Platon
Theaitetos
Θεαίτητος
142aEukleides: Kırdan yeni mi geldin, Terpsion, yoksa epey oldu mu?
Terpsion: Epey oldu. Hatta seni çarşıda aradım, bulamayınca da şaşırdım.
Eukleides: Şehirde değildim de ondan.
Terpsion: Neredeydin peki?
Eukleides: Limana inerken Theaitetos'a rastladım; Korinthos'taki ordugâhtan Atina'ya taşınıyordu.
Terpsion: Sağ mı, ölü mü?
ΕΥ. ἄρτι, ὦ Τερψίων, ἢ πάλαι ἐξ ἀγροῦ;
ΤΕΡ. ἐπιεικῶς πάλαι. καὶ σέ γε ἐζήτουν κατʼ ἀγορὰν καὶ ἐθαύμαζον ὅτι οὐχ οἷός τʼ ἦ εὑρεῖν.
ΕΥ. οὐ γὰρ ἦ κατὰ πόλιν.
ΤΕΡ. ποῦ μήν;
ΕΥ. εἰς λιμένα καταβαίνων Θεαιτήτῳ ἐνέτυχον φερομένῳ ἐκ Κορίνθου ἀπὸ τοῦ στρατοπέδου Ἀθήναζε.
ΤΕΡ. ζῶντι ἢ τετελευτηκότι;
142bEukleides: Sağ, ama zar zor. Aldığı birkaç yara yüzünden de durumu kötü, ama onu asıl yiyip bitiren, orduda baş gösteren hastalık.
Terpsion: Dizanteri mi yoksa?
Eukleides: Evet.
Terpsion: Nasıl bir adamın tehlikede olduğunu söylüyorsun!
Eukleides: Gerçekten de iyi ve seçkin bir adam, Terpsion. Daha az önce, savaştaki tavrını uzun uzun öven birilerini dinledim.
Terpsion: Bunda tuhaf bir şey yok; öyle olmasaydı asıl o zaman şaşmak gerekirdi.
ΕΥ. ζῶντι καὶ μάλα μόλις· χαλεπῶς μὲν γὰρ ἔχει καὶ ὑπὸ τραυμάτων τινῶν, μᾶλλον μὴν αὐτὸν αἱρεῖ τὸ γεγονὸς νόσημα ἐν τῷ στρατεύματι.
ΤΕΡ. μῶν ἡ δυσεντερία;
ΕΥ. ναί.
ΤΕΡ. οἷον ἄνδρα λέγεις ἐν κινδύνῳ εἶναι.
ΕΥ. καλόν τε καὶ ἀγαθόν, ὦ Τερψίων, ἐπεί τοι καὶ νῦν ἤκουόν τινων μάλα ἐγκωμιαζόντων αὐτὸν περὶ τὴν μάχην.
ΤΕΡ. καὶ οὐδέν γʼ ἄτοπον, ἀλλὰ πολὺ θαυμαστότερον εἰ
142cAma neden burada, Megara'da konaklamadı?
Eukleides: Evine yetişmek için acele ediyordu. Ben rica ettim, kalmasını öğütledim, ama istemedi. Onu yolcu edip dönerken aklıma geldi ve Sokrates'in başka şeyler gibi bunu da ne kadar kâhince söylediğine hayret ettim. Sokrates, sanırım ölümünden kısa bir süre önce, onunla henüz bir delikanlıyken karşılaşmış; birlikte vakit geçirip sohbet edince de onun tabiatına pek hayran kalmış. Ben Atina'ya gittiğimde onunla yaptığı konuşmaları bana anlattı — dinlemeye pek değer şeylerdi — ve bu gencin, yetişkinlik çağına erişirse mutlaka adı sanı duyulan biri olacağını söyledi.
μὴ τοιοῦτος ἦν. ἀτὰρ πῶς οὐκ αὐτοῦ Μεγαροῖ κατέλυεν;
ΕΥ. ἠπείγετο οἴκαδε· ἐπεὶ ἔγωγʼ ἐδεόμην καὶ συνεβούλευον, ἀλλʼ οὐκ ἤθελεν. καὶ δῆτα προπέμψας αὐτόν, ἀπιὼν πάλιν ἀνεμνήσθην καὶ ἐθαύμασα Σωκράτους ὡς μαντικῶς ἄλλα τε δὴ εἶπε καὶ περὶ τούτου. δοκεῖ γάρ μοι ὀλίγον πρὸ τοῦ θανάτου ἐντυχεῖν αὐτῷ μειρακίῳ ὄντι, καὶ συγγενόμενός τε καὶ διαλεχθεὶς πάνυ ἀγασθῆναι αὐτοῦ τὴν φύσιν. καί μοι ἐλθόντι Ἀθήναζε τούς τε λόγους οὓς διελέχθη
142dTerpsion: Görünüşe bakılırsa doğru da söylemiş. Peki neydi bu konuşmalar? Anlatabilir misin?
Eukleides: Yok, vallahi, hiç değilse böyle ezbere olmaz.
αὐτῷ διηγήσατο καὶ μάλα ἀξίους ἀκοῆς, εἶπέ τε ὅτι πᾶσα ἀνάγκη εἴη τοῦτον ἐλλόγιμον γενέσθαι, εἴπερ εἰς ἡλικίαν ἔλθοι.
ΤΕΡ. καὶ ἀληθῆ γε, ὡς ἔοικεν, εἶπεν. ἀτὰρ τίνες ἦσαν οἱ λόγοι; ἔχοις ἂν διηγήσασθαι;
ΕΥ. οὐ μὰ τὸν Δία, οὔκουν οὕτω γε ἀπὸ στόματος·
143aAma o zaman eve döner dönmez notlar almıştım; sonra boş vakitlerimde hatırladıkça yazdım. Atina'ya her gidişimde de hatırlayamadığım yerleri Sokrates'e yeniden sorar, buraya dönünce düzeltirdim. Böylece konuşmanın hemen hemen tamamı yazılı olarak elimde.
Terpsion: Doğru; bunu senden daha önce de duymuştum. Hep onu bana göstermeni isteyecektim, ama bugüne dek erteleyip durdum. Şimdi baştan sona okumamıza ne engel var? Kırdan geldiğim için ben zaten biraz dinlenmek de istiyorum.
ἀλλʼ ἐγραψάμην μὲν τότʼ εὐθὺς οἴκαδʼ ἐλθὼν ὑπομνήματα, ὕστερον δὲ κατὰ σχολὴν ἀναμιμνῃσκόμενος ἔγραφον, καὶ ὁσάκις Ἀθήναζε ἀφικοίμην, ἐπανηρώτων τὸν Σωκράτη ὃ μὴ ἐμεμνήμην, καὶ δεῦρο ἐλθὼν ἐπηνορθούμην· ὥστε μοι σχεδόν τι πᾶς ὁ λόγος γέγραπται.
ΤΕΡ. ἀληθῆ· ἤκουσά σου καὶ πρότερον, καὶ μέντοι ἀεὶ μέλλων κελεύσειν ἐπιδεῖξαι διατέτριφα δεῦρο. ἀλλὰ τί κωλύει νῦν ἡμᾶς διελθεῖν; πάντως ἔγωγε καὶ ἀναπαύσασθαι δέομαι ὡς ἐξ ἀγροῦ ἥκων.
143bEukleides: Ben de Theaitetos'u Erineos'a kadar uğurladım, dinlenmek bana da iyi gelir. Hadi gidelim; biz dinlenirken çocuk da bize okusun.
Terpsion: İyi dedin.
Eukleides: Kitap işte bu, Terpsion. Yalnız konuşmayı şöyle yazdım: Sokrates'i, bana anlattığı gibi olanları anlatırken değil, konuştuğunu söylediği kişilerle konuşurken gösterdim. Bunlar da, dediğine göre, geometri hocası Theodoros ile Theaitetos'tu. Konuşmaların arasına giren anlatım sözleri yazıda okura zahmet vermesin diye — Sokrates kendinden bahsederken söylediği 'ben de dedim', 'ben de şunu söyledim' gibi sözler, ya da cevap veren için 'kabul etti', 'katılmadı' gibi sözler — bu türlü şeyleri çıkardım ve onu, onlarla doğrudan konuşuyormuş gibi yazdım.
ΕΥ. ἀλλὰ μὲν δὴ καὶ αὐτὸς μέχρι Ἐρινοῦ Θεαίτητον προύπεμψα, ὥστε οὐκ ἂν ἀηδῶς ἀναπαυοίμην. ἀλλʼ ἴωμεν, καὶ ἡμῖν ἅμα ἀναπαυομένοις ὁ παῖς ἀναγνώσεται.
ΤΕΡ. ὀρθῶς λέγεις.
ΕΥ. τὸ μὲν δὴ βιβλίον, ὦ Τερψίων, τουτί· ἐγραψάμην δὲ δὴ οὑτωσὶ τὸν λόγον, οὐκ ἐμοὶ Σωκράτη διηγούμενον ὡς διηγεῖτο, ἀλλὰ διαλεγόμενον οἷς ἔφη διαλεχθῆναι. ἔφη δὲ τῷ τε γεωμέτρῃ Θεοδώρῳ καὶ τῷ Θεαιτήτῳ. ἵνα οὖν ἐν τῇ
143cTerpsion: Hiç de yersiz değil, Eukleides.
Eukleides: Haydi, evlat, kitabı al da oku.
γραφῇ μὴ παρέχοιεν πράγματα αἱ μεταξὺ τῶν λόγων διηγήσεις περὶ αὑτοῦ τε ὁπότε λέγοι ὁ Σωκράτης, οἷον καὶ ἐγὼ ἔφην ἢ καὶ ἐγὼ εἶπον, ἢ αὖ περὶ τοῦ ἀποκρινομένου ὅτι συνέφη ἢ οὐχ ὡμολόγει, τούτων ἕνεκα ὡς αὐτὸν αὐτοῖς διαλεγόμενον ἔγραψα, ἐξελὼν τὰ τοιαῦτα.
ΤΕΡ. καὶ οὐδέν γε ἀπὸ τρόπου, ὦ Εὐκλείδη.
ΕΥ. ἀλλά, παῖ, λαβὲ τὸ βιβλίον καὶ λέγε.
