İçeriğe geç
Kanunlar

Platon · Kanunlar

IV. Kitap

704aAtinalı: Haydi söyle: şehrin nasıl bir şehir olacağını düşünmeliyiz? Adını sormuyorum, şimdi adı nedir, gelecekte ona ne ad vermek gerekecek; bunu belki kuruluşu ya da bir yer, bir ırmağın, bir pınarın ya da oradaki tanrıların adı, yeni doğmuş şehre kendi ününü katarak verir. Onun hakkında asıl sormak istediğim şu: deniz kıyısında mı olacak, karada mı?

704a

ΑΘ. φέρε δή, τίνα δεῖ διανοηθῆναί ποτε τὴν πόλιν ἔσεσθαι; λέγω δὲ οὔτι τοὔνομα αὐτῆς ἐρωτῶν ὅτι ποτʼ ἔστι τὰ νῦν, οὐδὲ εἰς τὸν ἔπειτα χρόνον ὅτι δεήσει καλεῖν αὐτήν— τοῦτο μὲν γὰρ τάχʼ ἂν ἴσως καὶ ὁ κατοικισμὸς αὐτῆς ἤ τις τόπος, ἢ ποταμοῦ τινος ἢ κρήνης ἢ θεῶν ἐπωνυμία τῶν ἐν τῷ

704bKleinias: Yabancı, sözünü ettiğimiz şehir denizden aşağı yukarı seksen stadion uzakta.

Atinalı: Peki o tarafta limanları var mı, yoksa hiç limanı yok mu?

Kleinias: Tam tersine, yabancı; o tarafta olabildiğince iyi limanları var.

704b

τόπῳ, προσθείη τὴν αὑτῶν φήμην καινῇ γενομένῃ τῇ πόλει— τόδε δὲ περὶ αὐτῆς ἐστιν ὃ βουλόμενος μᾶλλον ἐπερωτῶ, πότερον ἐπιθαλαττίδιος ἔσται τις ἢ χερσαία.

ΚΛ. σχεδόν, ὦ ξένε, ἀπέχει θαλάττης γε ἡ πόλις, ἧς πέρι τὰ νυνδὴ λεχθέντα ἡμῖν, εἴς τινας ὀγδοήκοντα σταδίους.

ΑΘ. τί δέ; λιμένες ἆρʼ εἰσὶν κατὰ ταῦτα αὐτῆς, ἢ τὸ παράπαν ἀλίμενος;

ΚΛ. εὐλίμενος μὲν οὖν ταύτῃ γε ὡς δυνατόν ἐστιν μάλιστα, ὦ ξένε.

704cAtinalı: Vay vay, ne diyorsun! Peki çevresindeki toprak nasıl? Her şeyi yetiştiriyor mu, yoksa bazı şeylerde eksiği var mı?

Kleinias: Hemen hemen hiçbir eksiği yok.

Atinalı: Yakınında komşu bir şehir olacak mı?

Kleinias: Pek yok; zaten bu yüzden yerleşim kuruluyor. Çünkü eskiden oradan yapılmış bir göç bu toprağı ölçüsüz uzun bir zamandır ıssız bırakmış.

Atinalı: Peki ovalar, dağlar ve ormanlar? Her birinden nasıl bir pay düşmüş?

Kleinias: Girit'in geri kalanının tabiatına tamamen benziyor.

704c

ΑΘ. παπαί, οἷον λέγεις. τί δὲ περὶ αὐτὴν ἡ χώρα; πότερα πάμφορος ἢ καί τινων ἐπιδεής;

ΚΛ. σχεδὸν οὐδενὸς ἐπιδεής.

ΑΘ. γείτων δὲ αὐτῆς πόλις ἆρʼ ἔσται τις πλησίον;

ΚΛ. οὐ πάνυ, διὸ καὶ κατοικίζεται· παλαιὰ γάρ τις ἐξοίκησις ἐν τῷ τόπῳ γενομένη τὴν χώραν ταύτην ἔρημον ἀπείργασται χρόνον ἀμήχανον ὅσον.

ΑΘ. τί δὲ πεδίων τε καὶ ὀρῶν καὶ ὕλης; πῶς μέρος ἑκάστων ἡμῖν εἴληχεν;

ΚΛ. προσέοικε τῇ τῆς ἄλλης Κρήτης φύσει ὅλῃ.

704dAtinalı: Yani ova olmaktan çok engebeli diyorsun.

Kleinias: Elbette.

Atinalı: Öyleyse aretē edinmek bakımından çaresiz olmaz. Eğer deniz kıyısında olacak, iyi limanlı olacak ve her şeyi yetiştirmeyip pek çok şeyde eksik kalacak olsaydı, büyük bir kurtarıcıya ve ilahi birtakım kanun koyuculara ihtiyacı olurdu; yoksa böyle bir tabiata sahip olunca pek çok, türlü türlü ve kötü huya sahip olurdu. Ama şimdi seksen stadionluk mesafe bir teselli. Gerçi denize gereğinden yakın, hem de iyi limanlı olduğunu söylediğin ölçüde; yine de buna razı olmak gerek.

704d

ΑΘ. τραχυτέραν αὐτὴν ἢ πεδιεινοτέραν ἂν λέγοις.

ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.

ΑΘ. οὐ τοίνυν ἀνίατός γε ἂν εἴη πρὸς ἀρετῆς κτῆσιν. εἰ μὲν γὰρ ἐπιθαλαττία τε ἔμελλεν εἶναι καὶ εὐλίμενος καὶ μὴ πάμφορος ἀλλʼ ἐπιδεὴς πολλῶν, μεγάλου τινὸς ἔδει σωτῆρός τε αὐτῇ καὶ νομοθετῶν θείων τινῶν, εἰ μὴ πολλά τε ἔμελλεν ἤθη καὶ ποικίλα καὶ φαῦλα ἕξειν τοιαύτη φύσει γενομένη· νῦν δὲ παραμύθιον ἔχει τὸ τῶν ὀγδοήκοντα σταδίων. ἐγγύτερον μέντοι τοῦ δέοντος κεῖται τῆς θαλάττης,

705aÇünkü bir ülkenin yanı başındaki deniz gündelik hayatta tatlıdır, ama gerçekte pek tuzlu ve acı bir komşudur. Ülkeyi ticaretle, perakendecilikten gelen kazançla doldurur; psykhēlerde dönek ve güvenilmez huylar doğurur; şehri hem kendi kendisine hem öteki insanlara karşı güvensiz ve dostluksuz kılar. Buna karşı her şeyi yetiştirmesi de bir teselli; ama engebeli olduğu için hem bol ürünlü hem her şeyi yetiştiren bir yer olamayacağı açıktır.

705a

σχεδὸν ὅσον εὐλιμενωτέραν αὐτὴν φῂς εἶναι, ὅμως δὲ ἀγαπητὸν καὶ τοῦτο. πρόσοικος γὰρ θάλαττα χώρᾳ τὸ μὲν παρʼ ἑκάστην ἡμέραν ἡδύ, μάλα γε μὴν ὄντως ἁλμυρὸν καὶ πικρὸν γειτόνημα· ἐμπορίας γὰρ καὶ χρηματισμοῦ διὰ καπηλείας ἐμπιμπλᾶσα αὐτήν, ἤθη παλίμβολα καὶ ἄπιστα ταῖς ψυχαῖς ἐντίκτουσα, αὐτήν τε πρὸς αὑτὴν τὴν πόλιν ἄπιστον καὶ ἄφιλον ποιεῖ καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους ὡσαύτως. παραμύθιον δὲ δὴ πρὸς ταῦτα καὶ τὸ πάμφορος εἶναι κέκτηται,

705bBöyle olsaydı çok ihracat yapar, karşılığında altın ve gümüş parayla dolardı; oysa deyim yerindeyse, soylu ve adil huylar edinmesi için bir şehrin başına bundan daha büyük bir kötülük gelemez. Hatırlıyorsak, önceki konuşmalarımızda böyle demiştik.

Kleinias: Hatırlıyoruz; o zaman da şimdi de doğru söylediğimizi kabul ediyoruz.

705b

τραχεῖα δὲ οὖσα δῆλον ὡς οὐκ ἂν πολύφορός τε εἴη καὶ πάμφορος ἅμα· τοῦτο γὰρ ἔχουσα, πολλὴν ἐξαγωγὴν ἂν παρεχομένη, νομίσματος ἀργυροῦ καὶ χρυσοῦ πάλιν ἀντεμπίμπλαιτʼ ἄν, οὗ μεῖζον κακὸν ὡς ἔπος εἰπεῖν πόλει ἀνθʼ ἑνὸς ἓν οὐδὲν ἂν γίγνοιτο εἰς γενναίων καὶ δικαίων ἠθῶν κτῆσιν, ὡς ἔφαμεν, εἰ μεμνήμεθα, ἐν τοῖς πρόσθεν λόγοις.

ΚΛ. ἀλλὰ μεμνήμεθα, καὶ συγχωροῦμεν τότε λέγειν ἡμᾶς ὀρθῶς καὶ τὰ νῦν.

705cAtinalı: Peki ya ülkemizde gemi yapımına elverişli kereste ne durumda?

Kleinias: Söze değer köknar da çam da yok, servi de pek az; gemi yapanların her seferinde geminin iç kısımları için kullanmak zorunda oldukları sarıçamı ve çınarı da pek az bulursun.

Atinalı: Ülkenin tabiatının bu yanı da kötü olmaz.

Kleinias: Neden?

Atinalı: Bir şehrin düşmanlarının kötü taklitlerini (taklit) kolayca taklit edememesi iyidir.

705c

ΑΘ. τί δὲ δή; ναυπηγησίμης ὕλης ὁ τόπος ἡμῖν τῆς χώρας πῶς ἔχει;

ΚΛ. οὐκ ἔστιν οὔτε τις ἐλάτη λόγου ἀξία οὔτʼ αὖ πεύκη, κυπάριττός τε οὐ πολλή· πίτυν τʼ αὖ καὶ πλάτανον ὀλίγην ἂν εὕροι τις, οἷς δὴ πρὸς τὰ τῶν ἐντὸς τῶν πλοίων μέρη ἀναγκαῖον τοῖς ναυπηγοῖς χρῆσθαι ἑκάστοτε.

ΑΘ. καὶ ταῦτα οὐκ ἂν κακῶς ἔχοι τῇ χώρᾳ τῆς φύσεως.

ΚΛ. τί δή;

ΑΘ. μιμήσεις πονηρὰς μιμεῖσθαι τοὺς πολεμίους μὴ

705dKleinias: Söylenenlerden hangisine bakarak bunu söyledin?

Atinalı: Sevgili dostum, başta söylenene bakarak beni gözetle: Girit kanunlarının tek bir şeye baktığını söylemiştik; siz ikiniz bunun harp olduğunu söylüyordunuz. Ben de söze girip bu kanunların bir bakıma aretēye bakmasının güzel olduğunu, ama aretēnin bütününe değil bir parçasına bakmasını pek kabul etmediğimi söylemiştim.

705d

ῥᾳδίως δύνασθαί τινα πόλιν ἀγαθόν.

ΚΛ. εἰς δὴ τί τῶν εἰρημένων βλέψας εἶπες ὃ λέγεις;

ΑΘ. ὦ δαιμόνιε, φύλαττέ με εἰς τὸ κατʼ ἀρχὰς εἰρημένον ἀποβλέπων, τὸ περὶ τῶν Κρητικῶν νόμων ὡς πρὸς ἕν τι βλέποιεν, καὶ δὴ καὶ τοῦτʼ ἐλεγέτην αὐτὸ εἶναι σφὼ τὸ πρὸς τὸν πόλεμον, ἐγὼ δὲ ὑπολαβὼν εἶπον ὡς ὅτι μὲν εἰς ἀρετήν ποι βλέποι τὰ τοιαῦτα νόμιμα κείμενα, καλῶς ἔχοι, τὸ δὲ ὅτι πρὸς μέρος ἀλλʼ οὐ πρὸς πᾶσαν σχεδόν, οὐ

705eŞimdi siz de beni izleyip bu kanun koymamı gözetleyin, aretēye ya da aretēnin bir parçasına yönelmeyen bir kanun koyar mıyım diye. Çünkü yalnız şu kanunun doğru konduğunu varsayıyorum: bir okçu gibi her seferinde yalnızca ardından hep güzel bir şey gelen şeyi hedefleyen, geri kalan her şeyi, ister zenginlik ister bu türden başka bir şey olsun, söylediklerimiz olmadan geliyorsa bir yana bırakan kanun.

705e

πάνυ συνεχώρουν· νῦν οὖν ὑμεῖς μοι τῆς παρούσης νομοθεσίας ἀντιφυλάξατε ἑπόμενοι, ἐὰν ἄρα τι μὴ πρὸς ἀρετὴν τεῖνον ἢ πρὸς ἀρετῆς μόριον νομοθετῶ.

ΑΘ. τοῦτον γὰρ δὴ τίθεσθαι τὸν νόμον ὀρθῶς ὑποτίθεμαι μόνον, ὃς ἂν δίκην

706aDüşmanların kötü taklidinin şöyle olduğunu söylüyordum: biri deniz kıyısında oturur ve düşmanlardan zarar görürse olur. Örneğin, size kin gütmek istediğim için söylemiyorum ama, Minos bir zaman denizde büyük bir güce sahip olarak Attika'da oturanları ağır bir vergi ödemeye zorlamıştı. Onların ise ne şimdiki gibi harp gemileri vardı, ne de kolayca bir donanma kurabilecekleri kadar gemi kerestesiyle dolu bir ülkeleri.

706a

τοξότου ἑκάστοτε στοχάζηται τούτου ὅτῳ ἂν συνεχῶς τούτων ἀεὶ καλόν τι συνέπηται μόνῳ, τὰ δὲ ἄλλα σύμπαντα παραλείπῃ, ἐάντε τις πλοῦτος ἐάντε ἄρα τι τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ὂν τυγχάνῃ ἄνευ τῶν προειρημένων. τὴν δὲ δὴ μίμησιν ἔλεγον τὴν τῶν πολεμίων τὴν κακὴν τοιάνδε γίγνεσθαι, ὅταν οἰκῇ μέν τις πρὸς θαλάττῃ, λυπῆται δʼ ὑπὸ πολεμίων, οἷον—φράσω γὰρ οὔτι μνησικακεῖν βουλόμενος ὑμῖν—Μίνως γὰρ δή ποτε τοὺς οἰκοῦντας τὴν Ἀττικὴν

706bBu yüzden denizcilikte düşmanı taklit edip kendileri denizci olarak düşmanlarını o zaman hemen püskürtemediler. Oysa onlar için yedi çocuğu daha birçok kez kaybetmek, yerinde sağlam duran ağır piyadeler olmaktan çıkıp denizci olmaktan daha iyi olurdu; sık sık karaya atlayıp koşarak çabucak gemilere geri çekilmeye, düşman üzerlerine gelirken yerlerinde durup ölmeye cüret edememenin utanç verici olmadığını sanmaya, silahlarını kaybedip, dedikleri gibi "utanç verici olmayan" bir kaçışla kaçarken akla yatkın ve pek hazır bahaneler bulmaya alışmaktan daha iyi olurdu.

706b

παρεστήσατο εἰς χαλεπήν τινα φορὰν δασμοῦ, δύναμιν πολλὴν κατὰ θάλατταν κεκτημένος, οἱ δʼ οὔτε πω πλοῖα ἐκέκτηντο, καθάπερ νῦν, πολεμικά, οὔτʼ αὖ τὴν χώραν πλήρη ναυπηγησίμων ξύλων ὥστʼ εὐμαρῶς ναυτικὴν παρασχέσθαι δύναμιν· οὔκουν οἷοί τʼ ἐγένοντο διὰ μιμήσεως ναυτικῆς αὐτοὶ ναῦται γενόμενοι εὐθὺς τότε τοὺς πολεμίους ἀμύνασθαι. ἔτι γὰρ ἂν πλεονάκις ἑπτὰ ἀπολέσαι παῖδας αὐτοῖς

706cDenizdeki ağır piyadelikten genellikle böyle sözler doğar; bunlar çoğu zaman sayısız övgüyü değil, tam tersini hak eder.

706c

συνήνεγκεν, πρὶν ἀντὶ πεζῶν ὁπλιτῶν μονίμων ναυτικοὺς γενομένους ἐθισθῆναι, πυκνὰ ἀποπηδῶντας, δρομικῶς εἰς τὰς ναῦς ταχὺ πάλιν ἀποχωρεῖν, καὶ δοκεῖν μηδὲν αἰσχρὸν ποιεῖν μὴ τολμῶντας ἀποθνῄσκειν μένοντας ἐπιφερομένων πολεμίων, ἀλλʼ εἰκυίας αὐτοῖς γίγνεσθαι προφάσεις καὶ σφόδρα ἑτοίμας ὅπλα τε ἀπολλῦσιν καὶ φεύγουσι δή τινας οὐκ αἰσχράς, ὥς φασιν, φυγάς. ταῦτα γὰρ ἐκ ναυτικῆς ὁπλιτείας ῥήματα φιλεῖ συμβαίνειν, οὐκ ἄξια ἐπαίνων πολλάκις

706dÇünkü kötü alışkanlıklar asla kazandırılmamalıdır, hele vatandaşların en iyi kısmına. Bu uygulamanın güzel olmadığını Homeros'tan da öğrenmek mümkündü. Onda Odysseus, Akhalar o sırada savaşta Truvalılar tarafından sıkıştırılmışken gemileri denize indirmeyi buyuran Agamemnon'u kınar; ona öfkelenir ve şöyle der:

706d

μυρίων, ἀλλὰ τοὐναντίον· ἔθη γὰρ πονηρὰ οὐδέποτε ἐθίζειν δεῖ, καὶ ταῦτα τὸ τῶν πολιτῶν βέλτιστον μέρος. ἦν δέ που τοῦτό γε καὶ παρʼ Ὁμήρου λαβεῖν, ὅτι τὸ ἐπιτήδευμα ἦν τὸ τοιοῦτον οὐ καλόν. Ὀδυσσεὺς γὰρ αὐτῷ λοιδορεῖ τὸν Ἀγαμέμνονα, τῶν Ἀχαιῶν τότε ὑπὸ τῶν Τρώων κατεχομένων τῇ μάχῃ, κελεύοντα τὰς ναῦς εἰς τὴν θάλατταν καθέλκειν, ὁ δὲ χαλεπαίνει τε αὐτῷ καὶ λέγει—

706eSen ki harp ve harp çığlığı kopmuşken buyuruyorsun
iyi güverteli gemileri denize çekmemizi, olsun diye daha da
Troyalıların dileği, zaten bunu özleyip dururken,
bizim üstümüzeyse sarp bir helâk çöksün diye; çünkü Akhalılar
gemiler denize çekilirken harbi sürdürmeyecek,
gözlerini kaçış yolunda gezdirecek, dövüşten el çekecekler;

706e

ὃς κέλεαι πολέμοιο συνεσταότος καὶ ἀυτῆς νῆας ἐυσέλμους ἅλαδʼ ἕλκειν, ὄφρʼ ἔτι μᾶλλον Τρωσὶ μὲν εὐκτὰ γένηται ἐελδομένοισί περ ἔμπης, ἡμῖν δʼ αἰπὺς ὄλεθρος ἐπιρρέπῃ· οὐ γὰρ Ἀχαιοί σχήσουσιν πολέμου νηῶν ἅλαδʼ ἑλκομενάων, ἀλλʼ ἀποπαπτανέουσιν, ἐρωήσουσι δὲ χάρμης·

707aişte o zaman senin reyin felaket getirir, söylediğin öğüt.
(Homeros, İlyada XIV 96–102)

Demek ki o da şunu biliyordu: denizde savaşan ağır piyadelerin yanında triremlerin bulunması kötüdür; aslanlar bile böyle alışkanlıklarla geyiklerden kaçmaya alışabilir. Üstelik donanma sayesinde güçlenen şehirler, kurtuluşla birlikte şerefleri savaşçıların en güzeline vermez. Çünkü kurtuluş dümencilik, elli kişilik birlik komutanlığı ve kürekçilik sayesinde, yani her türden ve pek de değerli olmayan insanlar sayesinde geldiğinde, kimse herkese şerefini doğru dağıtamaz.

