II. Kitap
652aAtinalı: Bundan sonra, görünüşe göre, bu konuda şunu incelemek gerekiyor: şarap başındaki birlikteliğin doğru kullanımında yalnızca tabiatlarımızın nasıl olduğunu görmek gibi bir iyilik mi vardır, yoksa büyük bir gayrete değer ölçüde bir fayda da mı? Ne diyoruz? Var; söz bunu göstermek istiyor gibi. Nerede ve nasıl olduğunu ise dikkatle dinleyelim, ki söz bizi bir yerde ayağımızdan çelmesin.
ΑΘ. τὸ δὴ μετὰ τοῦτο, ὡς ἔοικε, σκεπτέον ἐκεῖνο περὶ αὐτῶν, πότερα τοῦτο μόνον ἀγαθὸν ἔχει, τὸ κατιδεῖν πῶς ἔχομεν τὰς φύσεις, ἢ καί τι μέγεθος ὠφελίας ἄξιον πολλῆς σπουδῆς ἔνεστʼ ἐν τῇ κατʼ ὀρθὸν χρείᾳ τῆς ἐν οἴνῳ συνουσίας. τί οὖν δὴ λέγομεν; ἔνεσθʼ, ὡς ὁ λόγος ἔοικεν βούλεσθαι σημαίνειν· ὅπῃ δὲ καὶ ὅπως, ἀκούωμεν προσέχοντες
652bKleinias: Söyle öyleyse.
Atinalı: Doğru terbiye dediğimiz şeyin ne olduğunu yeniden hatırlamak istiyorum.
τὸν νοῦν, μή πῃ παραποδισθῶμεν ὑπʼ αὐτοῦ.
ΚΛ. λέγʼ οὖν.
ΑΘ. ἀναμνησθῆναι τοίνυν ἔγωγε πάλιν ἐπιθυμῶ τί ποτε
653aÇünkü şimdi tahmin ettiğim kadarıyla terbiyenin selameti, bu uğraşın güzelce doğru yürütülmesine bağlıdır.
Kleinias: Büyük bir söz söylüyorsun.
Atinalı: Şunu söylüyorum: çocukların ilk çocuksu hissi haz ve acıdır; aretē ve kötülük psykhēye ilk önce bunlarda gelir. Phronēsis ve sağlam doğru kanaatler ise, yaşlılıkta bile kendisine gelen kişi için bir mutluluktur; bunlara ve bunların içerdiği bütün iyiliklere sahip olan insan kusursuz bir insandır.
λέγομεν ἡμῖν εἶναι τὴν ὀρθὴν παιδείαν. τούτου γάρ, ὥς γε ἐγὼ τοπάζω τὰ νῦν, ἔστιν ἐν τῷ ἐπιτηδεύματι τούτῳ καλῶς κατορθουμένῳ σωτηρία.
ΚΛ. μέγα λέγεις.
ΑΘ. λέγω τοίνυν τῶν παίδων παιδικὴν εἶναι πρώτην αἴσθησιν ἡδονὴν καὶ λύπην, καὶ ἐν οἷς ἀρετὴ ψυχῇ καὶ κακία παραγίγνεται πρῶτον, ταῦτʼ εἶναι, φρόνησιν δὲ καὶ ἀληθεῖς δόξας βεβαίους εὐτυχὲς ὅτῳ καὶ πρὸς τὸ γῆρας παρεγένετο· τέλεος δʼ οὖν ἔστʼ ἄνθρωπος ταῦτα καὶ τὰ ἐν
653bTerbiye dediğim, çocuklara ilk gelen aretēdir. Haz ve sevgi, acı ve nefret, henüz logosla kavrayamayan çocukların psykhēlerine doğru biçimde yerleşir; çocuklar logosu kavradıklarında da, uygun alışkanlıklarla doğru biçimde alıştırılmış oldukları için bunlar logosla uyuşur. İşte bu uyumun bütünü aretēdir. Onun hazlar ve acılar bakımından doğru yetiştirilmiş kısmını, yani en başından sonuna kadar nefret edilmesi gerekenden nefret edip sevilmesi gerekeni sevecek şekilde yetiştirilmiş kısmını konuşmamızda ayırıp terbiye diye adlandırırsan, bence doğru adlandırmış olursun.
τούτοις πάντα κεκτημένος ἀγαθά. παιδείαν δὴ λέγω τὴν παραγιγνομένην πρῶτον παισὶν ἀρετήν· ἡδονὴ δὴ καὶ φιλία καὶ λύπη καὶ μῖσος ἂν ὀρθῶς ἐν ψυχαῖς ἐγγίγνωνται μήπω δυναμένων λόγῳ λαμβάνειν, λαβόντων δὲ τὸν λόγον, συμφωνήσωσι τῷ λόγῳ ὀρθῶς εἰθίσθαι ὑπὸ τῶν προσηκόντων ἐθῶν, αὕτη ʼσθʼ ἡ συμφωνία σύμπασα μὲν ἀρετή, τὸ δὲ περὶ τὰς ἡδονὰς καὶ λύπας τεθραμμένον αὐτῆς ὀρθῶς ὥστε
653cKleinias: Yabancı, terbiye hakkında hem önceden söylediklerin hem şimdi söylediklerin bize doğru görünüyor.
Atinalı: Güzel. Doğru yetiştirilmiş hazlar ve acılar olan bu terbiyeler, insanlarda ömür boyunca pek çok bakımdan gevşer ve bozulur. Tanrılar da tabiatı gereği zahmet çeken insan soyuna acıyıp onlara zahmetlerinden dinlenmek için tanrılara adanan bayramların nöbetleşmesini koydular; onlara bayram arkadaşı olarak Musaları, Musaların önderi Apollon'u ve Dionysos'u verdiler, ki insanlar bayramlarda tanrılarla birlikte gördükleri bu yetiştirme sayesinde kendilerini yeniden düzeltsinler.
μισεῖν μὲν ἃ χρὴ μισεῖν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς μέχρι τέλους, στέργειν δὲ ἃ χρὴ στέργειν, τοῦτʼ αὐτὸ ἀποτεμὼν τῷ λόγῳ καὶ παιδείαν προσαγορεύων, κατά γε τὴν ἐμὴν ὀρθῶς ἂν προσαγορεύοις.
ΚΛ. καὶ γάρ, ὦ ξένε, ἡμῖν καὶ τὰ πρότερον ὀρθῶς σοι παιδείας πέρι καὶ τὰ νῦν εἰρῆσθαι δοκεῖ.
ΑΘ. καλῶς τοίνυν. τούτων γὰρ δὴ τῶν ὀρθῶς τεθραμμένων ἡδονῶν καὶ λυπῶν παιδειῶν οὐσῶν χαλᾶται τοῖς ἀνθρώποις καὶ διαφθείρεται κατὰ πολλὰ ἐν τῷ βίῳ, θεοὶ
653dŞimdi bize okunan bu sözün tabiata göre doğru olup olmadığına bakmak gerekir. Söz diyor ki her genç, deyim yerindeyse, bedeniyle de sesiyle de sakin duramaz; hep hareket etmek ve ses çıkarmak ister: kimi sıçrar ve hoplar, sanki hazla dans edip oynar, kimi de her türlü sesi çıkarır.
δὲ οἰκτίραντες τὸ τῶν ἀνθρώπων ἐπίπονον πεφυκὸς γένος, ἀναπαύλας τε αὐτοῖς τῶν πόνων ἐτάξαντο τὰς τῶν ἑορτῶν ἀμοιβὰς τοῖς θεοῖς, καὶ μούσας Ἀπόλλωνά τε μουσηγέτην καὶ Διόνυσον συνεορταστὰς ἔδοσαν, ἵνʼ ἐπανορθῶνται, τάς τε τροφὰς γενομένας ἐν ταῖς ἑορταῖς μετὰ θεῶν. ὁρᾶν ἃ χρὴ πότερον ἀληθὴς ἡμῖν κατὰ φύσιν ὁ λόγος ὑμνεῖται τὰ νῦν, ἢ πῶς. φησὶν δὲ τὸ νέον ἅπαν ὡς ἔπος εἰπεῖν τοῖς τε σώμασι καὶ ταῖς φωναῖς ἡσυχίαν ἄγειν οὐ δύνασθαι,
653eÖteki canlıların, hareketlerdeki düzene ve düzensizliğe dair bir hissi yoktur; bu düzene ritim ve ahenk denir. Bize ise dans arkadaşımız olarak verildiğini söylediğimiz tanrılar, ritmi ve ahengi hazla hissetme yetisini de vermiştir; bu yetiyle bizi harekete geçirir, bizi şarkılarla ve danslarla birbirimize bağlayarak korolarımızı yönetirler; koroya (khoros) da adını sevinç (khara) kelimesinden vermişlerdir.
κινεῖσθαι δὲ ἀεὶ ζητεῖν καὶ φθέγγεσθαι, τὰ μὲν ἁλλόμενα καὶ σκιρτῶντα, οἷον ὀρχούμενα μεθʼ ἡδονῆς καὶ προσπαίζοντα, τὰ δὲ φθεγγόμενα πάσας φωνάς.
ΑΘ. τὰ μὲν οὖν ἄλλα ζῷα οὐκ ἔχειν αἴσθησιν τῶν ἐν ταῖς κινήσεσιν τάξεων οὐδὲ ἀταξιῶν, οἷς δὴ ῥυθμὸς ὄνομα καὶ ἁρμονία· ἡμῖν δὲ οὓς
654aÖnce bunu kabul edelim mi? İlk terbiyenin Musalar ve Apollon aracılığıyla olduğunu koyalım mı, ne dersin?
Kleinias: Öyle.
Atinalı: O hâlde terbiyesiz olan bizce koroya hiç katılmamış biri olacak, terbiyeli olanı ise koroda yeterince yer almış biri saymalıyız, değil mi?
εἴπομεν τοὺς θεοὺς συγχορευτὰς δεδόσθαι, τούτους εἶναι καὶ τοὺς δεδωκότας τὴν ἔνρυθμόν τε καὶ ἐναρμόνιον αἴσθησιν μεθʼ ἡδονῆς, ᾗ δὴ κινεῖν τε ἡμᾶς καὶ χορηγεῖν ἡμῶν τούτους, ᾠδαῖς τε καὶ ὀρχήσεσιν ἀλλήλοις συνείροντας, χορούς τε ὠνομακέναι παρὰ τὸ τῆς χαρᾶς ἔμφυτον ὄνομα. πρῶτον δὴ τοῦτο ἀποδεξώμεθα; θῶμεν παιδείαν εἶναι πρώτην διὰ Μουσῶν τε καὶ Ἀπόλλωνος, ἢ πῶς;
ΚΛ. οὕτως.
ΑΘ. οὐκοῦν ὁ μὲν ἀπαίδευτος ἀχόρευτος ἡμῖν ἔσται, τὸν
654bKleinias: Elbette.
Atinalı: Koro ise bütünüyle dans ve şarkıdır.
Kleinias: Zorunlu olarak.
Atinalı: Demek ki güzel terbiye görmüş olan güzel şarkı söyleyip güzel dans edebilir.
Kleinias: Öyle görünüyor.
Atinalı: Şimdi söylediğimiz sözün ne anlama geldiğine bakalım.
Kleinias: Hangi sözün?
Atinalı: "Güzel şarkı söyler ve güzel dans eder" diyoruz; buna "güzel şeyleri söyler ve güzel şeylerle dans eder" diye ekleyelim mi, eklemeyelim mi?
δὲ πεπαιδευμένον ἱκανῶς κεχορευκότα θετέον;
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. χορεία γε μὴν ὄρχησίς τε καὶ ᾠδὴ τὸ σύνολόν ἐστιν.
ΚΛ. ἀναγκαῖον.
ΑΘ. ὁ καλῶς ἄρα πεπαιδευμένος ᾄδειν τε καὶ ὀρχεῖσθαι δυνατὸς ἂν εἴη καλῶς.
ΚΛ. ἔοικεν.
ΑΘ. ἴδωμεν δὴ τί ποτʼ ἐστὶ τὸ νῦν αὖ λεγόμενον.
ΚΛ. τὸ ποῖον δή;
ΑΘ. καλῶς ᾄδει, φαμέν, καὶ καλῶς ὀρχεῖται· πότερον
654cKleinias: Ekleyelim.
Atinalı: Peki ya güzeli güzel, çirkini çirkin sayıp onlara göre davranan? Bize göre koroda ve mûsikîde hangisi daha iyi terbiye görmüş olur: bedeniyle ve sesiyle güzel olduğunu düşündüğü şeyi her seferinde yeterince ifade edebilen ama güzel olandan sevinmeyen, güzel olmayandan da nefret etmeyen mi; yoksa sesiyle ve bedeniyle, ya da düşüncesiyle, pek doğru yapamasa da haz ve acıda isabet eden, güzel olan her şeyi benimseyip güzel olmayandan tiksinen mi?
εἰ καὶ καλὰ ᾄδει καὶ καλὰ ὀρχεῖται προσθῶμεν ἢ μή;
ΚΛ. προσθῶμεν.
ΑΘ. τί δʼ ἂν τὰ καλά τε ἡγούμενος εἶναι καλὰ καὶ τὰ αἰσχρὰ αἰσχρὰ οὕτως αὐτοῖς χρῆται; βέλτιον ὁ τοιοῦτος πεπαιδευμένος ἡμῖν ἔσται τὴν χορείαν τε καὶ μουσικὴν ἢ ὃς ἂν τῷ μὲν σώματι καὶ τῇ φωνῇ τὸ διανοηθὲν εἶναι καλὸν ἱκανῶς ὑπηρετεῖν δυνηθῇ ἑκάστοτε, χαίρῃ δὲ μὴ τοῖς καλοῖς μηδὲ μισῇ τὰ μὴ καλά; ἢ ʼκεῖνος ὃς ἂν τῇ μὲν φωνῇ καὶ
654dKleinias: Terbiye bakımından aradaki fark büyük, yabancı.
Atinalı: Demek ki biz üçümüz şarkıda ve dansta güzel olanı biliyorsak, terbiyeli olanı ve terbiyesiz olanı da doğru biliriz; bunu bilmiyorsak, terbiyenin bir koruyucusu olup olmadığını ve nerede bulunduğunu da hiçbir zaman ayırt edemeyiz. Öyle değil mi?
τῷ σώματι μὴ πάνυ δυνατὸς ᾖ κατορθοῦν, ἢ διανοεῖσθαι, τῇ δὲ ἡδονῇ καὶ λύπῃ κατορθοῖ, τὰ μὲν ἀσπαζόμενος, ὅσα καλά, τὰ δὲ δυσχεραίνων, ὁπόσα μὴ καλά;
ΚΛ. πολὺ τὸ διαφέρον, ὦ ξένε, λέγεις τῆς παιδείας.
ΑΘ. οὐκοῦν εἰ μὲν τὸ καλὸν ᾠδῆς τε καὶ ὀρχήσεως πέρι γιγνώσκομεν τρεῖς ὄντες, ἴσμεν καὶ τὸν πεπαιδευμένον τε καὶ ἀπαίδευτον ὀρθῶς· εἰ δὲ ἀγνοοῦμέν γε τοῦτο, οὐδʼ εἴ τις παιδείας ἐστὶν φυλακὴ καὶ ὅπου διαγιγνώσκειν ἄν ποτε
654eKleinias: Öyle.
Atinalı: Bundan sonra bunları iz süren köpekler gibi araştırmalıyız: güzel duruşu, ezgiyi, şarkıyı ve dansı. Bunlar elimizden kaçıp giderse, bundan sonra doğru terbiye üzerine, ister Yunan ister barbar terbiyesi olsun, konuşmamız boşuna olur.
Kleinias: Evet.
Atinalı: Peki. Güzel duruş ya da güzel ezgi neye demeli? Bakalım: cesur bir psykhē ile korkak bir psykhē, aynı ve eşit zahmetler içinde bulunduklarında, benzer duruşlar ve sesler mi ortaya koyar?
δυναίμεθα. ἆρʼ οὐχ οὕτως;
ΚΛ. οὕτω μὲν οὖν.
ΑΘ. ταῦτʼ ἄρα μετὰ τοῦθʼ ἡμῖν αὖ καθάπερ κυσὶν ἰχνευούσαις διερευνητέον, σχῆμά τε καλὸν καὶ μέλος καὶ ᾠδὴν καὶ ὄρχησιν· εἰ δὲ ταῦθʼ ἡμᾶς διαφυγόντα οἰχήσεται, μάταιος ὁ μετὰ ταῦθʼ ἡμῖν περὶ παιδείας ὀρθῆς εἴθʼ Ἑλληνικῆς εἴτε βαρβαρικῆς λόγος ἂν εἴη.
ΚΛ. ναί.
ΑΘ. εἶεν· τί δὲ δὴ τὸ καλὸν χρὴ φάναι σχῆμα ἢ μέλος εἶναί ποτε; φέρε, ἀνδρικῆς ψυχῆς ἐν πόνοις ἐχομένης καὶ
655aKleinias: Nasıl koysunlar, yüzlerinin rengi bile aynı değilken?
Atinalı: Güzel söyledin, dostum. Mûsikîde duruşlar da ezgiler de vardır, çünkü mûsikî ritimle ve ahenkle ilgilidir; bu yüzden bir ezgiye ya da duruşa ritimli ve ahenkli demek doğrudur, ama koro hocalarının benzetmesiyle "güzel renkli" demek doğru değildir. Korkağın ve cesurun duruşu ya da ezgisi ise vardır; cesurlarınkine güzel, korkaklarınkine çirkin demek de doğrudur.
δειλῆς ἐν τοῖς αὐτοῖς τε καὶ ἴσοις ἆρʼ ὅμοια τά τε σχήματα καὶ τὰ φθέγματα συμβαίνει γίγνεσθαι;
ΚΛ. καὶ πῶς, ὅτε γε μηδὲ τὰ χρώματα;
ΑΘ. καλῶς γε, ὦ ἑταῖρε. ἀλλʼ ἐν γὰρ μουσικῇ καὶ σχήματα μὲν καὶ μέλη ἔνεστιν, περὶ ῥυθμὸν καὶ ἁρμονίαν οὔσης τῆς μουσικῆς, ὥστε εὔρυθμον μὲν καὶ εὐάρμοστον, εὔχρων δὲ μέλος ἢ σχῆμα οὐκ ἔστιν ἀπεικάσαντα, ὥσπερ οἱ χοροδιδάσκαλοι ἀπεικάζουσιν, ὀρθῶς φθέγγεσθαι· τὸ δὲ τοῦ δειλοῦ τε καὶ ἀνδρείου σχῆμα ἢ μέλος ἔστιν τε, καὶ
655bBütün bunlar hakkında uzun lafa girmeyelim diye kısaca şöyle diyelim: psykhēnin ya da bedenin aretēsine —ister kendisine ister bir yansımasına— bağlı bütün duruşlar ve ezgiler güzeldir; kötülüğe bağlı olanlar ise tamamen tersidir.
Kleinias: Doğru bir öneride bulunuyorsun; şimdilik bunların böyle olduğu cevabını verelim.
Atinalı: Şunu da soralım: hepimiz bütün koro gösterilerinden aynı ölçüde mi hoşlanırız, yoksa durum bundan çok uzak mı?
ὀρθῶς προσαγορεύειν ἔχει τὰ μὲν τῶν ἀνδρείων καλά, τὰ τῶν δειλῶν δὲ αἰσχρά. καὶ ἵνα δὴ μὴ μακρολογία πολλή τις γίγνηται περὶ ταῦθʼ ἡμῖν ἅπαντα, ἁπλῶς ἔστω τὰ μὲν ἀρετῆς ἐχόμενα ψυχῆς ἢ σώματος, εἴτε αὐτῆς εἴτε τινὸς εἰκόνος, σύμπαντα σχήματά τε καὶ μέλη καλά, τὰ δὲ κακίας αὖ, τοὐναντίον ἅπαν.
ΚΛ. ὀρθῶς τε προκαλῇ καὶ ταῦθʼ ἡμῖν οὕτως ἔχειν ἀποκεκρίσθω τὰ νῦν.
ΑΘ. ἔτι δὴ τόδε· πότερον ἅπαντες πάσαις χορείαις
655cKleinias: Hem de tamamen uzak.
Atinalı: Peki bizi yanıltan şeyin ne olduğunu söyleyelim? Güzel şeyler hepimiz için aynı değil mi, yoksa aynıdır da aynı görünmez mi? Kimse herhâlde kötülüğün koro gösterilerinin aretēninkinden daha güzel olduğunu söylemez; kendisinin alçaklığın duruşlarından, ötekilerinse buna zıt bir Musa'dan hoşlandığını da söylemez. Oysa insanların çoğu mûsikînin doğruluğunun psykhēlere haz verme gücü olduğunu söyler.
ὁμοίως χαίρομεν, ἢ πολλοῦ δεῖ;
ΚΛ. τοῦ παντὸς μὲν οὖν.