143dSokrates: Kyrene'dekilerle daha çok ilgilenseydim, Theodoros, sana oradaki işleri ve oradakileri sorardım: oranın gençleri arasında geometriye ya da başka bir felsefe dalına emek veren var mı diye. Ama ben onları buradakilerden daha az seviyorum; bizim gençlerden hangilerinin ileride değerli birer insan olacağını umabileceğimizi bilmeyi daha çok istiyorum. Bunu hem kendim elimden geldiğince araştırıyorum, hem de gençlerin yanında olmak istediğini gördüğüm başkalarına soruyorum. Senin yanına gelenler ise hiç de az değil, hem de haklı olarak; çünkü başka bakımlardan da, geometri bakımından da buna lâyıksın.
ΣΩ. εἰ μὲν τῶν ἐν Κυρήνῃ μᾶλλον ἐκηδόμην, ὦ Θεόδωρε, τὰ ἐκεῖ ἄν σε καὶ περὶ ἐκείνων ἀνηρώτων, εἴ τινες αὐτόθι περὶ γεωμετρίαν ἤ τινα ἄλλην φιλοσοφίαν εἰσὶ τῶν νέων ἐπιμέλειαν ποιούμενοι· νῦν δὲ ἧττον γὰρ ἐκείνους ἢ τούσδε φιλῶ, καὶ μᾶλλον ἐπιθυμῶ εἰδέναι τίνες ἡμῖν τῶν νέων ἐπίδοξοι γενέσθαι ἐπιεικεῖς. ταῦτα δὴ αὐτός τε σκοπῶ καθʼ ὅσον δύναμαι, καὶ τοὺς ἄλλους ἐρωτῶ οἷς ἂν ὁρῶ τοὺς νέους ἐθέλοντας συγγίγνεσθαι. σοὶ δὴ οὐκ ὀλίγιστοι πλησιάζουσι,
143eÖyleyse sözü edilmeye değer birine rastladıysan, seve seve dinlerim.
Theodoros: Doğrusu, Sokrates, sizin vatandaşlarınızdan nasıl bir delikanlıya rastladığımı benim anlatmama da senin dinlemene de çok değer. Yakışıklı olsaydı, biri ona arzu duyduğumu sanmasın diye bundan bahsetmeye pek çekinirdim. Ama — sakın gücenme — yakışıklı değil; basık burnuyla, fırlak gözleriyle sana benziyor, yalnız bunlar onda sendeki kadar belirgin değil.
καὶ δικαίως· ἄξιος γὰρ τά τε ἄλλα καὶ γεωμετρίας ἕνεκα. εἰ δὴ οὖν τινι ἐνέτυχες ἀξίῳ λόγου, ἡδέως ἂν πυθοίμην.
ΘΕΟ. καὶ μήν, ὦ Σώκρατες, ἐμοί τε εἰπεῖν καὶ σοὶ ἀκοῦσαι πάνυ ἄξιον οἵῳ ὑμῖν τῶν πολιτῶν μειρακίῳ ἐντετύχηκα. καὶ εἰ μὲν ἦν καλός, ἐφοβούμην ἂν σφόδρα λέγειν, μὴ καί τῳ δόξω ἐν ἐπιθυμίᾳ αὐτοῦ εἶναι. νῦν δέ—καὶ μή μοι ἄχθου—οὐκ ἔστι καλός, προσέοικε δὲ σοὶ τήν τε σιμότητα καὶ τὸ ἔξω τῶν ὀμμάτων· ἧττον δὲ ἢ σὺ ταῦτʼ ἔχει.
144aOnun için çekinmeden konuşuyorum. Bil ki şimdiye kadar karşılaştığım insanlar arasında — ki pek çok kişiyle düşüp kalktım — yaradılışı bu kadar şaşılacak derecede güzel birini hiç görmedim. Bir kimsenin, başkasının kolay kolay erişemeyeceği bir kavrayış hızıyla öğrenip aynı zamanda alabildiğine yumuşak huylu olması, üstelik de kimseden geri kalmayacak kadar cesur olması, ben olacak şey sanmazdım, olduğunu da görmedim. Bu çocuk gibi keskin zekâlı, kavrayışı çabuk ve hafızası güçlü olanlar çoğunlukla öfkeye de çabuk kapılırlar; safrasız gemiler gibi savrulup giderler ve cesaretten çok deliliğe yatkın olurlar. Daha ağır yaratılışlı olanlar ise öğrenmeye bir tür uyuşuklukla yanaşırlar ve unutkanlıkla doludurlar.
ἀδεῶς δὴ λέγω. εὖ γὰρ ἴσθι ὅτι ὧν δὴ πώποτε ἐνέτυχον —καὶ πάνυ πολλοῖς πεπλησίακα—οὐδένα πω ᾐσθόμην οὕτω θαυμαστῶς εὖ πεφυκότα. τὸ γὰρ εὐμαθῆ ὄντα ὡς ἄλλῳ χαλεπὸν πρᾷον αὖ εἶναι διαφερόντως, καὶ ἐπὶ τούτοις ἀνδρεῖον παρʼ ὁντινοῦν, ἐγὼ μὲν οὔτʼ ἂν ᾠόμην γενέσθαι οὔτε ὁρῶ γιγνόμενον· ἀλλʼ οἵ τε ὀξεῖς ὥσπερ οὗτος καὶ ἀγχίνοι καὶ μνήμονες ὡς τὰ πολλὰ καὶ πρὸς τὰς ὀργὰς ὀξύρροποί εἰσι, καὶ ᾁττοντες φέρονται ὥσπερ τὰ ἀνερμάτιστα
144bBu çocuk ise öğrenmeye ve araştırmaya öyle pürüzsüz, öyle tökezlemeden ve sonuç alarak ilerliyor, hem de büyük bir yumuşaklıkla, sessizce akan bir zeytinyağı gibi, ki bu yaşta birinin bunları böyle başarmasına hayran kalmamak elde değil.
Sokrates: İyi haber veriyorsun. Peki vatandaşlarımızdan kimin oğlu?
Theodoros: Babasının adını duydum ama hatırlamıyorum. Ama işte, şu yaklaşanların ortasındaki o.
πλοῖα, καὶ μανικώτεροι ἢ ἀνδρειότεροι φύονται, οἵ τε αὖ ἐμβριθέστεροι νωθροί πως ἀπαντῶσι πρὸς τὰς μαθήσεις καὶ λήθης γέμοντες. ὁ δὲ οὕτω λείως τε καὶ ἀπταίστως καὶ ἀνυσίμως ἔρχεται ἐπὶ τὰς μαθήσεις τε καὶ ζητήσεις μετὰ πολλῆς πρᾳότητος, οἷον ἐλαίου ῥεῦμα ἀψοφητὶ ῥέοντος, ὥστε θαυμάσαι τὸ τηλικοῦτον ὄντα οὕτως ταῦτα διαπράττεσθαι.
ΣΩ. εὖ ἀγγέλλεις. τίνος δὲ καὶ ἔστι τῶν πολιτῶν;
ΘΕΟ. ἀκήκοα μὲν τοὔνομα, μνημονεύω δὲ οὔ. ἀλλὰ
144cAz önce bu arkadaşlarıyla birlikte dışarıdaki koşu yolunda yağlanıyorlardı; şimdi de yağlanmayı bitirip buraya geliyorlar galiba. Bak bakalım, tanıyor musun.
Sokrates: Tanıyorum: Sunionlu Euphronios'un oğlu. Babası da, dostum, tam senin bu çocuğu anlattığın gibi bir adamdı; başka bakımlardan da itibarlıydı, üstelik geride hatırı sayılır bir mal varlığı bıraktı. Ama delikanlının adını bilmiyorum.
γάρ ἐστι τῶνδε τῶν προσιόντων ὁ ἐν τῷ μέσῳ· ἄρτι γὰρ ἐν τῷ ἔξω δρόμῳ ἠλείφοντο ἑταῖροί τέ τινες οὗτοι αὐτοῦ καὶ αὐτός, νῦν δέ μοι δοκοῦσιν ἀλειψάμενοι δεῦρο ἰέναι. ἀλλὰ σκόπει εἰ γιγνώσκεις αὐτόν.
ΣΩ. γιγνώσκω· ὁ τοῦ Σουνιῶς Εὐφρονίου ἐστίν, καὶ πάνυ γε, ὦ φίλε, ἀνδρὸς οἷον καὶ σὺ τοῦτον διηγῇ, καὶ ἄλλως εὐδοκίμου, καὶ μέντοι καὶ οὐσίαν μάλα πολλὴν κατέλιπεν. τὸ δʼ ὄνομα οὐκ οἶδα τοῦ μειρακίου.
144dTheodoros: Adı Theaitetos, Sokrates. Ama mal varlığını, sanırım, birtakım vasiler çarçur etti. Yine de parada eli açıklığıyla da şaşılacak biri, Sokrates.
Sokrates: Soylu bir adamdan söz ediyorsun. Söyle de gelip yanıma otursun.
Theodoros: Olur. Theaitetos, buraya, Sokrates'in yanına gel.
Sokrates: Evet, gel Theaitetos, ben de yüzümün neye benzediğine bir bakayım; Theodoros yüzümün seninkine benzediğini söylüyor.
ΘΕΟ. Θεαίτητος, ὦ Σώκρατες, τό γε ὄνομα· τὴν μέντοι οὐσίαν δοκοῦσί μοι ἐπίτροποί τινες διεφθαρκέναι. ἀλλʼ ὅμως καὶ πρὸς τὴν τῶν χρημάτων ἐλευθεριότητα θαυμαστός, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. γεννικὸν λέγεις τὸν ἄνδρα. καί μοι κέλευε αὐτὸν ἐνθάδε παρακαθίζεσθαι.
ΘΕΟ. ἔσται ταῦτα. Θεαίτητε, δεῦρο παρὰ Σωκράτη.
ΣΩ. πάνυ μὲν οὖν, ὦ Θεαίτητε, ἵνα κἀγὼ ἐμαυτὸν ἀνασκέψωμαι ποῖόν τι ἔχω τὸ πρόσωπον· φησὶν γὰρ Θεόδωρος
144eAma ikimizin elinde birer lir olsa ve o, ikisinin de aynı biçimde akort edildiğini söylese, hemen ona inanır mıydık, yoksa bunu müzikten anlayan biri olarak mı söylediğine bakar mıydık?
Theaitetos: Bakardık.
Sokrates: Öyle biri olduğunu görürsek ona inanırdık, müzikten anlamıyorsa güvenmezdik, değil mi?
Theaitetos: Doğru.