707a

ἔνθα κε σὴ βουλὴ δηλήσεται, οἷʼ ἀγορεύεις. Hom. Il. 14.96

ΑΘ. ταῦτʼ οὖν ἐγίγνωσκε καὶ ἐκεῖνος, ὅτι κακὸν ἐν θαλάττῃ τριήρεις ὁπλίταις παρεστῶσαι μαχομένοις· καὶ λέοντες ἂν ἐλάφους ἐθισθεῖεν φεύγειν τοιούτοις ἔθεσι χρώμενοι. πρὸς δὲ τούτοις αἱ διὰ τὰ ναυτικὰ πόλεων δυνάμεις ἅμα σωτηρίᾳ τιμὰς οὐ τῷ καλλίστῳ τῶν πολεμικῶν ἀποδιδόασιν· διὰ κυβερνητικῆς γὰρ καὶ πεντηκονταρχίας καὶ ἐρετικῆς, καὶ

707bOysa bundan yoksun kalan bir devlet düzeni nasıl doğru olabilir?

Kleinias: Neredeyse imkânsız. Ama yabancı, biz Giritliler, Hellenlerin barbarlara karşı yaptığı Salamis deniz savaşının Hellas'ı kurtardığını söyleriz.

Atinalı: Hellenlerin ve barbarların çoğu da bunu söyler.

707b

παντοδαπῶν καὶ οὐ πάνυ σπουδαίων ἀνθρώπων γιγνομένης, τὰς τιμὰς ἑκάστοις οὐκ ἂν δύναιτο ὀρθῶς ἀποδιδόναι τις. καίτοι πῶς ἂν ἔτι πολιτεία γίγνοιτο ὀρθὴ τούτου στερομένη;

ΚΛ. σχεδὸν ἀδύνατον. ἀλλὰ μήν, ὦ ξένε, τήν γε περὶ Σαλαμῖνα ναυμαχίαν τῶν Ἑλλήνων πρὸς τοὺς βαρβάρους γενομένην ἡμεῖς γε οἱ Κρῆτες τὴν Ἑλλάδα φαμὲν σῶσαι.

ΑΘ. καὶ γὰρ οἱ πολλοὶ τῶν Ἑλλήνων τε καὶ βαρβάρων

707cAma biz, dostum, ben ve bu arkadaş Megillos, Marathon'da ve Plataiai'de yapılan kara savaşlarından birinin Hellenlerin kurtuluşunu başlattığını, ötekinin onu tamamladığını; bunların Hellenleri daha iyi kıldığını, ötekilerin ise kılmadığını söyleriz; o zaman bizi kurtarmaya katılan savaşlar hakkında böyle konuşalım. Salamis'tekine Artemision'daki deniz savaşını da ekliyorum.

707c

λέγουσι ταῦτα. ἡμεῖς δέ, ὦ φίλε, ἐγώ τε καὶ ὅδε, Μέγιλλος, φαμὲν τὴν πεζὴν μάχην τὴν ἐν Μαραθῶνι γενομένην καὶ ἐν Πλαταιαῖς, τὴν μὲν ἄρξαι τῆς σωτηρίας τοῖς Ἕλλησι, τὴν δὲ τέλος ἐπιθεῖναι, καὶ τὰς μὲν βελτίους τοὺς Ἕλληνας ποιῆσαι, τὰς δὲ οὐ βελτίους, ἵνʼ οὕτως λέγωμεν περὶ τῶν τότε συσσωσασῶν ἡμᾶς μαχῶν· πρὸς γὰρ τῇ περὶ Σαλαμῖνα τὴν περὶ τὸ Ἀρτεμίσιόν σοι προσθήσω κατὰ θάλατταν μάχην.

707dAma şimdi bir devlet düzeninin aretēsine bakarak hem ülkenin tabiatını hem kanunların düzenini inceliyoruz. Çoğunluk gibi, insanlar için en değerli şeyin yalnızca kurtulmak ve var olmak olduğunu düşünmüyoruz; değerli olan, var oldukları sürece olabildiğince iyi olmak ve öyle kalmaktır. Sanırım bunu da daha önce söylemiştik.

Kleinias: Elbette.

Atinalı: Öyleyse yalnız şuna bakalım: şehirlerin kuruluşu ve kanunları konusunda en iyi yol olan o aynı yolda mı ilerliyoruz?

Kleinias: Hem de tamamen.

707d

ἀλλὰ γὰρ ἀποβλέποντες νῦν πρὸς πολιτείας ἀρετήν, καὶ χώρας φύσιν σκοπούμεθα καὶ νόμων τάξιν, οὐ τὸ σῴζεσθαί τε καὶ εἶναι μόνον ἀνθρώποις τιμιώτατον ἡγούμενοι, καθάπερ οἱ πολλοί, τὸ δʼ ὡς βελτίστους γίγνεσθαί τε καὶ εἶναι τοσοῦτον χρόνον ὅσον ἂν ὦσιν· εἴρηται δʼ ἡμῖν οἶμαι καὶ τοῦτο ἐν τοῖς πρόσθεν.

ΚΛ. τί μήν;

ΑΘ. τοῦτο τοίνυν σκοπώμεθα μόνον, εἰ κατὰ τὴν αὐτὴν ὁδὸν ἐρχόμεθα βελτίστην οὖσαν πόλεσι κατοικίσεων πέρι καὶ νομοθεσιῶν.

ΚΛ. καὶ πολύ γε.

707eAtinalı: Öyleyse bunun ardından gelen şeyi söyle: yerleşecek halkınız kim olacak? Bütün Girit'ten dileyen herkes mi, sanki her şehirde topraktan çıkan yiyeceğe göre fazla bir kalabalık birikmiş gibi? Çünkü herhalde Hellenlerden dileyen herkesi toplamıyorsunuz. Gerçi aranızda Argos'tan, Aigina'dan ve Hellas'ın başka yerlerinden gelip bu ülkeye yerleşmiş bazı kişiler görüyorum.

707e

ΑΘ. λέγε δὴ τοίνυν τὸ τούτοις ἑξῆς· τίς ὁ κατοικιζόμενος ὑμῖν λεὼς ἔσται; πότερον ἐξ ἁπάσης Κρήτης ὁ ἐθέλων, ὡς ὄχλου τινὸς ἐν ταῖς πόλεσιν ἑκάσταις γεγενημένου πλείονος ἢ κατὰ τὴν ἐκ τῆς γῆς τροφήν; οὐ γάρ που τὸν βουλόμενόν γε Ἑλλήνων συνάγετε.

ΑΘ. καίτοι τινὰς ὑμῖν ἔκ τε Ἄργους ὁρῶ καὶ Αἰγίνης καὶ ἄλλοθεν τῶν Ἑλλήνων εἰς

708aŞimdi bize söyle: vatandaş topluluğu bu sefer nereden toplanacak diyorsun?

Kleinias: Görünüşe göre bütün Girit'ten toplanacak; öteki Hellenlerden de en çok Peloponnesos'tan gelenleri yerleşimci olarak kabul edecekler gibi görünüyor. Gerçekten de şimdi söylediğin doğru: burada Argos'tan gelenler var; bugün buranın en saygın soyu olan Gortynlular da öyle, çünkü onlar Peloponnesos'taki o Gortyn'den göç etmişlerdir.

708a

τὴν χώραν κατῳκισμένους. τὸ δὲ δὴ παρὸν ἡμῖν λέγε πόθεν ἔσεσθαι φῂς στρατόπεδον τῶν πολιτῶν τὰ νῦν;

ΚΛ. ἔκ τε Κρήτης συμπάσης ἔοικεν γενήσεσθαι, καὶ τῶν ἄλλων δὲ Ἑλλήνων μάλιστά μοι φαίνονται τοὺς ἀπὸ Πελοποννήσου προσδέξασθαι συνοίκους. καὶ γὰρ ὃ νῦν δὴ λέγεις, ἀληθὲς φράζεις, ὡς ἐξ Ἄργους εἰσίν, καὶ τό γε μάλιστʼ εὐδοκιμοῦν τὰ νῦν ἐνθάδε γένος, τὸ Γορτυνικόν· ἐκ Γόρτυνος γὰρ τυγχάνει ἀπῳκηκὸς ταύτης τῆς Πελοποννησιακῆς.

708bAtinalı: Öyleyse şehirler için yerleşim, arı oğulları gibi tek bir soyun tek bir ülkeden çıkıp yerleştiği zamanki kadar kolay olmaz; dostlarından ayrılan dostlar gibi, toprak darlığıyla kuşatılmış ya da buna benzer başka hâllerle zorlanmış bir soy. Bazen de bir şehrin bir parçası iç çekişmelerle zorlanıp başka bir yere göç etmek zorunda kalabilir; bir zamanlar bazılarının bütün şehri, daha güçlü bir düşmana tamamen yenilip kaçmıştır. Bütün bunlar bir bakıma kurmak ve kanun koymak için daha kolay, bir bakıma daha zordur.

708b

ΑΘ. οὐ τοίνυν εὔκολος ὁμοίως γίγνοιτʼ ἂν ὁ κατοικισμὸς ταῖς πόλεσιν, ὅταν μὴ τὸν τῶν ἐσμῶν γίγνηται τρόπον, ἓν γένος ἀπὸ μιᾶς ἰὸν χώρας οἰκίζηται, φίλον παρὰ φίλων, στενοχωρίᾳ τινὶ πολιορκηθὲν γῆς ἤ τισιν ἄλλοις τοιούτοις παθήμασιν ἀναγκασθέν. ἔστιν δʼ ὅτε καὶ στάσεσιν βιαζόμενον ἀναγκάζοιτʼ ἂν ἑτέρωσε ἀποξενοῦσθαι πόλεώς τι μόριον· ἤδη δέ ποτε καὶ συνάπασα πόλις τινῶν ἔφυγεν, ἄρδην κρείττονι κρατηθεῖσα πολέμῳ. ταῦτʼ οὖν πάντʼ ἐστὶ

708cÇünkü dili ve kanunları bir olan tek bir soyun belli bir dostluğu vardır, kutsal törenlerde ve bu türden her şeyde ortaktır; ama memleketindekinden farklı kanunlara ve başka devlet düzenlerine kolay katlanmaz. Kötü kanunlar yüzünden bazen iç çekişmeye düşmüş ve alışkanlık yüzünden daha önce de kendisini mahveden aynı huyları kullanmaya devam etmek isteyen bir soy ise, onu yerleştiren ve ona kanun koyan için güç ve söz dinlemez olur.

708c

τῇ μὲν ῥᾴω κατοικίζεσθαί τε καὶ νομοθετεῖσθαι, τῇ δὲ χαλεπώτερα. τὸ μὲν γὰρ ἕν τι εἶναι γένος ὁμόφωνον καὶ ὁμόνομον ἔχει τινὰ φιλίαν, κοινωνὸν ἱερῶν ὂν καὶ τῶν τοιούτων πάντων, νόμους δʼ ἑτέρους καὶ πολιτείας ἄλλας τῶν οἴκοθεν οὐκ εὐπετῶς ἀνέχεται, τὸ δʼ ἐνίοτε πονηρίᾳ νόμων ἐστασιακὸς καὶ διὰ συνήθειαν ζητοῦν ἔτι χρῆσθαι τοῖς αὐτοῖς ἤθεσιν διʼ ἃ καὶ πρότερον ἐφθάρη, χαλεπὸν τῷ κατοικίζοντι

708dÖte yandan her yerden aynı yere akmış karışık bir soy, yeni birtakım kanunlara belki daha istekle boyun eğer; ama birlikte soluk alması, deyim yerindeyse bir çift at gibi aynı yöne birlikte koşması uzun zaman ister ve pek güçtür. Ama gerçekten de kanun koymak ve şehir kurmak, adamların aretēsi için her şeyin en mükemmelidir.

Kleinias: Muhtemelen; ama bunu neye bakarak söylediğini daha açık anlat.

708d

καὶ νομοθετοῦντι καὶ δυσπειθὲς γίγνεται· τὸ δʼ αὖ παντοδαπὸν ἐς ταὐτὸν συνερρυηκὸς γένος ὑπακοῦσαι μέν τινων νόμων καινῶν τάχα ἂν ἐθελήσειε μᾶλλον, τὸ δὲ συμπνεῦσαι, καὶ καθάπερ ἵππων ζεῦγος καθʼ ἕνα εἰς ταὐτόν, τὸ λεγόμενον, συμφυσῆσαι, χρόνου πολλοῦ καὶ παγχάλεπον. ἀλλʼ ὄντως ἐστὶν νομοθεσία καὶ πόλεων οἰκισμοὶ πάντων τελεώτατον πρὸς ἀρετὴν ἀνδρῶν.

ΚΛ. εἰκός· ὅπῃ δʼ αὖ βλέπων τοῦτʼ εἴρηκας, φράζʼ ἔτι σαφέστερον.

708eAtinalı: Sevgili dostum, kanun koyucular üzerine yeniden dönüp düşünürken galiba değersiz bir şey de söyleyeceğim; ama yerinde söylersek bir sakıncası olmaz. Gerçi neden sıkılıyorum ki? İnsan işlerinin neredeyse hepsi böyle görünüyor.

Kleinias: Neyi kastediyorsun?

708e

ΑΘ. ὠγαθέ, ἔοικα περὶ νομοθετῶν ἐπανιὼν καὶ σκοπῶν ἅμα ἐρεῖν τι καὶ φαῦλον· ἀλλʼ ἐὰν πρὸς καιρόν τινα λέγωμεν, πρᾶγμʼ οὐδὲν γίγνοιτʼ ἂν ἔτι. καίτοι τί ποτε δυσχεραίνω; σχεδὸν γάρ τοι πάντα οὕτως ἔοικʼ ἔχειν τὰ ἀνθρώπινα.

ΚΛ. τοῦ δὴ πέρι λέγεις;

709aAtinalı: Hiçbir insanın hiçbir zaman bir kanun koymadığını, her türden talihlerin ve felaketlerin her türlü biçimde başımıza gelerek bütün kanunlarımızı koyduğunu söyleyecektim. Ya bir harp zorla devlet düzenlerini alt üst etmiş ve kanunları değiştirmiştir, ya da çetin bir yoksulluğun çaresizliği. Salgınlar baş gösterdiğinde hastalıklar da pek çok yenilik yapmaya zorlar; çoğu zaman uzun yıllar süren kötü mevsimler de. Bütün bunları gören biri benim az önce söylediğimi söylemeye atılabilir: hiçbir ölümlü hiçbir kanun koymaz, insan işlerinin neredeyse hepsi talihtir.

709a

ΑΘ. ἔμελλον λέγειν ὡς οὐδείς ποτε ἀνθρώπων οὐδὲν νομοθετεῖ, τύχαι δὲ καὶ συμφοραὶ παντοῖαι πίπτουσαι παντοίως νομοθετοῦσι τὰ πάντα ἡμῖν. ἢ γὰρ πόλεμός τις βιασάμενος ἀνέτρεψε πολιτείας καὶ μετέβαλε νόμους, ἢ πενίας χαλεπῆς ἀπορία· πολλὰ δὲ καὶ νόσοι ἀναγκάζουσι καινοτομεῖν, λοιμῶν τε ἐμπιπτόντων, καὶ χρόνον ἐπὶ πολὺν ἐνιαυτῶν πολλῶν πολλάκις ἀκαιρίαι. ταῦτα δὴ πάντα προϊδών τις ᾄξειεν ἂν εἰπεῖν ὅπερ ἐγὼ νυνδή, τὸ θνητὸν

709bGerçi denizcilik, dümencilik, hekimlik ve komutanlık hakkında bütün bunları söyleyen iyi söylüyor gibi görünür; ama aynı konularda şunu söyleyen de iyi söylemiş olur.

Kleinias: Neyi?

Atinalı: Tanrının her şeyi, tanrıyla birlikte de talihin ve fırsatın bütün insan işlerini yönettiğini. Ama bunlara üçüncü olarak tekhnēnin de eşlik etmesi gerektiğini kabul etmek daha ılımlıdır.

709b

μὲν μηδένα νομοθετεῖν μηδέν, τύχας δʼ εἶναι σχεδὸν ἅπαντα τὰ ἀνθρώπινα πράγματα· τὸ δʼ ἔστιν περί τε ναυτιλίαν καὶ κυβερνητικὴν καὶ ἰατρικὴν καὶ στρατηγικὴν πάντα ταῦτʼ εἰπόντα δοκεῖν εὖ λέγειν, ἀλλὰ γὰρ ὁμοίως αὖ καὶ τόδε ἔστιν λέγοντα εὖ λέγειν ἐν τοῖς αὐτοῖς τούτοις.

ΚΛ. τὸ ποῖον;

ΑΘ. ὡς θεὸς μὲν πάντα, καὶ μετὰ θεοῦ τύχη καὶ καιρός, τἀνθρώπινα διακυβερνῶσι σύμπαντα. ἡμερώτερον μὴν τρίτον

709cÇünkü fırtına anında dümencilik tekhnēsinin yardıma gelip gelmemesini ben büyük bir üstünlük sayarım. Yoksa nasıl?