ΑΘ. τί ποτʼ ἂν οὖν λέγομεν τὸ πεπλανηκὸς ἡμᾶς εἶναι; πότερον οὐ ταὐτά ἐστι καλὰ ἡμῖν πᾶσιν, ἢ τὰ μὲν αὐτά, ἀλλʼ οὐ δοκεῖ ταὐτὰ εἶναι; οὐ γάρ που ἐρεῖ γέ τις ὥς ποτε τὰ τῆς κακίας ἢ ἀρετῆς καλλίονα χορεύματα, οὐδʼ ὡς αὐτὸς μὲν χαίρει τοῖς τῆς μοχθηρίας σχήμασιν, οἱ δʼ ἄλλοι ἐναντίᾳ ταύτης Μούσῃ τινί· καίτοι λέγουσίν γε οἱ πλεῖστοι μουσικῆς
655dAma bunu söylemek hiç de katlanılacak bir şey değildir, dine uygun da değildir; bizi yanıltan daha çok şu olsa gerek.
Kleinias: Hangisi?
Atinalı: Koro gösterileri karakterlerin taklididir (taklit); her türlü eylem ve talih içinde yapılır, her oyuncu da bunları kendi huylarıyla ve taklitleriyle canlandırır. Söylenen, ezgiyle okunan ya da herhangi bir şekilde dansla canlandırılan şeyler kimin karakterine, tabiatına ya da alışkanlığına, ya da her ikisine birden uygunsa, onların bunlardan hoşlanması, bunları övmesi ve güzel diye anması zorunludur. Kimin tabiatına, karakterine ya da bir alışkanlığına aykırıysa, onlar da bunlardan ne hoşlanabilir ne de onları övebilir; onlara çirkin derler.
ὀρθότητα εἶναι τὴν ἡδονὴν ταῖς ψυχαῖς πορίζουσαν δύναμιν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὔτε ἀνεκτὸν οὔτε ὅσιον τὸ παράπαν φθέγγεσθαι, τόδε δὲ μᾶλλον εἰκὸς πλανᾶν ἡμᾶς.
ΚΛ. τὸ ποῖον;
ΑΘ. ἐπειδὴ μιμήματα τρόπων ἐστὶ τὰ περὶ τὰς χορείας, ἐν πράξεσί τε παντοδαπαῖς γιγνόμενα καὶ τύχαις, καὶ ἤθεσι καὶ μιμήσεσι διεξιόντων ἑκάστων, οἷς μὲν ἂν πρὸς τρόπου τὰ ῥηθέντα ἢ μελῳδηθέντα ἢ καὶ ὁπωσοῦν χορευθέντα, ἢ
655eKimin tabiatı doğru ama alışkanlığı ters, ya da alışkanlığı doğru ama tabiatı tersse, bunlar hazlarına zıt övgüler dile getirirler: bunların her birinin hoş ama kötü olduğunu söylerler; akıllı saydıkları başkalarının önünde bedenleriyle böyle hareketler yapmaktan da, bunları ciddiyetle güzel diye ilan ediyormuş gibi şarkı söylemekten de utanırlar; ama kendi aralarında bunlardan hoşlanırlar.
κατὰ φύσιν ἢ κατὰ ἔθος ἢ κατʼ ἀμφότερα, τούτους μὲν καὶ τούτοις χαίρειν τε καὶ ἐπαινεῖν αὐτὰ καὶ προσαγορεύειν καλὰ ἀναγκαῖον, οἷς δʼ ἂν παρὰ φύσιν ἢ τρόπον ἤ τινα συνήθειαν, οὔτε χαίρειν δυνατὸν οὔτε ἐπαινεῖν αἰσχρά τε προσαγορεύειν.
ΑΘ. οἷς δʼ ἂν τὰ μὲν τῆς φύσεως ὀρθὰ συμβαίνῃ, τὰ δὲ τῆς συνηθείας ἐναντία, ἢ τὰ μὲν τῆς συνηθείας ὀρθά, τὰ δὲ τῆς φύσεως ἐναντία, οὗτοι δὲ ταῖς ἡδοναῖς
656aKleinias: Çok doğru söylüyorsun.
Atinalı: Peki alçaklığın duruşlarından ya da ezgilerinden hoşlanan kişiye bunun bir zararı, bunların zıtlarından haz alanlara da bir faydası var mıdır?
Kleinias: Olsa gerek.
τοὺς ἐπαίνους ἐναντίους προσαγορεύουσιν· ἡδέα γὰρ τούτων ἕκαστα εἶναί φασι, πονηρὰ δέ, καὶ ἐναντίον ἄλλων οὓς οἴονται φρονεῖν αἰσχύνονται μὲν κινεῖσθαι τῷ σώματι τὰ τοιαῦτα, αἰσχύνονται δὲ ᾄδειν ὡς ἀποφαινόμενοι καλὰ μετὰ σπουδῆς, χαίρουσιν δὲ παρʼ αὑτοῖς.
ΚΛ. ὀρθότατα λέγεις.
ΑΘ. μῶν οὖν τι βλάβην ἔσθʼ ἥντινα φέρει τῷ χαίροντι πονηρίας ἢ σχήμασιν ἢ μέλεσιν, ἤ τινʼ ὠφελίαν αὖ τοῖς πρὸς τἀναντία τὰς ἡδονὰς ἀποδεχομένοις;
ΚΛ. εἰκός γε.
656bAtinalı: Olsa gerek mi, yoksa zorunlu mu? Bu, kötü insanların alçak huylarıyla haşır neşir olan birinin onlardan nefret etmeyip hoşlanarak benimsemesi ve kendi alçaklığını rüyada görür gibi, yarı şaka yermesiyle aynı şey değil mi? O zaman hoşlanan kişi, övmekten utansa bile, hangisinden hoşlanıyorsa ona benzemek zorundadır. Peki bundan daha büyük bir iyiliğin ya da kötülüğün mutlaka bizim başımıza geldiğini söyleyebilir miyiz?
Kleinias: Sanmıyorum.
ΑΘ. πότερον εἰκὸς ἢ καὶ ἀναγκαῖον ταὐτὸν εἶναι ὅπερ ὅταν τις πονηροῖς ἤθεσιν συνὼν κακῶν ἀνθρώπων μὴ μισῇ, χαίρῃ δὲ ἀποδεχόμενος, ψέγῃ δὲ ὡς ἐν παιδιᾶς μοίρᾳ, ὀνειρώττων αὐτοῦ τὴν μοχθηρίαν; τότε ὁμοιοῦσθαι δήπου ἀνάγκη τὸν χαίροντα ὁποτέροις ἂν χαίρῃ, ἐὰν ἄρα καὶ ἐπαινεῖν αἰσχύνηται· καίτοι τοῦ τοιούτου τί μεῖζον ἀγαθὸν ἢ κακὸν φαῖμεν ἂν ἡμῖν ἐκ πάσης ἀνάγκης γίγνεσθαι;
ΚΛ. δοκῶ μὲν οὐδέν.
656cAtinalı: Kanunların güzelce konduğu ya da gelecekte konacağı bir yerde, Musalarla ilgili terbiye ve eğlence konusunda şairlere serbestlik tanınacağını mı düşünüyoruz: şiirde ritim, ezgi ya da söz bakımından şairin kendisini sevindiren her şeyi, kanunlara iyi uyan insanların çocuklarına ve gençlerine korolarda öğretsinler ve onları aretēye ya da alçaklığa doğru, nasıl denk gelirse öyle biçimlendirsinler diye?
Kleinias: Bu hiç de akla yatkın değil; nasıl olsun?
ΑΘ. ὅπου δὴ νόμοι καλῶς εἰσι κείμενοι ἢ καὶ εἰς τὸν ἔπειτα χρόνον ἔσονται τὴν περὶ τὰς μούσας παιδείαν τε καὶ παιδιάν, οἰόμεθα ἐξέσεσθαι τοῖς ποιητικοῖς, ὅτιπερ ἂν αὐτὸν τὸν ποιητὴν ἐν τῇ ποιήσει τέρπῃ ῥυθμοῦ ἢ μέλους ἢ ῥήματος ἐχόμενον, τοῦτο διδάσκοντα καὶ τοὺς τῶν εὐνόμων παῖδας καὶ νέους ἐν τοῖς χοροῖς, ὅτι ἂν τύχῃ ἀπεργάζεσθαι πρὸς ἀρετὴν ἢ μοχθηρίαν;
ΚΛ. οὔτοι δὴ τοῦτό γε λόγον ἔχει· πῶς γὰρ ἄν;
656dAtinalı: Oysa şimdi Mısır dışında, deyim yerindeyse bütün şehirlerde bunu yapmak serbest.
Kleinias: Peki Mısır'da bu konuda nasıl bir kanun konmuş diyorsun?
Atinalı: Duyması bile şaşırtıcı. Görünüşe göre onlar çok eskiden, şimdi bizim söylediğimiz şu sözü kavramışlardı: şehirlerdeki gençler, alışkanlıklarında güzel duruşlar ve güzel ezgiler kullanmalıdır. Bunların neler olduğunu ve nasıl olduklarını belirleyip tapınaklarda sergilediler. Ressamların da, duruşları ve buna benzer şeyleri biçimlendiren öteki sanatçıların da bunların dışına çıkıp yenilik yapmaları ya da atalarından kalanlardan başka bir şey tasarlamaları yasaktı; bugün de yasaktır, ne bu alanlarda ne de mûsikînin bütününde.
ΑΘ. νῦν δέ γε αὐτὸ ὡς ἔπος εἰπεῖν ἐν πάσαις ταῖς πόλεσιν ἔξεστι δρᾶν, πλὴν κατʼ Αἴγυπτον.
ΚΛ. ἐν Αἰγύπτῳ δὲ δὴ πῶς τὸ τοιοῦτον φῂς νενομοθετῆσθαι;
ΑΘ. θαῦμα καὶ ἀκοῦσαι. πάλαι γὰρ δή ποτε, ὡς ἔοικεν, ἐγνώσθη παρʼ αὐτοῖς οὗτος ὁ λόγος ὃν τὰ νῦν λέγομεν ἡμεῖς, ὅτι καλὰ μὲν σχήματα, καλὰ δὲ μέλη δεῖ μεταχειρίζεσθαι ταῖς συνηθείαις τοὺς ἐν ταῖς πόλεσιν νέους· ταξάμενοι δὲ ταῦτα, ἅττα ἐστὶ καὶ ὁποῖʼ ἄττα ἀπέφηναν ἐν τοῖς ἱεροῖς,
656eİncelersen orada on bin yıl önce yapılmış resimler ya da kabartmalar bulursun —deyim olsun diye değil, gerçekten on bin yıl—; bunlar bugün yapılanlardan ne daha güzeldir ne daha çirkin, aynı tekhnēyle yapılmışlardır.
καὶ παρὰ ταῦτʼ οὐκ ἐξῆν οὔτε ζωγράφοις, οὔτʼ ἄλλοις ὅσοι σχήματα καὶ ὁποῖʼ ἄττα ἀπεργάζονται, καινοτομεῖν οὐδʼ ἐπινοεῖν ἄλλʼ ἄττα ἢ τὰ πάτρια, οὐδὲ νῦν ἔξεστιν, οὔτε ἐν τούτοις οὔτε ἐν μουσικῇ συμπάσῃ.
ΑΘ. σκοπῶν δὲ εὑρήσεις αὐτόθι τὰ μυριοστὸν ἔτος γεγραμμένα ἢ τετυπωμένα—οὐχ ὡς ἔπος εἰπεῖν μυριοστὸν ἀλλʼ ὄντως—τῶν νῦν δεδημιουργημένων
657aKleinias: Şaşırtıcı bir şey söylüyorsun.
Atinalı: Daha doğrusu, kanun koyucuya ve devlet adamına son derece yaraşır bir şey. Orada başka kötü şeyler de bulabilirsin; ama mûsikî konusundaki bu şey doğrudur ve üzerinde düşünülmeye değer: demek ki tabiatça doğruluğu taşıyan ezgileri cesaretle ve sağlam biçimde kanuna bağlamak mümkünmüş. Bu da bir tanrının ya da ilahi bir adamın işi olsa gerek; nitekim oradakiler bu kadar uzun zaman korunmuş ezgilerin İsis'in eseri olduğunu söylerler.
οὔτε τι καλλίονα οὔτʼ αἰσχίω, τὴν αὐτὴν δὲ τέχνην ἀπειργασμένα.
ΚΛ. θαυμαστὸν λέγεις.
ΑΘ. νομοθετικὸν μὲν οὖν καὶ πολιτικὸν ὑπερβαλλόντως. ἀλλʼ ἕτερα φαῦλʼ ἂν εὕροις αὐτόθι· τοῦτο δʼ οὖν τὸ περὶ μουσικὴν ἀληθές τε καὶ ἄξιον ἐννοίας, ὅτι δυνατὸν ἄρʼ ἦν περὶ τῶν τοιούτων νομοθετεῖσθαι βεβαίως θαρροῦντα μέλη τὰ τὴν ὀρθότητα φύσει παρεχόμενα. τοῦτο δὲ θεοῦ ἢ θείου τινὸς ἀνδρὸς ἂν εἴη, καθάπερ ἐκεῖ φασιν τὰ τὸν πολὺν τοῦτον
657bÖyleyse, dediğim gibi, biri bu konularda doğruluğu herhangi bir şekilde yakalayabilirse, onları cesaretle kanuna ve düzene bağlamalıdır. Çünkü hazzın ve acının peşinde koşup hep yeni bir mûsikî arayışı, eskimişliği bahane ederek kutsallaştırılmış koro düzenini bozmaya pek de güç yetiremez. Nitekim Mısır'dakini bozmaya hiç güç yetirememiş görünüyor; tam tersi olmuş.
σεσωμένα χρόνον μέλη τῆς Ἴσιδος ποιήματα γεγονέναι. ὥσθʼ, ὅπερ ἔλεγον, εἰ δύναιτό τις ἑλεῖν αὐτῶν καὶ ὁπωσοῦν τὴν ὀρθότητα, θαρροῦντα χρὴ εἰς νόμον ἄγειν καὶ τάξιν αὐτά· ὡς ἡ τῆς ἡδονῆς καὶ λύπης ζήτησις τοῦ καινῇ ζητεῖν ἀεὶ μουσικῇ χρῆσθαι σχεδὸν οὐ μεγάλην τινὰ δύναμιν ἔχει πρὸς τὸ διαφθεῖραι τὴν καθιερωθεῖσαν χορείαν ἐπικαλοῦσα ἀρχαιότητα. τὴν γοῦν ἐκεῖ οὐδαμῶς ἔοικε δυνατὴ γεγονέναι διαφθεῖραι, πᾶν δὲ τοὐναντίον.
657cKleinias: Şimdi söylediklerine bakılırsa bunlar böyle olsa gerek.
Atinalı: Peki mûsikînin ve koroyla birlikte yapılan eğlencenin doğru kullanımının aşağı yukarı şöyle olduğunu cesaretle söyleyebilir miyiz: iyi durumda olduğumuzu sandığımızda sevinir, sevindiğimizde de iyi durumda olduğumuzu sanırız. Öyle değil mi?
Kleinias: Öyle.
Atinalı: Üstelik böyle bir durumda, sevinirken, sakin duramayız.
Kleinias: Doğru.
ΚΛ. φαίνεται οὕτως ἂν ταῦτα ἔχειν ἐκ τῶν ὑπὸ σοῦ τὰ νῦν λεχθέντων.
ΑΘ. ἆρʼ οὖν θαρροῦντες λέγομεν τὴν τῇ μουσικῇ καὶ τῇ παιδιᾷ μετὰ χορείας χρείαν ὀρθὴν εἶναι τοιῷδέ τινι τρόπῳ; χαίρομεν ὅταν οἰώμεθα εὖ πράττειν, καὶ ὁπόταν χαίρωμεν, οἰόμεθα εὖ πράττειν αὖ; μῶν οὐχ οὕτως;
ΚΛ. οὕτω μὲν οὖν.
ΑΘ. καὶ μὴν ἔν γε τῷ τοιούτῳ, χαίροντες, ἡσυχίαν οὐ δυνάμεθα ἄγειν.
ΚΛ. ἔστι ταῦτα.
657dAtinalı: Gençlerimiz kendileri dans etmeye hazırdır; biz yaşlılar ise onları seyrederek, onların eğlencesine ve şenliğine sevinerek vakit geçirmeyi kendimize yaraşır buluruz, çünkü bizdeki çeviklik artık bizi bırakıp gitti. Onu özleyip arzuladığımız için de, hatıra yoluyla bizi gençliğimize en çok uyandırabilenlere böyle yarışmalar düzenleriz. Öyle değil mi?
Kleinias: Çok doğru.
Atinalı: Peki halkın çoğunun bayram yapanlar hakkında söylediği şu sözü büsbütün boş mu sayarız: bizi en çok neşelendiren ve sevindiren kişiyi en bilge saymalı ve onu galip ilan etmeliyiz?
ΑΘ. ἆρʼ οὖν οὐχ ἡμῶν οἱ μὲν νέοι αὐτοὶ χορεύειν ἕτοιμοι, τὸ δὲ τῶν πρεσβυτέρων ἡμῶν ἐκείνους αὖ θεωροῦντες διάγειν ἡγούμεθα πρεπόντως, χαίροντες τῇ ἐκείνων παιδιᾷ τε καὶ ἑορτάσει, ἐπειδὴ τὸ παρʼ ἡμῖν ἡμᾶς ἐλαφρὸν ἐκλείπει νῦν, ὃ ποθοῦντες καὶ ἀσπαζόμενοι τίθεμεν οὕτως ἀγῶνας τοῖς δυναμένοις ἡμᾶς ὅτι μάλιστʼ εἰς τὴν νεότητα μνήμῃ ἐπεγείρειν;
ΚΛ. ἀληθέστατα.
ΑΘ. μῶν οὖν οἰόμεθα καὶ κομιδῇ μάτην τὸν νῦν λεγόμενον
657eÇünkü böyle durumlarda eğlenmemize izin verildiğine göre, en çok kişiyi en çok sevindireni en çok onurlandırmak ve, az önce dediğim gibi, ödülü ona vermek gerekir.
λόγον περὶ τῶν ἑορταζόντων λέγειν τοὺς πολλούς, ὅτι τοῦτον δεῖ σοφώτατον ἡγεῖσθαι καὶ κρίνειν νικᾶν, ὃς ἂν ἡμᾶς εὐφραίνεσθαι καὶ χαίρειν ὅτι μάλιστα ἀπεργάζηται; δεῖ γὰρ δή, ἐπείπερ ἀφείμεθά γε παίζειν ἐν τοῖς τοιούτοις, τὸν πλείστους καὶ μάλιστα χαίρειν ποιοῦντα, τοῦτον μάλιστα τιμᾶσθαί τε, καὶ ὅπερ εἶπον νυνδή, τὰ νικητήρια φέρειν.
658aBu söz doğru değil mi, iş böyle yapılırsa doğru yapılmış olmaz mı?
Kleinias: Belki.
Atinalı: Ama aziz dostum, böyle bir şeye çabucak hüküm vermeyelim; onu parçalara ayırıp şöyle inceleyelim. Biri günün birinde, beden yarışması mı, mûsikî yarışması mı, at yarışı mı diye hiçbir sınır koymadan öylesine bir yarışma düzenlese; şehirdekilerin hepsini toplayıp bir ödül koyarak, isteyen herkesin yalnızca haz konusunda yarışmaya gelmesini duyursa; seyircileri en çok eğlendiren —bunu hangi yolla yaptığına dair hiçbir kural konmadan—, yani tam bunu en iyi başaran ve yarışanlar arasında en hoş bulunan kazanacak olsa: bu duyurudan ne çıkacağını düşünürüz?
ΑΘ. ἆρʼ οὐκ ὀρθῶς λέγεταί τε τοῦτο καὶ πράττοιτʼ ἄν, εἰ ταύτῃ γίγνοιτο;
ΚΛ. τάχʼ ἄν.
ΑΘ. ἀλλʼ, ὦ μακάριε, μὴ ταχὺ τὸ τοιοῦτον κρίνωμεν, ἀλλὰ διαιροῦντες αὐτὸ κατὰ μέρη σκοπώμεθα τοιῷδέ τινι τρόπῳ· τί ἄν, εἴ ποτέ τις οὕτως ἁπλῶς ἀγῶνα θείη ὁντινοῦν, μηδὲν ἀφορίσας μήτε γυμνικὸν μήτε μουσικὸν μήθʼ ἱππικόν, ἀλλὰ πάντας συναγαγὼν τοὺς ἐν τῇ πόλει προείποι, θεὶς νικητήρια, τὸν βουλόμενον ἥκειν ἀγωνιούμενον ἡδονῆς πέρι
658bKleinias: Neyi soruyorsun?