Sokrates: Şimdi de, sanırım, yüzlerimizin benzerliğini önemsiyorsak, bunu resimden anlayan biri olarak söyleyip söylemediğine bakmamız gerekir.
ἔχειν με σοὶ ὅμοιον. ἀτὰρ εἰ νῷν ἐχόντοιν ἑκατέρου λύραν ἔφη αὐτὰς ἡρμόσθαι ὁμοίως, πότερον εὐθὺς ἂν ἐπιστεύομεν ἢ ἐπεσκεψάμεθʼ ἂν εἰ μουσικὸς ὢν λέγει;
ΘΕΑΙ. ἐπεσκεψάμεθʼ ἄν.
ΣΩ. οὐκοῦν τοιοῦτον μὲν εὑρόντες ἐπειθόμεθʼ ἄν, ἄμουσον δέ, ἠπιστοῦμεν;
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. νῦν δέ γʼ, οἶμαι, εἴ τι μέλει ἡμῖν τῆς τῶν προσώπων
145aTheaitetos: Bence de.
Sokrates: Peki Theodoros ressam mı?
Theaitetos: Bildiğim kadarıyla değil.
Sokrates: Geometrici de değil mi?
Theaitetos: O elbette öyle, Sokrates.
Sokrates: Astronomiden, hesaptan, müzikten, terbiyeye dair ne varsa onlardan da anlar mı?
Theaitetos: Bana öyle geliyor.
Sokrates: Öyleyse bedenimizin bir yanıyla birbirimize benzediğimizi söylüyorsa, ister övmek ister yermek için söylesin, sözüne pek kulak vermeye değmez.
Theaitetos: Herhalde değmez.
ὁμοιότητος, σκεπτέον εἰ γραφικὸς ὢν λέγει ἢ οὔ.
ΘΕΑΙ. δοκεῖ μοι.
ΣΩ. ἦ οὖν ζωγραφικὸς Θεόδωρος;
ΘΕΑΙ. οὔχ, ὅσον γέ με εἰδέναι.
ΣΩ. ἆρʼ οὐδὲ γεωμετρικός;
ΘΕΑΙ. πάντως δήπου, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἦ καὶ ἀστρονομικὸς καὶ λογιστικός τε καὶ μουσικὸς καὶ ὅσα παιδείας ἔχεται;
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε δοκεῖ.
ΣΩ. εἰ μὲν ἄρα ἡμᾶς τοῦ σώματός τι ὁμοίους φησὶν εἶναι ἐπαινῶν πῃ ἢ ψέγων, οὐ πάνυ αὐτῷ ἄξιον τὸν νοῦν προσέχειν.
ΘΕΑΙ. ἴσως οὔ.
145bSokrates: Peki ya ikimizden birinin psykhē'sini aretē ve bilgelik bakımından överse? O zaman dinleyenin övüleni yakından incelemeye hevesli olması, övülenin de kendini hevesle göstermesi yerinde olmaz mı?
Theaitetos: Elbette olur, Sokrates.
Sokrates: Öyleyse vakit geldi, sevgili Theaitetos: sen kendini göster, ben de inceleyeyim. Bil ki Theodoros bana yabancılardan da vatandaşlardan da birçoklarını övmüştür, ama hiçbirini az önce seni övdüğü gibi övmedi.
Theaitetos: Ne iyi, Sokrates; ama dikkat et, belki şaka yapıyordu.
ΣΩ. τί δʼ εἰ ποτέρου τὴν ψυχὴν ἐπαινοῖ πρὸς ἀρετήν τε καὶ σοφίαν; ἆρʼ οὐκ ἄξιον τῷ μὲν ἀκούσαντι προθυμεῖσθαι ἀνασκέψασθαι τὸν ἐπαινεθέντα, τῷ δὲ προθύμως ἑαυτὸν ἐπιδεικνύναι;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ὥρα τοίνυν, ὦ φίλε Θεαίτητε, σοὶ μὲν ἐπιδεικνύναι, ἐμοὶ δὲ σκοπεῖσθαι· ὡς εὖ ἴσθι ὅτι Θεόδωρος πολλοὺς δὴ πρός με ἐπαινέσας ξένους τε καὶ ἀστοὺς οὐδένα πω ἐπῄνεσεν ὡς σὲ νυνδή.
ΘΕΑΙ. εὖ ἂν ἔχοι, ὦ Σώκρατες· ἀλλʼ ὅρα μὴ παίζων
145cSokrates: Theodoros'un huyu bu değildir. Kabul ettiğinden, onun şaka yaptığını bahane ederek cayma; yoksa iş onun tanıklık etmesine varır — ve emin ol, kimse onu yalan tanıklıkla suçlamaya kalkmaz. Sen gönül rahatlığıyla sözünde dur.
Theaitetos: Madem öyle düşünüyorsun, öyle yapmak gerek.
Sokrates: Söyle bakalım: Theodoros'tan geometriye dair bir şeyler öğreniyorsun, değil mi?
Theaitetos: Evet.
ἔλεγεν.
ΣΩ. οὐχ οὗτος ὁ τρόπος Θεοδώρου· ἀλλὰ μὴ ἀναδύου τὰ ὡμολογημένα σκηπτόμενος παίζοντα λέγειν τόνδε, ἵνα μὴ καὶ ἀναγκασθῇ μαρτυρεῖν—πάντως γὰρ οὐδεὶς ἐπισκήψετʼ αὐτῷ—ἀλλὰ θαρρῶν ἔμμενε τῇ ὁμολογίᾳ.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ χρὴ ταῦτα ποιεῖν, εἰ σοὶ δοκεῖ.
ΣΩ. λέγε δή μοι· μανθάνεις που παρὰ Θεοδώρου γεωμετρίας ἄττα;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
145dSokrates: Astronomiye, armoniye ve hesaba dair şeyler de mi?
Theaitetos: Elimden geleni yapıyorum.
Sokrates: Ben de öyle, evlat; hem ondan hem de bu konulardan anladığını düşündüğüm başkalarından öğreniyorum. Ama başka bakımlardan bu işlerde fena sayılmasam da küçük bir meseleye takılıyorum; onu seninle ve buradakilerle birlikte incelemeliyiz. Söyle bana: öğrenmek, kişinin öğrendiği konuda daha bilge hâle gelmesi değil midir?
Theaitetos: Nasıl olmasın?
Sokrates: Bilgeler de, sanırım, bilgelik sayesinde bilgedir.
Theaitetos: Evet.
ΣΩ. καὶ τῶν περὶ ἀστρονομίαν τε καὶ ἁρμονίας καὶ λογισμούς;
ΘΕΑΙ. προθυμοῦμαί γε δή.
ΣΩ. καὶ γὰρ ἐγώ, ὦ παῖ, παρά τε τούτου καὶ παρʼ ἄλλων οὓς ἂν οἴωμαί τι τούτων ἐπαΐειν. ἀλλʼ ὅμως τὰ μὲν ἄλλα ἔχω περὶ αὐτὰ μετρίως, μικρὸν δέ τι ἀπορῶ ὃ μετὰ σοῦ τε καὶ τῶνδε σκεπτέον. καί μοι λέγε· ἆρʼ οὐ τὸ μανθάνειν ἐστὶν τὸ σοφώτερον γίγνεσθαι περὶ ὃ μανθάνει τις;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΣΩ. σοφίᾳ δέ γʼ οἶμαι σοφοὶ οἱ σοφοί.
ΘΕΑΙ. ναί.
145eSokrates: Peki bu, epistēmē'den farklı bir şey mi?
Theaitetos: Hangisi?
Sokrates: Bilgelik. Yoksa insanlar neyin epistēmē'sine sahipse o konuda bilge de değil midir?
Theaitetos: Elbette öyledir.
Sokrates: Demek epistēmē ile bilgelik aynı şey?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: İşte takıldığım ve kendi kendime bir türlü yeterince kavrayamadığım şey de tam bu: epistēmē ne olabilir?
ΣΩ. τοῦτο δὲ μῶν διαφέρει τι ἐπιστήμης;
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. ἡ σοφία. ἢ οὐχ ἅπερ ἐπιστήμονες ταῦτα καὶ σοφοί;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. ταὐτὸν ἄρα ἐπιστήμη καὶ σοφία;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τοῦτʼ αὐτὸ τοίνυν ἐστὶν ὃ ἀπορῶ καὶ οὐ δύναμαι λαβεῖν ἱκανῶς παρʼ ἐμαυτῷ, ἐπιστήμη ὅτι ποτὲ τυγχάνει ὄν.
146aBunu söyleyebilir miyiz acaba? Ne dersiniz? İçimizden ilk kim söyler? Yanılan, hele yanılıp duran, top oynayan çocukların dediği gibi eşek olup oturacak; hiç yanılmadan sona kalan ise kralımız olacak ve istediği soruya cevap vermemizi buyuracak. Neden susuyorsunuz? Yoksa, Theodoros, konuşma merakım yüzünden kabalık mı ediyorum? Oysa tek istediğim sizi konuşturmak, birbirinizle dost olup kaynaşmanızı sağlamak.
ἆρʼ οὖν δὴ ἔχομεν λέγειν αὐτό; τί φατέ; τίς ἂν ἡμῶν πρῶτος εἴποι; ὁ δὲ ἁμαρτών, καὶ ὃς ἂν ἀεὶ ἁμαρτάνῃ, καθεδεῖται, ὥσπερ φασὶν οἱ παῖδες οἱ σφαιρίζοντες, ὄνος· ὃς δʼ ἂν περιγένηται ἀναμάρτητος, βασιλεύσει ἡμῶν καὶ ἐπιτάξει ὅτι ἂν βούληται ἀποκρίνεσθαι. τί σιγᾶτε; οὔ τί που, ὦ Θεόδωρε, ἐγὼ ὑπὸ φιλολογίας ἀγροικίζομαι, προθυμούμενος ἡμᾶς ποιῆσαι διαλέγεσθαι καὶ φίλους τε καὶ προσηγόρους ἀλλήλοις γίγνεσθαι;
146bTheodoros: Böyle bir şey hiç de kabalık sayılmaz, Sokrates; ama gençlerden birine söyle de sana cevap versin. Ben bu tür konuşmaya alışık değilim, alışacak yaşta da değilim. Bu iş onlara yakışır, onlar çok daha fazla da ilerlerler; çünkü gerçekten de gençlik her alanda ilerleyebilir. Hadi, başladığın gibi devam et, Theaitetos'u bırakma, ona sor.