Kleinias: Öyle.

Atinalı: Öyleyse ötekiler için de aynı akıl yürütme geçerli olur; kanun koymaya da aynı şeyi tanımak gerekir. Bir ülkenin mesut bir biçimde yaşanacak bir yer olması için başına gelmesi gereken öteki şeyler bir araya geldiğinde, böyle bir şehrin her seferinde hakikate bağlı bir kanun koyucuya rastlaması gerekir.

Kleinias: Pek doğru söylüyorsun.

709c

συγχωρῆσαι τούτοις δεῖν ἕπεσθαι τέχνην· καιρῷ γὰρ χειμῶνος συλλαβέσθαι κυβερνητικὴν ἢ μή, μέγα πλεονέκτημα ἔγωγʼ ἂν θείην. ἢ πῶς;

ΚΛ. οὕτως.

ΑΘ. οὐκοῦν καὶ τοῖς ἄλλοις ὡσαύτως κατὰ τὸν αὐτὸν ἂν ἔχοι λόγον, καὶ δὴ καὶ νομοθεσίᾳ ταὐτὸν τοῦτο δοτέον· τῶν ἄλλων συμπιπτόντων, ὅσα δεῖ χώρᾳ συντυχεῖν, εἰ μέλλοι ποτὲ εὐδαιμόνως οἰκήσειν, τὸν νομοθέτην ἀληθείας ἐχόμενον τῇ τοιαύτῃ παραπεσεῖν ἑκάστοτε πόλει δεῖν.

ΚΛ. ἀληθέστατα λέγεις.

709dAtinalı: Öyleyse söylenen işlerin her birinde tekhnē sahibi olan kişi, talih sayesinde elinde neyin bulunmasını dileyeceğini doğru bir biçimde bilir; geriye yalnızca tekhnēsine ihtiyaç kalsın diye, değil mi?

Kleinias: Elbette.

Atinalı: Az önce sayılan öteki herkes de dileklerini söylemeleri istense söylerdi, değil mi?

Kleinias: Elbette.

Atinalı: Sanırım kanun koyucu da aynısını yapar.

Kleinias: Ben de öyle sanıyorum.

Atinalı: Haydi ona diyelim: "Kanun koyucu, sana neyi ve nasıl bir durumda olan bir şehri verelim ki onu alınca, gerisini kendin halledip şehri yeterince yönetebilesin?"

709d

ΑΘ. οὐκοῦν ὅ γε πρὸς ἕκαστόν τι τῶν εἰρημένων ἔχων τὴν τέχνην κἂν εὔξασθαί που δύναιτο ὀρθῶς, τί παρὸν αὐτῷ διὰ τύχης, τῆς τέχνης ἂν μόνον ἐπιδέοι;

ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.

ΑΘ. οἵ τε ἄλλοι γε δὴ πάντες οἱ νυνδὴ ῥηθέντες, κελευόμενοι τὴν αὑτῶν εὐχὴν εἰπεῖν, εἴποιεν ἄν. ἦ γάρ;

ΚΛ. τί μήν;

ΑΘ. ταὐτὸν δὴ καὶ νομοθέτης οἶμαι δράσειεν.

ΚΛ. ἔγωγʼ οἶμαι.

ΑΘ. φέρε δή, νομοθέτα, πρὸς αὐτὸν φῶμεν, τί σοι

709eKleinias: Bundan sonra doğru olarak ne söylenebilir?

Atinalı: Bunu kanun koyucu adına söylüyoruz, değil mi?

Kleinias: Evet.

Atinalı: Şunu: "Bana tiranlıkla yönetilen bir şehir verin," der; "tiran da genç, belleği güçlü, çabuk öğrenen, cesur ve tabiatça yüce gönüllü olsun. Daha önce aretēnin bütün parçalarına eşlik etmesi gerektiğini söylediğimiz şey, şimdi de tiranın psykhēsine eşlik etsin; yoksa öteki özelliklerin hiçbir faydası olmaz."

709e

καὶ πῶς πόλιν ἔχουσαν δῶμεν, ὃ λαβὼν ἕξεις ὥστʼ ἐκ τῶν λοιπῶν αὐτὸς τὴν πόλιν ἱκανῶς διοικῆσαι;

ΚΛ. τί μετὰ τοῦτʼ εἰπεῖν ὀρθῶς ἔστιν ἄρα;

ΑΘ. τοῦ νομοθέτου φράζομεν τοῦτο, ἦ γάρ;

ΚΛ. ναί.

ΑΘ. τόδε· τυραννουμένην μοι δότε τὴν πόλιν, φήσει· τύραννος δʼ ἔστω νέος καὶ μνήμων καὶ εὐμαθὴς καὶ ἀνδρεῖος καὶ μεγαλοπρεπὴς φύσει· ὃ δὲ καὶ ἐν τοῖς πρόσθεν ἐλέγομεν δεῖν ἕπεσθαι σύμπασιν τοῖς τῆς ἀρετῆς μέρεσι, καὶ νῦν τῇ

710aKleinias: Bana öyle geliyor ki, Megillos, yabancı eşlik etmesi gerekenin itidal (itidal) olduğunu söylüyor. Öyle mi?

Atinalı: Halkın bildiği itidal, Kleinias; birinin ağırbaşlılıkla anlatıp itidalli olmayı phronēsis olmaya zorladığı itidal değil. Çocuklarda ve hayvanlarda hemen doğuştan filizlenen itidal: kimisi hazlara karşı nefsine hâkim olamaz, kimisi kendine hâkimdir. Bu itidalin, tek başına bulunduğunda, iyi denen pek çok şey arasında söze değer olmadığını söylemiştik.

710a

τυραννουμένῃ ψυχῇ τοῦτο συνεπέσθω, ἐὰν μέλλῃ τῶν ἄλλων ὑπαρχόντων ὄφελος εἶναί τι.

ΚΛ. σωφροσύνην μοι δοκεῖ φράζειν, ὦ Μέγιλλε, δεῖν εἶναι τὴν συνεπομένην ὁ ξένος. ἦ γάρ;

ΑΘ. τὴν δημώδη γε, ὦ Κλεινία, καὶ οὐχ ἥν τις σεμνύνων ἂν λέγοι, φρόνησιν προσαναγκάζων εἶναι τὸ σωφρονεῖν, ἀλλʼ ὅπερ εὐθὺς παισὶν καὶ θηρίοις, τοῖς μὲν ἀκρατῶς ἔχειν πρὸς τὰς ἡδονάς, σύμφυτον ἐπανθεῖ, τοῖς δὲ ἐγκρατῶς· ὃ

710bNe dediğimi herhalde anlıyorsunuz.

Kleinias: Elbette.

Atinalı: Öyleyse tiranımız o tabiatlara ek olarak bu tabiata da sahip olsun; tabii şehir mümkün olduğunca çabuk ve en iyi biçimde, kavuşunca en mesut yaşayacağı bir devlet düzenine kavuşacaksa. Çünkü bir devlet düzenini kurmanın bundan daha çabuk ve daha iyi bir yolu ne vardır ne de olabilir.

710b

καὶ μονούμενον ἔφαμεν τῶν πολλῶν ἀγαθῶν λεγομένων οὐκ ἄξιον εἶναι λόγου. ἔχετε γὰρ ὃ λέγω που.

ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.

ΑΘ. ταύτην τοίνυν ἡμῖν ὁ τύραννος τὴν φύσιν ἐχέτω πρὸς ἐκείναις ταῖς φύσεσιν, εἰ μέλλει πόλις ὡς δυνατόν ἐστι τάχιστα καὶ ἄριστα σχήσειν πολιτείαν ἣν λαβοῦσα εὐδαιμονέστατα διάξει. θάττων γὰρ ταύτης καὶ ἀμείνων πολιτείας διάθεσις οὔτʼ ἔστιν οὔτʼ ἄν ποτε γένοιτο.

710cKleinias: Yabancı, bunu söyleyen biri doğru söylediğine kendini nasıl ve hangi gerekçeyle inandırabilir?

Atinalı: Bunun tabiata uygun olarak böyle olduğunu kavramak kolaydır, Kleinias.

Kleinias: Ne diyorsun? Genç, itidalli, çabuk öğrenen, belleği güçlü, cesur, yüce gönüllü bir tiran çıkarsa, diyorsun?

Atinalı: Talihli de ekle; başka bir bakımdan değil, onun zamanında övgüye değer bir kanun koyucu çıkması ve bir talihin ikisini bir araya getirmesi bakımından.

710c

ΚΛ. πῶς δὴ καὶ τίνι λόγῳ τοῦτο, ὦ ξένε, λέγων ἄν τις ὀρθῶς λέγειν αὑτὸν πείθοι;

ΑΘ. ῥᾴδιόν που τοῦτό γε νοεῖν ἐστʼ, ὦ Κλεινία, κατὰ φύσιν ὡς ἔστι τοῦθʼ οὕτω.

ΚΛ. πῶς λέγεις; εἰ τύραννος γένοιτο, φῄς, νέος, σώφρων, εὐμαθής, μνήμων, ἀνδρεῖος, μεγαλοπρεπής;

ΑΘ. εὐτυχής, πρόσθες, μὴ κατʼ ἄλλο, ἀλλὰ τὸ γενέσθαι τε ἐπʼ αὐτοῦ νομοθέτην ἄξιον ἐπαίνου, καί τινα τύχην εἰς

710dBu olursa tanrı, bir şehrin özellikle iyi gitmesini istediğinde yapacağı şeylerin hemen hepsini yapmış olur. İkincisi, böyle iki yönetici çıkarsa olur; üçüncüsü de, aynı oranda, sayı arttıkça daha güçtür; sayı azaldıkça tersine daha kolay.

Kleinias: Anlaşılan en iyi şehrin tiranlıktan (tiranlık) doğabileceğini söylüyorsun: en üstün bir kanun koyucu ve ölçülü bir tiranla; böyle bir düzenden buna en kolay ve en çabuk geçilebileceğini, ikinci olarak oligarşiden, yoksa nasıl diyorsun, üçüncü olarak da demokrasiden.

710d

ταὐτὸν ἀγαγεῖν αὐτῷ· γενομένου γὰρ τούτου, πάντα σχεδὸν ἀπείργασται τῷ θεῷ, ἅπερ ὅταν βουληθῇ διαφερόντως εὖ πρᾶξαί τινα πόλιν. δεύτερον δέ, ἐάν ποτέ τινες δύο ἄρχοντες γίγνωνται τοιοῦτοι, τρίτον δʼ αὖ καὶ κατὰ λόγον ὡσαύτως χαλεπώτερον ὅσῳ πλείους, ὅσῳ δʼ ἐναντίον, ἐναντίως.

ΚΛ. ἐκ τυραννίδος ἀρίστην φῂς γενέσθαι πόλιν ἄν, ὡς φαίνῃ, μετὰ νομοθέτου γε ἄκρου καὶ τυράννου κοσμίου, καὶ ῥᾷστά τε καὶ τάχιστʼ ἂν μεταβαλεῖν εἰς τοῦτο ἐκ τοῦ τοιούτου,

710eAtinalı: Hayır; birinci olarak tiranlıktan, ikinci olarak krallık düzeninden, üçüncü olarak bir çeşit demokrasiden. Dördüncüsü, oligarşi, böyle bir şeyin doğuşunu en güç kabul edebilir; çünkü onda güç sahiplerinin sayısı pek çoktur. Diyoruz ki bu, tabiatça gerçek bir kanun koyucu çıktığında ve şehirde en çok güç sahibi olanlarla ortak bir kuvvet bulduğunda olur.

710e

δεύτερον δὲ ἐξ ὀλιγαρχίας—ἢ πῶς λέγεις;—καὶ τὸ τρίτον ἐκ δημοκρατίας.

ΑΘ. οὐδαμῶς, ἀλλʼ ἐκ τυραννίδος μὲν πρῶτον, δεύτερον δὲ ἐκ βασιλικῆς πολιτείας, τρίτον δὲ ἔκ τινος δημοκρατίας. τὸ δὲ τέταρτον, ὀλιγαρχία, τὴν τοῦ τοιούτου γένεσιν χαλεπώτατα δύναιτʼ ἂν προσδέξασθαι· πλεῖστοι γὰρ ἐν αὐτῇ δυνάσται γίγνονται.

ΑΘ. λέγομεν δὴ ταῦτα γίγνεσθαι τότε, ὅταν ἀληθὴς μὲν νομοθέτης γένηται φύσει, κοινὴ δὲ αὐτῷ τις συμβῇ ῥώμη πρὸς τοὺς ἐν τῇ πόλει μέγιστον δυναμένους·

711aBu güç, tiranlıktaki gibi sayıca en az ama en kuvvetli olduğunda, değişim de genellikle o zaman ve orada çabuk ve kolay olur.

Kleinias: Nasıl? Anlamıyoruz.

Atinalı: Ama bunu bir kez değil, sanırım pek çok kez söyledik; siz belki tiranlıkla yönetilen bir şehir hiç görmediniz.

Kleinias: Bu manzarayı görmeye hiç de hevesli değilim.

711a

οὗ δʼ ἂν τοῦτο ἀριθμῷ μὲν βραχύτατον, ἰσχυρότατον δέ, καθάπερ ἐν τυραννίδι, γένηται, ταύτῃ καὶ τότε τάχος καὶ ῥᾳστώνη τῆς μεταβολῆς γίγνεσθαι φιλεῖ.

ΚΛ. πῶς; οὐ γὰρ μανθάνομεν.

ΑΘ. καὶ μὴν εἴρηταί γʼ ἡμῖν οὐχ ἅπαξ ἀλλʼ οἶμαι πολλάκις· ὑμεῖς δὲ τάχα οὐδὲ τεθέασθε τυραννουμένην πόλιν.

ΚΛ. οὐδέ γε ἐπιθυμητὴς ἔγωγʼ εἰμὶ τοῦ θεάματος.

711bAtinalı: Ama orada şimdi söylediğimiz şeyi görürdün.

Kleinias: Neyi?

Atinalı: Bir şehrin huylarını değiştirmek isteyen tiranın ne zahmete ne de çok uzun bir zamana ihtiyacı vardır. Yalnızca önce kendisi, vatandaşları ister aretē uğraşlarına ister tersine, hangi yöne yöneltmek istiyorsa o yolda yürümelidir; her şeyin örneğini önce kendi davranışlarıyla çizmeli, bazı şeyleri övüp onurlandırmalı, bazılarını kınamaya konu etmeli, söz dinlemeyeni de her davranışında şerefsiz kılmalıdır.

711b

ΑΘ. καὶ μὴν τοῦτό γʼ ἂν ἴδοις ἐν αὐτῇ τὸ νυνδὴ λεγόμενον.

ΚΛ. τὸ ποῖον;

ΑΘ. οὐδὲν δεῖ πόνων οὐδέ τινος παμπόλλου χρόνου τῷ τυράννῳ μεταβαλεῖν βουληθέντι πόλεως ἤθη, πορεύεσθαι δὲ αὐτὸν δεῖ πρῶτον ταύτῃ, ὅπῃπερ ἂν ἐθελήσῃ, ἐάντε πρὸς ἀρετῆς ἐπιτηδεύματα, προτρέπεσθαι τοὺς πολίτας, ἐάντε ἐπὶ τοὐναντίον, αὐτὸν πρῶτον πάντα ὑπογράφοντα τῷ πράττειν,

711cKleinias: Böyle bir ikna gücünü ve aynı zamanda zorlama gücünü eline almış birini öteki vatandaşların çabucak izleyeceğini nasıl düşünebiliriz?

Atinalı: Dostlarım, hiç kimse bizi bir şehrin kanunlarını güç sahiplerinin önderliğinden daha çabuk ve kolay değiştirebileceği başka bir yol olduğuna inandırmasın; ne şimdi başka türlü olur, ne de ileride başka türlü olacaktır. Bizim için imkânsız ya da zor olan şey bu değil.

711c

τὰ μὲν ἐπαινοῦντα καὶ τιμῶντα, τὰ δʼ αὖ πρὸς ψόγον ἄγοντα, καὶ τὸν μὴ πειθόμενον ἀτιμάζοντα καθʼ ἑκάστας τῶν πράξεων.

ΚΛ. καὶ πῶς οἰόμεθα ταχὺ συνακολουθήσειν τοὺς ἄλλους πολίτας τῷ τὴν τοιαύτην πειθὼ καὶ ἅμα βίαν εἰληφότι;

ΑΘ. μηδεὶς ἡμᾶς πειθέτω, ὦ φίλοι, ἄλλῃ θᾶττον καὶ ῥᾷον μεταβάλλειν ἄν ποτε πόλιν τοὺς νόμους ἢ τῇ τῶν δυναστευόντων ἡγεμονίᾳ, μηδὲ νῦν γε ἄλλῃ γίγνεσθαι μηδʼ αὖθίς ποτε γενήσεσθαι. καὶ γὰρ οὖν ἡμῖν οὐ τοῦτʼ ἐστὶν

711dAsıl zor olan, uzun zaman içinde pek az görülen, ama görüldüğünde içinde bulunduğu şehre sayısız ve her türlü iyilik getiren şey şudur.

Kleinias: Neyi kastediyorsun?

Atinalı: İtidalli ve adil uğraşlara karşı ilahi bir aşkın (aşk) büyük güç sahiplerinde doğması: ister monarşiyle hükmeden, ister zenginlik ya da soy üstünlüğüyle seçkin olan güç sahiplerinde; ya da biri Nestor'un tabiatını yeniden ortaya çıkarırsa. Onun söz gücüyle bütün insanlardan üstün olduğu, itidalde ise daha da üstün olduğu söylenir.

711d

ἀδύνατον οὐδὲ χαλεπῶς ἂν γενόμενον· ἀλλὰ τόδʼ ἐστὶ τὸ χαλεπὸν γενέσθαι, καὶ ὀλίγον δὴ τὸ γεγονὸς ἐν τῷ πολλῷ χρόνῳ, ὅταν δὲ συμβῇ, μυρία καὶ πάντʼ ἐν πόλει ἀγαθὰ ἀπεργάζεται, ἐν ᾗ ποτʼ ἂν ἐγγένηται.