Atinalı: Muhtemelen biri, Homeros gibi, bir rapsodi gösterir, bir başkası kitharayla şarkı, biri tragedya, biri de komedya; biri de kukla oynatarak en çok onun kazanacağını düşünse hiç şaşılmaz.
μόνον, ὃς δʼ ἂν τέρψῃ τοὺς θεατὰς μάλιστα, μηδὲν ἐπιταττόμενος ᾧτινι τρόπῳ, νικήσῃ δὲ αὐτὸ τοῦτο ὅτι μάλιστα ἀπεργασάμενος καὶ κριθῇ τῶν ἀγωνισαμένων ἥδιστος γεγονέναι—τί ποτʼ ἂν ἡγούμεθα ἐκ ταύτης τῆς προρρήσεως συμβαίνειν;
ΚΛ. τοῦ πέρι λέγεις;
ΑΘ. εἰκός που τὸν μέν τινα ἐπιδεικνύναι, καθάπερ Ὅμηρος, ῥαψῳδίαν, ἄλλον δὲ κιθαρῳδίαν, τὸν δέ τινα τραγῳδίαν, τὸν δʼ αὖ κωμῳδίαν, οὐ θαυμαστὸν δὲ εἴ τις καὶ
658cBunlar ve binlerce başka yarışmacı gelirse, kimin haklı olarak kazanacağını söyleyebilir miyiz?
Kleinias: Tuhaf bir soru sordun; çünkü dinlemeden ve yarışmacıların her birini kendi kulağıyla işitmeden bunu bildiğini söyleyerek kim sana cevap verebilir?
Atinalı: Peki? Bu tuhaf soruya ben size cevap vereyim mi?
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Eğer çok küçük çocuklar karar verecekse kuklacıyı seçerler, değil mi?
θαύματα ἐπιδεικνὺς μάλιστʼ ἂν νικᾶν ἡγοῖτο· τούτων δὴ τοιούτων καὶ ἑτέρων ἀγωνιστῶν μυρίων ἐλθόντων ἔχομεν εἰπεῖν τίς ἂν νικῷ δικαίως;
ΚΛ. ἄτοπον ἤρου· τίς γὰρ ἂν ἀποκρίνοιτό σοι τοῦτο ὡς γνοὺς ἄν ποτε πρὶν ἀκοῦσαί τε, καὶ τῶν ἀθλητῶν ἑκάστων αὐτήκοος αὐτὸς γενέσθαι;
ΑΘ. τί οὖν δή; βούλεσθε ἐγὼ σφῷν τὴν ἄτοπον ἀπόκρισιν ταύτην ἀποκρίνωμαι;
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. εἰ μὲν τοίνυν τὰ πάνυ σμικρὰ κρίνοι παιδία, κρινοῦσιν τὸν τὰ θαύματα ἐπιδεικνύντα· ἦ γάρ;
658dKleinias: Nasıl seçmesinler?
Atinalı: Daha büyük çocuklar komedyacıyı seçer; tragedyayı ise eğitimli kadınlar, genç delikanlılar ve belki de halkın büyük çoğunluğu seçer.
Kleinias: Belki de öyle.
Atinalı: Biz yaşlılar ise İlyada'yı ve Odysseia'yı ya da Hesiodos'tan bir parçayı güzelce okuyan bir rapsodu en büyük zevkle dinleyip açık ara onun kazandığını söyleriz. Peki kim haklı olarak kazanmış olur? Bundan sonra sorulması gereken bu, değil mi?
Kleinias: Evet.
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. ἐὰν δέ γʼ οἱ μείζους παῖδες, τὸν τὰς κωμῳδίας· τραγῳδίαν δὲ αἵ τε πεπαιδευμέναι τῶν γυναικῶν καὶ τὰ νέα μειράκια καὶ σχεδὸν ἴσως τὸ πλῆθος πάντων.
ΚΛ. ἴσως δῆτα.
ΑΘ. ῥαψῳδὸν δέ, καλῶς Ἰλιάδα καὶ Ὀδύσσειαν ἤ τι τῶν Ἡσιοδείων διατιθέντα, τάχʼ ἂν ἡμεῖς οἱ γέροντες ἥδιστα ἀκούσαντες νικᾶν ἂν φαῖμεν πάμπολυ. τίς οὖν ὀρθῶς ἂν νενικηκὼς εἴη; τοῦτο μετὰ τοῦτο· ἦ γάρ;
ΚΛ. ναί.
658eAtinalı: Belli ki bizim yaşıtlarımızın seçtiklerinin haklı olarak kazandığını söylemek hem benim için hem sizin için zorunludur. Çünkü bizim alışkanlığımız, bütün şehirlerdeki ve her yerdeki alışkanlıklar arasında açık ara en iyisi gibi görünüyor.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Ben de çoğunluğa şu kadarını kabul ediyorum: mûsikî hazla değerlendirilmelidir, ama rastgele insanların hazzıyla değil. En güzel Musa, aşağı yukarı, en iyileri ve yeterince terbiye görmüş olanları sevindiren, hele aretē ve terbiyede herkesten üstün olan tek bir kişiyi sevindiren Musa'dır.
ΑΘ. δῆλον ὡς ἔμοιγε καὶ ὑμῖν ἀναγκαῖόν ἐστιν φάναι τοὺς ὑπὸ τῶν ἡμετέρων ἡλικιωτῶν κριθέντας ὀρθῶς ἂν νικᾶν. τὸ γὰρ ἔθος ἡμῖν τῶν νῦν δὴ πάμπολυ δοκεῖ τῶν ἐν ταῖς πόλεσιν ἁπάσαις καὶ πανταχοῦ βέλτιστον γίγνεσθαι.
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. συγχωρῶ δὴ τό γε τοσοῦτον καὶ ἐγὼ τοῖς πολλοῖς, δεῖν τὴν μουσικὴν ἡδονῇ κρίνεσθαι, μὴ μέντοι τῶν γε ἐπιτυχόντων, ἀλλὰ σχεδὸν ἐκείνην εἶναι Μοῦσαν καλλίστην ἥτις τοὺς βελτίστους καὶ ἱκανῶς πεπαιδευμένους τέρπει, μάλιστα
659aBu yüzden bunlara hüküm verenlerin aretē sahibi olması gerektiğini söylüyoruz; çünkü hem öteki phronēsise hem de cesarete sahip olmaları gerekir. Gerçek hakem, kararını tiyatrodan öğrenerek vermemeli, kalabalığın gürültüsüyle ve kendi terbiyesizliğiyle aklı karışmamalıdır; bildiği hâlde de yüreksizlik ve korkaklık yüzünden, karar vermeden önce tanrıları çağırdığı ağızla yalan söyleyip kararını gelişigüzel açıklamamalıdır.
δὲ ἥτις ἕνα τὸν ἀρετῇ τε καὶ παιδείᾳ διαφέροντα· διὰ ταῦτα δὲ ἀρετῆς φαμεν δεῖσθαι τοὺς τούτων κριτάς, ὅτι τῆς τε ἄλλης μετόχους αὐτοὺς εἶναι δεῖ φρονήσεως καὶ δὴ καὶ τῆς ἀνδρείας. οὔτε γὰρ παρὰ θεάτρου δεῖ τόν γε ἀληθῆ κριτὴν κρίνειν μανθάνοντα, καὶ ἐκπληττόμενον ὑπὸ θορύβου τῶν πολλῶν καὶ τῆς αὑτοῦ ἀπαιδευσίας, οὔτʼ αὖ γιγνώσκοντα διʼ ἀνανδρίαν καὶ δειλίαν ἐκ ταὐτοῦ στόματος οὗπερ τοὺς θεοὺς
659bÇünkü hakem, adalet gereği, seyircilerin öğrencisi olarak değil, daha çok öğretmeni olarak oturur; hazzı uygun ve doğru biçimde sunmayan seyircilere karşı koymak için oradadır. Nitekim eski Yunan kanunu, bugünkü Sicilya ve İtalya kanunu gibi buna izin vermezdi. Bu kanun ise kararı seyirci kalabalığına bırakıp galibi el kaldırarak seçtiği için hem şairlerin kendilerini bozmuştur —çünkü onlar hakemlerin bayağı hazzına göre yazıyorlar, böylece şairleri seyirciler eğitmiş oluyor—, hem de seyircilerin hazlarını bozmuştur.
ἐπεκαλέσατο μέλλων κρίνειν, ἐκ τούτου ψευδόμενον ἀποφαίνεσθαι ῥᾳθύμως τὴν κρίσιν· οὐ γὰρ μαθητὴς ἀλλὰ διδάσκαλος, ὥς γε τὸ δίκαιον, θεατῶν μᾶλλον ὁ κριτὴς καθίζει, καὶ ἐναντιωσόμενος τοῖς τὴν ἡδονὴν μὴ προσηκόντως μηδὲ ὀρθῶς ἀποδιδοῦσι θεαταῖς. ἐξῆν γὰρ δὴ τῷ παλαιῷ τε καὶ Ἑλληνικῷ νόμῳ, ⟨οὐ⟩ καθάπερ ὁ Σικελικός τε καὶ Ἰταλικὸς νόμος νῦν, τῷ πλήθει τῶν θεατῶν ἐπιτρέπων καὶ τὸν νικῶντα διακρίνων χειροτονίαις, διέφθαρκε μὲν τοὺς ποιητὰς αὐτούς
659cSeyirciler her zaman kendi karakterlerinden daha iyi karakterler dinleyerek daha iyi bir haz duymalıyken, şimdi yaptıklarıyla başlarına tam tersi geliyor. Peki sözümüzle şimdi vardığımız bu sonuç bize neyi göstermek istiyor? Bakın, şunu mu?
Kleinias: Neyi?
Atinalı: Bana öyle geliyor ki söz üçüncü ya da dördüncü kez dönüp dolaşıp aynı yere geldi: terbiye, çocukları kanunun doğru diye ilan ettiği ve en saygıdeğer ve en yaşlı insanların da tecrübeleriyle gerçekten doğru olduğunu kabul ettiği söze doğru çekmek ve götürmektir.
—πρὸς γὰρ τὴν τῶν κριτῶν ἡδονὴν ποιοῦσιν οὖσαν φαύλην, ὥστε αὐτοὶ αὐτοὺς οἱ θεαταὶ παιδεύουσιν—διέφθαρκεν δʼ αὐτοῦ τοῦ θεάτρου τὰς ἡδονάς· δέον γὰρ αὐτοὺς ἀεὶ βελτίω τῶν αὑτῶν ἠθῶν ἀκούοντας βελτίω τὴν ἡδονὴν ἴσχειν, νῦν αὐτοῖς δρῶσιν πᾶν τοὐναντίον συμβαίνει. τί ποτʼ οὖν ἡμῖν τὰ νῦν αὖ διαπερανθέντα τῷ λόγῳ σημαίνειν βούλεται; σκοπεῖσθʼ εἰ τόδε.
ΚΛ. τὸ ποῖον;
ΑΘ. δοκεῖ μοι τρίτον ἢ τέταρτον ὁ λόγος εἰς ταὐτὸν
659dÇocuğun psykhēsi kanuna ve kanuna ikna olmuş olanlara zıt biçimde sevinip üzülmeye alışmasın, yaşlının sevindiği ve üzüldüğü şeylere sevinip üzülerek onun ardından gitsin diye, işte bunun için şarkı (ōdē) dediğimiz şeyler aslında psykhēler için birer tılsım (epōdē) hâline gelmiştir; sözünü ettiğimiz uyumu sağlamak için ciddiyetle yapılmışlardır. Ama gençlerin psykhēleri ciddiyete dayanamadığı için bunlara eğlence ve şarkı denir ve öyle uygulanırlar.
περιφερόμενος ἥκειν, ὡς ἄρα παιδεία μέν ἐσθʼ ἡ παίδων ὁλκή τε καὶ ἀγωγὴ πρὸς τὸν ὑπὸ τοῦ νόμου λόγον ὀρθὸν εἰρημένον, καὶ τοῖς ἐπιεικεστάτοις καὶ πρεσβυτάτοις διʼ ἐμπειρίαν συνδεδογμένον ὡς ὄντως ὀρθός ἐστιν· ἵνʼ οὖν ἡ ψυχὴ τοῦ παιδὸς μὴ ἐναντία χαίρειν καὶ λυπεῖσθαι ἐθίζηται τῷ νόμῳ καὶ τοῖς ὑπὸ τοῦ νόμου πεπεισμένοις, ἀλλὰ συνέπηται χαίρουσά τε καὶ λυπουμένη τοῖς αὐτοῖς τούτοις οἷσπερ ὁ
659eTıpkı hastalara ve bedenleri zayıf olanlara, onlarla ilgilenenlerin yararlı besini hoş yiyecekler ve içecekler içinde, zararlı besini ise tatsız olanlar içinde vermeye çalışması gibi; ta ki birini benimsesinler, ötekinden de haklı olarak nefret etmeye alışsınlar.
γέρων, τούτων ἕνεκα, ἃς ᾠδὰς καλοῦμεν, ὄντως μὲν ἐπῳδαὶ ταῖς ψυχαῖς αὗται νῦν γεγονέναι, πρὸς τὴν τοιαύτην ἣν λέγομεν συμφωνίαν ἐσπουδασμέναι, διὰ δὲ τὸ σπουδὴν μὴ δύνασθαι φέρειν τὰς τῶν νέων ψυχάς, παιδιαί τε καὶ ᾠδαὶ καλεῖσθαι καὶ πράττεσθαι,
ΑΘ. καθάπερ τοῖς κάμνουσίν τε καὶ ἀσθενῶς ἴσχουσιν τὰ σώματα ἐν ἡδέσι τισὶν σιτίοις καὶ
660aDoğru kanun koyucu da şiir yeteneği olan kişiyi aynı şekilde güzel ve övgüye değer sözlerle ikna edecek, ikna edemezse zorlayacaktır: itidalli, cesur ve her bakımdan iyi insanların duruşlarını ritimlerle, ezgilerini de ahenklerle doğru biçimde yaratarak doğru şiir yazsın diye.
πώμασι τὴν χρηστὴν πειρῶνται τροφὴν προσφέρειν οἷς μέλει τούτων, τὴν δὲ τῶν πονηρῶν ἐν ἀηδέσιν, ἵνα τὴν μὲν ἀσπάζωνται, τὴν δὲ μισεῖν ὀρθῶς ἐθίζωνται. ταὐτὸν δὴ καὶ τὸν ποιητικὸν ὁ ὀρθὸς νομοθέτης ἐν τοῖς καλοῖς ῥήμασι καὶ ἐπαινετοῖς πείσει τε, καὶ ἀναγκάσει μὴ πείθων, τὰ τῶν σωφρόνων τε καὶ ἀνδρείων καὶ πάντως ἀγαθῶν ἀνδρῶν ἔν τε ῥυθμοῖς σχήματα καὶ ἐν ἁρμονίαισιν μέλη ποιοῦντα ὀρθῶς ποιεῖν.
660bKleinias: Zeus aşkına, yabancı, sence şimdi öteki şehirlerde böyle mi yapıyorlar? Ben, gördüğüm kadarıyla, bizde ve Lakedaimonlularda dışında senin şimdi söylediklerinin yapıldığını bilmiyorum. Dans konusunda da mûsikînin geri kalanında da hep birtakım yenilikler oluyor; bunlar kanunlarla değil, düzensiz birtakım hazlarla değişiyor; bu hazlar da senin Mısır için anlattığın gibi aynı kalmaktan ve aynı şekilde olmaktan çok uzak, hiçbir zaman aynı değil.
ΚΛ. νῦν οὖν οὕτω δοκοῦσίν σοι, πρὸς Διός, ὦ ξένε, ἐν ταῖς ἄλλαις πόλεσι ποιεῖν; ἐγὼ μὲν γὰρ καθʼ ὅσον αἰσθάνομαι, πλὴν παρʼ ἡμῖν ἢ παρὰ Λακεδαιμονίοις, ἃ σὺ νῦν λέγεις οὐκ οἶδα πραττόμενα, καινὰ δὲ ἄττα ἀεὶ γιγνόμενα περί τε τὰς ὀρχήσεις καὶ περὶ τὴν ἄλλην μουσικὴν σύμπασαν, οὐχ ὑπὸ νόμων μεταβαλλόμενα ἀλλʼ ὑπό τινων ἀτάκτων ἡδονῶν, πολλοῦ δεουσῶν τῶν αὐτῶν εἶναι καὶ κατὰ ταὐτά, ὡς
660cAtinalı: Çok güzel, Kleinias. Ama senin söylediklerini şimdi olan şeyler olarak söylüyormuşum gibi göründüysem, ne düşündüğümü açıkça söylemediğim için böyle olduysa şaşırmam; mûsikî konusunda olmasını istediğim şeyleri belki öyle söyledim ki sana bunları anlatıyormuşum gibi geldi. Çünkü çaresiz ve yanlışta çok ileri gitmiş şeyleri kötülemek hiç de hoş değildir, ama bazen zorunludur.
σὺ κατʼ Αἴγυπτον ἀφερμηνεύεις, ἀλλʼ οὐδέποτε τῶν αὐτῶν.
ΑΘ. ἄριστά γʼ, ὦ Κλεινία. εἰ δʼ ἔδοξά σοι ἃ σὺ λέγεις λέγειν ὡς νῦν γιγνόμενα, οὐκ ἂν θαυμάζοιμι εἰ μὴ σαφῶς λέγων ἃ διανοοῦμαι τοῦτο ἐποίησα καὶ ἔπαθον· ἀλλʼ ἃ βούλομαι γίγνεσθαι περὶ μουσικήν, τοιαῦτʼ ἄττα εἶπον ἴσως ὥστε σοὶ δόξαι ταῦτα ἐμὲ λέγειν. λοιδορεῖν γὰρ πράγματα ἀνίατα καὶ πόρρω προβεβηκότα ἁμαρτίας οὐδαμῶς ἡδύ,
660dMademki sen de bu konuda aynı görüştesin, söyle: bu tür şeylerin sizde ve bu arkadaşın memleketinde öteki Yunanlardakinden daha çok yapıldığını mı söylüyorsun?
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Peki ötekilerde de böyle yapılsaydı? Bunun şimdi yapıldığından daha güzel olacağını mı söylerdik?
Kleinias: Fark büyük olurdu, eğer bunlarda ve bizde olduğu gibi, üstelik az önce senin olması gerektiğini söylediğin gibi yapılsaydı.
Atinalı: Peki, şimdi şu konuda anlaşalım. Sizde bütün terbiyede ve mûsikîde söylenenler şunlar değil mi? Şairleri şunu söylemeye zorluyorsunuz: itidalli ve adil olan iyi insan, büyük ve güçlü olsun, küçük ve zayıf olsun, zengin olsun olmasın, mesut ve mutludur; ama Kinyras'tan da Midas'tan da zengin olsa bile adil değilse sefildir ve acı içinde yaşar.
ἀναγκαῖον δʼ ἐνίοτέ ἐστιν. ἐπειδὴ δὲ ταῦτα συνδοκεῖ καὶ σοί, φέρε, φῂς παρʼ ὑμῖν καὶ τοῖσδε μᾶλλον ἢ παρὰ τοῖς ἄλλοις Ἕλλησιν γίγνεσθαι τὰ τοιαῦτα;
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. τί δʼ εἰ καὶ παρὰ τοῖς ἄλλοις γίγνοιθʼ οὕτω; πότερον αὐτὰ καλλιόνως οὕτως εἶναι φαῖμεν ἂν ἢ καθάπερ νῦν γίγνεται γιγνόμενα;
ΚΛ. πολύ που τὸ διαφέρον, εἰ καθάπερ παρά τε τοῖσδε καὶ παρʼ ἡμῖν, καὶ ἔτι καθάπερ εἶπες σὺ νυνδὴ δεῖν εἶναι, γίγνοιτο.
ΑΘ. φέρε δή, συνομολογησώμεθα τὰ νῦν. ἄλλο τι παρʼ
660eŞairiniz, doğru konuşuyorsa, size şöyle der: "Ne anarım ne de sözümde adam yerine koyarım o kişiyi" ki adı geçen bütün güzel şeyleri adaletle yapmasın ve edinmesin; böyle biri olarak "düşmana yakından durup uzansın"; ama adil değilse ne "kanlı kıyıma bakmaya" cesaret edebilsin, ne koşuda "Trakyalı Boreas'ı" geçsin, ne de iyi denen şeylerden başka herhangi biri ona hiçbir zaman nasip olsun.
ὑμῖν ἐν πάσῃ παιδείᾳ καὶ μουσικῇ τὰ λεγόμενά ἐστι τάδε; τοὺς ποιητὰς ἀναγκάζετε λέγειν ὡς ὁ μὲν ἀγαθὸς ἀνὴρ σώφρων ὢν καὶ δίκαιος εὐδαίμων ἐστὶ καὶ μακάριος, ἐάντε μέγας καὶ ἰσχυρὸς ἐάντε μικρὸς καὶ ἀσθενὴς ᾖ, καὶ ἐὰν πλουτῇ καὶ μή· ἐὰν δὲ ἄρα πλουτῇ μὲν Κινύρα τε καὶ Μίδα μᾶλλον, ᾖ δὲ ἄδικος, ἄθλιός τʼ ἐστὶ καὶ ἀνιαρῶς ζῇ.