Sokrates: Duyuyorsun, Theaitetos, Theodoros'un ne dediğini. Sanırım ne sen onu dinlememek isteyeceksin, ne de böyle işlerde bilge bir adam bir şey buyurduğunda gencin onu dinlememesi caizdir.
ΘΕΟ. ἥκιστα μέν, ὦ Σώκρατες, τὸ τοιοῦτον ἂν εἴη ἄγροικον, ἀλλὰ τῶν μειρακίων τι κέλευέ σοι ἀποκρίνεσθαι· ἐγὼ μὲν γὰρ ἀήθης τῆς τοιαύτης διαλέκτου, καὶ οὐδʼ αὖ συνεθίζεσθαι ἡλικίαν ἔχω. τοῖσδε δὲ πρέποι τε ἂν τοῦτο καὶ πολὺ πλέον ἐπιδιδοῖεν· τῷ γὰρ ὄντι ἡ νεότης εἰς πᾶν ἐπίδοσιν ἔχει. ἀλλʼ, ὥσπερ ἤρξω, μὴ ἀφίεσο τοῦ Θεαιτήτου ἀλλʼ ἐρώτα.
ΣΩ. ἀκούεις δή, ὦ Θεαίτητε, ἃ λέγει Θεόδωρος, ᾧ
146cHaydi, güzelce ve yiğitçe söyle: sence epistēmē nedir?
Theaitetos: Madem siz istiyorsunuz, söylemem gerek, Sokrates. Nasıl olsa bir yanlış yaparsam düzeltirsiniz.
Sokrates: Elbette, elimizden gelirse.
Theaitetos: Bana öyle geliyor ki Theodoros'tan öğrenilebilecek şeyler, yani geometri ve az önce saydığın öteki bilimler epistēmē'dir; ayakkabıcılık ve öteki zanaatkârların tekhnē'leri de, hepsi birden de, her biri ayrı ayrı da, epistēmē'den başka bir şey değildir.
ἀπειθεῖν, ὡς ἐγὼ οἶμαι, οὔτε σὺ ἐθελήσεις, οὔτε θέμις περὶ τὰ τοιαῦτα ἀνδρὶ σοφῷ ἐπιτάττοντι νεώτερον ἀπειθεῖν. ἀλλʼ εὖ καὶ γενναίως εἰπέ· τί σοι δοκεῖ εἶναι ἐπιστήμη;
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ χρή, ὦ Σώκρατες, ἐπειδήπερ ὑμεῖς κελεύετε. πάντως γάρ, ἄν τι καὶ ἁμάρτω, ἐπανορθώσετε.
ΣΩ. πάνυ μὲν οὖν, ἄνπερ γε οἷοί τε ὦμεν.
ΘΕΑΙ. δοκεῖ τοίνυν μοι καὶ ἃ παρὰ Θεοδώρου ἄν τις μάθοι ἐπιστῆμαι εἶναι, γεωμετρία τε καὶ ἃς νυνδὴ σὺ διῆλθες,
146dSokrates: Ne cömert, ne eli açıksın, dostum: senden bir şey istendi, sen ise tek ve basit bir şey yerine çok ve rengârenk şeyler veriyorsun.
Theaitetos: Ne demek istiyorsun, Sokrates?
Sokrates: Belki hiçbir şey; ama ne düşündüğümü anlatayım. Ayakkabıcılık dediğinde, ayakkabı yapmanın epistēmē'sinden başka bir şey mi kastediyorsun?
Theaitetos: Hayır.
καὶ αὖ σκυτοτομική τε καὶ αἱ τῶν ἄλλων δημιουργῶν τέχναι, πᾶσαί τε καὶ ἑκάστη τούτων, οὐκ ἄλλο τι ἢ ἐπιστήμη εἶναι.
ΣΩ. γενναίως γε καὶ φιλοδώρως, ὦ φίλε, ἓν αἰτηθεὶς πολλὰ δίδως καὶ ποικίλα ἀντὶ ἁπλοῦ.
ΘΕΑΙ. πῶς τί τοῦτο λέγεις, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. ἴσως μὲν οὐδέν· ὃ μέντοι οἶμαι, φράσω. ὅταν λέγῃς σκυτικήν, μή τι ἄλλο φράζεις ἢ ἐπιστήμην ὑποδημάτων ἐργασίας;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
146eSokrates: Peki marangozluk dediğinde? Ahşap eşya yapmanın epistēmē'sinden başka bir şey mi?
Theaitetos: Bu da değil.
Sokrates: Demek ikisinde de, her birinin neyin epistēmē'si olduğunu belirliyorsun?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Ama sorulan bu değildi, Theaitetos: epistēmē'nin neyle ilgili olduğu da, kaç tane olduğu da sorulmadı. Onları saymak için sormadık; epistēmē'nin kendisinin ne olduğunu öğrenmek istedik. Yoksa boş mu konuşuyorum?
Theaitetos: Hayır, tamamen haklısın.
ΣΩ. τί δʼ ὅταν τεκτονικήν; μή τι ἄλλο ἢ ἐπιστήμην τῆς τῶν ξυλίνων σκευῶν ἐργασίας;
ΘΕΑΙ. οὐδὲ τοῦτο.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐν ἀμφοῖν, οὗ ἑκατέρα ἐπιστήμη, τοῦτο ὁρίζεις;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τὸ δέ γʼ ἐρωτηθέν, ὦ Θεαίτητε, οὐ τοῦτο ἦν, τίνων ἡ ἐπιστήμη, οὐδὲ ὁπόσαι τινές· οὐ γὰρ ἀριθμῆσαι αὐτὰς βουλόμενοι ἠρόμεθα ἀλλὰ γνῶναι ἐπιστήμην αὐτὸ ὅτι ποτʼ ἐστίν. ἢ οὐδὲν λέγω;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν ὀρθῶς.
147aSokrates: Şunu da düşün. Biri bize sıradan, elimizin altındaki bir şeyi, mesela çamurun ne olduğunu sorsa, biz de ona 'çömlekçilerin çamuru, fırın yapanların çamuru, kerpiççilerin çamuru' diye cevap versek, gülünç olmaz mıydık?
Theaitetos: Belki.
Sokrates: Bir kere, 'çamur' deyip ardından ister 'figürin yapanların', ister başka herhangi bir zanaatkârın çamuru diye eklediğimizde, soranın cevabımızdan bir şey anladığını sanmış oluruz.
ΣΩ. σκέψαι δὴ καὶ τόδε. εἴ τις ἡμᾶς τῶν φαύλων τι καὶ προχείρων ἔροιτο, οἷον περὶ πηλοῦ ὅτι ποτʼ ἐστίν, εἰ ἀποκριναίμεθα αὐτῷ πηλὸς ὁ τῶν χυτρέων καὶ πηλὸς ὁ τῶν ἰπνοπλαθῶν καὶ πηλὸς ὁ τῶν πλινθουργῶν, οὐκ ἂν γελοῖοι εἶμεν;
ΘΕΑΙ. ἴσως.
ΣΩ. πρῶτον μέν γέ που οἰόμενοι συνιέναι ἐκ τῆς ἡμετέρας ἀποκρίσεως τὸν ἐρωτῶντα, ὅταν εἴπωμεν πηλός, εἴτε ὁ τῶν
147bYoksa sence biri, bir şeyin ne olduğunu bilmeden onun adından bir şey anlar mı?
Theaitetos: Hiç anlamaz.
Sokrates: Demek epistēmē'yi bilmeyen, ayakkabı epistēmē'sinden de bir şey anlamaz.
Theaitetos: Anlamaz.
Sokrates: Öyleyse epistēmē'nin ne olduğunu bilmeyen, ne ayakkabıcılıktan ne de başka herhangi bir tekhnē'den bir şey anlar.
Theaitetos: Öyle.
Sokrates: O hâlde epistēmē nedir diye sorulduğunda bir tekhnē'nin adını vererek cevap vermek gülünçtür; çünkü böyle cevap veren, kendisine sorulmayan bir şeyi, yani 'şunun epistēmē'si'ni cevap olarak verir.
κοροπλαθῶν προσθέντες εἴτε ἄλλων ὡντινωνοῦν δημιουργῶν. ἢ οἴει τίς τι συνίησίν τινος ὄνομα, ὃ μὴ οἶδεν τί ἐστιν;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς.
ΣΩ. οὐδʼ ἄρα ἐπιστήμην ὑποδημάτων συνίησιν ὁ ἐπιστήμην μὴ εἰδώς.
ΘΕΑΙ. οὐ γάρ.
ΣΩ. σκυτικὴν ἄρα οὐ συνίησιν ὃς ἂν ἐπιστήμην ἀγνοῇ, οὐδέ τινα ἄλλην τέχνην.
ΘΕΑΙ. ἔστιν οὕτως.
ΣΩ. γελοία ἄρα ἡ ἀπόκρισις τῷ ἐρωτηθέντι ἐπιστήμη τί ἐστιν, ὅταν ἀποκρίνηται τέχνης τινὸς ὄνομα. τινὸς γὰρ
147cÜstelik kısa ve sade bir cevap vermek mümkünken bitip tükenmeyen dolambaçlı bir yola sapar. Mesela çamur sorusunda da sade ve basitçe, çamurun suyla yoğrulmuş toprak olduğunu söylemek, kimin çamuru olduğunu ise bir yana bırakmak yeterdi.
Theaitetos: Böyle bakınca şimdi kolay görünüyor, Sokrates. Ama sorduğun şey, geçenlerde benimle senin adaşın olan şu Sokrates'in konuşurken aklımıza gelen türden bir şeye benziyor.
ἐπιστήμην ἀποκρίνεται οὐ τοῦτʼ ἐρωτηθείς.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. ἔπειτά γέ που ἐξὸν φαύλως καὶ βραχέως ἀποκρίνασθαι περιέρχεται ἀπέραντον ὁδόν. οἷον καὶ ἐν τῇ τοῦ πηλοῦ ἐρωτήσει φαῦλόν που καὶ ἁπλοῦν εἰπεῖν ὅτι γῆ ὑγρῷ φυραθεῖσα πηλὸς ἂν εἴη, τὸ δʼ ὅτου ἐᾶν χαίρειν.
ΘΕΑΙ. ῥᾴδιον, ὦ Σώκρατες, νῦν γε οὕτω φαίνεται· ἀτὰρ κινδυνεύεις ἐρωτᾶν οἷον καὶ αὐτοῖς ἡμῖν ἔναγχος εἰσῆλθε
147dSokrates: Neymiş o, Theaitetos?