ΚΛ. τὸ ποῖον δὴ λέγεις;

ΑΘ. ὅταν ἔρως θεῖος τῶν σωφρόνων τε καὶ δικαίων ἐπιτηδευμάτων ἐγγένηται μεγάλαις τισὶν δυναστείαις, ἢ κατὰ μοναρχίαν δυναστευούσαις ἢ κατὰ πλούτων ὑπεροχὰς διαφερούσαις

711eBu, dediklerine göre, Troia zamanında olmuştur, bizim zamanımızda hiç olmamıştır. Eğer böyle biri olmuşsa ya da olacaksa ya da şimdi aramızda varsa, kendisi bahtiyar yaşar; itidalli ağzından çıkan sözleri onunla birlikte dinleyenler de bahtiyardır. Aynı söz her türlü güç için de geçerlidir: en büyük güç bir insanda phronēsis ve itidalle bir araya geldiğinde en iyi devlet düzeni ve bu türden kanunlar o zaman doğar; başka türlü asla doğmaz.

711e

ἢ γενῶν, ἢ τὴν Νέστορος ἐάν ποτέ τις ἐπανενέγκῃ φύσιν, ὃν τῇ τοῦ λέγειν ῥώμῃ φασὶ πάντων διενεγκόντα ἀνθρώπων πλέον ἔτι τῷ σωφρονεῖν διαφέρειν. τοῦτʼ οὖν ἐπὶ μὲν Τροίας, ὥς φασι, γέγονεν, ἐφʼ ἡμῶν δὲ οὐδαμῶς, εἰ δʼ οὖν γέγονεν ἢ καὶ γενήσεται τοιοῦτος ἢ νῦν ἡμῶν ἔστιν τις, μακαρίως μὲν αὐτὸς ζῇ, μακάριοι δὲ οἱ συνήκοοι τῶν ἐκ τοῦ σωφρονοῦντος στόματος ἰόντων λόγων.

ΑΘ. ὡσαύτως δὲ καὶ συμπάσης δυνάμεως ὁ αὐτὸς πέρι λόγος, ὡς ὅταν εἰς

712aBunlar bir efsane gibi söylenmiş, bir kehanet olarak dile getirilmiş olsun; bir yandan iyi kanunlarla yönetilen bir şehrin doğmasının güç olduğu, öte yandan söylediğimiz şey olursa bunun her şeyden çok daha çabuk ve kolay olacağı gösterilmiş olsun.

Kleinias: Nasıl?

712a

ταὐτὸν τῷ φρονεῖν τε καὶ σωφρονεῖν ἡ μεγίστη δύναμις ἐν ἀνθρώπῳ συμπέσῃ, τότε πολιτείας τῆς ἀρίστης καὶ νόμων τῶν τοιούτων φύεται γένεσις, ἄλλως δὲ οὐ μή ποτε γένηται. ταῦτα μὲν οὖν καθαπερεὶ μῦθός τις λεχθεὶς κεχρησμῳδήσθω, καὶ ἐπιδεδείχθω τῇ μὲν χαλεπὸν ὂν τὸ πόλιν εὔνομον γίγνεσθαι, τῇ δʼ, εἴπερ γένοιτο ὃ λέγομεν, πάντων τάχιστόν τε καὶ ῥᾷστον μακρῷ.

ΚΛ. πῶς;

712bAtinalı: Senin şehrine uydurarak, yaşlı çocuklar gibi, kanunları sözle biçimlendirmeye çalışalım.

Kleinias: Haydi başlayalım, daha fazla oyalanmayalım.

Atinalı: Şehrin kuruluşu için tanrıyı yardıma çağıralım; o da duysun, duyunca da bize lütufkâr ve iyi niyetli gelip şehri ve kanunları bizimle birlikte düzenlesin.

Kleinias: Gelsin elbette.

Atinalı: Peki şehre hangi devlet düzenini vermeyi düşünüyoruz?

712b

ΑΘ. πειρώμεθα προσαρμόττοντες τῇ πόλει σοι, καθάπερ παῖδες πρεσβῦται, πλάττειν τῷ λόγῳ τοὺς νόμους.

ΚΛ. ἴωμεν δὴ καὶ μὴ μέλλωμεν ἔτι.

ΑΘ. θεὸν δὴ πρὸς τὴν τῆς πόλεως κατασκευὴν ἐπικαλώμεθα· ὁ δὲ ἀκούσειέν τε, καὶ ἀκούσας ἵλεως εὐμενής τε ἡμῖν ἔλθοι συνδιακοσμήσων τήν τε πόλιν καὶ τοὺς νόμους.

ΚΛ. ἔλθοι γὰρ οὖν.

ΑΘ. ἀλλὰ τίνα δή ποτε πολιτείαν ἔχομεν ἐν νῷ τῇ

712cKleinias: Ne demek istiyorsun? Daha açık söyle. Bir çeşit demokrasi mi, oligarşi mi, aristokrasi mi, krallık mı? Çünkü herhalde tiranlıktan söz etmezsin; en azından biz öyle düşünürüz.

Atinalı: Haydi öyleyse, hanginiz önce cevap vermek ister, kendi memleketindeki devlet düzeninin bunlardan hangisi olduğunu söyleyerek?

Megillos: Daha yaşlı olduğum için önce benim söylemem daha doğru olmaz mı?

712c

πόλει προστάττειν;

ΚΛ. οἷον δὴ τί λέγεις βουληθείς; φράζʼ ἔτι σαφέστερον. οἷον δημοκρατίαν τινὰ ἢ ὀλιγαρχίαν ἢ ἀριστοκρατίαν ἢ βασιλικήν; οὐ γὰρ δὴ τυραννίδα γέ που λέγοις ἄν, ὥς γʼ ἡμεῖς ἂν οἰηθεῖμεν.

ΑΘ. φέρε δὴ τοίνυν, πότερος ὑμῶν ἀποκρίνασθαι πρότερος ἂν ἐθέλοι, τὴν οἴκοι πολιτείαν εἰπὼν τίς τούτων ἐστίν;

ΜΕ. μῶν οὖν τὸν πρεσβύτερον ἐμὲ δικαιότερον εἰπεῖν πρότερον;

712dKleinias: Belki.

Megillos: Doğrusu, yabancı, Lakedaimon'daki devlet düzenini düşündüğümde ona ne ad vermek gerektiğini sana böyle söyleyemiyorum. Bana tiranlığa benziyor gibi geliyor, çünkü içindeki eforluk şaşılacak derecede tiranca bir kurum olmuştur; bazen de bütün şehirler içinde en çok demokrasiyle yönetilene benziyor gibi görünüyor. Öte yandan onun bir aristokrasi olmadığını söylemek de tamamen saçma olur.

712d

ΚΛ. ἴσως.

ΜΕ. καὶ μὴν συννοῶν γε, ὦ ξένε, τὴν ἐν Λακεδαίμονι πολιτείαν οὐκ ἔχω σοι φράζειν οὕτως ἥντινα προσαγορεύειν αὐτὴν δεῖ. καὶ γὰρ τυραννίδι δοκεῖ μοι προσεοικέναι—τὸ γὰρ τῶν ἐφόρων θαυμαστὸν ὡς τυραννικὸν ἐν αὐτῇ γέγονε —καί τις ἐνίοτέ μοι φαίνεται πασῶν τῶν πόλεων δημοκρατουμένη μάλιστʼ ἐοικέναι. τὸ δʼ αὖ μὴ φάναι ἀριστοκρατίαν

712eÜstelik onda ömür boyu süren bir krallık da vardır; bütün insanlar da biz de onun krallıkların en eskisi olduğunu söyleriz. Şimdi birdenbire sorulunca, dediğim gibi, bunlardan hangi devlet düzeni olduğunu ayırt edip söyleyemiyorum.

Kleinias: Megillos, ben de seninle aynı durumdayım; çünkü Knossos'taki devlet düzeninin bunlardan hangisi olduğunu kesin olarak söylemekte büsbütün aciz kalıyorum.

Atinalı: Çünkü, değerli dostlarım, siz gerçekten devlet düzenlerinden pay alıyorsunuz. Oysa şimdi adını saydıklarımız devlet düzeni değil, kendi bazı parçalarının efendiliği altında yaşayan ve onlara kul olan şehirlerin yerleşimleridir; her biri de efendi olanın iktidarıyla anılır.

712e

αὐτὴν εἶναι παντάπασιν ἄτοπον· καὶ μὲν δὴ βασιλεία γε διὰ βίου τʼ ἐστὶν ἐν αὐτῇ καὶ ἀρχαιοτάτη πασῶν καὶ πρὸς πάντων ἀνθρώπων καὶ ἡμῶν αὐτῶν λεγομένη. ἐγὼ δὲ οὕτω νῦν ἐξαίφνης ἂν ἐρωτηθείς, ὄντως, ὅπερ εἶπον, οὐκ ἔχω διορισάμενος εἰπεῖν τίς τούτων ἐστὶν τῶν πολιτειῶν.

ΚΛ. ταὐτόν σοι πάθος, ὦ Μέγιλλε, καταφαίνομαι πεπονθέναι· πάνυ γὰρ ἀπορῶ τὴν ἐν Κνωσῷ πολιτείαν τούτων τινὰ διισχυριζόμενος εἰπεῖν.

ΑΘ. ὄντως γάρ, ὦ ἄριστοι, πολιτειῶν μετέχετε· ἃς δὲ ὠνομάκαμεν νῦν, οὐκ εἰσὶν πολιτεῖαι, πόλεων δὲ οἰκήσεις

713aBir şehre böyle bir şeyden ad verilmesi gerekiyorsa, nous sahiplerine gerçekten efendilik eden tanrının adı verilmeliydi.

Kleinias: Hangi tanrı?

Atinalı: Şimdi sorulanı yerinde bir biçimde göstereceksek, biraz daha efsaneye başvurmamız gerekmiyor mu?

Kleinias: Öyle yapmak gerekmez mi?

Atinalı: Elbette gerekir. Daha önce kuruluşlarını anlattığımız şehirlerden çok daha önce, Kronos zamanında pek mesut bir yönetim ve yerleşim olduğu söylenir; bugün en iyi yönetilen şehir de onun bir taklididir.

713a

δεσποζομένων τε καὶ δουλευουσῶν μέρεσιν ἑαυτῶν τισι, τὸ τοῦ δεσπότου δὲ ἑκάστη προσαγορεύεται κράτος. χρῆν δʼ εἴπερ του τοιούτου τὴν πόλιν ἔδει ἐπονομάζεσθαι, τὸ τοῦ ἀληθῶς τῶν τὸν νοῦν ἐχόντων δεσπόζοντος θεοῦ ὄνομα λέγεσθαι.

ΚΛ. τίς δʼ ὁ θεός;

ΑΘ. ἆρʼ οὖν μύθῳ σμικρά γʼ ἔτι προσχρηστέον, εἰ μέλλομεν ἐμμελῶς πως δηλῶσαι τὸ νῦν ἐρωτώμενον;

ΚΛ. οὐκοῦν χρὴ ταύτῃ δρᾶν;

ΑΘ. πάνυ μὲν οὖν. τῶν γὰρ δὴ πόλεων ὧν ἔμπροσθε

713bKleinias: Anlaşılan onun hakkında dinlemek pek gerekli.

Atinalı: Bana da öyle görünüyor; bu yüzden onu sözlerimizin ortasına getirdim.

Kleinias: Pek doğru yaptın; uygun düşüyorsa, efsanenin devamını da sonuna kadar anlatırsan çok doğru yapmış olursun.

713b

τὰς συνοικήσεις διήλθομεν, ἔτι προτέρα τούτων πάμπολυ λέγεταί τις ἀρχή τε καὶ οἴκησις γεγονέναι ἐπὶ Κρόνου μάλʼ εὐδαίμων, ἧς μίμημα ἔχουσά ἐστιν ἥτις τῶν νῦν ἄριστα οἰκεῖται.

ΚΛ. σφόδρʼ ἄν, ὡς ἔοικʼ, εἴη περὶ αὐτῆς δέον ἀκούειν.

ΑΘ. ἐμοὶ γοῦν φαίνεται· διὸ καὶ παρήγαγον αὐτὴν εἰς τὸ μέσον τοῖς λόγοις.

ΚΛ. ὀρθότατά γε δρῶν· καὶ τόν γε ἑξῆς περαίνων ἂν

713cAtinalı: Dediğiniz gibi yapmalı. O zamanki insanların bahtiyar hayatı hakkında bize şöyle bir rivayet ulaşmıştır: her şeyi bol bol ve kendiliğinden bulurlarmış. Bunun sebebi de şöyle anlatılır: Kronos, bizim de anlattığımız gibi, hiçbir insan tabiatının bütün insan işlerini mutlak bir yetkiyle yönetirken küstahlık ve haksızlıkla dolmayacak güçte olmadığını biliyormuş. Bunu düşünerek o zaman şehirlerimizin başına kral ve yönetici olarak insanları değil, daha ilahi ve daha iyi bir soydan olan daimōnları koymuş. Tıpkı bugün bizim koyun sürülerine ve evcil hayvan sürülerine yaptığımız gibi: sığırlara sığırları, keçilere keçileri yönetici yapmayız; onlardan daha iyi bir soy olarak onlara biz efendilik ederiz.

713c

μῦθον, εἴπερ προσήκων ἐστίν, μάλʼ ὀρθῶς ἂν ποιοίης.

ΑΘ. δραστέον ὡς λέγετε. φήμην τοίνυν παραδεδέγμεθα τῆς τῶν τότε μακαρίας ζωῆς ὡς ἄφθονά τε καὶ αὐτόματα πάντʼ εἶχεν. ἡ δὲ τούτων αἰτία λέγεται τοιάδε τις. γιγνώσκων ὁ Κρόνος ἄρα, καθάπερ ἡμεῖς διεληλύθαμεν, ὡς ἀνθρωπεία φύσις οὐδεμία ἱκανὴ τὰ ἀνθρώπινα διοικοῦσα αὐτοκράτωρ πάντα, μὴ οὐχ ὕβρεώς τε καὶ ἀδικίας μεστοῦσθαι, ταῦτʼ οὖν διανοούμενος ἐφίστη τότε βασιλέας τε καὶ

713dTanrı da insanları sevdiği için aynı şeyi yaptı: başımıza bizden daha iyi bir soyu, daimōnlar soyunu koydu. Onlar, kendileri için de bizim için de pek kolay bir biçimde bizimle ilgilenerek barış, hayâ, iyi kanunlu bir düzen ve bol bol adalet sağladılar; insan soylarını iç çekişmeden uzak ve mesut kıldılar.

713d

ἄρχοντας ταῖς πόλεσιν ἡμῶν, οὐκ ἀνθρώπους ἀλλὰ γένους θειοτέρου τε καὶ ἀμείνονος, δαίμονας, οἷον νῦν ἡμεῖς δρῶμεν τοῖς ποιμνίοις καὶ ὅσων ἥμεροί εἰσιν ἀγέλαι· οὐ βοῦς βοῶν οὐδὲ αἶγας αἰγῶν ἄρχοντας ποιοῦμεν αὐτοῖσί τινας, ἀλλʼ ἡμεῖς αὐτῶν δεσπόζομεν, ἄμεινον ἐκείνων γένος. ταὐτὸν δὴ καὶ ὁ θεὸς ἄρα καὶ φιλάνθρωπος ὤν, τὸ γένος ἄμεινον ἡμῶν ἐφίστη τὸ τῶν δαιμόνων, ὃ διὰ πολλῆς μὲν αὐτοῖς ῥᾳστώνης,

713eBu söz bugün de hakikate dayanarak şunu söylüyor: tanrının değil de bir ölümlünün yönettiği şehirler için kötülüklerden ve zahmetlerden kurtuluş yoktur. Tersine, Kronos zamanında yaşandığı anlatılan hayatı her yolla taklit etmemiz gerektiğini düşünüyor: içimizde ölümsüzlükten ne varsa ona itaat ederek kamusal hayatta da özel hayatta da evlerimizi ve şehirlerimizi yönetmeli, nousun bu düzenleyişine (dianomē) kanun (kanun) adını vermeliyiz.

713e

πολλῆς δʼ ἡμῖν, ἐπιμελούμενον ἡμῶν, εἰρήνην τε καὶ αἰδῶ καὶ εὐνομίαν καὶ ἀφθονίαν δίκης παρεχόμενον, ἀστασίαστα καὶ εὐδαίμονα τὰ τῶν ἀνθρώπων ἀπηργάζετο γένη.

ΑΘ. λέγει δὴ καὶ νῦν οὗτος ὁ λόγος, ἀληθείᾳ χρώμενος, ὡς ὅσων ἂν πόλεων μὴ θεὸς ἀλλά τις ἄρχῃ θνητός, οὐκ ἔστιν κακῶν αὐτοῖς οὐδὲ πόνων ἀνάφυξις· ἀλλὰ μιμεῖσθαι δεῖν ἡμᾶς οἴεται πάσῃ μηχανῇ τὸν ἐπὶ τοῦ Κρόνου λεγόμενον βίον, καὶ ὅσον ἐν ἡμῖν ἀθανασίας ἔνεστι, τούτῳ πειθομένους δημοσίᾳ

714aAma bir tek insan, bir oligarşi ya da bir demokrasi, hazlara ve arzulara uzanan, bunlarla dolmak isteyen, hiçbir şeyi içinde tutamayan, bitmez tükenmez ve doymak bilmez kötü bir hastalığın pençesindeki bir psykhēye sahip olarak bir şehri ya da bir kişiyi yönetirse ve böylesi kanunları ayaklar altına alırsa, az önce dediğimiz gibi, kurtuluşun hiçbir çaresi yoktur. Kleinias, bu söze inanacak mıyız, yoksa ne yapacağız, bunu incelememiz gerekir.

714a

καὶ ἰδίᾳ τάς τʼ οἰκήσεις καὶ τὰς πόλεις διοικεῖν, τὴν τοῦ νοῦ διανομὴν ἐπονομάζοντας νόμον. εἰ δʼ ἄνθρωπος εἷς ἢ ὀλιγαρχία τις, ἢ καὶ δημοκρατία ψυχὴν ἔχουσα ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν ὀρεγομένην καὶ πληροῦσθαι τούτων δεομένην, στέγουσαν δὲ οὐδὲν ἀλλʼ ἀνηνύτῳ καὶ ἀπλήστῳ κακῷ νοσήματι συνεχομένην, ἄρξει δὴ πόλεως ἤ τινος ἰδιώτου καταπατήσας ὁ τοιοῦτος τοὺς νόμους, ὃ νυνδὴ ἐλέγομεν, οὐκ ἔστι σωτηρίας μηχανή. σκοπεῖν δὴ δεῖ τοῦτον τὸν λόγον ἡμᾶς,

714bKleinias: Elbette inanmamız gerekir.