ΑΘ. καὶ οὔτʼ ἂν μνησαίμην, φησὶν ὑμῖν ὁ ποιητής, εἴπερ ὀρθῶς λέγει, οὔτʼ ἐν λόγῳ ἄνδρα τιθείμην, ὃς μὴ πάντα τὰ λεγόμενα καλὰ μετὰ δικαιοσύνης πράττοι καὶ κτῷτο, καὶ δὴ
661aÇünkü halkın çoğunun iyi dediği şeylere doğru bir şekilde iyi denmiyor. Denir ki en iyisi sağlıklı olmaktır, ikincisi güzellik, üçüncüsü zenginlik; daha binlerce başka iyi şeyden söz edilir: keskin görmek ve işitmek, hislere bağlı her şeyde hislerin keskin olması, bir de tiran olup ne arzu ederse onu yapmak; bütün mutluluğun gayesi de bütün bunlara sahip olup bir an önce ölümsüz hâle gelmektir.
καὶ δηΐων τοιοῦτος ὢν ὀρέγοιτο ἐγγύθεν ἱστάμενος, ἄδικος δὲ ὢν μήτε τολμῷ ὁρῶν φόνον αἱματόεντα μήτε νικῷ θέων Θρηίκιον Βορέην, μήτε ἄλλο αὐτῷ μηδὲν τῶν λεγομένων ἀγαθῶν γίγνοιτό ποτε. τὰ γὰρ ὑπὸ τῶν πολλῶν λεγόμενʼ ἀγαθὰ οὐκ ὀρθῶς λέγεται. λέγεται γὰρ ὡς ἄριστον μὲν ὑγιαίνειν, δεύτερον δὲ κάλλος, τρίτον δὲ πλοῦτος, μυρία δὲ ἄλλα ἀγαθὰ λέγεται· καὶ γὰρ ὀξὺ ὁρᾶν καὶ ἀκούειν καὶ
661bOysa siz de ben de şöyle diyoruz: bunların hepsi adil ve dindar insanlar için en iyi mallardır, adil olmayanlar için ise sağlıktan başlayarak hepsi en kötü mallardır. Görmek, işitmek, hissetmek ve genel olarak yaşamak da, insan bütün zaman boyunca ölümsüz olup adalet ve bütün aretē dışında iyi denen her şeye sahipse, en büyük kötülüktür; böyle biri olabildiğince kısa bir süre yaşarsa daha küçük bir kötülüktür.
πάντα ὅσα ἔχεται τῶν αἰσθήσεων εὐαισθήτως ἔχειν, ἔτι δὲ καὶ τὸ ποιεῖν τυραννοῦντα ὅτι ἂν ἐπιθυμῇ, καὶ τὸ δὴ τέλος ἁπάσης μακαριότητος εἶναι τὸ πάντα ταῦτα κεκτημένον ἀθάνατον εἶναι γενόμενον ὅτι τάχιστα. ὑμεῖς δὲ καὶ ἐγώ που τάδε λέγομεν, ὡς ταῦτά ἐστι σύμπαντα δικαίοις μὲν καὶ ὁσίοις ἀνδράσιν ἄριστα κτήματα, ἀδίκοις δὲ κάκιστα σύμπαντα, ἀρξάμενα ἀπὸ τῆς ὑγιείας· καὶ δὴ καὶ τὸ ὁρᾶν
661cSanırım sizdeki şairleri de benim söylediklerimi söylemeye ikna edecek ve zorlayacaksınız; bunlara uygun ritimleri ve ahenkleri de vererek gençlerimizi böyle eğitmeye. Öyle değil mi? Bakın. Ben açıkça şunu söylüyorum: kötü denen şeyler adil olmayanlar için iyidir, adiller için kötüdür; iyi denen şeyler ise iyiler için gerçekten iyidir, kötüler için kötüdür.
καὶ τὸ ἀκούειν καὶ αἰσθάνεσθαι καὶ τὸ παράπαν ζῆν μέγιστον μὲν κακὸν τὸν σύμπαντα χρόνον ἀθάνατον ὄντα καὶ κεκτημένον πάντα τὰ λεγόμενα ἀγαθὰ πλὴν δικαιοσύνης τε καὶ ἀρετῆς ἁπάσης, ἔλαττον δέ, ἂν ὡς ὀλίγιστον ὁ τοιοῦτος χρόνον ἐπιζώῃ. ταῦτα δὴ λέγειν, οἶμαι, τοὺς παρʼ ὑμῖν ποιητάς, ἅπερ ἐγώ, πείσετε καὶ ἀναγκάσετε, καὶ ἔτι τούτοις ἑπομένους ῥυθμούς τε καὶ ἁρμονίας ἀποδιδόντας παιδεύειν οὕτω τοὺς νέους ἡμῶν. ἦ γάρ; ὁρᾶτε. ἐγὼ μὲν γὰρ λέγω
661dSorduğum şuydu: ben ve siz uyuşuyor muyuz, yoksa ne?
Kleinias: Bana öyle geliyor ki bir bakıma uyuşuyoruz, bir bakıma hiç uyuşmuyoruz.
Atinalı: Peki sağlığa, zenginliğe ve ömür boyu süren bir tiranlığa sahip olan —size bir de ölümsüzlükle birlikte üstün bir güç ve cesaret ekliyorum; kötü denen şeylerin hiçbirinin de başına gelmediğini—, ama içinde yalnızca haksızlık ve küstahlık taşıyan birinin, böyle yaşayanın mesut değil açıkça sefil olduğuna sizi belki ikna edemiyorum, değil mi?
σαφῶς τὰ μὲν κακὰ λεγόμενα ἀγαθὰ τοῖς ἀδίκοις εἶναι, τοῖς δὲ δικαίοις κακά, τὰ δʼ ἀγαθὰ τοῖς μὲν ἀγαθοῖς ὄντως ἀγαθά, τοῖς δὲ κακοῖς κακά· ὅπερ οὖν ἠρόμην, ἆρα συμφωνοῦμεν ἐγώ τε καὶ ὑμεῖς, ἢ πῶς;
ΚΛ. τὰ μὲν ἔμοιγε φαινόμεθά πως, τὰ δʼ οὐδαμῶς.
ΑΘ. ἆρʼ οὖν ὑγίειάν τε κεκτημένον καὶ πλοῦτον καὶ τυραννίδα διὰ τέλους—καὶ ἔτι προστίθημι ὑμῖν ἰσχὺν διαφέρουσαν
661eKleinias: Çok doğru söylüyorsun.
Atinalı: Peki. Bundan sonra ne söylememiz gerekir? Cesur, güçlü, güzel ve zengin olup bütün hayatı boyunca ne arzu ederse onu yapan biri, eğer adil değil ve küstahsa, size zorunlu olarak utanç verici biçimde yaşayacak gibi gelmiyor mu? Yoksa bunu, yani utanç verici biçimde yaşadığını, belki kabul edersiniz?
καὶ ἀνδρείαν μετʼ ἀθανασίας, καὶ μηδὲν ἄλλο αὐτῷ τῶν λεγομένων κακῶν εἶναι γιγνόμενον—ἀδικίαν δὲ καὶ ὕβριν ἔχοντα ἐν αὑτῷ μόνον, τὸν οὕτω ζῶντα ἴσως ὑμᾶς οὐ πείθω μὴ οὐκ ἄρα εὐδαίμονα ἀλλʼ ἄθλιον γίγνεσθαι σαφῶς;
ΚΛ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΑΘ. εἶεν· τί οὖν τὸ μετὰ τοῦτʼ εἰπεῖν ἡμᾶς χρεών; ἀνδρεῖος γὰρ δὴ καὶ ἰσχυρὸς καὶ καλὸς καὶ πλούσιος, καὶ
662aKleinias: Kesinlikle.
Atinalı: Peki kötü yaşadığını da?
Kleinias: Bunu artık aynı şekilde kabul etmeyiz.
Atinalı: Ya hazsız ve kendine yararsız yaşadığını?
Kleinias: Bunları nasıl kabul edelim?
ποιῶν ὅτιπερ ἐπιθυμοῖ τὸν βίον ἅπαντα, οὐχ ὑμῖν δοκεῖ, εἴπερ ἄδικος εἴη καὶ ὑβριστής, ἐξ ἀνάγκης αἰσχρῶς ἂν ζῆν; ἢ τοῦτο μὲν ἴσως ἂν συγχωρήσαιτε, τό γε αἰσχρῶς;
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. τί δέ; τὸ καὶ κακῶς;
ΚΛ. οὐκ ἂν ἔτι τοῦθʼ ὁμοίως.
ΑΘ. τί δέ; τὸ καὶ ἀηδῶς καὶ μὴ συμφερόντως αὑτῷ;
ΚΛ. καὶ πῶς ἂν ταῦτά γʼ ἔτι συγχωροῖμεν;
662bAtinalı: Nasıl mı? Bir tanrı bize uyum bahşederse, dostlarım; çünkü şimdi neredeyse birbirimizle ayrı perdeden şarkı söylüyoruz. Bana bunlar o kadar zorunlu görünüyor ki, sevgili Kleinias, Girit'in bir ada olması bile bu kadar açık değil. Burada kanun koyucu olsaydım, şairleri de şehirdeki herkesi de bunu söylemeye zorlamaya çalışırdım; ülkede biri, bazı insanların kötü oldukları hâlde hoş bir hayat sürdüğünü, ya da kârlı ve kazançlı şeylerin başka, daha adil şeylerin başka olduğunu söylerse, ona neredeyse en ağır cezayı verirdim.
ΑΘ. ὅπως; εἰ θεὸς ἡμῖν, ὡς ἔοικεν, ὦ φίλοι, δοίη τις συμφωνίαν, ὡς νῦν γε σχεδὸν ἀπᾴδομεν ἀπʼ ἀλλήλων. ἐμοὶ γὰρ δὴ φαίνεται ταῦτα οὕτως ἀναγκαῖα, ὡς οὐδέ, ὦ φίλε Κλεινία, Κρήτη νῆσος σαφῶς· καὶ νομοθέτης ὢν ταύτῃ πειρῴμην ἂν τούς τε ποιητὰς ἀναγκάζειν φθέγγεσθαι καὶ πάντας τοὺς ἐν τῇ πόλει, ζημίαν τε ὀλίγου μεγίστην ἐπιτιθείην ἄν, εἴ τις ἐν τῇ χώρᾳ φθέγξαιτο ὡς εἰσίν τινες
662cBugün Giritlilerin, Lakedaimonluların ve görünüşe göre öteki insanların da söylediklerinden farklı başka pek çok şeyi de vatandaşlarıma söyletmeye çalışırdım. Haydi, Zeus ve Apollon aşkına, ey insanların en iyileri, size kanunları koyan bu tanrıların kendilerine şunu sorsak:
ἄνθρωποί ποτε πονηροὶ μέν, ἡδέως δὲ ζῶντες, ἢ λυσιτελοῦντα μὲν ἄλλα ἐστὶ καὶ κερδαλέα, δικαιότερα δὲ ἄλλα, καὶ πόλλʼ ἄττʼ ἂν παρὰ τὰ νῦν λεγόμενα ὑπό τε Κρητῶν καὶ Λακεδαιμονίων, ὡς ἔοικε, καὶ δήπου καὶ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων, διάφορα πείθοιμʼ ἂν τοὺς πολίτας μοι φθέγγεσθαι. φέρε γάρ, ὦ πρὸς Διός τε καὶ Ἀπόλλωνος, ὦ ἄριστοι τῶν ἀνδρῶν, εἰ τοὺς νομοθετήσαντας ὑμῖν αὐτοὺς τούτους ἐροίμεθα θεούς·
662d"En adil hayat en hoş hayat mıdır, yoksa biri en hoş, öteki en adil iki ayrı hayat mı vardır?" İki derlerse, doğru bir soru sormak istiyorsak onlara belki yeniden sorardık: "Peki hangilerine daha mesut demeli: en adil hayatı yaşayanlara mı, en hoş hayatı yaşayanlara mı?" En hoş hayatı yaşayanlara derlerse, sözleri tuhaf olurdu. Ama bunun tanrılar için söylenmesini istemiyorum, daha çok babalar ve kanun koyucular için söylensin.
ἆρʼ ὁ δικαιότατός ἐστιν βίος ἥδιστος, ἢ δύʼ ἐστόν τινε βίω, οἷν ὁ μὲν ἥδιστος ὢν τυγχάνει, δικαιότατος δʼ ἕτερος; εἰ δὴ δύο φαῖεν, ἐροίμεθʼ ἂν ἴσως αὐτοὺς πάλιν, εἴπερ ὀρθῶς ἐπανερωτῷμεν· ποτέρους δὲ εὐδαιμονεστέρους χρὴ λέγειν, τοὺς τὸν δικαιότατον ἢ τοὺς τὸν ἥδιστον διαβιοῦντας βίον; εἰ μὲν δὴ φαῖεν τοὺς τὸν ἥδιστον, ἄτοπος αὐτῶν ὁ λόγος ἂν γίγνοιτο. βούλομαι δέ μοι μὴ ἐπὶ θεῶν λέγεσθαι τὸ
662eÖnceki soruları bir babaya ve bir kanun koyucuya sorulmuş sayalım; o da en hoş hayatı yaşayanın en mutlu olduğunu söylesin. O zaman ben de şöyle derdim: "Baba, en mesut biçimde yaşamamı istemiyor muydun? Ama bana olabildiğince adil yaşamamı buyurmaktan hiç vazgeçmedin."
Böyle bir görüş ortaya koyan, ister kanun koyucu ister baba olsun, sanırım tuhaf görünür ve kendisiyle tutarlı konuşamaz. Ama en adil hayatın en mesut hayat olduğunu açıklarsa, onu dinleyen herkes, sanırım, kanunun övdüğü, bu hayatta bulunan ve hazdan üstün olan iyi ve güzel şeyin ne olduğunu araştırır.
τοιοῦτον, ἀλλʼ ἐπὶ πατέρων καὶ νομοθετῶν μᾶλλον, καί μοι τὰ ἔμπροσθεν ἠρωτημένα πατέρα τε καὶ νομοθέτην ἠρωτήσθω, ὁ δʼ εἰπέτω ὡς ὁ ζῶν τὸν ἥδιστον βίον ἐστὶν μακαριώτατος· εἶτα μετὰ ταῦτα ἔγωγʼ ἂν φαίην· ὦ πάτερ, οὐχ ὡς εὐδαιμονέστατά με ἐβούλου ζῆν; ἀλλʼ ἀεὶ διακελευόμενος οὐδὲν ἐπαύου ζῆν με ὡς δικαιότατα.
ΑΘ. ταύτῃ μὲν οὖν ὁ τιθέμενος εἴτε νομοθέτης εἴτε καὶ πατὴρ ἄτοπος ἂν οἶμαι καὶ ἄπορος φαίνοιτο τοῦ συμφωνούντως ἑαυτῷ λέγειν· εἰ δʼ αὖ τὸν δικαιότατον εὐδαιμονέστατον ἀποφαίνοιτο βίον εἶναι, ζητοῖ που πᾶς ἂν ὁ ἀκούων, οἶμαι, τί ποτʼ ἐν αὐτῷ τὸ τῆς ἡδονῆς
663aÇünkü hazdan ayrılmış olarak adil insan için ne iyi olabilir? Söyle bakalım: insanlardan ve tanrılardan gelen şan ve övgü, iyi ve güzel ama hoş olmayan bir şey midir; kötü ün de bunun tersi mi? Hiç de değil, diyeceğiz, sevgili kanun koyucu. Ya kimseye haksızlık etmemek ve kimseden haksızlık görmemek hoş olmayan ama iyi ya da güzel bir şey, bunların tersi de hoş ama çirkin ve kötü şeyler mi?
Kleinias: Nasıl olsun?
Atinalı: Demek ki hoşu, adili, iyiyi ve güzeli birbirinden ayırmayan söz, başka bir şey değilse bile, insanı dindar ve adil bir hayat yaşamaya istekli kılmak için inandırıcıdır; dolayısıyla bunların böyle olmadığını söyleyen söz, kanun koyucu için sözlerin en utanç vericisi ve en ters düşenidir.
κρεῖττον ἀγαθόν τε καὶ καλὸν ὁ νόμος ἐνὸν ἐπαινεῖ. τί γὰρ δὴ δικαίῳ χωριζόμενον ἡδονῆς ἀγαθὸν ἂν γίγνοιτο; φέρε, κλέος τε καὶ ἔπαινος πρὸς ἀνθρώπων τε καὶ θεῶν ἆρʼ ἐστὶν ἀγαθὸν μὲν καὶ καλόν, ἀηδὲς δέ, δύσκλεια δὲ τἀναντία; ἥκιστα, ὦ φίλε νομοθέτα, φήσομεν. ἀλλὰ τὸ μήτε τινὰ ἀδικεῖν μήτε ὑπό τινος ἀδικεῖσθαι μῶν ἀηδὲς μέν, ἀγαθὸν δὲ ἢ καλόν, τὰ δʼ ἕτερα ἡδέα μέν, αἰσχρὰ δὲ καὶ κακά;
ΚΛ. καὶ πῶς;
ΑΘ. οὐκοῦν ὁ μὲν μὴ χωρίζων λόγος ἡδύ τε καὶ δίκαιον
663bÇünkü kimse, hazzın acıdan fazla olmadığı bir şeyi yapmaya kendi isteğiyle ikna olmak istemez. Uzaktan bakılan şey, deyim yerindeyse herkesin, hele çocukların gözünü karartır. Kanun koyucu bu karanlığı dağıtıp bunun tersine bir kanaat yerleştirmeli; alışkanlıklarla, övgülerle ve sözlerle bir şekilde şuna ikna etmelidir: adil ve adil olmayan şeyler bir gölge resmi gibidir. Adil olmayan şeyler adil olanın tersine görünür: adil olmayan ve kötü kişi kendi bakış açısından baktığında adil olmayanlar hoş, adil olanlar en tatsız görünür; adil kişinin bakış açısından ise her bakımdan her şey bunun tam tersidir.
καὶ ἀγαθόν τε καὶ καλὸν πιθανός γʼ, εἰ μηδὲν ἕτερον, πρὸς τό τινα ἐθέλειν ζῆν τὸν ὅσιον καὶ δίκαιον βίον, ὥστε νομοθέτῃ γε αἴσχιστος λόγων καὶ ἐναντιώτατος ὃς ἂν μὴ φῇ ταῦτα οὕτως ἔχειν· οὐδεὶς γὰρ ἂν ἑκὼν ἐθέλοι πείθεσθαι πράττειν τοῦτο ὅτῳ μὴ τὸ χαίρειν τοῦ λυπεῖσθαι πλέον ἕπεται. σκοτοδινιᾶν δὲ τὸ πόρρωθεν ὁρώμενον πᾶσίν τε ὡς ἔπος εἰπεῖν καὶ δὴ καὶ τοῖς παισὶ παρέχει, νομοθέτης εἰ μὴ δόξαν εἰς τοὐναντίον τούτου καταστήσει, τὸ σκότος
663cKleinias: Öyle görünüyor.
Atinalı: Peki hükmün gerçekliği bakımından hangisini daha yetkili sayalım? Daha kötü psykhēninkini mi, daha iyisininkini mi?
ἀφελών, καὶ πείσει ἁμῶς γέ πως ἔθεσι καὶ ἐπαίνοις καὶ λόγοις ὡς ἐσκιαγραφημένα τὰ δίκαιά ἐστι καὶ ἄδικα, τὰ μὲν ἄδικα τῷ τοῦ δικαίου ἐναντίως φαινόμενα, ἐκ μὲν ἀδίκου καὶ κακοῦ ἑαυτοῦ θεωρούμενα ἡδέα, τὰ δὲ δίκαια ἀηδέστατα, ἐκ δὲ δικαίου πάντα τἀναντία παντὶ πρὸς ἀμφότερα.
ΚΛ. φαίνεται.
ΑΘ. τὴν δʼ ἀλήθειαν τῆς κρίσεως ποτέραν κυριωτέραν εἶναι φῶμεν; πότερα τὴν τῆς χείρονος ψυχῆς ἢ τὴν τῆς βελτίονος;
663dKleinias: Zorunlu olarak daha iyisininkini.
Atinalı: Demek ki adil olmayan hayat, adil ve dindar hayattan yalnız daha utanç verici ve daha alçak değil, gerçekte daha tatsız da olmak zorundadır.
Kleinias: Şimdiki söze göre öyle görünüyor, dostlarım.