Theaitetos: Theodoros burada bize köklere dair bir şeyler çiziyordu: alanı üç ayak kare ve beş ayak kare olan karelerin kenarlarının, uzunlukça bir ayaklık kenarla ortak ölçülü olmadığını gösteriyor, böylece her birini teker teker ele alarak on yedi ayak karelik olana kadar gidiyordu; orada her nasılsa takılıp kaldı. Bu kökler sayıca sonsuz göründüğü için aklımıza şöyle bir şey geldi: hepsini tek bir şeyde toplamaya, bütün bu kökleri tek bir adla anabileceğimiz bir şey bulmaya çalışmak.
διαλεγομένοις, ἐμοί τε καὶ τῷ σῷ ὁμωνύμῳ τούτῳ Σωκράτει.
ΣΩ. τὸ ποῖον δή, ὦ Θεαίτητε;
ΘΕΑΙ. περὶ δυνάμεών τι ἡμῖν Θεόδωρος ὅδε ἔγραφε, τῆς τε τρίποδος πέρι καὶ πεντέποδος [ἀποφαίνων] ὅτι μήκει οὐ σύμμετροι τῇ ποδιαίᾳ, καὶ οὕτω κατὰ μίαν ἑκάστην προαιρούμενος μέχρι τῆς ἑπτακαιδεκάποδος· ἐν δὲ ταύτῃ πως ἐνέσχετο. ἡμῖν οὖν εἰσῆλθέ τι τοιοῦτον, ἐπειδὴ ἄπειροι τὸ πλῆθος αἱ δυνάμεις ἐφαίνοντο, πειραθῆναι συλλαβεῖν εἰς ἕν, ὅτῳ πάσας
147eSokrates: Peki böyle bir şey buldunuz mu?
Theaitetos: Bana kalırsa bulduk; ama sen de bir bak.
Sokrates: Söyle.
Theaitetos: Bütün sayıları ikiye ayırdık. Eşit bir sayının kendisiyle çarpımından oluşabilen sayıya, şeklini kareye benzeterek 'kare' ya da 'eşkenar' sayı dedik.
Sokrates: Hem de iyi etmişsiniz.
Theaitetos: Bunların arasında kalan sayılara, yani üç, beş ve bir sayının kendisiyle çarpımından oluşamayan, ancak büyük bir sayının küçükle ya da küçüğün büyükle çarpımından oluşan, bu yüzden de hep biri büyük biri küçük iki kenarın çevrelediği her sayıya, bu kez dikdörtgen şekle benzeterek 'dikdörtgen sayı' adını verdik.
ταύτας προσαγορεύσομεν τὰς δυνάμεις.
ΣΩ. ἦ καὶ ηὕρετέ τι τοιοῦτον;
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε δοκοῦμεν· σκόπει δὲ καὶ σύ.
ΣΩ. λέγε.
ΘΕΑΙ. τὸν ἀριθμὸν πάντα δίχα διελάβομεν· τὸν μὲν δυνάμενον ἴσον ἰσάκις γίγνεσθαι τῷ τετραγώνῳ τὸ σχῆμα ἀπεικάσαντες τετράγωνόν τε καὶ ἰσόπλευρον προσείπομεν.
ΣΩ. καὶ εὖ γε.
ΘΕΑΙ. τὸν τοίνυν μεταξὺ τούτου, ὧν καὶ τὰ τρία καὶ
148aSokrates: Çok güzel. Peki bundan sonrası?
Theaitetos: Kareleri eşkenar düzlem sayıya eşit olan çizgilere 'uzunluk' dedik; kareleri dikdörtgen sayıya eşit olanlara ise 'kök' dedik, çünkü bunlar öncekilerle uzunlukça ortak ölçülü değildir, ama kurdukları karelerin alanı bakımından ortak ölçülüdür.
τὰ πέντε καὶ πᾶς ὃς ἀδύνατος ἴσος ἰσάκις γενέσθαι, ἀλλʼ ἢ πλείων ἐλαττονάκις ἢ ἐλάττων πλεονάκις γίγνεται, μείζων δὲ καὶ ἐλάττων ἀεὶ πλευρὰ αὐτὸν περιλαμβάνει, τῷ προμήκει αὖ σχήματι ἀπεικάσαντες προμήκη ἀριθμὸν ἐκαλέσαμεν.
ΣΩ. κάλλιστα. ἀλλὰ τί τὸ μετὰ τοῦτο;
ΘΕΑΙ. ὅσαι μὲν γραμμαὶ τὸν ἰσόπλευρον καὶ ἐπίπεδον ἀριθμὸν τετραγωνίζουσι, μῆκος ὡρισάμεθα, ὅσαι δὲ τὸν ἑτερομήκη,
148bKatı cisimler için de buna benzer bir ayrım yaptık.
Sokrates: Kimse bundan iyisini yapamazdı, çocuklar! Öyle ki bence Theodoros yalancı tanıklıktan yargılanmayacak.
Theaitetos: Ama Sokrates, epistēmē hakkında sorduğun şeye, uzunluk ve kök hakkında verdiğim gibi bir cevap veremem. Oysa sen de böyle bir şey arıyorsun gibi geliyor bana. Demek Theodoros yine yalancı çıkıyor.
δυνάμεις, ὡς μήκει μὲν οὐ συμμέτρους ἐκείναις, τοῖς δʼ ἐπιπέδοις ἃ δύνανται. καὶ περὶ τὰ στερεὰ ἄλλο τοιοῦτον.
ΣΩ. ἄριστά γʼ ἀνθρώπων, ὦ παῖδες· ὥστε μοι δοκεῖ ὁ Θεόδωρος οὐκ ἔνοχος τοῖς ψευδομαρτυρίοις ἔσεσθαι.
ΘΕΑΙ. καὶ μήν, ὦ Σώκρατες, ὅ γε ἐρωτᾷς περὶ ἐπιστήμης οὐκ ἂν δυναίμην ἀποκρίνασθαι ὥσπερ περὶ τοῦ μήκους τε καὶ τῆς δυνάμεως. καίτοι σύ γέ μοι δοκεῖς τοιοῦτόν τι ζητεῖν· ὥστε πάλιν αὖ φαίνεται ψευδὴς ὁ Θεόδωρος.
148cSokrates: Nasıl yani? Seni koşuda överken gençler arasında senin kadar iyi koşan birine rastlamadığını söyleseydi, sonra da yarışta en güçlü çağındaki en hızlı koşucuya yenilseydin, onun övgüsünün daha az doğru olduğunu mu düşünürdün?
Theaitetos: Ben düşünmezdim.
Sokrates: Peki epistēmē'nin ne olduğunu bulmayı, az önce benim dediğim gibi, küçük bir iş mi sanıyorsun? Her bakımdan en zor işlerden biri olmadığını mı?
Theaitetos: Vallahi ben onu en zorların da en zoru sayarım.
Sokrates: Öyleyse kendine güven, Theodoros'un da boş konuşmadığını düşün; her yolu deneyerek, başka şeyler gibi epistēmē'nin de ne olduğunu açıklayan bir logos'a ulaşmaya gayret et.
ΣΩ. τί δέ; εἴ σε πρὸς δρόμον ἐπαινῶν μηδενὶ οὕτω δρομικῷ ἔφη τῶν νέων ἐντετυχηκέναι, εἶτα διαθέων τοῦ ἀκμάζοντος καὶ ταχίστου ἡττήθης, ἧττόν τι ἂν οἴει ἀληθῆ τόνδʼ ἐπαινέσαι;
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔγωγε.
ΣΩ. ἀλλὰ τὴν ἐπιστήμην, ὥσπερ νυνδὴ ἐγὼ ἔλεγον, σμικρόν τι οἴει εἶναι ἐξευρεῖν καὶ οὐ τῶν πάντῃ ἄκρων;
ΘΕΑΙ. νὴ τὸν Δίʼ ἔγωγε καὶ μάλα γε τῶν ἀκροτάτων.
ΣΩ. θάρρει τοίνυν περὶ σαυτῷ καὶ τὶ οἴου Θεόδωρον
148dTheaitetos: Gayret bakımından eksiğim görünmeyecek, Sokrates.
Sokrates: Haydi öyleyse — az önce yolu güzel gösterdin — köklere dair verdiğin cevabı örnek al: onlar çok olduğu hâlde nasıl hepsini tek bir eidos altında topladıysan, çok sayıdaki epistēmē'yi de öyle tek bir logos'la anlatmaya çalış.
λέγειν, προθυμήθητι δὲ παντὶ τρόπῳ τῶν τε ἄλλων πέρι καὶ ἐπιστήμης λαβεῖν λόγον τί ποτε τυγχάνει ὄν.
ΘΕΑΙ. προθυμίας μὲν ἕνεκα, ὦ Σώκρατες, φανεῖται.
ΣΩ. ἴθι δή—καλῶς γὰρ ἄρτι ὑφηγήσω—πειρῶ μιμούμενος τὴν περὶ τῶν δυνάμεων ἀπόκρισιν, ὥσπερ ταύτας πολλὰς οὔσας ἑνὶ εἴδει περιέλαβες, οὕτω καὶ τὰς πολλὰς ἐπιστήμας ἑνὶ λόγῳ προσειπεῖν.
148eTheaitetos: Ama bil ki Sokrates, senden aktarılan soruları duydukça bunu birçok kez incelemeye kalkıştım. Ne yeterli bir şey söylediğime kendimi ikna edebiliyorum, ne de senin istediğin gibi söyleyen başka birini duydum; öte yandan bu meseleyi kafamdan atabilmiş de değilim.
Sokrates: Doğum sancısı çekiyorsun da ondan, sevgili Theaitetos; çünkü boş değilsin, gebesin.
Theaitetos: Bilmem, Sokrates; ama başımdan geçeni söylüyorum.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ εὖ ἴσθι, ὦ Σώκρατες, πολλάκις δὴ αὐτὸ ἐπεχείρησα σκέψασθαι, ἀκούων τὰς παρὰ σοῦ ἀποφερομένας ἐρωτήσεις. ἀλλὰ γὰρ οὔτʼ αὐτὸς δύναμαι πεῖσαι ἐμαυτὸν ὡς ἱκανῶς τι λέγω οὔτʼ ἄλλου ἀκοῦσαι λέγοντος οὕτως ὡς σὺ διακελεύῃ, οὐ μὲν δὴ αὖ οὐδʼ ἀπαλλαγῆναι τοῦ μέλειν.