Atinalı: Bazılarının, devlet düzenleri kaç türse kanunların da o kadar türü olduğunu söylediğini biliyor musun? Çoğunluğun saydığı devlet düzenlerini de az önce gözden geçirdik. Şimdiki tartışmanın değersiz bir şey üzerine olduğunu sanma; en önemli şey üzerinedir. Çünkü adil ve adaletsiz olanın neye bakması gerektiği yine tartışma konusu oldu. Bu kişiler kanunların ne harbe ne de bütün aretēye bakması gerektiğini söylüyorlar; tersine, hangi devlet düzeni kurulmuşsa onun çıkarına bakmalı, nasıl daima iktidarda kalacağını ve yıkılmayacağını gözetmelidir. Adaletin tabiata uygun tanımının en güzel böyle ifade edildiğini söylüyorlar.

714b

ὦ Κλεινία, πότερον αὐτῷ πεισόμεθα ἢ πῶς δράσομεν.

ΚΛ. ἀνάγκη δήπου πείθεσθαι.

ΑΘ. ἐννοεῖς οὖν ὅτι νόμων εἴδη τινές φασιν εἶναι τοσαῦτα ὅσαπερ πολιτειῶν, πολιτειῶν δὲ ἄρτι διεληλύθαμεν ὅσα λέγουσιν οἱ πολλοί; μὴ δὴ φαύλου πέρι νομίσῃς εἶναι τὴν νῦν ἀμφισβήτησιν, περὶ δὲ τοῦ μεγίστου· τὸ γὰρ δίκαιον καὶ ἄδικον οἷ χρὴ βλέπειν, πάλιν ἡμῖν ἀμφισβητούμενον ἐλήλυθεν. οὔτε γὰρ πρὸς τὸν πόλεμον οὔτε πρὸς ἀρετὴν

714cKleinias: Nasıl?

Atinalı: Adaletin güçlünün çıkarı olduğunu.

Kleinias: Daha açık söyle.

Atinalı: Şöyle: bir şehirde kanunları her seferinde iktidarda olan koyar, diyorlar. Öyle değil mi?

Kleinias: Doğru söylüyorsun.

714c

ὅλην βλέπειν δεῖν φασι τοὺς νόμους, ἀλλʼ ἥτις ἂν καθεστηκυῖα ᾖ πολιτεία, ταύτῃ ἰδεῖν τὸ συμφέρον, ὅπως ἄρξει τε ἀεὶ καὶ μὴ καταλυθήσεται, καὶ τὸν φύσει ὅρον τοῦ δικαίου λέγεσθαι κάλλισθʼ οὕτω.

ΚΛ. πῶς;

ΑΘ. ὅτι τὸ τοῦ κρείττονος συμφέρον ἐστίν.

ΚΛ. λέγʼ ἔτι σαφέστερον.

ΑΘ. ὧδε. τίθεται δήπου, φασίν, τοὺς νόμους ἐν τῇ πόλει ἑκάστοτε τὸ κρατοῦν. ἦ γάρ;

ΚΛ. ἀληθῆ λέγεις.

714dAtinalı: Peki, diyorlar, halk ya da başka bir yönetim, hatta bir tiran galip gelince, iktidarının sürmesi için kendine yararlı olandan başka bir şeyi gözeterek isteye isteye kanun koyar mı sanıyorsun?

Kleinias: Nasıl koysun?

Atinalı: Öyleyse bu konulan kanunları çiğneyeni de koyan kişi haksızlık ediyor diye cezalandırır ve bunlara adil adını verir, değil mi?

Kleinias: Öyle görünüyor.

Atinalı: O hâlde adil olan daima bu olur, böyle ve bu şekilde.

Kleinias: Bu söz en azından öyle diyor.

Atinalı: Bu da yönetime dair o haklardan biridir.

714d

ΑΘ. ἆρʼ οὖν οἴει, φασίν, ποτὲ δῆμον νικήσαντα, ἤ τινα πολιτείαν ἄλλην, ἢ καὶ τύραννον, θήσεσθαι ἑκόντα πρὸς ἄλλο τι πρῶτον νόμους ἢ τὸ συμφέρον ἑαυτῷ τῆς ἀρχῆς τοῦ μένειν;

ΚΛ. πῶς γὰρ ἄν;

ΑΘ. οὐκοῦν καὶ ὃς ἂν ταῦτα τὰ τεθέντα παραβαίνῃ, κολάσει ὁ θέμενος ὡς ἀδικοῦντα, δίκαια εἶναι ταῦτʼ ἐπονομάζων;

ΚΛ. ἔοικε γοῦν.

ΑΘ. ταῦτʼ ἄρʼ ἀεὶ καὶ οὕτω καὶ ταύτῃ τὸ δίκαιον ἂν ἔχοι.

ΚΛ. φησὶ γοῦν οὗτος ὁ λόγος.

ΑΘ. ἔστι γὰρ τοῦτο ἓν ἐκείνων τῶν ἀξιωμάτων

714eKleinias: Hangileri?

Atinalı: O zaman incelediğimiz, kimin kimi yönetmesi gerektiğine dair olanlar. Ana babanın çocuklarını, yaşlıların gençleri, soyluların soysuzları yönetmesi gerektiği ortaya çıkmıştı; hatırlıyorsak başka pek çok hak daha vardı ve bunlar birbirine engel oluyordu. Bunlardan biri de buydu; Pindaros'un, dediğimiz gibi, en zorbaca olanı haklı göstererek tabiata uygun saydığı hak.

714e

ἀρχῆς πέρι.

ΚΛ. ποίων δή;

ΑΘ. τῶν ἃ τότε ἐπεσκοποῦμεν, τίνας τίνων ἄρχειν δεῖ. καὶ ἐφάνη δὴ γονέας μὲν ἐκγόνων, νεωτέρων δὲ πρεσβυτέρους, γενναίους δὲ ἀγεννῶν, καὶ σύχνʼ ἄττα ἦν ἄλλʼ, εἰ μεμνήμεθα, καὶ ἐμπόδια ἕτερα ἑτέροισι· καὶ δὴ καὶ ἓν ἦν

715aKleinias: Evet, o zaman söylenenler bunlardı.

Atinalı: Şimdi bak, şehrimizi hangilerine teslim etmeliyiz. Çünkü bazı şehirlerde böyle bir şey binlerce kez olmuştur.

Kleinias: Neyi?

Atinalı: Yönetimler kavga konusu olduğunda galip gelenler şehrin işlerini öyle sıkı bir biçimde kendilerine mal ettiler ki yenilenlere, ne kendilerine ne çocuklarına, yönetimden hiçbir pay vermediler; biri iktidara gelip geçmişteki kötülükleri hatırlayarak ayaklanmasın diye birbirlerini gözetleyerek yaşarlar.

715a

αὐτῶν τοῦτο, καὶ ἔφαμέν που κατὰ φύσιν τὸν Πίνδαρον ἄγειν δικαιοῦντα τὸ βιαιότατον, ὡς φάναι.

ΚΛ. ναί, ταῦτʼ ἦν ἃ τότε ἐλέχθη.

ΑΘ. σκόπει δὴ ποτέροις τισὶν ἡ πόλις ἡμῖν ἐστιν παραδοτέα. γέγονεν γὰρ δὴ μυριάκις ἤδη τὸ τοιοῦτον ἔν τισι πόλεσιν.

ΚΛ. τὸ ποῖον;

ΑΘ. ἀρχῶν περιμαχήτων γενομένων, οἱ νικήσαντες τά τε πράγματα κατὰ τὴν πόλιν οὕτως ἐσφετέρισαν σφόδρα, ὥστε ἀρχῆς μηδʼ ὁτιοῦν μεταδιδόναι τοῖς ἡττηθεῖσιν, μήτε αὐτοῖς μήτε ἐκγόνοις, παραφυλάττοντες δὲ ἀλλήλους ζῶσιν,

715bBiz de şimdi bunların devlet düzeni olmadığını, bütün şehrin ortak yararı için konmamış kanunların da doğru kanunlar olmadığını söyleriz. Bazıları için konmuş kanunlarla yaşayanlara vatandaş değil, hizipçi deriz; bunların adil dedikleri şeylerin de boş yere söylendiğini söyleriz. Bunları şunun için söylüyoruz: senin şehrinde yönetimleri, biri zengin diye ya da güç, boy bos, soy gibi bu türden başka bir şeye sahip diye vermeyeceğiz.

715b

ὅπως μή ποτέ τις εἰς ἀρχὴν ἀφικόμενος ἐπαναστῇ μεμνημένος τῶν ἔμπροσθεν γεγονότων κακῶν. ταύτας δήπου φαμὲν ἡμεῖς νῦν οὔτʼ εἶναι πολιτείας, οὔτʼ ὀρθοὺς νόμους ὅσοι μὴ συμπάσης τῆς πόλεως ἕνεκα τοῦ κοινοῦ ἐτέθησαν· οἳ δʼ ἕνεκά τινων, στασιώτας ἀλλʼ οὐ πολίτας τούτους φαμέν, καὶ τὰ τούτων δίκαια ἅ φασιν εἶναι, μάτην εἰρῆσθαι. λέγεται δὲ τοῦδʼ ἕνεκα ταῦθʼ ἡμῖν, ὡς ἡμεῖς τῇ σῇ πόλει ἀρχὰς οὔθʼ ὅτι πλούσιός ἐστίν τις δώσομεν, οὔθʼ ὅτι τῶν

715cKonulan kanunlara en çok itaat eden ve şehirde bu zaferi kazanan kişiye, diyoruz, tanrıların hizmetindeki en büyük görev verilmelidir, yani birinciye birinci görev; ikinci gelene ikincisi; sıradakilere de oranlı olarak sonraki görevlerin her biri. Şimdi yönetici denenlere kanunların hizmetkârları dedim; bunu kelimelerde yenilik yapmak için değil, bir şehrin kurtuluşunun da yıkılışının da her şeyden çok buna bağlı olduğunu düşündüğüm için yaptım.

715c

τοιούτων ἄλλο οὐδὲν κεκτημένος, ἰσχὺν ἢ μέγεθος ἤ τι γένος· ὃς δʼ ἂν τοῖς τεθεῖσι νόμοις εὐπειθέστατός τε ᾖ καὶ νικᾷ ταύτην τὴν νίκην ἐν τῇ πόλει, τούτῳ φαμὲν καὶ τὴν τῶν θεῶν ὑπηρεσίαν δοτέον εἶναι τὴν μεγίστην τῷ πρώτῳ, καὶ δευτέραν τῷ τὰ δεύτερα κρατοῦντι, καὶ κατὰ λόγον οὕτω τοῖς ἐφεξῆς τὰ μετὰ ταῦθʼ ἕκαστα ἀποδοτέον εἶναι. τοὺς δʼ ἄρχοντας λεγομένους νῦν ὑπηρέτας τοῖς νόμοις ἐκάλεσα

715dKanunun yönetildiği ve hükmünün olmadığı şehirde yıkımın hazır beklediğini görüyorum; kanunun yöneticilerin efendisi, yöneticilerin de kanunun kölesi olduğu şehirde ise kurtuluşu ve tanrıların şehirlere verdiği bütün iyiliklerin doğduğunu görüyorum.

Kleinias: Zeus hakkı için, yabancı; yaşına yakışır bir keskinlikle görüyorsun.

Atinalı: Çünkü her insan gençken bu tür şeyleri en bulanık, yaşlıyken en keskin görür.

715d

οὔτι καινοτομίας ὀνομάτων ἕνεκα, ἀλλʼ ἡγοῦμαι παντὸς μᾶλλον εἶναι παρὰ τοῦτο σωτηρίαν τε πόλει καὶ τοὐναντίον. ἐν ᾗ μὲν γὰρ ἂν ἀρχόμενος ᾖ καὶ ἄκυρος νόμος, φθορὰν ὁρῶ τῇ τοιαύτῃ ἑτοίμην οὖσαν· ἐν ᾗ δὲ ἂν δεσπότης τῶν ἀρχόντων, οἱ δὲ ἄρχοντες δοῦλοι τοῦ νόμου, σωτηρίαν καὶ πάντα ὅσα θεοὶ πόλεσιν ἔδοσαν ἀγαθὰ γιγνόμενα καθορῶ.

ΚΛ. ναὶ μὰ Δία, ὦ ξένε· καθʼ ἡλικίαν γὰρ ὀξὺ βλέπεις.

ΑΘ. νέος μὲν γὰρ ὢν πᾶς ἄνθρωπος τὰ τοιαῦτα ἀμβλύτατα

715eKleinias: Pek doğru.

Atinalı: Peki bundan sonra ne yapalım? Yerleşimcilerin gelip burada bulunduğunu varsayalım mı? Onlara söylenecek sözün devamını sonuna kadar götürmemiz gerekir.

Kleinias: Nasıl gerekmesin?

Atinalı: Onlara şöyle diyelim: "Ey adamlar, tanrı, eski sözün de dediği gibi, var olan her şeyin başlangıcını, sonunu ve ortasını elinde tutar; tabiata uygun olarak dolaşıp dosdoğru yolunu tamamlar.

715e

αὐτὸς αὑτοῦ ὁρᾷ, γέρων δὲ ὀξύτατα.

ΚΛ. ἀληθέστατα.

ΑΘ. τί δὴ τὸ μετὰ ταῦτα; ἆρʼ οὐχ ἥκοντας μὲν καὶ παρόντας θῶμεν τοὺς ἐποίκους, τὸν δʼ ἑξῆς αὐτοῖς διαπεραντέον ἂν εἴη λόγον;

ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;

ΑΘ. ἄνδρες τοίνυν φῶμεν πρὸς αὐτούς, ὁ μὲν δὴ θεός, ὥσπερ καὶ ὁ παλαιὸς λόγος, ἀρχήν τε καὶ τελευτὴν καὶ

716aOnu daima, ilahi kanundan geri kalanların öcünü alan Adalet izler. Mesut olacak kişi ona tutunur, alçakgönüllü ve düzenli bir biçimde onun ardından gider. Ama böbürlenmeyle şişen, parayla ya da şereflerle gururlanan, ya da gençlik ve akılsızlıkla birlikte bedeninin güzelliğine güvenen, psykhēsi küstahlıkla yanıp tutuşan, ne bir yöneticiye ne bir öndere ihtiyacı olduğunu, tersine başkalarına da önderlik edebileceğini sanan kişiyi tanrı yalnız bırakır. Yalnız kalınca da kendisi gibi başkalarını da yanına alır, her şeyi birden altüst ederek kudurmuşçasına sıçrayıp durur. Pek çoklarına önemli biri gibi görünür; ama çok geçmeden Adalet'e kusursuz bir ceza ödeyerek hem kendini hem evini hem şehrini yerle bir eder.

716a

μέσα τῶν ὄντων ἁπάντων ἔχων, εὐθείᾳ περαίνει κατὰ φύσιν περιπορευόμενος· τῷ δὲ ἀεὶ συνέπεται δίκη τῶν ἀπολειπομένων τοῦ θείου νόμου τιμωρός, ἧς ὁ μὲν εὐδαιμονήσειν μέλλων ἐχόμενος συνέπεται ταπεινὸς καὶ κεκοσμημένος, ὁ δέ τις ἐξαρθεὶς ὑπὸ μεγαλαυχίας, ἢ χρήμασιν ἐπαιρόμενος ἢ τιμαῖς, ἢ καὶ σώματος εὐμορφίᾳ ἅμα νεότητι καὶ ἀνοίᾳ φλέγεται τὴν ψυχὴν μεθʼ ὕβρεως, ὡς οὔτε ἄρχοντος οὔτε τινὸς ἡγεμόνος δεόμενος, ἀλλὰ καὶ ἄλλοις ἱκανὸς ὢν ἡγεῖσθαι,

716bBu böyle düzenlenmişken akıllı insan ne yapmalı, ne düşünmeli, neyi yapmamalıdır?"

Kleinias: Bu açık: her adam tanrının izinden gidenlerden olmayı düşünmelidir.

716b

καταλείπεται ἔρημος θεοῦ, καταλειφθεὶς δὲ καὶ ἔτι ἄλλους τοιούτους προσλαβὼν σκιρτᾷ ταράττων πάντα ἅμα, καὶ πολλοῖς τισιν ἔδοξεν εἶναί τις, μετὰ δὲ χρόνον οὐ πολὺν ὑποσχὼν τιμωρίαν οὐ μεμπτὴν τῇ δίκῃ ἑαυτόν τε καὶ οἶκον καὶ πόλιν ἄρδην ἀνάστατον ἐποίησεν. πρὸς ταῦτʼ οὖν οὕτω διατεταγμένα τί χρὴ δρᾶν ἢ διανοεῖσθαι καὶ τί μὴ τὸν ἔμφρονα;

ΚΛ. δῆλον δὴ τοῦτό γε· ὡς τῶν συνακολουθησόντων ἐσόμενον τῷ θεῷ δεῖ διανοηθῆναι πάντα ἄνδρα.

716cAtinalı: Peki hangi davranış tanrının sevdiği ve onun izinden giden davranıştır? Bir tanesi vardır ve eski bir söze dayanır: benzer, ölçülü olan benzerin dostudur; ölçüsüz şeyler ise ne birbirlerinin ne de ölçülü olanların dostudur. Bizim için her şeyin ölçüsü en çok tanrı olsa gerek, dedikleri gibi bir insandan çok daha fazla. Böyle birinin sevgilisi olacak kişinin de elinden geldiğince kendisinin de böyle olması zorunludur.

716c

ΑΘ. τίς οὖν δὴ πρᾶξις φίλη καὶ ἀκόλουθος θεῷ; μία, καὶ ἕνα λόγον ἔχουσα ἀρχαῖον, ὅτι τῷ μὲν ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον ὄντι μετρίῳ φίλον ἂν εἴη, τὰ δʼ ἄμετρα οὔτε ἀλλήλοις οὔτε τοῖς ἐμμέτροις. ὁ δὴ θεὸς ἡμῖν πάντων χρημάτων μέτρον ἂν εἴη μάλιστα, καὶ πολὺ μᾶλλον ἤ πού τις, ὥς φασιν, ἄνθρωπος· τὸν οὖν τῷ τοιούτῳ προσφιλῆ γενησόμενον, εἰς δύναμιν ὅτι μάλιστα καὶ αὐτὸν τοιοῦτον ἀναγκαῖον γίγνεσθαι,

716dBu söze göre aramızda itidalli olan tanrının dostudur, çünkü ona benzer; itidalli olmayan ise ona benzemez, ondan ayrılır; adaletsiz olan da öyle; öteki şeyler de aynı söze göre böyledir. Bunlardan şu sözün çıktığını anlayalım; sanırım bütün sözlerin en güzeli ve en doğrusudur: iyi insan için kurban sunmak, dualarla, adaklarla ve tanrılara gösterilen bütün hizmetle tanrılarla daima yakınlık kurmak mesut bir hayata ulaşmanın en güzel, en iyi, en etkili yoludur ve ona fazlasıyla yakışır; kötü insan için ise tabiatça bunun tersi geçerlidir.