Atinalı: Azıcık değeri olan bir kanun koyucu, bu böyle olmasaydı bile —oysa söz şimdi bunun böyle olduğunu ortaya koydu—, iyilik için gençlere herhangi bir yalan söylemeye cüret edecek olsaydı, bundan daha yararlı ve herkesi zorla değil isteyerek her türlü adil şeyi yapmaya daha çok yöneltebilecek bir yalan söyleyebilir miydi?
ΚΛ. ἀναγκαῖόν που τὴν τῆς ἀμείνονος.
ΑΘ. ἀναγκαῖον ἄρα τὸν ἄδικον βίον οὐ μόνον αἰσχίω καὶ μοχθηρότερον, ἀλλὰ καὶ ἀηδέστερον τῇ ἀληθείᾳ τοῦ δικαίου τε εἶναι καὶ ὁσίου βίου.
ΚΛ. κινδυνεύει κατά γε τὸν νῦν λόγον, ὦ φίλοι.
ΑΘ. νομοθέτης δὲ οὗ τι καὶ σμικρὸν ὄφελος, εἰ καὶ μὴ τοῦτο ἦν οὕτως ἔχον, ὡς καὶ νῦν αὐτὸ ᾕρηχʼ ὁ λόγος ἔχειν, εἴπερ τι καὶ ἄλλο ἐτόλμησεν ἂν ἐπʼ ἀγαθῷ ψεύδεσθαι πρὸς τοὺς νέους, ἔστιν ὅτι τούτου ψεῦδος λυσιτελέστερον ἂν
663eKleinias: Hakikat güzeldir, yabancı, kalıcıdır da; ama ikna etmek kolay görünmüyor.
Atinalı: Peki. Sidonlunun masalına, o kadar inanılmaz olduğu hâlde, insanları inandırmak kolay oldu da, binlerce başka masala da?
Kleinias: Hangisine?
Atinalı: Bir zamanlar ekilen dişlerden ağır silahlı askerlerin bittiğine. Bu, kanun koyucu için büyük bir örnektir: gençlerin psykhēlerini, inandırmaya kalkıştığı her şeye inandırabileceğini gösterir.
ἐψεύσατό ποτε καὶ δυνάμενον μᾶλλον ποιεῖν μὴ βίᾳ ἀλλʼ ἑκόντας πάντας πάντα τὰ δίκαια;
ΚΛ. καλὸν μὲν ἡ ἀλήθεια, ὦ ξένε, καὶ μόνιμον· ἔοικε μὴν οὐ ῥᾴδιον εἶναι πείθειν.
ΑΘ. εἶεν· τὸ μὲν τοῦ Σιδωνίου μυθολόγημα ῥᾴδιον ἐγένετο πείθειν, οὕτως ἀπίθανον ὄν, καὶ ἄλλα μυρία;
ΚΛ. ποῖα;
ΑΘ. τὸ σπαρέντων ποτὲ ὀδόντων ὁπλίτας ἐξ αὐτῶν φῦναι. καίτοι μέγα γʼ ἐστὶ νομοθέτῃ παράδειγμα τοῦ
664aBu yüzden kanun koyucunun araştırıp bulması gereken tek şey, neye inandırırsa şehre en büyük iyiliği yapacağıdır; bunun için de her çareyi bulmalıdır ki böyle bir topluluğun tamamı bu konularda bütün ömrü boyunca, şarkılarda, masallarda ve sözlerde mümkün olduğunca hep bir ve aynı şeyi söylesin. Ama eğer size başka türlü görünüyorsa, bu söze itiraz etmenizde hiçbir sakınca yok.
πείσειν ὅτι ἂν ἐπιχειρῇ τις πείθειν τὰς τῶν νέων ψυχάς, ὥστε οὐδὲν ἄλλο αὐτὸν δεῖ σκοποῦντα ἀνευρίσκειν ἢ τί πείσας μέγιστον ἀγαθὸν ἐργάσαιτο ἂν πόλιν, τούτου δὲ πέρι πᾶσαν μηχανὴν εὑρίσκειν ὅντινά ποτε τρόπον ἡ τοιαύτη συνοικία πᾶσα περὶ τούτων ἓν καὶ ταὐτὸν ὅτι μάλιστα φθέγγοιτʼ ἀεὶ διὰ βίου παντὸς ἔν τε ᾠδαῖς καὶ μύθοις καὶ λόγοις. εἰ δʼ οὖν ἄλλῃ πῃ δοκεῖ ἢ ταύτῃ, πρὸς ταῦτα οὐδεὶς φθόνος ἀμφισβητῆσαι τῷ λόγῳ.
664bKleinias: Ama bana öyle geliyor ki bu konuda ikimizden hiçbiri sana itiraz edemez.
Atinalı: Öyleyse bundan sonrasını söylemek bana düşer. Diyorum ki üç koronun hepsi, çocukların psykhēleri henüz genç ve yumuşakken onlara tılsımlı şarkılar söylemeli; şimdiye kadar anlattığımız ve daha anlatabileceğimiz bütün güzel şeyleri söylemeli, ama bunların özü şu olsun: aynı hayatın tanrılar tarafından hem en hoş hem en iyi hayat diye anıldığını söylersek, hem en doğrusunu söylemiş oluruz hem de ikna etmemiz gerekenleri başka türlü konuşmamızdan daha iyi ikna ederiz.
ΚΛ. ἀλλʼ οὔ μοι φαίνεται πρός γε ταῦτα δύνασθαι ἡμῶν ἀμφισβητῆσαί ποτʼ ἂν οὐδέτερος.
ΑΘ. τὸ μετὰ τοῦτο τοίνυν ἐμὸν ἂν εἴη λέγειν. φημὶ γὰρ ἅπαντας δεῖν ἐπᾴδειν τρεῖς ὄντας τοὺς χοροὺς ἔτι νέαις οὔσαις ταῖς ψυχαῖς καὶ ἁπαλαῖς τῶν παίδων, τά τε ἄλλα καλὰ λέγοντας πάντα ὅσα διεληλύθαμέν τε καὶ ἔτι διέλθοιμεν ἄν, τὸ δὲ κεφάλαιον αὐτῶν τοῦτο ἔστω· τὸν αὐτὸν ἥδιστόν τε καὶ ἄριστον ὑπὸ θεῶν βίον λέγεσθαι φάσκοντες,
664cKleinias: Söylediklerini kabul etmek gerek.
Atinalı: İlk olarak Musaların çocuk korosu, bunları bütün ciddiyetle bütün şehrin önünde söylemek üzere en doğru biçimde ilk sırada ortaya çıkar. İkinci olarak otuz yaşına kadar olanların korosu gelir; söylenenlerin doğruluğuna tanık olarak Paian'ı çağırır ve onun gençlere ikna gücüyle birlikte lütufkâr olması için dua eder.
ἀληθέστατα ἐροῦμεν ἅμα, καὶ μᾶλλον πείσομεν οὓς δεῖ πείθειν ἢ ἐὰν ἄλλως πως φθεγγώμεθα λέγοντες.
ΚΛ. συγχωρητέον ἃ λέγεις.
ΑΘ. πρῶτον μὲν τοίνυν ὁ Μουσῶν χορὸς ὁ παιδικὸς ὀρθότατʼ ἂν εἰσίοι πρῶτος τὰ τοιαῦτα εἰς τὸ μέσον ᾀσόμενος ἁπάσῃ σπουδῇ καὶ ὅλῃ τῇ πόλει, δεύτερος δὲ ὁ μέχρι τριάκοντα ἐτῶν, τόν τε Παιᾶνα ἐπικαλούμενος μάρτυρα τῶν λεγομένων ἀληθείας πέρι καὶ τοῖς νέοις ἵλεων μετὰ πειθοῦς
664dÜçüncü olarak otuzu aşmış ve altmışa kadar olanların da şarkı söylemesi gerekir. Bundan sonrakiler ise, artık şarkı söylemeye güçleri yetmediği için, aynı karakterler hakkında ilahi bir sesle masal anlatıcıları olarak kalırlar.
Kleinias: Yabancı, bu üçüncü korolardan kimi kastediyorsun? Onlar hakkında ne demek istediğini pek açık anlamıyoruz.
Atinalı: Oysa önceki sözlerin çoğu neredeyse bunlar için söylendi.
γίγνεσθαι ἐπευχόμενος. δεῖ δὲ δὴ καὶ ἔτι τρίτους τοὺς ὑπὲρ τριάκοντα ἔτη μέχρι τῶν ἑξήκοντα γεγονότας ᾄδειν· τοὺς δὲ μετὰ ταῦτα—οὐ γὰρ ἔτι δυνατοὶ φέρειν ᾠδάς—μυθολόγους περὶ τῶν αὐτῶν ἠθῶν διὰ θείας φήμης καταλελεῖφθαι.
ΚΛ. λέγεις δέ, ὦ ξένε, τίνας τούτους τοὺς χοροὺς τοὺς τρίτους; οὐ γὰρ πάνυ συνίεμεν σαφῶς ὅτι ποτὲ βούλει φράζειν αὐτῶν πέρι.
ΑΘ. καὶ μὴν εἰσίν γε οὗτοι σχεδὸν ὧν χάριν οἱ πλεῖστοι τῶν ἔμπροσθεν ἐρρήθησαν λόγων.
664eKleinias: Henüz anlamadık; daha açık anlatmaya çalış.
Atinalı: Hatırlıyorsak, konuşmamızın başında şunu söylemiştik: bütün gençlerin tabiatı ateşli olduğu için ne bedence ne de sesçe sakin durabilir; hep düzensizce ses çıkarır ve sıçrar. Bu ikisindeki düzeni hissetmek öteki canlıların hiçbirine nasip olmamıştır, yalnız insan tabiatında vardır. Hareketin düzenine ritim denir; sesin düzenine, yani tizle pesin karışmasına ahenk adı verilir; ikisinin birlikteliğine de koro sanatı denir.
ΚΛ. οὔπω μεμαθήκαμεν, ἀλλʼ ἔτι σαφέστερον πειρῶ φράζειν.
ΑΘ. εἴπομεν, εἰ μεμνήμεθα, κατʼ ἀρχὰς τῶν λόγων, ὡς ἡ φύσις ἁπάντων τῶν νέων διάπυρος οὖσα ἡσυχίαν οὐχ οἵα τε ἄγειν οὔτε κατὰ τὸ σῶμα οὔτε κατὰ τὴν φωνὴν εἴη, φθέγγοιτο δʼ ἀεὶ ἀτάκτως καὶ πηδῷ, τάξεως δʼ αἴσθησιν τούτων ἀμφοτέρων, τῶν ἄλλων μὲν ζῴων οὐδὲν ἐφάπτοιτο, ἡ δὲ ἀνθρώπου φύσις ἔχοι μόνη τοῦτο·
ΑΘ. τῇ δὴ τῆς κινήσεως
665aTanrıların bize acıyarak dans arkadaşı ve koro önderi olarak Apollon'u ve Musaları verdiğini söylemiştik; hatırlıyorsak üçüncü olarak da Dionysos'u.
Kleinias: Nasıl hatırlamayalım?
Atinalı: Apollon'un ve Musaların korosundan söz edildi; üçüncü ve geriye kalan koronun ise Dionysos'un korosu olduğunu söylemek zorunludur.
τάξει ῥυθμὸς ὄνομα εἴη, τῇ δὲ αὖ τῆς φωνῆς, τοῦ τε ὀξέος ἅμα καὶ βαρέος συγκεραννυμένων, ἁρμονία ὄνομα προσαγορεύοιτο, χορεία δὲ τὸ συναμφότερον κληθείη. θεοὺς δὲ ἔφαμεν ἐλεοῦντας ἡμᾶς συγχορευτάς τε καὶ χορηγοὺς ἡμῖν δεδωκέναι τόν τε Ἀπόλλωνα καὶ μούσας, καὶ δὴ καὶ τρίτον ἔφαμεν, εἰ μεμνήμεθα, Διόνυσον.
ΚΛ. πῶς δʼ οὐ μεμνήμεθα;
ΑΘ. ὁ μὲν τοίνυν τοῦ Ἀπόλλωνος καὶ τῶν Μουσῶν
665bKleinias: Nasıl? Söyle; çünkü ilk kez duyan birine yaşlılardan oluşan bir Dionysos korosu pek tuhaf gelir: otuzu, hatta elliyi aşmış, altmışa kadar olanlar mı onun için dans edecekler?
Atinalı: Çok doğru söylüyorsun. Bu yüzden, sanırım, bunun böyle olmasının nasıl makul olabileceğini gösterecek bir söz gerekir.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Önceki söylediklerimizde anlaşıyor muyuz?
χορὸς εἴρηνται, τὸν δὲ τρίτον καὶ τὸν λοιπὸν χορὸν ἀνάγκη τοῦ Διονύσου λέγεσθαι.
ΚΛ. πῶς δή; λέγε· μάλα γὰρ ἄτοπος γίγνοιτʼ ἂν ὥς γε ἐξαίφνης ἀκούσαντι Διονύσου πρεσβυτῶν χορός, εἰ ἄρα οἱ ὑπὲρ τριάκοντα καὶ πεντήκοντα δὲ γεγονότες ἔτη μέχρι ἑξήκοντα αὐτῷ χορεύσουσιν.
ΑΘ. ἀληθέστατα μέντοι λέγεις. λόγου δὴ δεῖ πρὸς ταῦτα οἶμαι, ὅπῃ τοῦτο εὔλογον οὕτω γιγνόμενον ἂν γίγνοιτο.
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. ἆρʼ οὖν ἡμῖν τά γε ἔμπροσθεν ὁμολογεῖται;
665cKleinias: Hangi konuda?
Atinalı: Her erkeğin ve çocuğun, hürün ve kölenin, kadının ve erkeğin, kısacası bütün şehrin kendi kendine, anlattığımız bu şeyleri tılsımlı şarkılar gibi söylemekten hiç vazgeçmemesi gerektiğinde; bunlar bir şekilde hep değişmeli ve her bakımdan çeşitlilik sunmalı ki şarkı söyleyenler ilahilere doyamasınlar ve onlardan haz alsınlar.
Kleinias: Bunların böyle yapılması gerektiği nasıl kabul edilmesin?
ΚΛ. τοῦ πέρι;
ΑΘ. τὸ δεῖν πάντʼ ἄνδρα καὶ παῖδα, ἐλεύθερον καὶ δοῦλον, θῆλύν τε καὶ ἄρρενα, καὶ ὅλῃ τῇ πόλει ὅλην τὴν πόλιν αὐτὴν αὑτῇ ἐπᾴδουσαν μὴ παύεσθαί ποτε ταῦτα ἃ διεληλύθαμεν, ἁμῶς γέ πως ἀεὶ μεταβαλλόμενα καὶ πάντως παρεχόμενα ποικιλίαν, ὥστε ἀπληστίαν εἶναί τινα τῶν ὕμνων τοῖς ᾄδουσιν καὶ ἡδονήν.
ΚΛ. πῶς δʼ οὐχ ὁμολογοῖτʼ ἂν δεῖν ταῦτα οὕτω πράττεσθαι;
665dAtinalı: Peki şehrimizin en iyi kısmı, yaşı ve phronēsisi sayesinde şehirdekiler arasında sözü en çok dinlenen kısmı, en güzel şarkıları söyleyerek en büyük iyilikleri nerede yapabilir? Yoksa en güzel ve en yararlı şarkılar üzerinde en yetkili olacak bu kısmı akılsızca öylece bırakacak mıyız?
Kleinias: Şimdi söylenenlere bakılırsa onu bırakmak imkânsız.
Atinalı: Peki bu nasıl uygun düşer? Bakın, şöyle mi?
Kleinias: Nasıl?
Atinalı: Herkes yaşlandıkça şarkı söylemeye karşı çekingenlikle dolar; bunu yaparken daha az sevinir, zorunda kalırsa da yaşlandıkça ve itidalli hâle geldikçe o kadar çok utanır. Öyle değil mi?
ΑΘ. ποῦ δὴ τοῦθʼ ἡμῖν τὸ ἄριστον τῆς πόλεως, ἡλικίαις τε καὶ ἅμα φρονήσεσιν πιθανώτατον ὂν τῶν ἐν τῇ πόλει, ᾆδον τὰ κάλλιστα μέγιστʼ ἂν ἐξεργάζοιτο ἀγαθά; ἢ τοῦτο ἀνοήτως οὕτως ἀφήσομεν, ὃ κυριώτατον ἂν εἴη τῶν καλλίστων τε καὶ ὠφελιμωτάτων ᾠδῶν;
ΚΛ. ἀλλὰ ἀδύνατον τὸ μεθιέναι, ὥς γε τὰ νῦν λεγόμενα.
ΑΘ. πῶς οὖν πρέπον ἂν εἴη τοῦτο; ὁρᾶτε εἰ τῇδε.
ΚΛ. πῇ δή;
ΑΘ. πᾶς που γιγνόμενος πρεσβύτερος ὄκνου πρὸς τὰς
665eKleinias: Öyle.
Atinalı: Bir tiyatroda, her türden insanın önünde ayakta durup şarkı söylemekten ise daha da çok utanır. Hele böyleleri, zafer için yarışan korolar gibi ses çalışmasıyla zayıflamış ve aç kalmış olarak şarkı söylemeye zorlanırlarsa, bunu tamamen tatsızca, utanarak ve isteksizce yapmazlar mı?
ᾠδὰς μεστός, καὶ χαίρει τε ἧττον πράττων τοῦτο καὶ ἀνάγκης γιγνομένης αἰσχύνοιτʼ ἂν μᾶλλον, ὅσῳ πρεσβύτερος καὶ σωφρονέστερος γίγνεται, τόσῳ μᾶλλον. ἆρʼ οὐχ οὕτως;
ΚΛ. οὕτω μὲν οὖν.
ΑΘ. οὐκοῦν ἐν θεάτρῳ γε καὶ παντοίοις ἀνθρώποις ᾄδειν ἑστὼς ὀρθὸς ἔτι μᾶλλον αἰσχύνοιτʼ ἄν· καὶ ταῦτά γʼ εἰ καθάπερ οἱ περὶ νίκης χοροὶ ἀγωνιζόμενοι πεφωνασκηκότες ἰσχνοί τε καὶ ἄσιτοι ἀναγκάζοιντο ᾄδειν οἱ τοιοῦτοι, παντάπασίν που ἀηδῶς τε καὶ αἰσχυντηλῶς ᾄδοντες ἀπροθύμως ἂν τοῦτʼ ἐργάζοιντο;
666aKleinias: Çok zorunlu bir şey söylüyorsun.
Atinalı: Peki onları şarkı söylemeye istekli olmaya nasıl teşvik edeceğiz? Önce şu kanunu koymayacak mıyız: çocuklar on sekiz yaşına kadar şaraba hiç dokunmasın; gençlerin çılgınca mizacından sakınarak, insan zahmetli işlere girişmeye başlamadan önce bedene ve psykhēye ateş üstüne ateş akıtmamak gerektiğini onlara öğretelim. Bundan sonra genç, otuz yaşına kadar şaraptan ölçülüce tadabilir, ama sarhoşluktan ve çok şarap içmekten tamamen uzak durmalıdır.
ΚΛ. ἀναγκαιότατα μέντοι λέγεις.
ΑΘ. πῶς οὖν αὐτοὺς παραμυθησόμεθα προθύμους εἶναι πρὸς τὰς ᾠδάς; ἆρʼ οὐ νομοθετήσομεν πρῶτον μὲν τοὺς παῖδας μέχρι ἐτῶν ὀκτωκαίδεκα τὸ παράπαν οἴνου μὴ γεύεσθαι, διδάσκοντες ὡς οὐ χρὴ πῦρ ἐπὶ πῦρ ὀχετεύειν εἴς τε τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχήν, πρὶν ἐπὶ τοὺς πόνους ἐγχειρεῖν πορεύεσθαι, τὴν ἐμμανῆ εὐλαβουμένους ἕξιν τῶν νέων· μετὰ δὲ τοῦτο οἴνου μὲν δὴ γεύεσθαι τοῦ μετρίου μέχρι
666bKırk yaşına basan ise ortak sofralarda ziyafet çektikten sonra öteki tanrıları çağırmalı, özellikle de Dionysos'u yaşlıların hem ayini hem eğlencesi olan şeye davet etmelidir. Tanrı bunu, yaşlılığın sertliğine karşı bir yardımcı, bir ilaç olarak şarap biçiminde insanlara bağışlamıştır: yeniden gençleşelim, kederimizi unutalım, psykhēnin karakteri de ateşe konmuş demir gibi daha sert hâlden daha yumuşak hâle gelsin ve böylece daha kolay biçimlensin diye. Öyle değil mi?