ΣΩ. ὠδίνεις γάρ, ὦ φίλε Θεαίτητε, διὰ τὸ μὴ κενὸς ἀλλʼ ἐγκύμων εἶναι.
ΘΕΑΙ. οὐκ οἶδα, ὦ Σώκρατες· ὃ μέντοι πέπονθα λέγω.
149aSokrates: Seni gidi gülünç adam, benim çok soylu ve heybetli bir ebenin, Phainarete'nin oğlu olduğumu duymadın mı?
Theaitetos: Bunu duydum.
Sokrates: Peki benim de aynı tekhnē'yle uğraştığımı duydun mu?
Theaitetos: Hiç duymadım.
Sokrates: Ama bil ki öyle. Yalnız sakın beni başkalarına ele verme. Bu tekhnē'ye sahip olduğumu kimse fark etmedi, dostum. Onlar da bunu bilmedikleri için benim hakkımda bunu değil, tuhafın tuhafı olduğumu ve insanları çıkmaza soktuğumu söylerler. Bunu da duydun mu?
ΣΩ. εἶτα, ὦ καταγέλαστε, οὐκ ἀκήκοας ὡς ἐγώ εἰμι ὑὸς μαίας μάλα γενναίας τε καὶ βλοσυρᾶς, Φαιναρέτης;
ΘΕΑΙ. ἤδη τοῦτό γε ἤκουσα.
ΣΩ. ἆρα καὶ ὅτι ἐπιτηδεύω τὴν αὐτὴν τέχνην ἀκήκοας;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς.
ΣΩ. ἀλλʼ εὖ ἴσθʼ ὅτι· μὴ μέντοι μου κατείπῃς πρὸς τοὺς ἄλλους. λέληθα γάρ, ὦ ἑταῖρε, ταύτην ἔχων τὴν τέχνην· οἱ δέ, ἅτε οὐκ εἰδότες, τοῦτο μὲν οὐ λέγουσι περὶ ἐμοῦ, ὅτι δὲ ἀτοπώτατός εἰμι καὶ ποιῶ τοὺς ἀνθρώπους ἀπορεῖν. ἦ καὶ τοῦτο ἀκήκοας;
149bTheaitetos: Duydum.
Sokrates: Sebebini söyleyeyim mi sana?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Ebelerle ilgili her şeyin nasıl olduğunu bir düşün, ne demek istediğimi daha kolay anlarsın. Bilirsin herhalde, hiçbiri kendisi hâlâ gebe kalıp doğurabilirken başkalarını doğurtmaz; artık doğuramayacak olanlar doğurtur.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Bunun sebebinin Artemis olduğunu söylerler: kendisi evlenmemiş olduğu hâlde doğum ona düşmüştür. Bu yüzden kısırlara ebeliği vermemiştir, çünkü insan tabiatı, tecrübe etmediği bir işin tekhnē'sini edinemeyecek kadar zayıftır; yaşları yüzünden doğuramaz olanlara ise, kendisine benzedikleri için onları onurlandırarak bu görevi vermiştir.
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
ΣΩ. εἴπω οὖν σοι τὸ αἴτιον;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. ἐννόησον δὴ τὸ περὶ τὰς μαίας ἅπαν ὡς ἔχει, καὶ ῥᾷον μαθήσῃ ὃ βούλομαι. οἶσθα γάρ που ὡς οὐδεμία αὐτῶν ἔτι αὐτὴ κυϊσκομένη τε καὶ τίκτουσα ἄλλας μαιεύεται, ἀλλʼ αἱ ἤδη ἀδύνατοι τίκτειν.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. αἰτίαν δέ γε τούτου φασὶν εἶναι τὴν Ἄρτεμιν, ὅτι ἄλοχος οὖσα τὴν λοχείαν εἴληχε. στερίφαις μὲν οὖν ἄρα
149cTheaitetos: Akla yakın.
Sokrates: Şu da hem akla yakın hem de zorunlu değil mi: kimin gebe olup kimin olmadığını ebeler başkalarından daha iyi bilir?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Üstelik ebeler ilaçlar verip efsunlar okuyarak doğum sancılarını başlatabilir, isterlerse hafifletebilir, güç doğuranları doğurtabilirler; cenin henüz küçükken düşürtmeyi uygun görürlerse de düşürtürler, değil mi?
οὐκ ἔδωκε μαιεύεσθαι, ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ἀσθενεστέρα ἢ λαβεῖν τέχνην ὧν ἂν ᾖ ἄπειρος· ταῖς δὲ διʼ ἡλικίαν ἀτόκοις προσέταξε τιμῶσα τὴν αὑτῆς ὁμοιότητα.
ΘΕΑΙ. εἰκός.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τόδε εἰκός τε καὶ ἀναγκαῖον, τὰς κυούσας καὶ μὴ γιγνώσκεσθαι μᾶλλον ὑπὸ τῶν μαιῶν ἢ τῶν ἄλλων;
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΣΩ. καὶ μὴν καὶ διδοῦσαί γε αἱ μαῖαι φαρμάκια καὶ
149dTheaitetos: Öyledir.
Sokrates: Peki onların şunu da fark ettin mi: aynı zamanda çok usta çöpçatandırlar; hangi kadının hangi erkekle birleşirse en iyi çocukları doğuracağını bilmekte son derece bilgedirler.
Theaitetos: Bunu pek bilmiyorum.
Sokrates: Ama bil ki bununla, göbek kesmekle olduğundan daha çok övünürler.
ἐπᾴδουσαι δύνανται ἐγείρειν τε τὰς ὠδῖνας καὶ μαλθακωτέρας ἂν βούλωνται ποιεῖν, καὶ τίκτειν τε δὴ τὰς δυστοκούσας, καὶ ἐὰν νέον ὂν δόξῃ ἀμβλίσκειν, ἀμβλίσκουσιν;
ΘΕΑΙ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν ἔτι καὶ τόδε αὐτῶν ᾔσθησαι, ὅτι καὶ προμνήστριαί εἰσι δεινόταται, ὡς πάσσοφοι οὖσαι περὶ τοῦ γνῶναι ποίαν χρὴ ποίῳ ἀνδρὶ συνοῦσαν ὡς ἀρίστους παῖδας τίκτειν;
ΘΕΑΙ. οὐ πάνυ τοῦτο οἶδα.
ΣΩ. ἀλλʼ ἴσθʼ ὅτι ἐπὶ τούτῳ μεῖζον φρονοῦσιν ἢ ἐπὶ
149eBir düşün: toprağın ürünlerine bakıp onları toplamak ile hangi toprağa hangi fidanın ve hangi tohumun ekileceğini bilmek, sence aynı tekhnē'nin mi işidir, yoksa ayrı bir tekhnē'nin mi?
Theaitetos: Ayrı değil, aynısının.
Sokrates: Peki kadın söz konusu olunca, dostum, ekim için ayrı, hasat için ayrı bir tekhnē mi var sence?
Theaitetos: Öyle olması akla yakın değil.
τῇ ὀμφαλητομίᾳ. ἐννόει γάρ· τῆς αὐτῆς ἢ ἄλλης οἴει τέχνης εἶναι θεραπείαν τε καὶ συγκομιδὴν τῶν ἐκ γῆς καρπῶν καὶ αὖ τὸ γιγνώσκειν εἰς ποίαν γῆν ποῖον φυτόν τε καὶ σπέρμα καταβλητέον;
ΘΕΑΙ. οὔκ, ἀλλὰ τῆς αὐτῆς.
ΣΩ. εἰς γυναῖκα δέ, ὦ φίλε, ἄλλην μὲν οἴει τοῦ τοιούτου, ἄλλην δὲ συγκομιδῆς;
ΘΕΑΙ. οὔκουν εἰκός γε.
150aSokrates: Değil elbet. Ama erkekle kadını haksız ve tekhnē'den yoksun bir biçimde bir araya getirmenin adı pezevenkliktir; ebeler de ağırbaşlı kadınlar olduklarından, çöpçatanlık yüzünden bu suçlamaya düşmekten korkup çöpçatanlıktan da kaçınırlar. Oysa doğru dürüst çöpçatanlık etmek, herhalde, yalnız gerçek ebelere yakışır.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Ebelerin işi işte bu kadar; ama benim üstlendiğim işten daha küçüktür. Çünkü kadınlar, bazen bir hayal bazen de gerçek bir çocuk doğurup da hangisinin hangisi olduğunu ayırt etmekte zorlanmazlar.
ΣΩ. οὐ γάρ. ἀλλὰ διὰ τὴν ἄδικόν τε καὶ ἄτεχνον συναγωγὴν ἀνδρὸς καὶ γυναικός, ᾗ δὴ προαγωγία ὄνομα, φεύγουσι καὶ τὴν προμνηστικὴν ἅτε σεμναὶ οὖσαι αἱ μαῖαι, φοβούμεναι μὴ εἰς ἐκείνην τὴν αἰτίαν διὰ ταύτην ἐμπέσωσιν· ἐπεὶ ταῖς γε ὄντως μαίαις μόναις που προσήκει καὶ προμνήσασθαι ὀρθῶς.
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
ΣΩ. τὸ μὲν τοίνυν τῶν μαιῶν τοσοῦτον, ἔλαττον δὲ τοῦ ἐμοῦ δράματος. οὐ γὰρ πρόσεστι γυναιξὶν ἐνίοτε μὲν
150bBöyle bir şey olsaydı, ebelerin en büyük ve en güzel işi gerçek olanı gerçek olmayandan ayırt etmek olurdu. Öyle düşünmüyor musun?
Theaitetos: Düşünüyorum.
Sokrates: Benim ebelik tekhnē'mde ise onlarınkinde olan her şey vardır; yalnız şu bakımlardan farklıdır: kadınları değil erkekleri doğurtur, doğum yapan bedenlerini değil psykhē'lerini gözetir. Bizim tekhnē'mizin en büyük yanı da şudur: gencin düşüncesinin bir hayal ve yalan mı, yoksa can taşıyan ve gerçek bir şey mi doğurduğunu her yolla sınayabilmek.
