρήματα, ῥᾴδιαί τε ὦσι καὶ σφόδρα σαφεῖς.
τὸ δὴ μετὰ τοῦτο πρῶτον μὲν τὴν πόλιν ἱδρῦσθαι δεῖ τῆς χώρας ὅτι μάλιστα ἐν μέσῳ, καὶ τἆλλα ὅσα πρόσφορα πόλει τῶν ὑπαρχόντων ἔχοντα τόπον ἐκλεξάμενον, ἃ νοῆσαί τε καὶ εἰπεῖν οὐδὲν χαλεπόν· μετὰ δὲ ταῦτα μέρη δώδεκα διελέσθαι, θέμενον Ἑστίας πρῶτον καὶ Διὸς καὶ Ἀθηνᾶς ἱερόν, ἀκρόπολιν ὀνομάζοντα, κύκλον περιβάλλοντα, ἀφʼ
745cOn iki kısım, iyi topraklı olanların küçük, daha kötü topraklı olanların daha büyük tutulmasıyla eşit hâle getirilmelidir. Beş bin kırk kura payı ayrılmalı, bunların her biri ikiye bölünmeli ve iki parça birleştirilerek tek bir pay yapılmalıdır; öyle ki her biri hem yakın hem uzak yerden pay alsın: şehre yakın parça sınıra yakın parçayla bir kura payı olsun, şehirden ikinci parça sınırdan ikinci parçayla, ötekilerin hepsi de böyle.
οὗ τὰ δώδεκα μέρη τέμνειν τήν τε πόλιν αὐτὴν καὶ πᾶσαν τὴν χώραν. ἴσα δὲ δεῖ γίγνεσθαι τὰ δώδεκα μέρη τῷ τὰ μὲν ἀγαθῆς γῆς εἶναι σμικρά, τὰ δὲ χείρονος μείζω. κλήρους δὲ διελεῖν τετταράκοντα καὶ πεντακισχιλίους, τούτων τε αὖ δίχα τεμεῖν ἕκαστον καὶ συγκληρῶσαι δύο τμήματα, τοῦ τε ἐγγὺς καὶ τοῦ πόρρω μετέχοντα ἑκάτερον· τὸ πρὸς τῇ πόλει μέρος τῷ πρὸς τοῖς ἐσχάτοις εἷς κλῆρος, καὶ τὸ
745dİkiye bölünen parçalarda da az önce sözünü ettiğimiz toprağın kötülüğü ve iyiliği meselesine bir çare bulunmalı, parçalar dağıtımın genişliği ve darlığıyla denkleştirilmelidir. Adamlar da on iki kısma bölünmeli, geri kalan mal varlığı herkesin kaydı yapıldıktan sonra olabildiğince eşit on iki kısma göre düzenlenmelidir. Bundan sonra on iki payı on iki tanrıya verip her tanrıya düşen kısmı onun adıyla anmalı, ona adamalı ve bu kısma da "phylē" (boy) adı vermelidir.
δεύτερον ἀπὸ πόλεως τῷ ἀπʼ ἐσχάτων δευτέρῳ, καὶ τἆλλα οὕτως πάντα. μηχανᾶσθαι δὲ καὶ ἐν τοῖς δίχα τμήμασι τὸ νυνδὴ λεγόμενον φαυλότητός τε καὶ ἀρετῆς χώρας, ἐπανισουμένους τῷ πλήθει τε καὶ ὀλιγότητι τῆς διανομῆς. νείμασθαι δὲ δὴ καὶ τοὺς ἄνδρας δώδεκα μέρη, τὴν τῆς ἄλλης οὐσίας εἰς ἴσα ὅτι μάλιστα τὰ δώδεκα μέρη συνταξάμενον, ἀπογραφῆς πάντων γενομένης· καὶ δὴ καὶ μετὰ τοῦτο δώδεκα θεοῖς δώδεκα κλήρους θέντας, ἐπονομάσαι καὶ καθιερῶσαι
745eŞehrin on iki bölümü de ülkenin geri kalanını paylaştırdıkları yolla bölünmelidir; herkes iki ev almalı, biri merkeze yakın, öteki sınırlarda. Yerleşme de böylece tamamlanmış olsun.