τριάκοντα ἐτῶν, μέθης δὲ καὶ πολυοινίας τὸ παράπαν τὸν νέον ἀπέχεσθαι· τετταράκοντα δὲ ἐπιβαίνοντα ἐτῶν, ἐν τοῖς συσσιτίοις εὐωχηθέντα, καλεῖν τούς τε ἄλλους θεοὺς καὶ δὴ καὶ Διόνυσον παρακαλεῖν εἰς τὴν τῶν πρεσβυτέρων τελετὴν ἅμα καὶ παιδιάν, ἣν τοῖς ἀνθρώποις ἐπίκουρον τῆς τοῦ γήρως αὐστηρότητος ἐδωρήσατο τὸν οἶνον φάρμακον, ὥστε ἀνηβᾶν ἡμᾶς, καὶ δυσθυμίας λήθῃ γίγνεσθαι μαλακώτερον ἐκ
666cBöyle bir hâle gelen herkes önce daha istekli ve daha az utanarak, kalabalık önünde değil az sayıda kişi arasında, yabancılar arasında değil yakınları arasında şarkı söylemeyi ve sık sık söylediğimiz gibi tılsımlı şarkılar okumayı istemez mi?
Kleinias: Hem de çok.
Atinalı: Onları bizimle şarkıya katılmaya yöneltmek için bu yol hiç de yakışıksız olmaz.
σκληροτέρου τὸ τῆς ψυχῆς ἦθος, καθάπερ εἰς πῦρ σίδηρον ἐντεθέντα γιγνόμενον, καὶ οὕτως εὐπλαστότερον εἶναι; πρῶτον μὲν δὴ διατεθεὶς οὕτως ἕκαστος ἆρʼ οὐκ ἂν ἐθέλοι προθυμότερόν γε, ἧττον αἰσχυνόμενος, οὐκ ἐν πολλοῖς ἀλλὰ ἐν μετρίοις, καὶ οὐκ ἐν ἀλλοτρίοις ἀλλʼ ἐν οἰκείοις, ᾄδειν τε καὶ ὃ πολλάκις εἰρήκαμεν ἐπᾴδειν;
ΚΛ. καὶ πολύ γε.
ΑΘ. εἰς μέν γε τὸ προάγειν τοίνυν αὐτοὺς μετέχειν ἡμῖν ᾠδῆς οὗτος ὁ τρόπος οὐκ ἂν παντάπασιν ἀσχήμων
666dKleinias: Hiç de değil.
Atinalı: Peki bu adamlar nasıl bir sesle şarkı söyleyecekler? Belli ki kendilerine yakışan bir Musa'ya ihtiyaçları var, değil mi?
Kleinias: Nasıl olmasın?
Atinalı: Peki ilahi adamlara hangisi yakışır? Koroların şarkısı mı?
Kleinias: Biz, yabancı, bu arkadaşla birlikte, korolarda öğrenip alıştığımız şarkıdan başkasını söyleyemeyiz.
Atinalı: Pek doğal; çünkü gerçekten de en güzel şarkıya ulaşamamışsınız.
γίγνοιτο.
ΚΛ. οὐδαμῶς.
ΑΘ. ποίαν δὲ ἥσουσιν οἱ ἄνδρες φωνήν; ἢ μοῦσαν [ἢ] δῆλον ὅτι πρέπουσαν αὑτοῖς δεῖ γέ τινα;
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. τίς ἂν οὖν πρέποι θείοις ἀνδράσιν; ἆρʼ ἂν ἡ τῶν χορῶν;
ΚΛ. ἡμεῖς γοῦν, ὦ ξένε, καὶ οἵδε οὐκ ἄλλην ἄν τινα δυναίμεθα ᾠδὴν ἢ ἣν ἐν τοῖς χοροῖς ἐμάθομεν συνήθεις ᾄδειν γενόμενοι.
ΑΘ. εἰκότως γε· ὄντως γὰρ οὐκ ἐπήβολοι γεγόνατε τῆς
666eÇünkü sizin devlet düzeniniz şehirlerde yerleşmiş insanlarınki değil, bir ordugâhınki gibidir; gençlerinizi sürü hâlinde otlayan taylar gibi bir arada tutuyorsunuz. Hiçbiriniz kendi tayını alıp, iyice azgınlaşmış ve öfkelenmiş hâlde sürüdeki arkadaşlarından ayırmamış, başına özel bir seyis koyup onu kaşağılayıp evcilleştirerek terbiye etmemiştir; çocuk yetiştirmeye uygun her şeyi ona vererek onu yalnız iyi bir asker değil, bir şehri ve kasabaları da yönetebilecek biri yapmamıştır.
καλλίστης ᾠδῆς. στρατοπέδου γὰρ πολιτείαν ἔχετε ἀλλʼ οὐκ ἐν ἄστεσι κατῳκηκότων, ἀλλʼ οἷον ἁθρόους πώλους ἐν ἀγέλῃ νεμομένους φορβάδας τοὺς νέους κέκτησθε·
ΑΘ. λαβὼν δʼ ὑμῶν οὐδεὶς τὸν αὑτοῦ, παρὰ τῶν συννόμων σπάσας σφόδρα ἀγριαίνοντα καὶ ἀγανακτοῦντα, ἱπποκόμον τε ἐπέστησεν ἰδίᾳ καὶ παιδεύει ψήχων τε καὶ ἡμερῶν, καὶ πάντα προσήκοντα ἀποδιδοὺς τῇ παιδοτροφίᾳ ὅθεν οὐ μόνον ἀγαθὸς
667aBöyle biri, başta dediğimiz gibi, Tyrtaios'un savaşçılarından daha savaşçıdır; cesareti her zaman ve her yerde, hem tek tek insanlar hem bütün şehir için, aretēnin birinci değil dördüncü varlığı olarak onurlandırır.
Kleinias: Yabancı, nedense yine kanun koyucularımızı küçümsüyorsun.
Atinalı: İyi dostum, bunu yapıyorsam bile, kasıtla yapmıyorum; söz bizi nereye götürüyorsa, isterseniz oraya gidelim. Eğer koroların ve halka açık tiyatroların mûsikîsinden daha güzel bir mûsikîmiz varsa, onu ötekinden utandıklarını ama en güzelini arayıp ona katılmak istediklerini söylediğimiz bu insanlara vermeye çalışalım.
ἂν στρατιώτης εἴη, πόλιν δὲ καὶ ἄστη δυνάμενος διοικεῖν, ὃν δὴ κατʼ ἀρχὰς εἴπομεν τῶν Τυρταίου πολεμικῶν εἶναι πολεμικώτερον, τέταρτον ἀρετῆς ἀλλʼ οὐ πρῶτον τὴν ἀνδρείαν κτῆμα τιμῶντα ἀεὶ καὶ πανταχοῦ, ἰδιώταις τε καὶ συμπάσῃ πόλει.
ΚΛ. οὐκ οἶδα ἡμῶν, ὦ ξένε, ὅπῃ πάλιν αὖ τοὺς νομοθέτας φαυλίζεις.
ΑΘ. οὐκ, ὠγαθέ, προσέχων τούτῳ τὸν νοῦν δρῶ τοῦτο, εἴπερ· ἀλλʼ ὁ λόγος ὅπῃ φέρει, ταύτῃ πορευώμεθα, εἰ βούλεσθε. εἰ γὰρ ἔχομεν μοῦσαν τῆς τῶν χορῶν καλλίω καὶ
667bKleinias: Elbette.
Atinalı: Önce, bir hoşluğun eşlik ettiği her şeyde şu bulunmalı değil mi: ya en önemli yanı yalnızca bu hoşluktur, ya bir tür doğruluk, ya da üçüncü olarak fayda? Mesela yiyeceğe, içeceğe ve her türlü besine bir hoşluk eşlik eder ki buna haz diyebiliriz; doğruluğa ve faydaya gelince, sunulan şeylerin her seferinde sağlıklı olduğunu söylediğimiz şey, işte onlardaki en doğru şey de odur.
τῆς ἐν τοῖς κοινοῖς θεάτροις, πειρώμεθα ἀποδοῦναι τούτοις οὕς φαμεν ἐκείνην μὲν αἰσχύνεσθαι, ζητεῖν δέ, ἥτις καλλίστη, ταύτης κοινωνεῖν.
ΚΛ. πάνυ γε.
ΑΘ. οὐκοῦν πρῶτον μὲν δεῖ τόδε γε ὑπάρχειν ἅπασιν ὅσοις συμπαρέπεταί τις χάρις, ἢ τοῦτο αὐτὸ μόνον αὐτοῦ τὸ σπουδαιότατον εἶναι, ἤ τινα ὀρθότητα, ἢ τὸ τρίτον ὠφελίαν; οἷον δὴ λέγω ἐδωδῇ μὲν καὶ πόσει καὶ συμπάσῃ τροφῇ παρέπεσθαι μὲν τὴν χάριν, ἣν ἡδονὴν ἂν προσείποιμεν· ἣν
667cKleinias: Kesinlikle.
Atinalı: Öğrenmeye de hoşluk, yani haz eşlik eder; doğruluğu, faydayı, iyiliği ve güzelliği sağlayan ise hakikattir.
Kleinias: Öyle.
Atinalı: Peki benzerlerini üreten, benzetmeye dayalı tekhnēler? Bunlar bunu başardıklarında, onlarda eşlik eden bir haz doğarsa, buna hoşluk demek en doğrusu olmaz mı?
δὲ ὀρθότητά τε καὶ ὠφελίαν, ὅπερ ὑγιεινὸν τῶν προσφερομένων λέγομεν ἑκάστοτε, τοῦτʼ αὐτὸ εἶναι ἐν αὐτοῖς καὶ τὸ ὀρθότατον.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. καὶ μὴν καὶ τῇ μαθήσει παρακολουθεῖν μὲν τό γε τῆς χάριτος, τὴν ἡδονήν, τὴν δὲ ὀρθότητα καὶ τὴν ὠφελίαν καὶ τὸ εὖ καὶ τὸ καλῶς τὴν ἀλήθειαν εἶναι τὴν ἀποτελοῦσαν.
ΚΛ. ἔστιν οὕτως.
ΑΘ. τί δὲ τῇ τῶν ὁμοίων ἐργασίᾳ ὅσαι τέχναι εἰκαστικαί;
667dKleinias: Evet.
Atinalı: Ama böyle şeylerin doğruluğunu, genel olarak söylersek, haz değil, her şeyden önce kemiyette ve keyfiyette eşitlik sağlar.
Kleinias: Güzel.
Atinalı: Demek ki yalnız şu şey hazla doğru değerlendirilebilir: ne bir fayda ne bir hakikat ne de bir benzerlik sağlayan, bir zarar da vermeyen, yalnızca ötekilere eşlik eden hoşluk uğruna var olan şey; bu hoşluğa da, bunların hiçbiri ona eşlik etmediğinde, en güzel biçimde haz denebilir.
ἆρʼ οὐκ, ἂν τοῦτο ἐξεργάζωνται, τὸ μὲν ἡδονὴν ἐν αὐτοῖς γίγνεσθαι παρεπόμενον, ἐὰν γίγνηται, χάριν αὐτὸ δικαιότατον ἂν εἴη προσαγορεύειν;
ΚΛ. ναί.
ΑΘ. τὴν δέ γε ὀρθότητά που τῶν τοιούτων ἡ ἰσότης ἄν, ὡς ἐπὶ τὸ πᾶν εἰπεῖν, ἐξεργάζοιτο τοῦ τε τοσούτου καὶ τοῦ τοιούτου πρότερον, ἀλλʼ οὐχ ἡδονή.
ΚΛ. καλῶς.
ΑΘ. οὐκοῦν ἡδονῇ κρίνοιτʼ ἂν μόνον ἐκεῖνο ὀρθῶς, ὃ μήτε τινὰ ὠφελίαν μήτε ἀλήθειαν μήτε ὁμοιότητα ἀπεργαζόμενον
667eKleinias: Yalnızca zararsız hazdan söz ediyorsun.
Atinalı: Evet; ne ciddiye ne de söze değer bir zarar ya da fayda vermediği zaman, bunun aynı zamanda eğlence olduğunu da söylüyorum.
Kleinias: Çok doğru söylüyorsun.
Atinalı: O hâlde şimdi söylenenlerden şu sonucu çıkarmaz mıyız: hiçbir taklit hazla ve doğru olmayan bir kanaatle değerlendirilmemelidir —her türlü eşitlik de öyle; çünkü eşit olan, birine öyle göründüğü ya da biri ondan hoşlandığı için eşit olmaz, orantılı olan da bu yüzden orantılı olmaz—; her şeyden çok hakikatle değerlendirilmelidir, başka hiçbir şeyle değil.
παρέχεται, μηδʼ αὖ γε βλάβην, ἀλλʼ αὐτοῦ τούτου μόνου ἕνεκα γίγνοιτο τοῦ συμπαρεπομένου τοῖς ἄλλοις, τῆς χάριτος, ἣν δὴ κάλλιστά τις ὀνομάσαι ἂν ἡδονήν, ὅταν μηδὲν αὐτῇ τούτων ἐπακολουθῇ;
ΚΛ. ἀβλαβῆ λέγεις ἡδονὴν μόνον.
ΑΘ. ναί, καὶ παιδιάν γε εἶναι τὴν αὐτὴν ταύτην λέγω τότε, ὅταν μήτε τι βλάπτῃ μήτε ὠφελῇ σπουδῆς ἢ λόγου ἄξιον.
ΚΛ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΑΘ. ἆρʼ οὖν οὐ πᾶσαν μίμησιν φαῖμεν ἂν ἐκ τῶν νῦν λεγομένων ἥκιστα ἡδονῇ προσήκειν κρίνεσθαι καὶ δόξῃ μὴ
668aKleinias: Kesinlikle.
Atinalı: Bütün mûsikînin benzetmeye ve taklide dayandığını söylemiyor muyuz?
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Demek ki biri mûsikînin hazla değerlendirildiğini söylerse, bu sözü hiç kabul etmemeli; böyle bir mûsikî bir yerde varsa bile onu ciddi bir şey diye hiç aramamalı, güzelin taklidiyle benzerlik taşıyan mûsikîyi aramalıyız.
ἀληθεῖ—καὶ δὴ καὶ πᾶσαν ἰσότητα· οὐ γὰρ εἴ τῳ δοκεῖ ἢ μή τις χαίρει τῳ, τό γε ἴσον ἴσον οὐδὲ τὸ σύμμετρον ἂν εἴη σύμμετρον ὅλως—ἀλλὰ τῷ ἀληθεῖ πάντων μάλιστα, ἥκιστα δὲ ὁτῳοῦν ἄλλῳ;
ΚΛ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΑΘ. οὐκοῦν μουσικήν γε πᾶσάν φαμεν εἰκαστικήν τε εἶναι καὶ μιμητικήν;
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. ἥκιστʼ ἄρα ὅταν τις μουσικὴν ἡδονῇ φῇ κρίνεσθαι, τοῦτον ἀποδεκτέον τὸν λόγον, καὶ ζητητέον ἥκιστα ταύτην
668bKleinias: Çok doğru.
Atinalı: En güzel şarkıyı ve mûsikîyi arayanlar da, görünüşe göre, hoş olanı değil doğru olanı aramalıdır; çünkü dediğimiz gibi taklidin doğruluğu, taklit edilenin niceliğiyle ve niteliğiyle aslına uygun olarak ortaya konmasıdır.
Kleinias: Nasıl olmasın?
Atinalı: Mûsikî hakkında herkes şunu kabul eder: onunla ilgili bütün eserler taklit ve benzetmedir. Şairler, dinleyiciler ve oyuncular, hepsi bunu kabul etmez mi?
ὡς σπουδαίαν, εἴ τις ἄρα που καὶ γίγνοιτο, ἀλλʼ ἐκείνην τὴν ἔχουσαν τὴν ὁμοιότητα τῷ τοῦ καλοῦ μιμήματι.
ΚΛ. ἀληθέστατα.
ΑΘ. καὶ τούτοις δὴ τοῖς τὴν καλλίστην ᾠδήν τε ζητοῦσι καὶ μοῦσαν ζητητέον, ὡς ἔοικεν, οὐχ ἥτις ἡδεῖα ἀλλʼ ἥτις ὀρθή· μιμήσεως γὰρ ἦν, ὥς φαμεν, ὀρθότης, εἰ τὸ μιμηθὲν ὅσον τε καὶ οἷον ἦν ἀποτελοῖτο.
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. καὶ μὴν τοῦτό γε πᾶς ἂν ὁμολογοῖ περὶ τῆς μουσικῆς, ὅτι πάντα τὰ περὶ αὐτήν ἐστιν ποιήματα μίμησίς τε
668cKleinias: Hem de nasıl.
Atinalı: O hâlde bir eserde yanılmayacak kişi, görünüşe göre, her bir eserin ne olduğunu bilmelidir; çünkü onun ousiasını, ne demek istediğini ve gerçekte neyin yansıması olduğunu bilmeyen kişi, amacın doğru olup olmadığını ancak güçlükle ayırt eder.
Kleinias: Güçlükle; nasıl olmasın?
καὶ ἀπεικασία· καὶ τοῦτό γε μῶν οὐκ ἂν σύμπαντες ὁμολογοῖεν ποιηταί τε καὶ ἀκροαταὶ καὶ ὑποκριταί;
ΚΛ. καὶ μάλα.
ΑΘ. δεῖ δὴ καθʼ ἕκαστόν γε, ὡς ἔοικε, γιγνώσκειν τῶν ποιημάτων ὅτι ποτʼ ἐστὶν τὸν μέλλοντα ἐν αὐτῷ μὴ ἁμαρτήσεσθαι· μὴ γὰρ γιγνώσκων τὴν οὐσίαν, τί ποτε βούλεται καὶ ὅτου ποτʼ ἐστὶν εἰκὼν ὄντως, σχολῇ τήν γε ὀρθότητα τῆς βουλήσεως ἢ καὶ ἁμαρτίαν αὐτοῦ διαγνώσεται.
ΚΛ. σχολῇ· πῶς δʼ οὔ;
668dAtinalı: Doğruluğu bilmeyen, iyi yapılmış olanı ve kötü yapılmış olanı hiç ayırt edebilir mi? Pek açık söylemiyorum; şöyle söylersem belki daha açık olur.
Kleinias: Nasıl?
Atinalı: Göze hitap eden binlerce benzetme var elbette.
Kleinias: Evet.
Atinalı: Peki biri bunlarda da taklit edilen cisimlerin her birinin ne olduğunu bilmiyorsa? Onların doğru yapılıp yapılmadığını bilebilir mi? Şunu demek istiyorum: bir eser bedenin ölçülerini ve her bir parçanın yerini, kaç tane olduklarını, hangilerinin hangilerinin yanında uygun düzende durduğunu —bir de renkleri ve biçimleri— doğru vermiş mi, yoksa hepsi karmakarışık mı yapılmış? Taklit edilen canlının ne olduğunu hiç bilmeyen biri bunu hiç ayırt edebilir mi sence?
ΑΘ. ὁ δὲ τὸ ὀρθῶς μὴ γιγνώσκων ἆρʼ ἄν ποτε τό γε εὖ καὶ τὸ κακῶς δυνατὸς εἴη διαγνῶναι; λέγω δὲ οὐ πάνυ σαφῶς, ἀλλʼ ὧδε σαφέστερον ἴσως ἂν λεχθείη.
ΚΛ. πῶς;
ΑΘ. εἰσὶν δήπου κατὰ τὴν ὄψιν ἡμῖν ἀπεικασίαι μυρίαι.
ΚΛ. ναί.
ΑΘ. τί οὖν εἴ τις καὶ ἐν τούτοις ἀγνοοῖ τῶν μεμιμημένων ὅτι ποτʼ ἐστὶν ἕκαστον τῶν σωμάτων; ἆρʼ ἄν ποτε τό γε ὀρθῶς αὐτῶν εἰργασμένον γνοίη; λέγω δὲ τὸ τοιόνδε, οἷον τοὺς ἀριθμοὺς τοῦ σώματος καὶ ἑκάστων τῶν μερῶν
668eKleinias: Nasıl edebilir?
Atinalı: Peki çizilenin ya da yontulanın bir insan olduğunu, tekhnēnin ona bütün parçalarını, renklerini ve biçimlerini verdiğini bilsek? Bunu bilen kişinin, eserin güzel mi olduğunu yoksa güzellik bakımından bir yerde eksik mi kaldığını da hemen bilmesi zorunlu mudur?
τὰς θέσεις εἰ ἔχει, ὅσοι τέ εἰσιν καὶ ὁποῖα παρʼ ὁποῖα αὐτῶν κείμενα τὴν προσήκουσαν τάξιν ἀπείληφεν—καὶ ἔτι δὴ χρώματά τε καὶ σχήματα—ἢ πάντα ταῦτα τεταραγμένως εἴργασται· μῶν δοκεῖ ταῦτʼ ἄν ποτε διαγνῶναί τις τὸ παράπαν ἀγνοῶν ὅτι ποτʼ ἐστὶ τὸ μεμιμημένον ζῷον;
ΚΛ. καὶ πῶς;
ΑΘ. τί δʼ εἰ γιγνώσκοιμεν ὅτι τὸ γεγραμμένον ἢ τὸ πεπλασμένον ἐστὶν ἄνθρωπος, καὶ τὰ μέρη πάντα τὰ ἑαυτοῦ
669aKleinias: Öyle olsaydı, yabancı, deyim yerindeyse hepimiz canlıların güzelini bilirdik.