εἴδωλα τίκτειν, ἔστι δʼ ὅτε ἀληθινά, τοῦτο δὲ μὴ ῥᾴδιον εἶναι διαγνῶναι. εἰ γὰρ προσῆν, μέγιστόν τε καὶ κάλλιστον ἔργον ἦν ἂν ταῖς μαίαις τὸ κρίνειν τὸ ἀληθές τε καὶ μή· ἢ οὐκ οἴει;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
ΣΩ. τῇ δέ γʼ ἐμῇ τέχνῃ τῆς μαιεύσεως τὰ μὲν ἄλλα ὑπάρχει ὅσα ἐκείναις, διαφέρει δὲ τῷ τε ἄνδρας ἀλλὰ μὴ γυναῖκας μαιεύεσθαι καὶ τῷ τὰς ψυχὰς αὐτῶν τικτούσας ἐπισκοπεῖν ἀλλὰ μὴ τὰ σώματα. μέγιστον δὲ τοῦτʼ ἔνι
150cÇünkü ebelerde olan şu durum bende de vardır: bilgelik bakımından kısırım. Birçoklarının beni ayıpladığı şey, yani başkalarına soru sorduğum, ama hiçbir bilgece düşüncem olmadığı için kendim hiçbir konuda bir görüş ortaya koymadığım doğrudur. Bunun sebebi de şu: tanrı beni ebelik etmeye zorluyor, doğurmamı ise engelledi. Bu yüzden ben kendim pek bilge değilim, psykhē'min doğurduğu böyle bir buluşum da olmadı. Benimle düşüp kalkanlardan bazıları ise ilk başta büsbütün bilgisiz görünür; ama birlikteliğimiz ilerledikçe, tanrının izin verdiği herkes, hem kendi gözünde hem de başkalarının gözünde şaşılacak ölçüde ilerler.
τῇ ἡμετέρᾳ τέχνῃ, βασανίζειν δυνατὸν εἶναι παντὶ τρόπῳ πότερον εἴδωλον καὶ ψεῦδος ἀποτίκτει τοῦ νέου ἡ διάνοια ἢ γόνιμόν τε καὶ ἀληθές. ἐπεὶ τόδε γε καὶ ἐμοὶ ὑπάρχει ὅπερ ταῖς μαίαις· ἄγονός εἰμι σοφίας, καὶ ὅπερ ἤδη πολλοί μοι ὠνείδισαν, ὡς τοὺς μὲν ἄλλους ἐρωτῶ, αὐτὸς δὲ οὐδὲν ἀποφαίνομαι περὶ οὐδενὸς διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν σοφόν, ἀληθὲς ὀνειδίζουσιν. τὸ δὲ αἴτιον τούτου τόδε· μαιεύεσθαί με ὁ θεὸς ἀναγκάζει, γεννᾶν δὲ ἀπεκώλυσεν. εἰμὶ δὴ οὖν αὐτὸς
150dAçıktır ki benden hiçbir zaman bir şey öğrenmezler; pek çok güzel şeyi kendileri, kendi içlerinden bulup doğururlar. Ama bu ebeliğin sebebi tanrı ile benim.
μὲν οὐ πάνυ τι σοφός, οὐδέ τί μοι ἔστιν εὕρημα τοιοῦτον γεγονὸς τῆς ἐμῆς ψυχῆς ἔκγονον· οἱ δʼ ἐμοὶ συγγιγνόμενοι τὸ μὲν πρῶτον φαίνονται ἔνιοι μὲν καὶ πάνυ ἀμαθεῖς, πάντες δὲ προϊούσης τῆς συνουσίας, οἷσπερ ἂν ὁ θεὸς παρείκῃ, θαυμαστὸν ὅσον ἐπιδιδόντες, ὡς αὑτοῖς τε καὶ τοῖς ἄλλοις δοκοῦσι· καὶ τοῦτο ἐναργὲς ὅτι παρʼ ἐμοῦ οὐδὲν πώποτε μαθόντες, ἀλλʼ αὐτοὶ παρʼ αὑτῶν πολλὰ καὶ καλὰ εὑρόντες τε καὶ τεκόντες. τῆς μέντοι μαιείας ὁ θεός τε καὶ ἐγὼ
150eBu da şuradan belli: Daha önce birçokları bunu bilmeden başarıyı kendilerine mal ettiler, beni hor gördüler ve ya kendi akıllarınca ya da başkalarının sözüne uyarak yanımdan gereğinden erken ayrıldılar. Ayrıldıktan sonra da kötü arkadaşlıklar yüzünden içlerinde kalanı düşürdüler; benim ebeliğimle doğurttuklarımı ise kötü besleyip yitirdiler, çünkü sahte olanı ve hayalleri gerçekten üstün tuttular. Sonunda hem kendilerine hem de başkalarına bilgisiz göründüler.
αἴτιος. ὧδε δὲ δῆλον· πολλοὶ ἤδη τοῦτο ἀγνοήσαντες καὶ ἑαυτοὺς αἰτιασάμενοι, ἐμοῦ δὲ καταφρονήσαντες, ἢ αὐτοὶ ἢ ὑπʼ ἄλλων πεισθέντες ἀπῆλθον πρῳαίτερον τοῦ δέοντος, ἀπελθόντες δὲ τά τε λοιπὰ ἐξήμβλωσαν διὰ πονηρὰν συνουσίαν καὶ τὰ ὑπʼ ἐμοῦ μαιευθέντα κακῶς τρέφοντες ἀπώλεσαν, ψευδῆ καὶ εἴδωλα περὶ πλείονος ποιησάμενοι τοῦ ἀληθοῦς, τελευτῶντες δʼ αὑτοῖς τε καὶ τοῖς ἄλλοις
151aLysimakhos oğlu Aristeides de bunlardan biridir; daha pek çokları da var. Bunlar yeniden gelip benimle birlikte olmak için yalvardıklarında, akla gelmedik çabalar gösterdiklerinde, bende beliren daimonion kimileriyle birlikte olmamı engeller, kimilerine izin verir; izin verdikleri de yine ilerler. Benimle düşüp kalkanlar doğuran kadınlarla şu bakımdan da aynı şeyi yaşarlar: sancı çekerler, gece gündüz aporia ile dolup taşarlar, hem de o kadınlardan çok daha fazla. İşte benim tekhnē'm bu sancıyı hem uyandırabilir hem de dindirebilir.
ἔδοξαν ἀμαθεῖς εἶναι.
ΣΩ. ὧν εἷς γέγονεν Ἀριστείδης ὁ Λυσιμάχου καὶ ἄλλοι πάνυ πολλοί· οὕς, ὅταν πάλιν ἔλθωσι δεόμενοι τῆς ἐμῆς συνουσίας καὶ θαυμαστὰ δρῶντες, ἐνίοις μὲν τὸ γιγνόμενόν μοι δαιμόνιον ἀποκωλύει συνεῖναι, ἐνίοις δὲ ἐᾷ, καὶ πάλιν οὗτοι ἐπιδιδόασι. πάσχουσι δὲ δὴ οἱ ἐμοὶ συγγιγνόμενοι καὶ τοῦτο ταὐτὸν ταῖς τικτούσαις· ὠδίνουσι γὰρ καὶ ἀπορίας ἐμπίμπλανται νύκτας τε καὶ ἡμέρας πολὺ μᾶλλον ἢ ʼκεῖναι· ταύτην δὲ τὴν ὠδῖνα ἐγείρειν τε καὶ
151bBunlar böyle. Ama kimileri de var, Theaitetos, bana nasılsa gebe görünmeyenler. Benim onlara hiç gerekmediğimi anlayınca büyük bir iyi niyetle onlara çöpçatanlık ederim ve, tanrının yardımıyla söyleyeyim, kiminle birlikte olurlarsa fayda göreceklerini gayet iyi kestiririm. Onlardan birçoğunu Prodikos'a verdim, birçoğunu da başka bilge ve ilâhî kişilere. Sevgili dostum, bütün bunları sana şu yüzden uzun uzun anlattım: Senin, kendin de sandığın gibi, içinde bir şeye gebe olup sancı çektiğinden şüpheleniyorum. Öyleyse bana bir ebenin oğluna, kendisi de ebelikten anlayan birine gelir gibi gel ve sorduklarıma elinden geldiğince cevap vermeye çalış.
ἀποπαύειν ἡ ἐμὴ τέχνη δύναται. καὶ οὗτοι μὲν δὴ οὕτως. ἐνίοις δέ, ὦ Θεαίτητε, οἳ ἄν μοι μὴ δόξωσί πως ἐγκύμονες εἶναι, γνοὺς ὅτι οὐδὲν ἐμοῦ δέονται, πάνυ εὐμενῶς προμνῶμαι καί, σὺν θεῷ εἰπεῖν, πάνυ ἱκανῶς τοπάζω οἷς ἂν συγγενόμενοι ὄναιντο· ὧν πολλοὺς μὲν δὴ ἐξέδωκα προδίκῳ, πολλοὺς δὲ ἄλλοις σοφοῖς τε καὶ θεσπεσίοις ἀνδράσι. ταῦτα δή σοι, ὦ ἄριστε, ἕνεκα τοῦδε ἐμήκυνα· ὑποπτεύω σε, ὥσπερ καὶ αὐτὸς οἴει, ὠδίνειν τι κυοῦντα ἔνδον. προσφέρου οὖν
151cSöylediklerinden birini incelerken onu bir hayal, gerçek olmayan bir şey sayıp çekip alır ve atarsam, ilk kez doğuran kadınların çocukları için yaptığı gibi bana öfkelenme. Çünkü, azizim, daha önce birçokları bana karşı öyle bir hâle girdi ki, ellerinden bir saçmalığı aldığımda düpedüz ısırmaya hazırdılar. Bunu iyi niyetle yaptığımı düşünmezler; hiçbir tanrının insanlara kötü niyet beslemediğini, benim de böyle bir şeyi kötü niyetle yapmadığımı, ama yalana göz yummanın ve gerçeği karartmanın benim için asla caiz olmadığını bilmekten çok uzaktırlar.
πρός με ὡς πρὸς μαίας ὑὸν καὶ αὐτὸν μαιευτικόν, καὶ ἃ ἂν ἐρωτῶ προθυμοῦ ὅπως οἷός τʼ εἶ οὕτως ἀποκρίνασθαι· καὶ ἐὰν ἄρα σκοπούμενός τι ὧν ἂν λέγῃς ἡγήσωμαι εἴδωλον καὶ μὴ ἀληθές, εἶτα ὑπεξαιρῶμαι καὶ ἀποβάλλω, μὴ ἀγρίαινε ὥσπερ αἱ πρωτοτόκοι περὶ τὰ παιδία. πολλοὶ γὰρ ἤδη, ὦ θαυμάσιε, πρός με οὕτω διετέθησαν, ὥστε ἀτεχνῶς δάκνειν ἕτοιμοι εἶναι, ἐπειδάν τινα λῆρον αὐτῶν ἀφαιρῶμαι, καὶ οὐκ οἴονταί με εὐνοίᾳ τοῦτο ποιεῖν, πόρρω ὄντες τοῦ εἰδέναι ὅτι
151dÖyleyse, Theaitetos, yeniden en baştan epistēmē'nin ne olduğunu söylemeye çalış. Buna gücünün yetmediğini de sakın söyleme; çünkü tanrı dilerse ve sen de yiğitçe davranırsan gücün yetecektir.