Ama her bakımdan şunu da düşünmemiz gerekir: şimdi söylenenlerin hepsi, sözümüze uygun olarak eksiksiz gerçekleşecekleri elverişli şartlarla asla bir araya gelmeyecektir. Böyle bir ortak yaşamdan rahatsız olmayacak, ömür boyu belirli ve ölçülü bir mala, söylediğimiz sayıda çocuk doğumuna katlanacak, altından ve kanun koyucunun şimdi söylenenlerden yola çıkarak yasaklayacağı belli olan başka şeylerden yoksun kalmaya razı olacak insanlar bulunmayacaktır. Kanun koyucunun ülkenin ve şehrin ortasında bir merkez, dört bir yanda da çepeçevre evler olacağını söylemesi de buna eklenince, bütün bunları söyleyen neredeyse rüyalar anlatıyor ya da balmumundan bir şehir ve vatandaşlar yoğuruyor gibidir.
τὸ λαχὸν μέρος ἑκάστῳ τῷ θεῷ, καὶ φυλὴν αὐτὴν ἐπονομάσαι. τέμνειν δʼ αὖ καὶ τὰ δώδεκα τῆς πόλεως τμήματα τὸν αὐτὸν τρόπον ὅνπερ καὶ τὴν ἄλλην χώραν διένεμον· καὶ δύο νέμεσθαι ἕκαστον οἰκήσεις, τήν τε ἐγγὺς τοῦ μέσου καὶ τὴν τῶν ἐσχάτων. καὶ τὴν μὲν κατοίκισιν οὕτω τέλος ἔχειν.
ΑΘ.
ἐννοεῖν δὲ ἡμᾶς τὸ τοιόνδε ἐστὶν χρεὼν ἐκ παντὸς τρόπου, ὡς τὰ νῦν εἰρημένα πάντα οὐκ ἄν ποτε εἰς τοιούτους καιροὺς συμπέσοι, ὥστε συμβῆναι κατὰ λόγον οὕτω σύμπαντα
746aBu türden şeyler bir bakıma kötü söylenmiş değildir; ama kişi kendi kendine şunları yeniden ele almalıdır.
γενόμενα, ἄνδρας τε οἳ μὴ δυσχερανοῦσι τὴν τοιαύτην συνοικίαν, ἀλλʼ ὑπομενοῦσιν χρήματά τε ἔχοντες τακτὰ καὶ μέτρια διὰ βίου παντὸς καὶ παίδων γενέσεις ἃς εἰρήκαμεν ἑκάστοις, καὶ χρυσοῦ στερόμενοι καὶ ἑτέρων ὧν δῆλος ὁ νομοθέτης προστάξων ἐστὶν ἐκ τούτων τῶν νῦν εἰρημένων, ἔτι δὲ χώρας τε καὶ ἄστεος, ὡς εἴρηκεν, μεσότητάς τε καὶ ἐν κύκλῳ οἰκήσεις πάντῃ, σχεδὸν οἷον ὀνείρατα λέγων, ἢ πλάττων καθάπερ ἐκ κηροῦ τινα πόλιν καὶ πολίτας. ἔχει
746bKanun koyucu bize yine şunu söylüyor: "Dostlarım, bu sözlerimde, şimdi söylenen itirazın bir bakıma doğru olduğu benim de gözümden kaçtı sanmayın. Ama bence gerçekleşecek her işte en adil olan şudur: girişilen şeyin nasıl olması gerektiğinin örneğini gösteren kişi, en güzel ve en doğru olanlardan hiçbirini eksik bırakmamalıdır. Bunlardan biri gerçekleşemiyorsa, ondan kaçınmalı ve onu yapmamalı; ama geri kalanlar içinde ona en yakın olanı, yapılması uygun olanlar içinde ona en çok akraba olanı, nasıl gerçekleştireceğinin yolunu aramalıdır. Kanun koyucunun da dileğini sonuna kadar götürmesine izin vermeli; bu olduktan sonra da onunla birlikte, söylenenlerden hangisinin faydalı olduğunu ve kanunların hangi noktada fazla sarp söylendiğini ortaklaşa incelemelidir. Çünkü en değersiz şeyi yapan zanaatkâr bile, söz edilmeye değer biri olacaksa, her yerde kendi kendisiyle tutarlı bir iş ortaya koymalıdır."