Atinalı: Çok doğru söylüyorsun. Öyleyse resimde, mûsikîde ve her alanda her yansıma için, aklı başında bir hakem olacak kişinin şu üç şeye sahip olması gerekmez mi: önce onun neyin yansıması olduğunu bilmek, sonra ne kadar doğru, üçüncü olarak da ne kadar iyi yapıldığını bilmek; sözlerle, ezgilerle ve ritimlerle yapılmış yansımalardan hangisi olursa olsun?
καὶ χρώματα ἅμα καὶ σχήματα ἀπείληφεν ὑπὸ τῆς τέχνης; ἆρά γε ἀναγκαῖον ἤδη τῷ ταῦτα γνόντι καὶ ἐκεῖνο ἑτοίμως γιγνώσκειν, εἴτε καλὸν εἴτε ὅπῃ ποτὲ ἐλλιπὲς ἂν εἴη κάλλους;
ΚΛ. πάντες μεντἂν ὡς ἔπος εἰπεῖν, ὦ ξένε, τὰ καλὰ τῶν ζῴων ἐγιγνώσκομεν.
ΑΘ. ὀρθότατα λέγεις. ἆρʼ οὖν οὐ περὶ ἑκάστην εἰκόνα, καὶ ἐν γραφικῇ καὶ ἐν μουσικῇ καὶ πάντῃ, τὸν μέλλοντα ἔμφρονα κριτὴν ἔσεσθαι δεῖ ταῦτα τρία ἔχειν, ὅ τέ ἐστι
669bKleinias: Öyle görünüyor.
Atinalı: Öyleyse mûsikînin zorluğunun nerede olduğunu söylemekten vazgeçmeyelim. Mûsikî öteki yansımalardan çok daha fazla övüldüğü için bütün yansımalar arasında en çok dikkat isteyen odur. Çünkü bu konuda yanılan kişi kötü karakterleri benimseyerek en büyük zararı görür; üstelik bunu fark etmek de çok zordur, çünkü şairler Musaların kendilerinden çok daha bayağı şairlerdir.
πρῶτον γιγνώσκειν, ἔπειτα ὡς ὀρθῶς, ἔπειθʼ ὡς εὖ, τὸ τρίτον, εἴργασται τῶν εἰκόνων ἡτισοῦν ῥήμασί τε καὶ μέλεσι καὶ τοῖς ῥυθμοῖς;
ΚΛ. ἔοικε γοῦν.
ΑΘ. μὴ τοίνυν ἀπείπωμεν λέγοντες τὸ περὶ τὴν μουσικὴν ᾗ χαλεπόν· ἐπειδὴ γὰρ ὑμνεῖται περὶ αὐτὴν διαφερόντως ἢ τὰς ἄλλας εἰκόνας, εὐλαβείας δὴ δεῖται πλείστης πασῶν εἰκόνων. ἁμαρτών τε γάρ τις μέγιστʼ ἂν βλάπτοιτο,
669cMusalar hiçbir zaman şu kadar yanılmazlar: erkeklere ait sözler yazıp onlara kadınların renk ve ezgisini vermez, hür insanların ezgisini ve duruşlarını bir araya getirip onlara kölelerin ve hür olmayanların ritimlerini uydurmaz, hür insana yaraşan ritimler ve duruş koyup bu ritimlere zıt bir ezgi ya da söz vermezler; hayvan, insan ve çalgı seslerini ve her türlü gürültüyü de tek bir şeyi taklit ediyormuş gibi bir araya getirmezler.
ἤθη κακὰ φιλοφρονούμενος, χαλεπώτατόν τε αἰσθέσθαι διὰ τὸ τοὺς ποιητὰς φαυλοτέρους εἶναι ποιητὰς αὐτῶν τῶν Μουσῶν. οὐ γὰρ ἂν ἐκεῖναί γε ἐξαμάρτοιέν ποτε τοσοῦτον ὥστε ῥήματα ἀνδρῶν ποιήσασαι τὸ χρῶμα γυναικῶν καὶ μέλος ἀποδοῦναι, καὶ μέλος ἐλευθέρων αὖ καὶ σχήματα συνθεῖσαι ῥυθμοὺς δούλων καὶ ἀνελευθέρων προσαρμόττειν, οὐδʼ αὖ ῥυθμοὺς καὶ σχῆμα ἐλευθέριον ὑποθεῖσαι μέλος ἢ λόγον ἐναντίον ἀποδοῦναι τοῖς ῥυθμοῖς, ἔτι δὲ θηρίων φωνὰς
669dİnsan şairler ise bu tür şeyleri iyice birbirine dolayıp anlamsızca karıştırırlar; Orpheus'un deyişiyle "zevk çağına ermiş" insanlara da gülünç gelirler. Çünkü bunlar her şeyin karıştırıldığını görürler. Üstelik şairler ritmi ve duruşları ezgiden ayırıp çıplak sözleri vezne koyar, ezgiyi ve ritmi de sözsüz bırakıp yalnızca kithara ve aulos çalarlar. Söz olmadan ortaya çıkan ritmin ve ahengin ne demek istediğini ve hangi değerli taklide benzediğini bunlarda anlamak son derece zordur.
καὶ ἀνθρώπων καὶ ὀργάνων καὶ πάντας ψόφους εἰς ταὐτὸν οὐκ ἄν ποτε συνθεῖεν, ὡς ἕν τι μιμούμεναι· ποιηταὶ δὲ ἀνθρώπινοι σφόδρα τὰ τοιαῦτα ἐμπλέκοντες καὶ συγκυκῶντες ἀλόγως, γέλωτʼ ἂν παρασκευάζοιεν τῶν ἀνθρώπων ὅσους φησὶν Ὀρφεὺς λαχεῖν ὥραν τῆς τέρψιος. ταῦτά γε γὰρ ὁρῶσι πάντα κυκώμενα, καὶ ἔτι διασπῶσιν οἱ ποιηταὶ ῥυθμὸν μὲν καὶ σχήματα μέλους χωρίς, λόγους ψιλοὺς εἰς μέτρα
669eŞunu kabul etmek zorunludur: hıza, aksamazlığa ve hayvansı seslere fazlasıyla düşkün olup aulosu ve kitharayı dans ve şarkıya eşlik etmenin dışında kullanan her şey büyük bir kabalıkla doludur; ikisini de tek başına kullanmak her türlü mûsikî yoksunluğu ve hokkabazlıktır.
τιθέντες, μέλος δʼ αὖ καὶ ῥυθμὸν ἄνευ ῥημάτων, ψιλῇ κιθαρίσει τε καὶ αὐλήσει προσχρώμενοι, ἐν οἷς δὴ παγχάλεπον ἄνευ λόγου γιγνόμενον ῥυθμόν τε καὶ ἁρμονίαν γιγνώσκειν ὅτι τε βούλεται καὶ ὅτῳ ἔοικε τῶν ἀξιολόγων μιμημάτων·
ΑΘ. ἀλλὰ ὑπολαβεῖν ἀναγκαῖον ὅτι τὸ τοιοῦτόν γε πολλῆς ἀγροικίας μεστὸν πᾶν, ὁπόσον τάχους τε καὶ ἀπταισίας καὶ φωνῆς θηριώδους σφόδρα φίλον ὥστʼ αὐλήσει γε χρῆσθαι καὶ
670aBu konu böyle. Ama biz otuzunu, hatta elliyi aşmış olanların Musalarımızdan yararlanmaması gerektiğini değil, nasıl yararlanmaları gerektiğini inceliyoruz. Bana öyle geliyor ki söz bize şimdiden şunu gösteriyor: şarkı söylemesi uygun olan elli yaşındakiler koro Musası bakımından daha iyi terbiye görmüş olmalıdır.
κιθαρίσει πλὴν ὅσον ὑπὸ ὄρχησίν τε καὶ ᾠδήν, ψιλῷ δʼ ἑκατέρῳ πᾶσά τις ἀμουσία καὶ θαυματουργία γίγνοιτʼ ἂν τῆς χρήσεως. ταῦτα μὲν ἔχει ταύτῃ λόγον· ἡμεῖς δέ γε οὐχ ὅτι μὴ δεῖ ταῖς Μούσαις ἡμῶν προσχρῆσθαι τοὺς ἤδη τριακοντούτας καὶ τῶν πεντήκοντα πέραν γεγονότας σκοπούμεθα, ἀλλʼ ὅτι ποτὲ δεῖ. τόδε μὲν οὖν ἐκ τούτων ὁ λόγος ἡμῖν δοκεῖ μοι σημαίνειν ἤδη, τῆς γε χορικῆς Μούσης ὅτι πεπαιδεῦσθαι
670bÇünkü ritimleri ve ahenkleri keskin bir hisle sezmeleri ve bilmeleri zorunludur; yoksa biri ezgilerin doğruluğunu, Dor makamının hangi ezgiye uyup hangisine uymadığını ve şairin ona eklediği ritmin doğru olup olmadığını nasıl bilecek?
Kleinias: Belli ki hiçbir şekilde.
Atinalı: Çünkü kalabalık, ahenkli ve ritimli olanı ve olmayanı yeterince bildiğini sanarken gülünçtür; bunlar aulosa eşlik ederek şarkı söylemeye ve ritimle adım atmaya zorla alıştırılmış insanlardır ama bunların hiçbirini bilmeden yaptıklarını hesaba katmazlar.
δεῖ βέλτιον τοὺς πεντηκοντούτας ὅσοισπερ ἂν ᾄδειν προσήκῃ. τῶν γὰρ ῥυθμῶν καὶ τῶν ἁρμονιῶν ἀναγκαῖον αὐτοῖς ἐστιν εὐαισθήτως ἔχειν καὶ γιγνώσκειν· ἢ πῶς τις τὴν ὀρθότητα γνώσεται τῶν μελῶν, ᾧ προσῆκεν ἢ μὴ προσῆκεν τοῦ δωριστί, καὶ τοῦ ῥυθμοῦ ὃν ὁ ποιητὴς αὐτῷ προσῆψεν, ὀρθῶς ἢ μή;
ΚΛ. δῆλον ὡς οὐδαμῶς.
ΑΘ. γελοῖος γὰρ ὅ γε πολὺς ὄχλος ἡγούμενος ἱκανῶς γιγνώσκειν τό τε εὐάρμοστον καὶ εὔρυθμον καὶ μή, ὅσοι προσᾴδειν αὐτῶν καὶ βαίνειν ἐν ῥυθμῷ γεγόνασι διηναγκασμένοι,
670cUygun öğeleri taşıyan her ezgi doğrudur, uygun olmayanları taşıyan ise yanlıştır.
Kleinias: Kesinlikle.
Atinalı: Peki ezginin neyi taşıdığını bile bilmeyen kişi? Dediğimiz gibi, onun doğru olduğunu herhangi bir durumda hiç bilebilir mi?
Kleinias: Ne çaresi var?
Atinalı: Görünüşe göre şimdi yine şunu buluyoruz: şimdi davet ettiğimiz ve bir bakıma isteyerek şarkı söylemeye zorladığımız şarkıcılarımızın şu kadar terbiye görmüş olmaları neredeyse zorunludur: her biri ritimlerin adımlarını ve ezgilerin perdelerini takip edebilmelidir. Böylece ahenkleri ve ritimleri görerek kendi yaşlarındaki ve karakterlerindeki insanların söylemesi uygun olanları seçebilsinler ve öyle şarkı söylesinler; söylerken de hem kendileri o an zararsız hazlar tatsınlar, hem de gençlere iyi karakterleri gerektiği gibi benimsemede önderlik etsinler.
ὅτι δὲ δρῶσιν ταῦτα ἀγνοοῦντες αὐτῶν ἕκαστα, οὐ συλλογίζονται. τὸ δέ που προσήκοντα μὲν ἔχον πᾶν μέλος ὀρθῶς ἔχει, μὴ προσήκοντα δὲ ἡμαρτημένως.
ΚΛ. ἀναγκαιότατα.
ΑΘ. τί οὖν ὁ μηδʼ ὅτι ποτʼ ἔχει γιγνώσκων; ἆρα, ὅπερ εἴπομεν, ὡς ὀρθῶς γε αὐτὸ ἔχει, γνώσεταί ποτε ἐν ὁτῳοῦν;
ΚΛ. καὶ τίς μηχανή;
ΑΘ. τοῦτʼ οὖν, ὡς ἔοικεν, ἀνευρίσκομεν αὖ τὰ νῦν, ὅτι τοῖς ᾠδοῖς ἡμῖν, οὓς νῦν παρακαλοῦμεν καὶ ἑκόντας τινὰ
τρόπον ἀναγκάζομεν ᾄδειν, μέχρι γε τοσούτου πεπαιδεῦσθαι σχεδὸν ἀναγκαῖον, μέχρι τοῦ δυνατὸν εἶναι συνακολουθεῖν ἕκαστον ταῖς τε βάσεσιν τῶν ῥυθμῶν καὶ ταῖς χορδαῖς ταῖς τῶν μελῶν, ἵνα καθορῶντες τάς τε ἁρμονίας καὶ τοὺς ῥυθμούς, ἐκλέγεσθαί τε τὰ προσήκοντα οἷοί τʼ ὦσιν ἃ τοῖς τηλικούτοις τε καὶ τοιούτοις ᾄδειν πρέπον, καὶ οὕτως ᾄδωσιν, καὶ ᾄδοντες αὐτοί τε ἡδονὰς τὸ παραχρῆμα ἀσινεῖς ἥδωνται καὶ τοῖς νεωτέροις
670eBu kadar terbiye görenler, halka yönelik terbiyeden de, şairlerin kendi terbiyesinden de daha titiz bir terbiyeye sahip olurlar. Çünkü şairin üçüncü şeyi, yani taklidin güzel olup olmadığını bilmesi hiç zorunlu değildir; ahengi ve ritmi bilmesi ise neredeyse zorunludur. Bunlarınsa en güzeli ve ikinci derecede güzeli seçebilmek için üçünü de bilmeleri gerekir; yoksa hiçbir zaman gençleri aretēye yönelten yeterli bir tılsımcı olamazlar.
ἡγεμόνες ἠθῶν χρηστῶν ἀσπασμοῦ προσήκοντος γίγνωνται· μέχρι δὲ τοσούτου παιδευθέντες ἀκριβεστέραν ἂν παιδείαν τῆς ἐπὶ τὸ πλῆθος φερούσης εἶεν μετακεχειρισμένοι καὶ τῆς περὶ τοὺς ποιητὰς αὐτούς.
ΑΘ. τὸ γὰρ τρίτον οὐδεμία ἀνάγκη ποιητῇ γιγνώσκειν, εἴτε καλὸν εἴτε μὴ καλὸν τὸ μίμημα, τὸ δὲ ἁρμονίας καὶ ῥυθμοῦ σχεδὸν ἀνάγκη, τοῖς δὲ πάντα τὰ τρία τῆς ἐκλογῆς ἕνεκα τοῦ καλλίστου καὶ δευτέρου, ἢ
671aSözün başta istediği şeyi, yani Dionysos korosunu savunmanın güzel bir söz olduğunu göstermeyi, elinden geldiğince yerine getirdi. Bunun gerçekten böyle olup olmadığına bakalım. Böyle bir toplantı, içki ilerledikçe zorunlu olarak gittikçe daha gürültülü hâle gelir; şimdi konuştuğumuz şeyler hakkında başta bunun zorunlu olarak olacağını varsaymıştık.
μηδέποτε ἱκανὸν ἐπῳδὸν γίγνεσθαι νέοις πρὸς ἀρετήν. καὶ ὅπερ ὁ λόγος ἐν ἀρχαῖς ἐβουλήθη, τὴν τῷ τοῦ Διονύσου χορῷ βοήθειαν ἐπιδεῖξαι καλῶς λεγομένην, εἰς δύναμιν εἴρηκεν· σκοπώμεθα δὴ εἰ τοῦθʼ οὕτω γέγονεν. θορυβώδης μέν που ὁ σύλλογος ὁ τοιοῦτος ἐξ ἀνάγκης προϊούσης τῆς πόσεως ἐπὶ μᾶλλον ἀεὶ συμβαίνει γιγνόμενος, ὅπερ ὑπεθέμεθα κατʼ ἀρχὰς ἀναγκαῖον εἶναι γίγνεσθαι περὶ τῶν νῦν
671bKleinias: Zorunlu olarak.
Atinalı: Herkes kendinden daha hafif hâle gelip havalanır, sevinir, ağzına geleni söyler ve böyle bir durumda yanındakileri dinlemez; kendini hem kendisinin hem başkalarının yeterli bir yöneticisi sayar.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Bunlar olduğunda içenlerin psykhēlerinin ateşte kızdırılmış demir gibi daha yumuşak ve daha genç hâle geldiğini söylememiş miydik; öyle ki genç oldukları zamanki gibi, terbiye edip biçimlendirmeye gücü yeten ve bunu bilen kişinin elinde kolayca yönlendirilebilir olurlar?
λεγομένων.
ΚΛ. ἀνάγκη.
ΑΘ. πᾶς δέ γε αὐτὸς αὑτοῦ κουφότερος αἴρεται καὶ γέγηθέν τε καὶ παρρησίας ἐμπίμπλαται καὶ ἀνηκουστίας ἐν τῷ τοιούτῳ τῶν πέλας, ἄρχων δʼ ἱκανὸς ἀξιοῖ ἑαυτοῦ τε καὶ τῶν ἄλλων γεγονέναι.
ΚΛ. τί μήν;
ΑΘ. οὐκοῦν ἔφαμεν, ὅταν γίγνηται ταῦτα, καθάπερ τινὰ σίδηρον τὰς ψυχὰς τῶν πινόντων διαπύρους γιγνομένας μαλθακωτέρας γίγνεσθαι καὶ νεωτέρας, ὥστε εὐαγώγους
671cBu biçimlendiricinin de o zamanki gibi iyi kanun koyucu olduğunu söylememiş miydik? Onun içki kanunları olmalıdır: umutla dolup cüretlenen, gereğinden fazla hayâsızlaşan, düzene ve sırasıyla susmaya, konuşmaya, içmeye ve şarkı söylemeye katlanmak istemeyen o adamı bütün bunların tersini yapmaya istekli kılabilen kanunlar; içine giren güzel olmayan cürete karşı da adaletin yardımıyla, onunla dövüşen en güzel korkuyu, hayâ ve utanma diye adlandırdığımız ilahi korkuyu salabilen kanunlar.
συμβαίνειν τῷ δυναμένῳ τε καὶ ἐπισταμένῳ παιδεύειν τε καὶ πλάττειν, καθάπερ ὅτʼ ἦσαν νέαι; τοῦτον δʼ εἶναι τὸν πλάστην τὸν αὐτὸν ὥσπερ τότε, τὸν ἀγαθὸν νομοθέτην, οὗ νόμους εἶναι δεῖ συμποτικούς, δυναμένους τὸν εὔελπιν καὶ θαρραλέον ἐκεῖνον γιγνόμενον καὶ ἀναισχυντότερον τοῦ δέοντος, καὶ οὐκ ἐθέλοντα τάξιν καὶ τὸ κατὰ μέρος σιγῆς καὶ λόγου καὶ πόσεως καὶ μούσης ὑπομένειν, ἐθέλειν ποιεῖν πάντα τούτοις τἀναντία, καὶ εἰσιόντι τῷ μὴ καλῷ θάρρει
671dKleinias: Öyle.
Atinalı: Bu kanunların koruyucuları ve onlarla birlikte çalışanlar da sakin ve ayık olanlar olmalı, ayık olmayanların komutanları olmalıdır; onlar olmadan sarhoşlukla dövüşmek, sakin komutanlar olmadan düşmanlarla dövüşmekten daha tehlikelidir. Bunlara ve Dionysos'un önderlerine, yani altmış yaşını aşmış olanlara isteyerek uyamayan kişi de, Ares'in komutanlarına itaat etmeyen kadar, hatta daha fazla utanç taşımalıdır.
τὸν κάλλιστον διαμαχόμενον φόβον εἰσπέμπειν οἵους τʼ εἶναι μετὰ δίκης, ὃν αἰδῶ τε καὶ αἰσχύνην θεῖον φόβον ὠνομάκαμεν;
ΚΛ. ἔστιν ταῦτα.
ΑΘ. τούτων δέ γε τῶν νόμων εἶναι νομοφύλακας καὶ συνδημιουργοὺς αὐτοῖς τοὺς ἀθορύβους καὶ νήφοντας τῶν μὴ νηφόντων στρατηγούς, ὧν δὴ χωρὶς μέθῃ διαμάχεσθαι δεινότερον ἢ πολεμίοις εἶναι μὴ μετὰ ἀρχόντων ἀθορύβων, καὶ τὸν αὖ μὴ δυνάμενον ἐθέλειν πείθεσθαι τούτοις καὶ τοῖς
671eKleinias: Doğru.