716d

καὶ κατὰ τοῦτον δὴ τὸν λόγον ὁ μὲν σώφρων ἡμῶν θεῷ φίλος, ὅμοιος γάρ, ὁ δὲ μὴ σώφρων ἀνόμοιός τε καὶ διάφορος καὶ ⟨ὁ⟩ ἄδικος, καὶ τὰ ἄλλʼ οὕτως κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον ἔχει. νοήσωμεν δὴ τούτοις ἑπόμενον εἶναι τὸν τοιόνδε λόγον, ἁπάντων κάλλιστον καὶ ἀληθέστατον οἶμαι λόγων, ὡς τῷ μὲν ἀγαθῷ θύειν καὶ προσομιλεῖν ἀεὶ τοῖς θεοῖς εὐχαῖς καὶ ἀναθήμασιν καὶ συμπάσῃ θεραπείᾳ θεῶν κάλλιστον καὶ ἄριστον καὶ ἀνυσιμώτατον πρὸς τὸν εὐδαίμονα

716eÇünkü kötü insanın psykhēsi kirli, onun zıddınınki ise temizdir; kirli birinden armağan kabul etmek ne iyi bir adam ne de tanrı için hiçbir zaman doğru değildir.

716e

βίον καὶ δὴ καὶ διαφερόντως πρέπον, τῷ δὲ κακῷ τούτων τἀναντία πέφυκεν.

ΑΘ. ἀκάθαρτος γὰρ τὴν ψυχὴν ὅ γε κακός, καθαρὸς δὲ ὁ ἐναντίος, παρὰ δὲ μιαροῦ δῶρα οὔτε

717aBu yüzden dine saygısız olanların tanrılar uğruna harcadığı onca emek boşunadır; dine saygılı olanlar içinse hepsi pek yerindedir. Hedefimiz, nişan almamız gereken şey işte budur. Peki onun okları, okların fırlatılışı diyebileceğimiz şey nelerdir; hangi sözler söylenirse en doğru şekilde hedefe varır? Önce, diyoruz ki, Olymposlulardan ve şehrin koruyucu tanrılarından sonra yeraltı tanrılarına çift sayıları, ikinci dereceyi ve sol yanı ayırarak şeref veren kişi dindarlık hedefini en doğru şekilde tutturur; bunlardan üstün olanları, yani tek ve onlara karşılık gelenleri ise az önce sözü edilen tanrılara ayırır.

717a

ἄνδρʼ ἀγαθὸν οὔτε θεὸν ἔστιν ποτὲ τό γε ὀρθὸν δέχεσθαι· μάτην οὖν περὶ θεοὺς ὁ πολύς ἐστι πόνος τοῖς ἀνοσίοις, τοῖσιν δὲ ὁσίοις ἐγκαιρότατος ἅπασιν. σκοπὸς μὲν οὖν ἡμῖν οὗτος οὗ δεῖ στοχάζεσθαι· βέλη δὲ αὐτοῦ καὶ οἷον ἡ τοῖς βέλεσιν ἔφεσις τὰ ποῖʼ ἂν λεγόμενα ὀρθότατα φέροιτʼ ἄν; πρῶτον μέν, φαμέν, τιμὰς τὰς μετʼ Ὀλυμπίους τε καὶ τοὺς τὴν πόλιν ἔχοντας θεοὺς τοῖς χθονίοις ἄν τις θεοῖς ἄρτια καὶ δεύτερα καὶ ἀριστερὰ νέμων ὀρθότατα τοῦ τῆς

717bAkıllı insan bu tanrılardan sonra daimōnlara, onlardan sonra da kahramanlara tapınır. Ardından ata tanrılarının kanuna uygun olarak tapınılan özel tapınakları gelsin; bundan sonra da yaşayan ana babaya gösterilen saygı. Çünkü ilk ve en büyük borcu, bütün borçların en eskisini ödemesi kutsal bir buyruktur. Sahip olduğu her şeyin kendisini doğuran ve yetiştirenlere ait olduğunu, onların hizmetine elinden gelen her şeyle sunması gerektiğini düşünmelidir: önce mal varlığından başlayarak, ikinci olarak bedeninin, üçüncü olarak psykhēsinin gücüyle. Böylece onların gençken kendisine ödünç verdiği özenin ve aşırı zahmetle çektikleri eski sancıların borcunu, yaşlılıkta pek çok ihtiyaç duyduklarında onlara geri öder.

717b

εὐσεβείας σκοποῦ τυγχάνοι, τὰ δὲ τούτων ἄνωθεν [τὰ περιττὰ] καὶ ἀντίφωνα, τοῖς ἔμπροσθεν ῥηθεῖσιν νυνδή. μετὰ θεοὺς δὲ τούσδε καὶ τοῖς δαίμοσιν ὅ γε ἔμφρων ὀργιάζοιτʼ ἄν, ἥρωσιν δὲ μετὰ τούτους. ἐπακολουθοῖ δʼ αὐτοῖς ἱδρύματα ἴδια πατρῴων θεῶν κατὰ νόμον ὀργιαζόμενα, γονέων δὲ μετὰ ταῦτα τιμαὶ ζώντων· ὡς θέμις ὀφείλοντα ἀποτίνειν τὰ πρῶτά τε καὶ μέγιστα ὀφειλήματα, χρεῶν πάντων πρεσβύτατα, νομίζειν δέ, ἃ κέκτηται καὶ ἔχει, πάντα εἶναι τῶν

717cBütün hayatı boyunca da kendi ana babasına karşı dilini özellikle tutmalı, onlara saygıyla konuşmalıdır; çünkü hafif ve kanatlı sözlerin cezası çok ağırdır: bu tür şeylerin hepsine bekçi olarak Adalet'in habercisi Nemesis atanmıştır.

717c

γεννησάντων καὶ θρεψαμένων πρὸς τὸ παρέχειν αὐτὰ εἰς ὑπηρεσίαν ἐκείνοις κατὰ δύναμιν πᾶσαν, ἀρχόμενον ἀπὸ τῆς οὐσίας, δεύτερα τὰ τοῦ σώματος, τρίτα τὰ τῆς ψυχῆς, ἀποτίνοντα δανείσματα ἐπιμελείας τε καὶ ὑπερπονούντων ὠδῖνας παλαιὰς ἐπὶ νέοις δανεισθείσας, ἀποδιδόντα δὲ παλαιοῖς ἐν τῷ γήρᾳ σφόδρα κεχρημένοις. παρὰ δὲ πάντα τὸν βίον ἔχειν τε καὶ ἐσχηκέναι χρὴ πρὸς αὑτοῦ γονέας εὐφημίαν

717dBu yüzden öfkelendiklerinde onlara boyun eğmeli, öfkelerini ister sözle ister fiille boşaltsınlar, onları bağışlamalıdır; çünkü bir babanın, oğlunun kendisine haksızlık ettiğini düşündüğünde özellikle öfkelenmesi pek yerindedir. Ana baba ölünce de en güzel cenaze en ölçülü olanıdır: alışılmış görkemi aşmamalı, ataların kendi babalarını gömdüğünden de geri kalmamalıdır. Ölmüş olanlara her yıl yapılan, onları onurlandıran bakımları da aynı şekilde yerine getirmelidir.

717d

διαφερόντως, διότι κούφων καὶ πτηνῶν λόγων βαρυτάτη ζημία—πᾶσι γὰρ ἐπίσκοπος τοῖς περὶ τὰ τοιαῦτα ἐτάχθη Δίκης Νέμεσις ἄγγελος—θυμουμένοις τε οὖν ὑπείκειν δεῖ καὶ ἀποπιμπλᾶσι τὸν θυμόν, ἐάντʼ ἐν λόγοις ἐάντʼ ἐν ἔργοις δρῶσιν τὸ τοιοῦτον, συγγιγνώσκοντα, ὡς εἰκότως μάλιστα πατὴρ ὑεῖ δοξάζων ἀδικεῖσθαι θυμοῖτʼ ἂν διαφερόντως. τελευτησάντων δὲ γονέων ταφὴ μὲν ἡ σωφρονεστάτη καλλίστη, μήτε ὑπεραίροντα τῶν εἰθισμένων ὄγκων μήτʼ ἐλλείποντα

717eOnları anmayı hiç ihmal etmeyip sürekli hatırlayarak onlara daima en büyük saygıyı göstermeli, talihin verdiği servetten ölenlere ölçülü bir pay ayırmalıdır.

717e

ὧν οἱ προπάτορες τοὺς ἑαυτῶν γεννητὰς ἐτίθεσαν, τάς τε αὖ κατʼ ἐνιαυτὸν τῶν ἤδη τέλος ἐχόντων ὡσαύτως ἐπιμελείας τὰς κόσμον φερούσας ἀποδιδόναι·

ΑΘ. τῷ δὲ μὴ

718aBunları yapar ve buna göre yaşarsak her birimiz her seferinde tanrılardan ve bizden üstün olanlardan hak ettiğimizi alırız; hayatımızın çoğunu güzel umutlar içinde geçiririz. Çocuklara, akrabalara, dostlara ve vatandaşlara karşı yükümlülükler, tanrıların buyurduğu yabancılara karşı hizmetler ve bütün bunlarla ilişkiler de vardır; kişi bunları yerine getirerek kendi hayatını parlatmalı ve kanuna uygun biçimde düzenlemelidir. Bunları da kanunların kendisi tek tek anlatarak, bir kısmını ikna ederek, iknaya boyun eğmeyen huyları ise zorla ve cezayla yola getirerek, tanrıların da yardımıyla şehrimizi bahtiyar ve mesut kılacaktır.

718a

παραλείπειν μνήμην ἐνδελεχῆ παρεχόμενον, τούτῳ μάλιστʼ ἀεὶ πρεσβεύειν, δαπάνης τε τῆς διδομένης ὑπὸ τύχης τὸ μέτριον τοῖς κεκμηκόσιν νέμοντα. ταῦτʼ ἂν ποιοῦντες καὶ κατὰ ταῦτα ζῶντες ἑκάστοτε ἕκαστοι τὴν ἀξίαν ἂν παρὰ θεῶν καὶ ὅσοι κρείττονες ἡμῶν κομιζοίμεθα, ἐν ἐλπίσιν ἀγαθαῖς διάγοντες τὸ πλεῖστον τοῦ βίου. ἃ δὲ πρὸς ἐκγόνους καὶ συγγενεῖς καὶ φίλους καὶ πολίτας, ὅσα τε ξενικὰ πρὸς θεῶν θεραπεύματα καὶ ὁμιλίας συμπάντων τούτων ἀποτελοῦντα

718bBenim gibi düşünen bir kanun koyucunun söylemesi gereken, hatta zorunlu olan, ama kanun biçiminde söylenince uyumsuz düşen şeylere gelince: bana öyle geliyor ki kanun koyucu bunlar hakkında kendisine ve kanun koyacağı kişilere bir örnek sunmalı, geri kalan her şeyi elinden geldiğince anlatmalı, ondan sonra kanunları koymaya başlamalıdır.

718b

τὸν αὑτοῦ βίον φαιδρυνάμενον κατὰ νόμον κοσμεῖν δεῖ, τῶν νόμων αὐτῶν ἡ διέξοδος, τὰ μὲν πείθουσα, τὰ δὲ μὴ ὑπείκοντα πειθοῖ τῶν ἠθῶν βίᾳ καὶ δίκῃ κολάζουσα, τὴν πόλιν ἡμῖν συμβουληθέντων θεῶν μακαρίαν τε καὶ εὐδαίμονα ἀποτελεῖ· ἃ δὲ χρὴ μὲν αὖ καὶ ἀναγκαῖον εἰπεῖν νομοθέτην ὅστις ἅπερ ἐγὼ διανοεῖται, ἐν δὲ σχήματι νόμου ἀναρμοστεῖ λεγόμενα, τούτων πέρι δοκεῖ μοι δεῖγμα προενεγκόντα

718cPeki böyle şeyler en çok hangi biçimde konur? Bunları tek bir kalıba sokarak söylemek pek kolay değil; ama şöyle bir yoldan tutalım, belki onlar hakkında sağlam bir şey söyleyebiliriz.

Kleinias: Hangi yoldan, söyle.

Atinalı: Vatandaşların aretē konusunda olabildiğince kolay ikna olmalarını isterdim; kanun koyucunun bütün kanun koyma işinde bunu sağlamaya çalışacağı açıktır.

718c

αὑτῷ τε καὶ ἐκείνοις οἷς νομοθετήσει, τὰ λοιπὰ πάντα εἰς δύναμιν διεξελθόντα, τὸ μετὰ τοῦτο ἄρχεσθαι τῆς θέσεως τῶν νόμων. ἔστιν δὲ δὴ τὰ τοιαῦτα ἐν τίνι μάλιστα σχήματι κείμενα; οὐ πάνυ ῥᾴδιον ἐν ἑνὶ περιλαβόντα εἰπεῖν αὐτὰ οἷόν τινι τύπῳ, ἀλλʼ οὑτωσί τινα τρόπον λάβωμεν, ἄν τι δυνώμεθα περὶ αὐτῶν βεβαιώσασθαι.

ΚΛ. λέγε τὸ ποῖον.

ΑΘ. βουλοίμην ἂν αὐτοὺς ὡς εὐπειθεστάτους πρὸς ἀρετὴν εἶναι, καὶ δῆλον ὅτι πειράσεται τοῦτο ὁ νομοθέτης ἐν ἁπάσῃ ποιεῖν τῇ νομοθεσίᾳ.

718dKleinias: Nasıl çalışmasın?

Atinalı: Bana öyle geldi ki söylediklerimiz, tamamen kaba olmayan bir psykhēyi yakaladığında, öğüt verilen konuları daha yumuşak ve daha iyi niyetle dinlemesini sağlamakta işe yarar. Büyük olmasa da küçük bir ölçüde dinleyeni daha iyi niyetli ve böylece daha kolay öğrenir kılarsa, bu bile yeter. Çünkü olabildiğince iyi olmaya, hem de olabildiğince çabuk olmaya gayret eden insanlar pek kolay ve bol bulunmaz. Çoğunluk Hesiodos'u bilge sayar, çünkü kötülüğe giden yolun düz olduğunu, terlemeden yürünebildiğini, çünkü pek kısa olduğunu söyler; aretē hakkında ise şöyle der:

718d

ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;

ΑΘ. τὰ τοίνυν δὴ λεχθέντα ἔδοξέν τί μοι προὔργου δρᾶν εἰς τὸ περὶ ὧν ἂν παραινῇ, μὴ παντάπασιν ὠμῆς ψυχῆς λαβόμενα, ἡμερώτερόν τε ἂν ἀκούειν καὶ εὐμενέστερον· ὥστε εἰ καὶ μὴ μέγα τι, σμικρὸν δέ, τὸν ἀκούοντα ὅπερ φησὶν εὐμενέστερον γιγνόμενον εὐμαθέστερον ἀπεργάσεται, πᾶν ἀγαπητόν. οὐ γὰρ πολλή τις εὐπέτεια οὐδὲ ἀφθονία τῶν προθυμουμένων ὡς ἀρίστων ὅτι μάλιστα καὶ ὡς τάχιστα

718e"…ölümsüz tanrılar önüne alın terini koydular; ona varan yol uzun ve diktir,

718e

γίγνεσθαι, τὸν δὲ Ἡσίοδον οἱ πολλοὶ σοφὸν ἀποφαίνουσι λέγοντα ὡς ἡ μὲν ἐπὶ τὴν κακότητα ὁδὸς λεία καὶ ἀνιδιτὶ παρέχει πορεύεσθαι, μάλα βραχεῖα οὖσα, τῆς δὲ ἀρετῆς, Hes. WD 287ff. φησίν, … ἱδρῶτα θεοὶ προπάροιθεν ἔθηκαν ἀθάνατοι, μακρὸς δὲ καὶ ὄρθιος οἶμος ἐς αὐτήν,

719abaşta da sarptır; ama zirveye vardığında, zor da olsa artık kolaydır katlanması."

Kleinias: Güzel söylüyor gibi.

Atinalı: Elbette. Bizi ileri götürecek, kafamda biçimlenmiş bir söz var; onu önünüze koymak istiyorum.

Kleinias: Koy öyleyse.

Atinalı: Kanun koyucuyla konuşarak şöyle diyelim: "Söyle bize, ey kanun koyucu: ne yapmamız ve ne söylememiz gerektiğini bilseydin, bunu da söyleyeceğin açık değil mi?"

719a

καὶ τρηχὺς τὸ πρῶτον· ἐπὴν δʼ εἰς ἄκρον ἵκηαι, ῥηιδίη δὴ ʼπειτα φέρειν, χαλεπή περ ἐοῦσα. Hes. WD 287

ΚΛ. καὶ καλῶς γʼ ἔοικεν λέγοντι.

ΑΘ. πάνυ μὲν οὖν. ὁ δὲ προάγων λόγος ὅ γέ μοι ἀπείργασται, βούλομαι ὑμῖν εἰς τὸ μέσον αὐτὸ θεῖναι.

ΚΛ. τίθει δή.

ΑΘ. λέγωμεν δὴ τῷ νομοθέτῃ διαλεγόμενοι τόδε· εἰπὲ

719bKleinias: Zorunlu olarak.

Atinalı: "Az önce senin, kanun koyucunun şairlere canları ne isterse onu yazma izni vermemesi gerektiğini söylediğini duymadık mı? Çünkü kanunlara aykırı bir şey söyleyip şehre zarar verdiklerini bilemezler."

Kleinias: Doğru söylüyorsun.

Atinalı: Peki şairler adına ona şunları söylesek, söylediklerimiz yerinde olur mu?

Kleinias: Neleri?

719b

ἡμῖν, ὦ νομοθέτα· εἴπερ ὅτι χρὴ πράττειν ἡμᾶς καὶ λέγειν εἰδείης, ἆρα οὐ δῆλον ὅτι καὶ ἂν εἴποις;

ΚΛ. ἀναγκαῖον.

ΑΘ. σμικρῷ μὲν δὴ πρόσθεν ἆρα οὐκ ἠκούσαμέν σου λέγοντος ὡς τὸν νομοθέτην οὐ δεῖ τοῖς ποιηταῖς ἐπιτρέπειν ποιεῖν ὃ ἂν αὐτοῖς ᾖ φίλον; οὐ γὰρ ἂν εἰδεῖεν τί ποτʼ ἐναντίον τοῖς νόμοις ἂν λέγοντες βλάπτοιεν τὴν πόλιν.

ΚΛ. ἀληθῆ μέντοι λέγεις.