δὴ τὰ τοιαῦτα οὐ κακῶς τινα τρόπον εἰρημένα, χρὴ δʼ ἐπαναλαμβάνειν πρὸς αὑτὸν τὰ τοιάδε. πάλιν ἄρα ἡμῖν ὁ νομοθετῶν φράζει τόδε· ἐν τούτοις τοῖς λόγοις, ὦ φίλοι, μηδʼ αὐτὸν δοκεῖτέ με λεληθέναι τὸ νῦν λεγόμενον ὡς ἀληθῆ διεξέρχεταί τινα τρόπον. ἀλλὰ γὰρ ἐν ἑκάστοις τῶν μελλόντων ἔσεσθαι δικαιότατον οἶμαι τόδε εἶναι, τὸν τὸ παράδειγμα δεικνύντα, οἷον δεῖ τὸ ἐπιχειρούμενον γίγνεσθαι, μηδὲν ἀπολείπειν τῶν καλλίστων τε καὶ ἀληθεστάτων, ᾧ δὲ
ἀδύνατόν τι συμβαίνει τούτων γίγνεσθαι, τοῦτο μὲν αὐτὸ ἐκκλίνειν καὶ μὴ πράττειν, ὅτι δὲ τούτου τῶν λοιπῶν ἐγγύτατά ἐστιν καὶ συγγενέστατον ἔφυ τῶν προσηκόντων πράττειν, τοῦτʼ αὐτὸ διαμηχανᾶσθαι ὅπως ἂν γίγνηται, τὸν νομοθέτην δʼ ἐᾶσαι τέλος ἐπιθεῖναι τῇ βουλήσει, γενομένου δὲ τούτου, τότʼ ἤδη κοινῇ μετʼ ἐκείνου σκοπεῖν ὅτι τε συμφέρει τῶν εἰρημένων καὶ τί πρόσαντες εἴρηται τῆς νομοθεσίας· τὸ γὰρ ὁμολογούμενον αὐτὸ αὑτῷ δεῖ που πανταχῇ
746dŞimdi, on iki kısma bölme konusunda vardığımız kanaatten sonra tam da şunu görmeye gayret etmeliyiz: içlerinde en çok bölünmeyi barındıran on iki kısım, bunlara bağlı olanlar ve bunlardan doğanlar, beş bin kırka kadar —ki buradan phratrialar, dēmoslar ve köyler, ayrıca savaş düzenleri ve yürüyüş birlikleri, bir de paralar, kuru ve sıvı ölçüleri ve ağırlıklar çıkacaktır—, açıkça hangi yolla düzenlenecek? Kanun bunların hepsini ölçülü ve birbiriyle uyumlu olarak düzenlemelidir.
ἀπεργάζεσθαι καὶ τὸν τοῦ φαυλοτάτου δημιουργὸν ἄξιον ἐσόμενον λόγου.
νῦν δὴ τοῦτʼ αὐτὸ προθυμητέον ἰδεῖν μετὰ τὴν δόξαν τῆς τῶν δώδεκα μερῶν διανομῆς, τὸ τίνα τρόπον δῆλον δὴ τὰ δώδεκα μέρη, τῶν ἐντὸς αὐτοῦ πλείστας ἔχοντα διανομάς, καὶ τὰ τούτοις συνεπόμενα καὶ ἐκ τούτων γεννώμενα, μέχρι τῶν τετταράκοντά τε καὶ πεντακισχιλίων—ὅθεν φρατρίας καὶ δήμους καὶ κώμας, καὶ πρός γε τὰς πολεμικὰς τάξεις τε
746eBunlara ek olarak, bayağı bir titizlik gibi görüneceğinden korkup şundan da çekinmemeli: insanların edindikleri bütün eşyalarda hiçbir şeyin ölçüsüz olmasına izin vermemeyi buyurmaktan. Genel bir ilke olarak da sayıların bölünmelerinin ve çeşitlenmelerinin her şey için faydalı olduğunu kabul etmeli: hem sayıların kendi içlerindeki çeşitlenmeler, hem uzunluklardaki ve derinliklerdeki çeşitlenmeler, hem de seslerde ve hareketlerde, yukarı ve aşağı doğru düz hareketin ve dairesel dönüşün çeşitlenmeleri. Çünkü kanun koyucu bütün bunlara bakarak bütün vatandaşlara, elden geldiğince bu düzenden geri kalmamalarını buyurmalıdır.