Atinalı: Eğer sarhoşluk da eğlence de böyle olsaydı, böyle içki arkadaşları bundan yarar görüp birbirlerinden öncekinden daha dost olarak ayrılmazlar mıydı? Şimdiki gibi düşman olarak değil, bütün birlikteliği kanunlara göre geçirmiş ve ayık olanlar ayık olmayanlara her yol gösterdiğinde onlara uymuş olarak?
ἡγεμόσιν τοῖς τοῦ Διονύσου, τοῖς ὑπὲρ ἑξήκοντα ἔτη γεγονόσιν, ἴσην καὶ μείζω τὴν αἰσχύνην φέρειν ἢ τὸν τοῖς τοῦ Ἄρεως ἀπειθοῦντα ἄρχουσιν.
ΚΛ. ὀρθῶς.
ΑΘ. οὐκοῦν εἴ γε εἴη τοιαύτη μὲν μέθη, τοιαύτη δὲ παιδιά, μῶν οὐκ ὠφεληθέντες ἂν οἱ τοιοῦτοι συμπόται καὶ μᾶλλον φίλοι ἢ πρότερον ἀπαλλάττοιντο ἀλλήλων, ἀλλʼ οὐχ
672aKleinias: Doğru, eğer gerçekten şimdi anlattığın gibi olsaydı.
Atinalı: O hâlde Dionysos'un armağanını artık basitçe kötü ve şehre kabul edilmeye değmez diye yermeyelim. Bu konuda daha çok şey söylenebilir; çünkü onun bağışladığı en büyük iyiliği halka söylemekten çekinilir, zira insanlar bunu duyunca yanlış anlar ve yanlış kavrarlar.
ὥσπερ τὰ νῦν ἐχθροί, κατὰ νόμους δὲ πᾶσαν τὴν συνουσίαν συγγενόμενοι καὶ ἀκολουθήσαντες, ὁπότε ἀφηγοῖντο οἱ νήφοντες τοῖς μὴ νήφουσιν;
ΚΛ. ὀρθῶς, εἴ γε δὴ εἴη τοιαύτη οἵαν νῦν λέγεις.
ΑΘ. μὴ τοίνυν ἐκεῖνό γʼ ἔτι τῆς τοῦ Διονύσου δωρεᾶς ψέγωμεν ἁπλῶς, ὡς ἔστιν κακὴ καὶ εἰς πόλιν οὐκ ἀξία παραδέχεσθαι. καὶ γὰρ ἔτι πλείω τις ἂν ἐπεξέλθοι λέγων· ἐπεὶ καὶ τὸ μέγιστον ἀγαθὸν ὃ δωρεῖται λέγειν μὲν ὄκνος εἰς τοὺς πολλοὺς διὰ τὸ κακῶς τοὺς ἀνθρώπους αὐτὸ ὑπολαβεῖν
672bKleinias: Hangisini?
Atinalı: Gizlice dolaşan bir söz, bir söylenti var: bu tanrının psykhēsindeki aklı üvey annesi Hera karıştırmış; bu yüzden öç almak için Bakkhos çılgınlıklarını ve bütün çılgın koro danslarını salmış, şarabı da bu amaçla bağışlamış. Ben tanrılar hakkında böyle şeyler söylemeyi güvenli sayanlara bırakıyorum; ama şu kadarını biliyorum: her canlı, olgunlaştığında sahip olması gereken nousa, ne o türden ne de o ölçüde, hiç sahip olmadan doğar.
καὶ γνῶναι λεχθέν.
ΚΛ. τὸ ποῖον δή;
ΑΘ. λόγος τις ἅμα καὶ φήμη ὑπορρεῖ πως ὡς ὁ θεὸς οὗτος ὑπὸ τῆς μητρυᾶς Ἥρας διεφορήθη τῆς ψυχῆς τὴν γνώμην, διὸ τάς τε βακχείας καὶ πᾶσαν τὴν μανικὴν ἐμβάλλει χορείαν τιμωρούμενος· ὅθεν καὶ τὸν οἶνον ἐπὶ τοῦτʼ αὐτὸ δεδώρηται. ἐγὼ δὲ τὰ μὲν τοιαῦτα τοῖς ἀσφαλὲς ἡγουμένοις εἶναι λέγειν περὶ θεῶν ἀφίημι λέγειν, τὸ δὲ τοσόνδε
672cKendine has phronēsise henüz sahip olmadığı bu zaman içinde her canlı çılgınca davranır ve düzensizce bağırır; ayağa kalkabildiği anda da yine düzensizce sıçrar. Bunların mûsikînin ve beden eğitiminin başlangıçları olduğunu söylediğimizi hatırlayalım.
Kleinias: Hatırlıyoruz; nasıl hatırlamayalım?
Atinalı: Bu başlangıcın biz insanlara ritim ve ahenk hissini verdiğini, tanrılardan da Apollon'un, Musaların ve Dionysos'un bunun sebebi olduğunu da söylememiş miydik?
οἶδα, ὅτι πᾶν ζῷον, ὅσον αὐτῷ προσήκει νοῦν ἔχειν τελεωθέντι, τοῦτον καὶ τοσοῦτον οὐδὲν ἔχον ποτὲ φύεται· ἐν τούτῳ δὴ τῷ χρόνῳ ἐν ᾧ μήπω κέκτηται τὴν οἰκείαν φρόνησιν, πᾶν μαίνεταί τε καὶ βοᾷ ἀτάκτως, καὶ ὅταν ἀκταινώσῃ ἑαυτὸ τάχιστα, ἀτάκτως αὖ πηδᾷ. ἀναμνησθῶμεν δὲ ὅτι μουσικῆς τε καὶ γυμναστικῆς ἔφαμεν ἀρχὰς ταύτας εἶναι.
ΚΛ. μεμνήμεθα· τί δʼ οὔ;
ΑΘ. οὐκοῦν καὶ ὅτι τὴν ῥυθμοῦ τε καὶ ἁρμονίας αἴσθησιν
672dKleinias: Nasıl söylemeyelim?
Atinalı: Görünüşe göre ötekilerin sözü, şarabın da insanlara ceza olarak, çıldıralım diye verildiğini söylüyor. Şimdi bizim söylediğimiz söz ise tersine, onun psykhēye hayâ, bedene de sağlık ve güç kazandırmak için verilmiş bir ilaç olduğunu söylüyor.
Kleinias: Sözü çok güzel hatırlattın, yabancı.
τοῖς ἀνθρώποις ἡμῖν ἐνδεδωκέναι τὴν ἀρχὴν ταύτην ἔφαμεν, Ἀπόλλωνα δὲ καὶ μούσας καὶ Διόνυσον θεῶν αἰτίους γεγονέναι;
ΚΛ. πῶς γὰρ οὔ;
ΑΘ. καὶ δὴ καὶ τὸν οἶνόν γε, ὡς ἔοικεν, ὁ τῶν ἄλλων λόγος, ἵνα μανῶμεν, φησὶν ἐπὶ τιμωρίᾳ τῇ τῶν ἀνθρώπων δεδόσθαι· ὁ δὲ νῦν λεγόμενος ὑφʼ ἡμῶν φάρμακον ἐπὶ τοὐναντίον φησὶν αἰδοῦς μὲν ψυχῆς κτήσεως ἕνεκα δεδόσθαι, σώματος δὲ ὑγιείας τε καὶ ἰσχύος.
ΚΛ. κάλλιστα, ὦ ξένε, τὸν λόγον ἀπεμνημόνευκας.
672eAtinalı: Koro sanatının yarısını bitmiş sayalım; öteki yarısını ise nasıl uygun görülürse ya tamamlarız ya da bırakırız.
Kleinias: Neyi kastediyorsun, ikisini nasıl ayırıyorsun?
Atinalı: Koro sanatının bütünü bizim için terbiyenin bütünüydü; bunun bir kısmı ritimler ve ahenklerdir, yani sesle ilgili olan.
Kleinias: Evet.
Atinalı: Bedenin hareketiyle ilgili kısmının ise ses hareketiyle ortak bir ritmi vardı, kendine has olanı da duruştu; orada sesin hareketi ezgiydi.
ΑΘ. καὶ τὰ μὲν δὴ τῆς χορείας ἡμίσεα διαπεπεράνθω· τὰ δʼ ἡμίσεα, ὅπως ἂν ἔτι δοκῇ, περανοῦμεν ἢ καὶ ἐάσομεν.
ΚΛ. ποῖα δὴ λέγεις, καὶ πῶς ἑκάτερα διαιρῶν;
ΑΘ. ὅλη μέν που χορεία ὅλη παίδευσις ἦν ἡμῖν, τούτου δʼ αὖ τὸ μὲν ῥυθμοί τε καὶ ἁρμονίαι, τὸ κατὰ τὴν φωνήν.
ΚΛ. ναί.
ΑΘ. τὸ δέ γε κατὰ τὴν τοῦ σώματος κίνησιν ῥυθμὸν μὲν κοινὸν τῇ τῆς φωνῆς εἶχε κινήσει, σχῆμα δὲ ἴδιον.
673aKleinias: Çok doğru.
Atinalı: Sesle ilgili olup psykhēye kadar ulaşan aretē terbiyesine, bilmiyorum nasıl, mûsikî adını verdik.
Kleinias: Doğru.
Atinalı: Bedenle ilgili olanlara, oynayanların dansı dediğimiz şeylere gelince: böyle bir hareket bedenin aretēsine kadar varırsa, bedeni buna götüren tekhnēli yönlendirmeye beden eğitimi diyelim.
Kleinias: Çok doğru.
ἐκεῖ δὲ μέλος ἡ τῆς φωνῆς κίνησις.
ΚΛ. ἀληθέστατα.
ΑΘ. τὰ μὲν τοίνυν τῆς φωνῆς μέχρι τῆς ψυχῆς πρὸς ἀρετὴν παιδείας οὐκ οἶδʼ ὅντινα τρόπον ὠνομάσαμεν μουσικήν.
ΚΛ. ὀρθῶς μὲν οὖν.
ΑΘ. τὰ δέ γε τοῦ σώματος, ἃ παιζόντων ὄρχησιν εἴπομεν, ἐὰν μέχρι τῆς τοῦ σώματος ἀρετῆς ἡ τοιαύτη κίνησις γίγνηται, τὴν ἔντεχνον ἀγωγὴν ἐπὶ τὸ τοιοῦτον αὐτοῦ γυμναστικὴν προσείπωμεν.
ΚΛ. ὀρθότατα.
673bAtinalı: Az önce koro sanatının neredeyse yarısını ele alıp bitirdiğimizi söylediğimiz mûsikî konusunu şimdilik böyle söylenmiş sayalım. Öteki yarısından söz edelim mi, yoksa ne yapmalı, hangi yoldan gitmeliyiz?
Kleinias: Aziz dostum, Giritlilerle ve Lakedaimonlularla konuşuyorsun; mûsikîyi ele aldık, beden eğitimini eksik bıraktık; bu soruya ikimizden birinin ne cevap vereceğini sanıyorsun?
Atinalı: Bunu sormakla neredeyse açıkça cevap vermiş olduğunu söylerdim; anlıyorum ki şimdiki bu soru, dediğim gibi, hem bir cevap hem de beden eğitimi konusunu bitirmem için bir buyruktur.
ΑΘ. τὸ δὲ τῆς μουσικῆς, ὃ νυνδὴ σχεδὸν ἥμισυ διεληλυθέναι τῆς χορείας εἴπομεν καὶ διαπεπεράνθαι, καὶ νῦν οὕτως εἰρήσθω· τὸ δʼ ἥμισυ λέγωμεν, ἢ πῶς καὶ πῇ ποιητέον;
ΚΛ. ὦ ἄριστε, Κρησὶν καὶ Λακεδαιμονίοις διαλεγόμενος, μουσικῆς πέρι διελθόντων ἡμῶν, ἐλλειπόντων δὲ γυμναστικῆς, τί ποτε οἴει σοι πότερον ἡμῶν ἀποκρινεῖσθαι πρὸς ταύτην τὴν ἐρώτησιν;
ΑΘ. ἀποκεκρίσθαι ἔγωγʼ ἄν σε φαίην σχεδὸν ταῦτʼ
673cKleinias: Çok iyi anladın; öyleyse öyle yap.
Atinalı: Yapmalı; ikinizin de bildiği şeyleri size anlatmak hiç zor değil. Çünkü bu tekhnēde ötekinden çok daha fazla tecrübeniz var.
Kleinias: Aşağı yukarı doğru söylüyorsun.
Atinalı: Bu eğlencenin başlangıcı da, her canlının tabiatı gereği sıçramaya alışkın olmasıdır. İnsan ise, dediğimiz gibi, ritim hissini edinince dansı doğurdu; ezgi ritmi hatırlatıp uyandırınca da ikisi birleşerek koro sanatını ve eğlenceyi doğurdu.
ἐρόμενον σαφῶς, καὶ μανθάνω ὡς ἐρώτησις οὖσα αὕτη τὰ νῦν ἀπόκρισίς τέ ἐστιν, ὡς εἶπον, καὶ ἔτι πρόσταξις διαπεράνασθαι τὰ περὶ γυμναστικῆς.
ΚΛ. ἄρισθʼ ὑπέλαβές τε καὶ οὕτω δὴ ποίει.
ΑΘ. ποιητέον· οὐδὲ γὰρ πάνυ χαλεπόν ἐστιν εἰπεῖν ὑμῖν γε ἀμφοτέροις γνώριμα. πολὺ γὰρ ἐν ταύτῃ τῇ τέχνῃ πλέον ἐμπειρίας ἢ ἐν ἐκείνῃ μετέχετε.
ΚΛ. σχεδὸν ἀληθῆ λέγεις.
ΑΘ. οὐκοῦν αὖ ταύτης ἀρχὴ μὲν τῆς παιδιᾶς τὸ κατὰ
673dKleinias: Çok doğru.
Atinalı: Bunun bir kısmını artık ele aldık diyoruz; ötekini sırayla ele almaya çalışacağız.
Kleinias: Elbette.
Atinalı: Ama önce, eğer siz de uygun görürseniz, sarhoşluğun kullanımı konusuna son noktayı koyalım.
φύσιν πηδᾶν εἰθίσθαι πᾶν ζῷον, τὸ δὲ ἀνθρώπινον, ὡς ἔφαμεν, αἴσθησιν λαβὸν τοῦ ῥυθμοῦ ἐγέννησέν τε ὄρχησιν καὶ ἔτεκεν, τοῦ δὲ μέλους ὑπομιμνῄσκοντος καὶ ἐγείροντος τὸν ῥυθμόν, κοινωθέντʼ ἀλλήλοις χορείαν καὶ παιδιὰν ἐτεκέτην.
ΚΛ. ἀληθέστατα.
ΑΘ. καὶ τὸ μέν, φαμέν, ἤδη διεληλύθαμεν αὐτοῦ, τὸ δὲ πειρασόμεθα ἐφεξῆς διελθεῖν.
ΚΛ. πάνυ μὲν οὖν.
ΑΘ. ἐπὶ τοίνυν τῇ τῆς μέθης χρείᾳ τὸν κολοφῶνα
673eKleinias: Hangi son noktayı kastediyorsun?
Atinalı: Eğer bir şehir şimdi sözünü ettiğimiz uğraşı ciddi bir şey olarak, kanunlarla ve düzenle, itidal için bir alıştırma olarak kullanacak ve öteki hazlara da aynı şekilde ve aynı mantıkla, onlara hâkim olmak için düzenlemeler yaparak yer verecekse, bunların hepsini bu şekilde kullanmalıdır. Ama eğer bunu bir eğlence olarak kullanacak, isteyen de istediği zaman, istediği kimselerle, başka her türlü uğraşla birlikte içebilecekse, bu şehrin ya da bu adamın herhangi bir zaman sarhoşluğa başvurması gerektiği yönünde oy vermem.
πρῶτον ἐπιθῶμεν, εἰ καὶ σφῷν συνδοκεῖ.
ΚΛ. ποῖον δὴ καὶ τίνα λέγεις;
ΑΘ. εἰ μέν τις πόλις ὡς οὔσης σπουδῆς τῷ ἐπιτηδεύματι τῷ νῦν εἰρημένῳ χρήσεται μετὰ νόμων καὶ τάξεως, ὡς τοῦ σωφρονεῖν ἕνεκα μελέτῃ χρωμένη, καὶ τῶν ἄλλων ἡδονῶν μὴ ἀφέξεται ὡσαύτως καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, τοῦ κρατεῖν αὐτῶν ἕνεκα μηχανωμένη, τοῦτον μὲν τὸν τρόπον ἅπασι τούτοις χρηστέον·
ΑΘ. εἰ δʼ ὡς παιδιᾷ τε, καὶ ἐξέσται τῷ βουλομένῳ καὶ ὅταν βούληται καὶ μεθʼ ὧν ἂν
674aHatta Giritlilerin ve Lakedaimonluların uygulamasından da ileri gidip Kartacalıların kanununa katılırdım: kimse orduda bu içkiyi asla tatmasın, bütün bu süre boyunca su içmekle yetinsin; şehirde de ne kadın köle ne erkek köle onu hiçbir zaman tatsın; yöneticiler de yönettikleri yıl boyunca tatmasın.
βούληται πίνειν μετʼ ἐπιτηδευμάτων ὡντινωνοῦν ἄλλων, οὐκ ἂν τιθείμην ταύτην τὴν ψῆφον, ὡς δεῖ ποτε μέθῃ χρῆσθαι ταύτην τὴν πόλιν ἢ τοῦτον τὸν ἄνδρα, ἀλλʼ ἔτι μᾶλλον τῆς Κρητῶν καὶ Λακεδαιμονίων χρείας προσθείμην ἂν τῷ τῶν Καρχηδονίων νόμῳ, μηδέποτε μηδένα ἐπὶ στρατοπέδου γεύεσθαι τούτου τοῦ πώματος, ἀλλʼ ὑδροποσίαις συγγίγνεσθαι τοῦτον τὸν χρόνον ἅπαντα, καὶ κατὰ πόλιν μήτε δούλην μήτε δοῦλον γεύεσθαι μηδέποτε, μηδὲ ἄρχοντας τοῦτον τὸν
674bDümenciler ve görevdeki yargıçlar da şaraba hiç dokunmasın; söze değer bir kurulda danışmak için toplantıya giden de; beden idmanı ya da hastalık dışında gündüz hiç kimse; geceleyin de çocuk yapmayı düşünen erkek ya da kadın. Daha pek çok durum sayılabilir ki doğru bir nousa ve kanuna sahip olanlar o durumlarda şarap içmemelidir.
ἐνιαυτὸν ὃν ἂν ἄρχωσιν, μηδʼ αὖ κυβερνήτας μηδὲ δικαστὰς ἐνεργοὺς ὄντας οἴνου γεύεσθαι τὸ παράπαν, μηδʼ ὅστις βουλευσόμενος εἰς βουλὴν ἀξίαν τινὰ λόγου συνέρχεται, μηδέ γε μεθʼ ἡμέραν μηδένα τὸ παράπαν εἰ μὴ σωμασκίας ἢ νόσων ἕνεκα, μηδʼ αὖ νύκτωρ ὅταν ἐπινοῇ τις παῖδας ποιεῖσθαι ἀνὴρ ἢ καὶ γυνή. καὶ ἄλλα δὲ πάμπολλα ἄν τις λέγοι ἐν οἷς τοῖς νοῦν τε καὶ νόμον ἔχουσιν ὀρθὸν οὐ ποτέος
674cBöylece bu söze göre hiçbir şehrin çok bağa ihtiyacı olmaz; öteki tarım ürünleri ve bütün yaşam düzeni belli ölçülere bağlanır, şarapla ilgili olanlar da neredeyse hepsinden en ölçülü ve en az olur. Yabancılar, eğer siz de uygun görürseniz, şarap üzerine söylediğimiz söze bu son nokta olsun.
Kleinias: Güzel; uygun görüyoruz.
οἶνος· ὥστε κατὰ τὸν λόγον τοῦτον οὐδʼ ἀμπελώνων ἂν πολλῶν δέοι οὐδʼ ᾗτινι πόλει, τακτὰ δὲ τά τʼ ἄλλʼ ἂν εἴη γεωργήματα καὶ πᾶσα ἡ δίαιτα, καὶ δὴ τά γε περὶ οἶνον σχεδὸν ἁπάντων ἐμμετρότατα καὶ ὀλίγιστα γίγνοιτʼ ἄν. οὗτος, ὦ ξένοι, ἡμῖν, εἰ συνδοκεῖ, κολοφὼν ἐπὶ τῷ περὶ οἴνου λόγῳ ῥηθέντι εἰρήσθω.
ΚΛ. καλῶς, καὶ συνδοκεῖ.