ΑΘ. ὑπὲρ δὴ τῶν ποιητῶν εἰ τάδε λέγοιμεν πρὸς αὐτόν, ἆρʼ ἂν τὰ λεχθέντα εἴη μέτρια;

ΚΛ. ποῖα;

719cAtinalı: Şunları: "Ey kanun koyucu, eski bir efsane vardır; biz hep anlatırız, başka herkes de buna katılır: şair Musa'nın üçayağına oturduğunda aklı başında değildir; bir pınar gibi gelene akması için yol verir. Tekhnēsi taklit olduğu için, birbirine zıt durumlardaki insanları canlandırırken çoğu zaman kendisiyle çelişen şeyler söylemek zorunda kalır ve söylenenlerden bunların mı ötekilerin mi doğru olduğunu bilmez.

719c

ΑΘ. τάδε· παλαιὸς μῦθος, ὦ νομοθέτα, ὑπό τε αὐτῶν ἡμῶν ἀεὶ λεγόμενός ἐστιν καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσιν συνδεδογμένος, ὅτι ποιητής, ὁπόταν ἐν τῷ τρίποδι τῆς Μούσης καθίζηται, τότε οὐκ ἔμφρων ἐστίν, οἷον δὲ κρήνη τις τὸ ἐπιὸν ῥεῖν ἑτοίμως ἐᾷ, καὶ τῆς τέχνης οὔσης μιμήσεως ἀναγκάζεται, ἐναντίως ἀλλήλοις ἀνθρώπους ποιῶν διατιθεμένους, ἐναντία λέγειν αὑτῷ πολλάκις, οἶδεν δὲ οὔτʼ εἰ ταῦτα

719dOysa kanun koyucu kanunda bunu yapamaz, bir konuda iki söz söyleyemez; bir konu hakkında daima tek bir söz ortaya koymalıdır. Az önce senin söylediklerinden bak: cenazenin aşırı olanı, eksik olanı ve ölçülü olanı varken sen birini, ortadakini seçip onu buyurdun ve kayıtsız şartsız övdün. Ben ise, servetiyle sivrilmiş bir karım olsa ve şiirde onu gömmemi buyursa, aşırı cenazeyi överdim; cimri ve yoksul bir adam ise yetersizini överdi; mal varlığı ölçülü ve kendisi de ölçülü olan biri de aynı ölçülü cenazeyi överdi.

719d

οὔτʼ εἰ θάτερα ἀληθῆ τῶν λεγομένων. τῷ δὲ νομοθέτῃ τοῦτο οὐκ ἔστι ποιεῖν ἐν τῷ νόμῳ, δύο περὶ ἑνός, ἀλλὰ ἕνα περὶ ἑνὸς ἀεὶ δεῖ λόγον ἀποφαίνεσθαι. σκέψαι δʼ ἐξ αὐτῶν τῶν ὑπὸ σοῦ νυνδὴ λεχθέντων. οὔσης γὰρ ταφῆς τῆς μὲν ὑπερβεβλημένης, τῆς δὲ ἐλλειπούσης, τῆς δὲ μετρίας, τὴν μίαν ἑλόμενος σύ, τὴν μέσην, ταύτην προστάττεις καὶ ἐπῄνεσας ἁπλῶς· ἐγὼ δέ, εἰ μὲν γυνή μοι διαφέρουσα εἴη πλούτῳ καὶ θάπτειν αὑτὴν διακελεύοιτο ἐν τῷ ποιήματι, τὸν ὑπερβάλλοντα

719eAma senin şimdi yaptığın gibi yalnızca 'ölçülü' deyip geçmemen, ölçülünün ne olduğunu ve ne kadar olduğunu söylemen gerekir; yoksa böyle bir sözün kanun olacağını hiç düşünme."

Kleinias: Pek doğru söylüyorsun.

Atinalı: Peki kanunların başına atadığımız kişi kanunların başında böyle hiçbir şey söylemesin de hemen ne yapılması, ne yapılmaması gerektiğini söyleyip cezayla tehdit ederek başka bir kanuna mı geçsin, kanun konanlara hiç teselli ve ikna katmasın mı?

719e

ἂν τάφον ἐπαινοίην, φειδωλὸς δʼ αὖ τις καὶ πένης ἀνὴρ τὸν καταδεᾶ, μέτρον δὲ οὐσίας κεκτημένος καὶ μέτριος αὐτὸς ὢν τὸν αὐτὸν ἂν ἐπαινέσαι. σοὶ δὲ οὐχ οὕτω ῥητέον ὡς νῦν εἶπες μέτριον εἰπών, ἀλλὰ τί τὸ μέτριον καὶ ὁπόσον ῥητέον, ἢ τὸν τοιοῦτον λόγον μήπω σοι διανοοῦ γίγνεσθαι νόμον.

ΚΛ. ἀληθέστατα λέγεις.

ΑΘ. πότερον οὖν ἡμῖν ὁ τεταγμένος ἐπὶ τοῖς νόμοις μηδὲν τοιοῦτον προαγορεύῃ ἐν ἀρχῇ τῶν νόμων, ἀλλʼ εὐθὺς ὃ δεῖ ποιεῖν καὶ μὴ φράζῃ τε, καὶ ἐπαπειλήσας τὴν ζημίαν, ἐπʼ

720aHekimlerden kimi bizi her seferinde şöyle, kimi böyle tedavi eder. Bu iki yolu hatırlayalım; böylece çocukların hekimden kendilerini en yumuşak yolla tedavi etmesini rica etmeleri gibi biz de kanun koyucudan rica edelim. Ne demek istiyoruz? Bazı hekimler vardır, diyoruz, bir de hekimlerin yardımcıları; bunlara da herhalde hekim deriz.

720a

ἄλλον τρέπηται νόμον, παραμυθίας δὲ καὶ πειθοῦς τοῖς νομοθετουμένοις μηδὲ ἓν προσδιδῷ; καθάπερ ἰατρὸς δέ τις, ὁ μὲν οὕτως, ὁ δʼ ἐκείνως ἡμᾶς εἴωθεν ἑκάστοτε θεραπεύειν— ἀναμιμνῃσκώμεθα δὲ τὸν τρόπον ἑκάτερον, ἵνα τοῦ νομοθέτου δεώμεθα, καθάπερ ἰατροῦ δέοιντο ἂν παῖδες τὸν πρᾳότατον αὐτὸν θεραπεύειν τρόπον ἑαυτούς. οἷον δὴ τί λέγομεν; εἰσὶν πού τινες ἰατροί, φαμέν, καί τινες ὑπηρέται τῶν ἰατρῶν, ἰατροὺς δὲ καλοῦμεν δήπου καὶ τούτους.

720bKleinias: Elbette.

Atinalı: Bunlar ister hür ister köle olsunlar, tekhnēlerini efendilerinin buyruğuyla, seyrederek ve deneyimle edinirler, tabiatı inceleyerek değil; oysa hür hekimler tekhnēyi tabiatı inceleyerek kendileri öğrenmiş, kendi çocuklarına da öyle öğretirler. Bunların hekim denenlerin iki türü olduğunu kabul eder misin?

Kleinias: Nasıl etmem?

Atinalı: Peki şunu da fark ediyor musun: şehirlerde hastalar hem köle hem hür olduğu için köleleri çoğunlukla köleler tedavi eder, ya dolaşarak ya muayenehanelerde bekleyerek. Böyle hekimlerden hiçbiri hizmetkârların her birinin hastalığı hakkında bir açıklama yapmaz ya da açıklama dinlemez. Deneyime dayanarak kendisine doğru görünen şeyi, sanki kesin biliyormuş gibi, bir tiran gibi küstahça buyurur; sonra fırlayıp başka bir hasta hizmetkâra gider ve böylece efendiyi hastalarla uğraşma yükünden kurtarır.

720b

ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.

ΑΘ. ἐάντε γε ἐλεύθεροι ὦσιν ἐάντε δοῦλοι, κατʼ ἐπίταξιν δὲ τῶν δεσποτῶν καὶ θεωρίαν καὶ κατʼ ἐμπειρίαν τὴν τέχνην κτῶνται, κατὰ φύσιν δὲ μή, καθάπερ οἱ ἐλεύθεροι αὐτοί τε μεμαθήκασιν οὕτω τούς τε αὑτῶν διδάσκουσι παῖδας. θείης ἂν ταῦτα δύο γένη τῶν καλουμένων ἰατρῶν;

ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;

ΑΘ. ἆρʼ οὖν καὶ συννοεῖς ὅτι, δούλων καὶ ἐλευθέρων

720c

ὄντων τῶν καμνόντων ἐν ταῖς πόλεσι, τοὺς μὲν δούλους σχεδόν τι οἱ δοῦλοι τὰ πολλὰ ἰατρεύουσιν περιτρέχοντες καὶ ἐν τοῖς ἰατρείοις περιμένοντες, καὶ οὔτε τινὰ λόγον ἑκάστου πέρι νοσήματος ἑκάστου τῶν οἰκετῶν οὐδεὶς τῶν τοιούτων ἰατρῶν δίδωσιν οὐδʼ ἀποδέχεται, προστάξας δʼ αὐτῷ τὰ δόξαντα ἐξ ἐμπειρίας, ὡς ἀκριβῶς εἰδώς, καθάπερ τύραννος αὐθαδῶς, οἴχεται ἀποπηδήσας πρὸς ἄλλον κάμνοντα οἰκέτην, καὶ ῥᾳστώνην οὕτω τῷ δεσπότῃ παρασκευάζει τῶν καμνόντων

720dHür hekim ise çoğunlukla hürlerin hastalıklarını tedavi eder ve gözetir. Bunları baştan ve tabiata uygun olarak inceler, hastanın kendisiyle ve dostlarıyla konuşur; bir yandan hastalardan bir şeyler öğrenir, bir yandan da elinden geldiğince hastanın kendisine bilgi verir. Onu bir şekilde ikna etmeden bir şey buyurmaz; ikna yoluyla hastayı her seferinde yumuşatıp hazırlayarak, sağlığa götürüp işini tamamlamaya çalışır.

720d

τῆς ἐπιμελείας· ὁ δὲ ἐλεύθερος ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τὰ τῶν ἐλευθέρων νοσήματα θεραπεύει τε καὶ ἐπισκοπεῖ, καὶ ταῦτα ἐξετάζων ἀπʼ ἀρχῆς καὶ κατὰ φύσιν, τῷ κάμνοντι κοινούμενος αὐτῷ τε καὶ τοῖς φίλοις, ἅμα μὲν αὐτὸς μανθάνει τι παρὰ τῶν νοσούντων, ἅμα δὲ καὶ καθʼ ὅσον οἷός τέ ἐστιν, διδάσκει τὸν ἀσθενοῦντα αὐτόν, καὶ οὐ πρότερον ἐπέταξεν πρὶν ἄν πῃ συμπείσῃ, τότε δὲ μετὰ πειθοῦς ἡμερούμενον ἀεὶ

720eHekim tedavi ederken, beden eğitmeni de çalıştırırken hangisi daha iyidir: tek bir güçü iki yoldan kullanan mı, yoksa tek yoldan, ikisinin daha kötüsü ve daha kaba olanıyla iş gören mi?

Kleinias: İki yoldan olan çok daha üstündür, yabancı.

Atinalı: İstersen bu iki yollu ve tek yollu yöntemi kanun koymanın kendisinde de seyredelim mi?

Kleinias: Nasıl istemem?

Atinalı: Haydi, tanrılar aşkına, kanun koyucu ilk olarak hangi kanunu koyar? Tabiata uygun olarak, şehirler için ilk başlangıç olan doğuma dair kuralları düzenlemekle başlamaz mı?

720e

παρασκευάζων τὸν κάμνοντα, εἰς τὴν ὑγίειαν ἄγων, ἀποτελεῖν πειρᾶται; πότερον οὕτως ἢ ἐκείνως ἰατρός τε ἰώμενος ἀμείνων καὶ γυμναστὴς γυμνάζων· διχῇ τὴν μίαν ἀποτελῶν δύναμιν, ἢ μοναχῇ καὶ κατὰ τὸ χεῖρον τοῖν δυοῖν καὶ ἀγριώτερον ἀπεργαζόμενος;

ΚΛ. πολύ που διαφέρον, ὦ ξένε, τὸ διπλῇ.

ΑΘ. βούλει δὴ καὶ θεασώμεθα τὸ διπλοῦν τοῦτο καὶ ἁπλοῦν ἐν ταῖς νομοθεσίαις αὐταῖς γιγνόμενον;

ΚΛ. πῶς γὰρ οὐ βούλομαι;

ΑΘ. φέρε δὴ πρὸς θεῶν, τίνʼ ἄρα πρῶτον νόμον θεῖτʼ ἂν ὁ νομοθέτης; ἆρʼ οὐ κατὰ φύσιν τὴν περὶ γενέσεως ἀρχὴν

721aKleinias: Elbette.

Atinalı: Bütün şehirlerde doğumların başlangıcı evlilikteki birleşme ve ortaklık değil midir?

Kleinias: Nasıl olmasın?

Atinalı: Öyleyse evlilik kanunları ilk olarak konursa, her şehirde doğruluk bakımından güzel konmuş olacak gibi görünüyor.

Kleinias: Tamamen öyle.

Atinalı: Önce tek yollu kanunu söyleyelim; belki şöyle olur:

721a

πρώτην πόλεων πέρι κατακοσμήσει ταῖς τάξεσιν;

ΚΛ. τί μήν;

ΑΘ. ἀρχὴ δʼ ἐστὶ τῶν γενέσεων πάσαις πόλεσιν ἆρʼ οὐχ ἡ τῶν γάμων σύμμειξις καὶ κοινωνία;

ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;

ΑΘ. γαμικοὶ δὴ νόμοι πρῶτοι κινδυνεύουσιν τιθέμενοι καλῶς ἂν τίθεσθαι πρὸς ὀρθότητα πάσῃ πόλει.

ΚΛ. παντάπασι μὲν οὖν.

ΑΘ. λέγωμεν δὴ πρῶτον τὸν ἁπλοῦν, ἔχοι δʼ ἄν πως ἴσως ὧδε—

721b"Kişi otuz yaşına gelince otuz beş yaşına kadar evlenmelidir; evlenmezse para cezası ve şerefsizlikle cezalandırılmalıdır: şu kadar ve şu kadar para cezası, şöyle ve şöyle bir şerefsizlik."

Evlilik hakkında tek yollu kanun böyle bir şey olsun; iki yollusu ise şudur:

"Kişi otuz yaşına gelince otuz beş yaşına kadar evlenmelidir; şunu düşünerek: insan soyu bir bakıma tabiatça ölümsüzlükten pay almıştır; her insanın tabiatı gereği bunu her bakımdan arzulaması da bundandır.

721b

γαμεῖν δέ, ἐπειδὰν ἐτῶν ᾖ τις τριάκοντα, μέχρι ἐτῶν πέντε καὶ τριάκοντα, εἰ δὲ μή, ζημιοῦσθαι χρήμασίν τε καὶ ἀτιμίᾳ, χρήμασι μὲν τόσοις καὶ τόσοις, τῇ καὶ τῇ δὲ ἀτιμίᾳ.

ὁ μὲν ἁπλοῦς ἔστω τις τοιοῦτος περὶ γάμων, ὁ δὲ διπλοῦς ὅδε—

γαμεῖν δέ, ἐπειδὰν ἐτῶν ᾖ τις τριάκοντα, μέχρι τῶν πέντε καὶ τριάκοντα, διανοηθέντα ὡς ἔστιν ᾗ τὸ ἀνθρώπινον γένος φύσει τινὶ μετείληφεν ἀθανασίας, οὗ καὶ πέφυκεν ἐπιθυμίαν

721cÇünkü ün kazanmak ve öldükten sonra adsız kalmamak bunun arzusudur. İnsan soyu bütün zamanla birlikte doğmuştur; zamanı baştan sona izler ve izleyecektir. Bu yolla ölümsüzdür: çocuklarının çocuklarını geride bırakarak hep aynı ve tek kalır, doğum yoluyla ölümsüzlükten pay alır. Kendini isteyerek bundan yoksun bırakmak hiçbir zaman dine uygun değildir; çocuklarını ve karısını ihmal eden de kendini bilerek bundan yoksun bırakır. Kanuna uyan cezasız kurtulur; uymayan, otuz beş yaşına geldiği hâlde evlenmeyen ise her yıl şu kadar ve şu kadar para cezası ödesin, bekârlık ona kazanç ve rahatlık getiriyor gibi görünmesin; şehirde gençlerin her seferinde kendilerinden yaşlılara gösterdiği saygılardan da pay almasın."

721c

ἴσχειν πᾶς πᾶσαν· τὸ γὰρ γενέσθαι κλεινὸν καὶ μὴ ἀνώνυμον κεῖσθαι τετελευτηκότα τοῦ τοιούτου ἐστὶν ἐπιθυμία. γένος οὖν ἀνθρώπων ἐστίν τι συμφυὲς τοῦ παντὸς χρόνου, ὃ διὰ τέλους αὐτῷ συνέπεται καὶ συνέψεται, τούτῳ τῷ τρόπῳ ἀθάνατον ὄν, τῷ παῖδας παίδων καταλειπόμενον, ταὐτὸν καὶ ἓν ὂν ἀεί, γενέσει τῆς ἀθανασίας μετειληφέναι· τούτου δὴ ἀποστερεῖν ἑκόντα ἑαυτὸν οὐδέποτε ὅσιον, ἐκ προνοίας δὲ ἀποστερεῖ ὃς ἂν παίδων καὶ γυναικὸς ἀμελῇ. πειθόμενος

721dBu kanunu ötekinin yanında dinleyen biri, her bir kanun hakkında şunu düşünebilir: kanunlar hem ikna edip hem tehdit ettikleri için uzunlukça en az iki katı mı olmalı, yoksa yalnızca tehdide başvurarak kısa mı kalmalı?

721d

μὲν οὖν τῷ νόμῳ ἀζήμιος ἀπαλλάττοιτο ἄν, μὴ πειθόμενος δὲ αὖ, μηδὲ γαμῶν ἔτη τριάκοντα γεγονὼς καὶ πέντε, ζημιούσθω μὲν κατʼ ἐνιαυτὸν τόσῳ καὶ τόσῳ, ἵνα μὴ δοκῇ τὴν μοναυλίαν οἱ κέρδος καὶ ῥᾳστώνην φέρειν, καὶ μὴ μετεχέτω δὲ τιμῶν ὧν ἂν οἱ νεώτεροι ἐν τῇ πόλει τοὺς πρεσβυτέρους αὑτῶν τιμῶσιν ἑκάστοτε.