καὶ ἀγωγάς, καὶ ἔτι νομίσματα καὶ μέτρα ξηρά τε καὶ ὑγρὰ καὶ σταθμά—πάντα ταῦτα ἔμμετρά τε καὶ ἀλλήλοις σύμφωνα δεῖ τόν γε νόμον τάττειν.
ΑΘ. πρὸς δὲ τούτοις οὐδʼ ἐκεῖνα φοβητέα, δείσαντα τὴν δόξασαν ἂν γίγνεσθαι σμικρολογίαν, ἄν τις προστάττῃ πάντα ὁπόσʼ ἂν σκεύη κτῶνται, μηδὲν ἄμετρον αὐτῶν ἐᾶν εἶναι, καὶ κοινῷ λόγῳ νομίσαντα
πρὸς πάντα εἶναι χρησίμους τὰς τῶν ἀριθμῶν διανομὰς καὶ ποικίλσεις, ὅσα τε αὐτοὶ ἐν ἑαυτοῖς ποικίλλονται καὶ ὅσα ἐν μήκεσι καὶ ἐν βάθεσι ποικίλματα, καὶ δὴ καὶ ἐν φθόγγοις καὶ κινήσεσι ταῖς τε κατὰ τὴν εὐθυπορίαν τῆς ἄνω καὶ κάτω φορᾶς καὶ τῆς κύκλῳ περιφορᾶς· πρὸς γὰρ ταῦτα πάντα δεῖ βλέψαντα τόν γε νομοθέτην προστάττειν τοῖς πολίταις πᾶσιν εἰς δύναμιν τούτων μὴ ἀπολείπεσθαι τῆς συντάξεως.
747bÇünkü ev idaresi için de, şehir düzeni için de, bütün tekhnēler için de, hiçbir eğitim dersi sayılarla uğraşmak kadar büyük bir güce sahip değildir. En önemlisi de şudur: tabiatça uyuşuk ve öğrenmeye kapalı olanı uyandırır, onu kolay öğrenen, iyi hatırlayan ve keskin zekâlı biri yapar; ilahî bir tekhnē sayesinde kendi tabiatının ötesine geçirir. Bütün bunlar, başka kanunlar ve uğraşlarla, bunları yeterince ve faydalı biçimde edinecek olanların psykhē'lerinden hür insana yakışmayan bayağılığı ve para hırsını söküp atarsak, güzel ve uygun eğitimler olur. Yoksa insan farkına varmadan, bilgelik yerine kurnazlık denen şeyi yetiştirmiş olur. Bugün Mısırlıların, Fenikelilerin ve başka birçok halkın, öteki uğraşlarındaki ve mallarındaki bayağılık yüzünden böyle bir hâle geldiğini görebiliriz: ister başlarına gelen kötü bir kanun koyucu onları böyle yapmış olsun, ister üstlerine çöken çetin bir talih, ister buna benzer başka bir tabiat.
πρός τε γὰρ οἰκονομίαν καὶ πρὸς πολιτείαν καὶ πρὸς τὰς τέχνας πάσας ἓν οὐδὲν οὕτω δύναμιν ἔχει παίδειον μάθημα μεγάλην, ὡς ἡ περὶ τοὺς ἀριθμοὺς διατριβή· τὸ δὲ μέγιστον, ὅτι τὸν νυστάζοντα καὶ ἀμαθῆ φύσει ἐγείρει καὶ εὐμαθῆ καὶ μνήμονα καὶ ἀγχίνουν ἀπεργάζεται, παρὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν ἐπιδιδόντα θείᾳ τέχνῃ. ταῦτα δὴ πάντα, ἐὰν μὲν ἄλλοις νόμοις τε καὶ ἐπιτηδεύμασιν ἀφαιρῆταί τις τὴν ἀνελευθερίαν καὶ φιλοχρηματίαν ἐκ τῶν ψυχῶν τῶν μελλόντων αὐτὰ
ἱκανῶς τε καὶ ὀνησίμως κτήσεσθαι, καλὰ τὰ παιδεύματα καὶ προσήκοντα γίγνοιτʼ ἄν· εἰ δὲ μή, τὴν καλουμένην ἄν τις πανουργίαν ἀντὶ σοφίας ἀπεργασάμενος λάθοι, καθάπερ Αἰγυπτίους καὶ Φοίνικας καὶ πολλὰ ἕτερα ἀπειργασμένα γένη νῦν ἔστιν ἰδεῖν ὑπὸ τῆς τῶν ἄλλων ἐπιτηδευμάτων καὶ κτημάτων ἀνελευθερίας, εἴτε τις νομοθέτης αὐτοῖς φαῦλος ἂν γενόμενος ἐξηργάσατο τὰ τοιαῦτα εἴτε χαλεπὴ τύχη
747dÇünkü, Megillos ve Kleinias, yerler konusunda şunu da gözden kaçırmayalım: bazı yerler, daha iyi ya da daha kötü insanlar yetiştirme bakımından başka yerlerden farklıdır ve kanunları bunlara aykırı koymamak gerekir. Kimi yerler türlü türlü rüzgârlar ve sıcaklar yüzünden tuhaf ve uğursuz, kimileri de uğurludur; kimileri sular yüzünden böyledir, kimileri de topraktan gelen besinin kendisi yüzünden. Bu besin yalnızca bedenlere iyi ya da kötü olanı vermekle kalmaz, psykhē'lerde de bütün bu türden şeyleri hiç de daha az yaratamaz. Bütün bunlar arasında en çok da, içinde ilahî bir esinti bulunan ve daimōnlara düşmüş yerler farklılık gösterir; bunlar her seferinde oraya yerleşenleri ya güler yüzle karşılar ya da tam tersi.
προσπεσοῦσα εἴτε καὶ φύσις ἄλλη τις τοιαύτη. καὶ γάρ, ὦ Μέγιλλέ τε καὶ Κλεινία, μηδὲ τοῦθʼ ἡμᾶς λανθανέτω περὶ τόπων ὡς οὐκ εἰσὶν ἄλλοι τινὲς διαφέροντες ἄλλων τόπων πρὸς τὸ γεννᾶν ἀνθρώπους ἀμείνους καὶ χείρους, οἷς οὐκ ἐναντία νομοθετητέον· οἱ μέν γέ που διὰ πνεύματα παντοῖα καὶ διʼ εἱλήσεις ἀλλόκοτοί τέ εἰσιν καὶ ἐναίσιοι αὐτῶν, οἱ δὲ διʼ ὕδατα, οἱ δὲ καὶ διʼ αὐτὴν τὴν ἐκ τῆς γῆς τροφήν, ἀναδιδοῦσαν
747eAklı başında bir kanun koyucu, bir insanın böyle şeyleri inceleyebileceği ölçüde bunları inceledikten sonra kanunlarını ona göre koymaya çalışır. Sen de bunu yapmalısın, Kleinias: bir ülkeye yerleşecek olan kişi önce bu türden şeylere yönelmelidir.
Kleinias: Atinalı yabancı, çok güzel söylüyorsun; ben de böyle yapmalıyım.
οὐ μόνον τοῖς σώμασιν ἀμείνω καὶ χείρω, ταῖς δὲ ψυχαῖς οὐχ ἧττον δυναμένην πάντα τὰ τοιαῦτα ἐμποιεῖν, τούτων δʼ αὖ πάντων μέγιστον διαφέροιεν ἂν τόποι χώρας ἐν οἷς θεία τις ἐπίπνοια καὶ δαιμόνων λήξεις εἶεν, τοὺς ἀεὶ κατοικιζομένους ἵλεῳ δεχόμενοι καὶ τοὐναντίον. οἷς ὅ γε νοῦν ἔχων νομοθέτης, ἐπισκεψάμενος ὡς ἄνθρωπον οἷόν τʼ ἐστὶν σκοπεῖν τὰ τοιαῦτα, οὕτω πειρῷτʼ ἂν τιθέναι τοὺς νόμους. ὃ δὴ καὶ σοὶ ποιητέον, ὦ Κλεινία· πρῶτον τρεπτέον ἐπὶ τὰ τοιαῦτα μέλλοντί γε κατοικίζειν χώραν.
ΚΛ. ἀλλʼ, ὦ ξένε Ἀθηναῖε, λέγεις τε παγκάλως ἐμοί τε οὕτως ποιητέον.