τοῦτον δὴ παρʼ ἐκεῖνον τὸν νόμον ἀκούσαντα ἔξεστιν περὶ ἑνὸς ἑκάστου διανοηθῆναι, πότερον αὐτοὺς διπλοῦς οὕτω

721eMegillos: Lakon tarzına göre, yabancı, her zaman kısa olanı yeğlemek gerekir. Ama bu yazılardan hangisinin şehrimde yazılı olarak konmasını istediğime beni hakem yapsalar, uzun olanı seçerdim; bu örneğe göre her kanun için de, iki türü olsa, aynı şeyi seçerdim.

721e

δεῖ γίγνεσθαι τῷ μήκει τὸ σμικρότατον, διὰ τὸ πείθειν τε ἅμα καὶ ἀπειλεῖν, ἢ τῷ ἀπειλεῖν μόνον χρωμένους ἁπλοῦς γίγνεσθαι τοῖς μήκεσιν.

ΜΕ. πρὸς μὲν τοῦ Λακωνικοῦ τρόπου, ὦ ξένε, τὸ τὰ βραχύτερα ἀεὶ προτιμᾶν· τούτων μὴν τῶν γραμμάτων εἴ τις κριτὴν ἐμὲ κελεύοι γίγνεσθαι πότερα βουλοίμην ἂν ἐν τῇ πόλει μοι γεγραμμένα τεθῆναι, τὰ μακρότερʼ ἂν ἑλοίμην,

722aAma şimdi konulan kanunların bu Kleinias'ın da hoşuna gitmesi gerekir; çünkü bu kanunları kullanmayı düşünen şehir onun şehridir.

Kleinias: Güzel söyledin, Megillos.

Atinalı: Uzun ya da kısa yazılar üzerine konuşmak pek saflık olur; çünkü sanırım en kısa ya da en uzun olanı değil, en iyi olanı değerli saymak gerekir. Az önce söylenen kanunlar arasındaki fark, kullanışlarının değeri bakımından yalnızca iki kat değildir; az önce dendiği gibi, iki tür hekim örneği pek yerinde verildi.

722a

καὶ δὴ καὶ περὶ παντὸς νόμου κατὰ τοῦτο τὸ παράδειγμα, εἰ γίγνοιτο ἑκάτερα, ταὐτὸν τοῦτʼ ἂν αἱροίμην. οὐ μὴν ἀλλά που καὶ Κλεινίᾳ τῷδʼ ἀρέσκειν δεῖ τὰ νῦν νομοθετούμενα· τούτου γὰρ ἡ πόλις ἡ νῦν τοῖς τοιούτοις νόμοις χρῆσθαι διανοουμένη.

ΚΛ. καλῶς γʼ, ὦ Μέγιλλε, εἶπες.

ΑΘ. τὸ μὲν οὖν περὶ πολλῶν ἢ ὀλίγων γραμμάτων ποιήσασθαι τὸν λόγον λίαν εὔηθες—τὰ γὰρ οἶμαι βέλτιστα,

722bKanun koyucular arasında hiç kimse buna kafa yormamış görünüyor: kanun koymada iki aracı, iknayı ve zorlamayı, terbiyeden yoksun kalabalığa karşı mümkün olduğunca kullanmak mümkünken yalnızca birini kullanıyorlar.

722b

ἀλλʼ οὐ τὰ βραχύτατα οὐδὲ τὰ μήκη τιμητέον—τὰ δʼ ἐν τοῖς νυνδὴ νόμοις ῥηθεῖσιν οὐ διπλῷ θάτερα τῶν ἑτέρων διάφορα μόνον εἰς ἀρετὴν τῆς χρείας, ἀλλʼ ὅπερ ἐρρήθη νυνδή, τὸ τῶν διττῶν ἰατρῶν γένος ὀρθότατα παρετέθη. πρὸς τοῦτο δὲ οὐδεὶς ἔοικε διανοηθῆναι πώποτε τῶν νομοθετῶν, ὡς ἐξὸν δυοῖν χρῆσθαι πρὸς τὰς νομοθεσίας, πειθοῖ καὶ βίᾳ, καθʼ ὅσον οἷόν τε ἐπὶ τὸν ἄπειρον παιδείας ὄχλον, τῷ ἑτέρῳ χρῶνται

722cÇünkü ikna ile mücadeleyi karıştırarak kanun koymuyorlar, yalnızca katıksız zorlamayla koyuyorlar. Ben ise, ey bahtiyarlar, kanunlar hakkında olması gereken ama bugün hiçbir yerde olmayan üçüncü bir şey daha görüyorum.

Kleinias: Neyi kastediyorsun?

Atinalı: Şimdi konuştuklarımızdan bir tanrının yönlendirmesiyle doğmuş bir şeyi. Kanunlar hakkında konuşmaya başladığımızdan beri sabahtan öğleye geldik ve şu pek güzel dinlenme yerine vardık; kanunlardan başka hiçbir şey konuşmadık. Ama bana öyle geliyor ki kanunları ancak şimdi söylemeye başlıyoruz; öncekilerin hepsi kanunların girişleriydi.

722c

μόνον· οὐ γὰρ πειθοῖ κεραννύντες τὴν μάχην νομοθετοῦσιν, ἀλλʼ ἀκράτῳ μόνον τῇ βίᾳ. ἐγὼ δʼ, ὦ μακάριοι, καὶ τρίτον ἔτι περὶ τοὺς νόμους ὁρῶ γίγνεσθαι δέον, οὐδαμῇ τὰ νῦν γιγνόμενον.

ΚΛ. τὸ ποῖον δὴ λέγεις;

ΑΘ. ἐξ αὐτῶν ὧν νυν⟨δὴ⟩ διειλέγμεθα ἡμεῖς κατὰ θεόν τινα γεγονός. σχεδὸν γὰρ ἐξ ὅσου περὶ τῶν νόμων ἤργμεθα λέγειν, ἐξ ἑωθινοῦ μεσημβρία τε γέγονε καὶ ἐν ταύτῃ παγκάλῃ ἀναπαύλῃ τινὶ γεγόναμεν, οὐδὲν ἀλλʼ ἢ περὶ νόμων διαλεγόμενοι,

722dBunu neden söyledim? Şunu söylemek istedim: bütün sözlerin ve sesin katıldığı her şeyin girişleri, adeta ısınma hareketleri vardır; bunlar tamamlanacak olan şey için yararlı, tekhnēye dayanan bir hazırlık içerir. Kitharaya eşlik eden şarkılarda "kanun" (nomos) denen parçaların ve her türlü mûsikînin önünde şaşılacak bir özenle hazırlanmış girişler bulunur.

722d

νόμους δὲ ἄρτι μοι δοκοῦμεν λέγειν ἄρχεσθαι, τὰ δʼ ἔμπροσθεν ἦν πάντα ἡμῖν προοίμια νόμων. τί δὲ ταῦτʼ εἴρηκα; τόδε εἰπεῖν βουληθείς, ὅτι λόγων πάντων καὶ ὅσων φωνὴ κεκοινώνηκεν προοίμιά τέ ἐστιν καὶ σχεδὸν οἷόν τινες ἀνακινήσεις, ἔχουσαί τινα ἔντεχνον ἐπιχείρησιν χρήσιμον πρὸς τὸ μέλλον περαίνεσθαι. καὶ δή που κιθαρῳδικῆς ᾠδῆς λεγομένων νόμων καὶ πάσης μούσης προοίμια θαυμαστῶς

722eOysa gerçek kanunlara, siyasi dediğimiz kanunlara hiç kimse ne bir giriş söylemiş ne de bir giriş yazıp ortaya çıkarmıştır; sanki tabiatça böyle bir şey yokmuş gibi. Ama şimdiki sohbetimiz bana öyle geliyor ki böyle bir şeyin var olduğunu gösteriyor. Az önce söylediğim iki yollu kanunlar da bana basitçe iki yollu değil, iki ayrı şey gibi göründü: kanun ve kanunun girişi. Hür olmayan dediğimiz hekimlerin buyruklarına benzettiğimiz tiranca buyruk katıksız kanundur; ondan önce söylenen ve bu arkadaşın ikna edici dediği kısım ise gerçekten ikna edicidir, ama sözlerdeki girişin işlevini görür.

722e

ἐσπουδασμένα πρόκειται· τῶν δὲ ὄντως νόμων ὄντων, οὓς δὴ πολιτικοὺς εἶναί φαμεν, οὐδεὶς πώποτε οὔτʼ εἶπέ τι προοίμιον οὔτε συνθέτης γενόμενος ἐξήνεγκεν εἰς τὸ φῶς, ὡς οὐκ ὄντος φύσει. ἡμῖν δὲ ἡ νῦν διατριβὴ γεγονυῖα, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, σημαίνει ὡς ὄντος, οἵ τέ γε δὴ διπλοῖ ἔδοξαν νυνδή μοι λεχθέντες νόμοι οὐκ εἶναι ἁπλῶς οὕτω πως διπλοῖ, ἀλλὰ δύο μέν τινε, νόμος τε καὶ προοίμιον τοῦ νόμου·

ΑΘ. ὃ δὴ τυραννικὸν ἐπίταγμα ἀπεικασθὲν ἐρρήθη τοῖς ἐπιτάγμασιν τοῖς

723aÇünkü kanun koyucunun kanunu söylediği kişi buyruğu, yani kanunu iyi niyetle ve bu iyi niyet sayesinde daha kolay öğrenerek kabul etsin diye, ikna eden kişinin bütün bu sözü söylediğini düşündüm. Bu yüzden benim sözüme göre buna kanunun sözü değil, girişi demek doğru olur.

723a

τῶν ἰατρῶν οὓς εἴπομεν ἀνελευθέρους, τοῦτʼ εἶναι νόμος ἄκρατος, τὸ δὲ πρὸ τούτου ῥηθέν, πειστικὸν λεχθὲν ὑπὸ τοῦδε, ὄντως μὲν εἶναι πειστικόν, προοιμίου μὴν τοῦ περὶ λόγους δύναμιν ἔχειν. ἵνα γὰρ εὐμενῶς, καὶ διὰ τὴν εὐμένειαν εὐμαθέστερον, τὴν ἐπίταξιν, ὃ δή ἐστιν ὁ νόμος, δέξηται ᾧ τὸν νόμον ὁ νομοθέτης λέγει, τούτου χάριν εἰρῆσθαί μοι κατεφάνη πᾶς ὁ λόγος οὗτος, ὃν πείθων εἶπεν ὁ λέγων· διὸ δὴ κατά

723bBunu söyledikten sonra ardından ne söylemek isterdim? Şunu: kanun koyucu her zaman bütün kanunların önüne ve her birinin önüne giriş koymalı, onları girişsiz bırakmamalıdır; böylece kanunlar, az önce söylenen iki kanun birbirinden ne kadar farklıysa kendi hâllerinden o kadar farklı olacaktır.

Kleinias: Ben olsam, bu işleri bilen birine başka türlü kanun koymasını önermezdim.

723b

γε τὸν ἐμὸν λόγον τοῦτʼ αὐτό, προοίμιον, ἀλλʼ οὐ λόγος ἂν ὀρθῶς προσαγορεύοιτο εἶναι τοῦ νόμου. ταῦτʼ οὖν εἰπών, τί τὸ μετὰ τοῦτο ἄν μοι βουληθείην εἰρῆσθαι; τόδε, ὡς τὸν νομοθέτην πρὸ πάντων τε ἀεὶ τῶν νόμων χρεών ἐστιν μὴ ἀμοίρους αὐτοὺς προοιμίων ποιεῖν καὶ καθʼ ἕκαστον, ᾗ διοίσουσιν ἑαυτῶν ὅσον νυνδὴ τὼ λεχθέντε διηνεγκάτην.

ΚΛ. τό γʼ ἐμὸν οὐκ ἂν ἄλλως νομοθετεῖν διακελεύοιτο ἡμῖν τὸν τούτων ἐπιστήμονα.

723cAtinalı: Kleinias, bana öyle geliyor ki şu kadarını güzel söylüyorsun: bütün kanunların girişleri vardır ve her kanun koymaya başlarken bütün sözün önüne her birine tabiatça uygun girişi koymak gerekir. Çünkü bundan sonra söylenecek şey küçük değildir; bunların açıkça akılda kalması ya da kalmaması arasında da az fark yoktur. Ama büyük denen ve küçük denen kanunlar için aynı şekilde giriş yapılmasını buyursaydık, doğru söylemiş olmazdık. Çünkü her şarkıda ve her sözde bunu yapmak gerekmez; gerçi hepsinin tabiatça girişi vardır, ama hepsinde kullanmak gerekmez. Bunu her seferinde hatibe, şarkıcıya ve kanun koyucuya bırakmak gerekir.

723c

ΑΘ. καλῶς μὲν τοίνυν, ὦ Κλεινία, δοκεῖς μοι τό γε τοσοῦτον λέγειν, ὅτι πᾶσίν γε νόμοις ἔστιν προοίμια καὶ ὅτι πάσης ἀρχόμενον νομοθεσίας χρὴ προτιθέναι παντὸς τοῦ λόγου τὸ πεφυκὸς προοίμιον ἑκάστοις—οὐ γὰρ σμικρὸν τὸ μετὰ τοῦτό ἐστιν ῥηθησόμενον, οὐδʼ ὀλίγον διαφέρον ἢ σαφῶς ἢ μὴ σαφῶς αὐτὰ μνημονεύεσθαι—τὸ μέντοι μεγάλων πέρι λεγομένων νόμων καὶ σμικρῶν εἰ ὁμοίως προοιμιάζεσθαι προστάττοιμεν, οὐκ ἂν ὀρθῶς λέγοιμεν. οὐδὲ γὰρ ᾄσματος

723dKleinias: Bana pek doğru söylüyor gibi geliyorsun. Ama yabancı, artık gecikmeyle daha fazla vakit geçirmeyelim; söze geri dönelim ve, istersen, o zaman giriş olarak söylemediğin şeylerden başlayalım. Oyun oynayanların dediği gibi "ikinci deneme daha iyi olur" diyerek baştan yeniden ele alalım; bu kez rastgele bir söz değil de bir giriş tamamlıyormuş gibi. Giriş yaptığımızı kabul ederek onlara yeniden başlayalım.

723d

οὐδὲ λόγου παντὸς δεῖ τὸ τοιοῦτον δρᾶν—καίτοι πέφυκέν γε εἶναι πᾶσιν, ἀλλʼ οὐ χρηστέον ἅπασιν—αὐτῷ δὲ τῷ τε ῥήτορι καὶ τῷ μελῳδῷ καὶ νομοθέτῃ τὸ τοιοῦτον ἑκάστοτε ἐπιτρεπτέον.

ΚΛ. ἀληθέστατα δοκεῖς μοι λέγειν. ἀλλὰ δὴ μηκέτʼ, ὦ ξένε, διατριβὴν πλείω τῆς μελλήσεως ποιώμεθα, ἐπὶ δὲ τὸν λόγον ἐπανέλθωμεν καὶ ἀπʼ ἐκείνων ἀρχώμεθα, εἴ σοι φίλον, ὧν οὐχ ὡς προοιμιαζόμενος εἶπες τότε. πάλιν οὖν, οἷόν

723eTanrılara saygı ve atalara hizmet hakkında az önce söylenenler yeterli; sıradakileri söylemeye çalışalım, ta ki bütün giriş sana yeterince söylenmiş gibi görünene kadar. Ondan sonra da kanunların kendilerini anlatırsın.

723e

φασιν οἱ παίζοντες, ἀμεινόνων ἐξ ἀρχῆς δευτέρων ἐπαναπολήσωμεν, ὡς προοίμιον ἀλλʼ οὐ τὸν τυχόντα λόγον περαίνοντες, καθάπερ ἄρτι· λάβωμεν δʼ αὐτῶν ἀρχὴν ὁμολογοῦντες προοιμιάζεσθαι. καὶ τὰ μὲν περὶ θεῶν τιμῆς προγόνων τε θεραπείας, καὶ τὰ νυνδὴ λεχθέντα ἱκανά· τὰ δʼ ἑξῆς πειρώμεθα λέγειν, μέχριπερ ἄν σοι πᾶν τὸ προοίμιον ἱκανῶς εἰρῆσθαι δοκῇ. μετὰ δὲ τοῦτο ἤδη τοὺς νόμους αὐτοὺς διέξει λέγων.

724aAtinalı: Öyleyse tanrılar, tanrılardan sonra gelenler, yaşayan ve ölmüş ana babalar hakkında o zaman yeterince giriş yaptık, şimdi dediğimiz gibi; bu türden geriye kalanı da şimdi gün ışığına çıkarmamı istiyorsun gibi görünüyor.

Kleinias: Tamamen öyle.

Atinalı: Bundan sonra, insanların kendi psykhēleri, bedenleri ve mal varlıkları hakkında neye ciddiyet gösterip neyi gevşek tutmaları gerektiğini birlikte düşünmek, hem konuşanın hem dinleyenlerin elinden geldiğince terbiyeye ulaşması için uygun ve en ortak şeydir. Öyleyse bunlardan sonra gerçekten söylenmesi ve dinlenmesi gereken bunlardır.

724a

ΑΘ. οὐκοῦν περὶ θεῶν μὲν καὶ τῶν μετὰ θεοὺς καὶ γονέων ζώντων τε πέρι καὶ τελευτησάντων τότε ἱκανῶς προοιμιασάμεθα, ὡς νῦν λέγομεν· τὸ δὲ ἀπολειπόμενον ἔτι τοῦ τοιούτου φαίνῃ μοι σὺ διακελεύεσθαι τὰ νῦν οἷον πρὸς τὸ φῶς ἐπανάγειν.

ΚΛ. παντάπασι μὲν οὖν.

ΑΘ. ἀλλὰ μὴν μετά γε τὰ τοιαῦτα, ὡς χρὴ τὰ περὶ τὰς αὑτῶν ψυχὰς καὶ τὰ σώματα καὶ τὰς οὐσίας σπουδῆς

724bKleinias: Pek doğru söylüyorsun.

724b

τε πέρι καὶ ἀνέσεως ἴσχειν, προσῆκόν τʼ ἐστὶ καὶ κοινότατον ἀναπεμπαζομένους τόν τε λέγοντα καὶ τοὺς ἀκούοντας παιδείας γίγνεσθαι κατὰ δύναμιν ἐπηβόλους· ταῦτʼ οὖν ἡμῖν αὐτὰ μετʼ ἐκεῖνα ὄντως ἐστὶν ῥητέα τε καὶ ἀκουστέα.

ΚΛ. ὀρθότατα λέγεις.

Çeviri değerlendirmesi

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…