Theaitetos: Doğrusu, Sokrates, sen beni böyle yüreklendirirken söyleyebileceğim şeyi söylemek için elimden geleni yapmamak ayıp olur.
οὐδεὶς θεὸς δύσνους ἀνθρώποις, οὐδʼ ἐγὼ δυσνοίᾳ τοιοῦτον οὐδὲν δρῶ, ἀλλά μοι ψεῦδός τε συγχωρῆσαι καὶ ἀληθὲς ἀφανίσαι οὐδαμῶς θέμις. πάλιν δὴ οὖν ἐξ ἀρχῆς, ὦ Θεαίτητε, ὅτι ποτʼ ἐστὶν ἐπιστήμη, πειρῶ λέγειν· ὡς δʼ οὐχ οἷός τʼ εἶ, μηδέποτʼ εἴπῃς. ἐὰν γὰρ θεὸς ἐθέλῃ καὶ ἀνδρίζῃ, οἷός τʼ ἔσῃ.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μέντοι, ὦ Σώκρατες, σοῦ γε οὕτω παρακελευομένου αἰσχρὸν μὴ οὐ παντὶ τρόπῳ προθυμεῖσθαι ὅτι
151eBana öyle geliyor ki bir şeyi bilen kişi bildiği şeyi hisseder; şimdilik görünen o ki epistēmē histen başka bir şey değildir.
Sokrates: Aferin, çocuğum, mertçe söyledin; insan görüşünü işte böyle açık açık söylemeli. Haydi, şimdi bunu birlikte inceleyelim: canlı bir döl mü bu, yoksa dölsüz bir yumurta mı? His epistēmē'dir, diyorsun, öyle mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Epistēmē hakkında hiç de sıradan olmayan bir söz söylemiş olabilirsin; bu, Protagoras'ın da söylediği söz.
τις ἔχει λέγειν. δοκεῖ οὖν μοι ὁ ἐπιστάμενός τι αἰσθάνεσθαι τοῦτο ὃ ἐπίσταται, καὶ ὥς γε νυνὶ φαίνεται, οὐκ ἄλλο τί ἐστιν ἐπιστήμη ἢ αἴσθησις.
ΣΩ. εὖ γε καὶ γενναίως, ὦ παῖ· χρὴ γὰρ οὕτως ἀποφαινόμενον λέγειν. ἀλλὰ φέρε δὴ αὐτὸ κοινῇ σκεψώμεθα, γόνιμον ἢ ἀνεμιαῖον τυγχάνει ὄν. αἴσθησις, φῄς, ἐπιστήμη;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. κινδυνεύεις μέντοι λόγον οὐ φαῦλον εἰρηκέναι περὶ
152aYalnız o, aynı şeyi başka bir yoldan söylemiş. Bir yerde, insanın her şeyin ölçüsü olduğunu söyler: olanların olduğunun, olmayanların olmadığının ölçüsü. Okudun bunu, değil mi?
Theaitetos: Okudum, hem de defalarca.
Sokrates: Demek aşağı yukarı şunu söylüyor: Her şey bana nasıl görünüyorsa benim için öyledir, sana nasıl görünüyorsa senin için de öyledir; sen de ben de insanız.
Theaitetos: Evet, öyle söylüyor.
ἐπιστήμης, ἀλλʼ ὃν ἔλεγε καὶ Πρωταγόρας. τρόπον δέ τινα ἄλλον εἴρηκε τὰ αὐτὰ ταῦτα. φησὶ γάρ που πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπον εἶναι, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστι, τῶν δὲ μὴ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν. ἀνέγνωκας γάρ που;
ΘΕΑΙ. ἀνέγνωκα καὶ πολλάκις.
ΣΩ. οὐκοῦν οὕτω πως λέγει, ὡς οἷα μὲν ἕκαστα ἐμοὶ φαίνεται τοιαῦτα μὲν ἔστιν ἐμοί, οἷα δὲ σοί, τοιαῦτα δὲ αὖ σοί· ἄνθρωπος δὲ σύ τε κἀγώ;
ΘΕΑΙ. λέγει γὰρ οὖν οὕτω.
152bSokrates: Bilge bir adamın boş konuşmaması beklenir; öyleyse onun peşinden gidelim. Aynı rüzgâr estiğinde bazen birimiz üşür, öbürü üşümez, değil mi? Ya da biri biraz, öbürü çok üşür?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Peki o zaman rüzgârın kendi başına soğuk olduğunu mu söyleyeceğiz, soğuk olmadığını mı? Yoksa Protagoras'a inanıp üşüyen için soğuk, üşümeyen için soğuk değil mi diyeceğiz?
Theaitetos: Öyle diyeceğiz galiba.
Sokrates: Her birine de böyle görünüyor, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Görünmek de hissetmek demektir, değil mi?
Theaitetos: Öyledir.
ΣΩ. εἰκὸς μέντοι σοφὸν ἄνδρα μὴ ληρεῖν· ἐπακολουθήσωμεν οὖν αὐτῷ. ἆρʼ οὐκ ἐνίοτε πνέοντος ἀνέμου τοῦ αὐτοῦ ὁ μὲν ἡμῶν ῥιγῷ, ὁ δʼ οὔ; καὶ ὁ μὲν ἠρέμα, ὁ δὲ σφόδρα;
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.
ΣΩ. πότερον οὖν τότε αὐτὸ ἐφʼ ἑαυτοῦ τὸ πνεῦμα ψυχρὸν ἢ οὐ ψυχρὸν φήσομεν; ἢ πεισόμεθα τῷ Πρωταγόρᾳ ὅτι τῷ μὲν ῥιγῶντι ψυχρόν, τῷ δὲ μὴ οὔ;
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ φαίνεται οὕτω ἑκατέρῳ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τὸ δέ γε φαίνεται αἰσθάνεσθαί ἐστιν;
ΘΕΑΙ. ἔστιν γάρ.
152cSokrates: Demek ki sıcak şeylerde ve bu türden her şeyde görünme ile his aynı şeydir. Çünkü her biri bir şeyi nasıl hissediyorsa, o şey her biri için galiba öyledir de.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: O hâlde his daima olana dairdir ve epistēmē olduğu için yanılmaz.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Peki, Kharisler aşkına, Protagoras her şeyi bilen bir bilge miydi de bunu bize, kalabalık ayaktakımına bilmece gibi söyleyip asıl gerçeği öğrencilerine gizlice mi anlatıyordu?
ΣΩ. φαντασία ἄρα καὶ αἴσθησις ταὐτὸν ἔν τε θερμοῖς καὶ πᾶσι τοῖς τοιούτοις. οἷα γὰρ αἰσθάνεται ἕκαστος, τοιαῦτα ἑκάστῳ καὶ κινδυνεύει εἶναι.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. αἴσθησις ἄρα τοῦ ὄντος ἀεί ἐστιν καὶ ἀψευδὲς ὡς ἐπιστήμη οὖσα.
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν πρὸς Χαρίτων πάσσοφός τις ἦν ὁ Πρωταγόρας, καὶ τοῦτο ἡμῖν μὲν ᾐνίξατο τῷ πολλῷ συρφετῷ, τοῖς δὲ μαθηταῖς ἐν ἀπορρήτῳ τὴν ἀλήθειαν ἔλεγεν;
152dTheaitetos: Bununla ne demek istiyorsun, Sokrates?
Sokrates: Söyleyeyim; hem de hiç sıradan olmayan bir söz bu. Hiçbir şey kendi başına tek bir şey değildir; bir şeye doğru bir ad veremezsin, ne türden olursa olsun bir nitelik de yakıştıramazsın. Ona büyük dersen küçük de görünür, ağır dersen hafif de; her şey böyledir, çünkü hiçbir şey tek bir şey, belli bir şey ya da herhangi bir nitelikte değildir. Var dediğimiz her şey yer değiştirmeden, hareketten ve birbirine karışmaktan oluşur; onlara "var" derken yanlış bir ad vermiş oluruz.
ΘΕΑΙ. πῶς δή, ὦ Σώκρατες, τοῦτο λέγεις;
ΣΩ. ἐγὼ ἐρῶ καὶ μάλʼ οὐ φαῦλον λόγον, ὡς ἄρα ἓν μὲν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ οὐδέν ἐστιν, οὐδʼ ἄν τι προσείποις ὀρθῶς οὐδʼ ὁποιονοῦν τι, ἀλλʼ ἐὰν ὡς μέγα προσαγορεύῃς, καὶ σμικρὸν φανεῖται, καὶ ἐὰν βαρύ, κοῦφον, σύμπαντά τε οὕτως, ὡς μηδενὸς ὄντος ἑνὸς μήτε τινὸς μήτε ὁποιουοῦν· ἐκ δὲ δὴ φορᾶς τε καὶ κινήσεως καὶ κράσεως πρὸς ἄλληλα γίγνεται πάντα ἃ δή φαμεν εἶναι, οὐκ ὀρθῶς προσαγορεύοντες·
152eÇünkü hiçbir şey hiçbir zaman var değildir, her şey daima oluşur. Bu konuda Parmenides dışında bütün bilgeleri sırayla aynı safa koyalım: Protagoras'ı, Herakleitos'u, Empedokles'i; şairlerden de her iki şiir türünün doruğundakileri, komedyada Epikharmos'u, tragedyada Homeros'u. Homeros Tanrıların kaynağı Okeanos'u ve ana Tethys'i derken her şeyin akışın ve hareketin çocukları olduğunu söylemiş olur. Yoksa sence bunu söylemiyor mu?
Theaitetos: Bence söylüyor.
ἔστι μὲν γὰρ οὐδέποτʼ οὐδέν, ἀεὶ δὲ γίγνεται. καὶ περὶ τούτου πάντες ἑξῆς οἱ σοφοὶ πλὴν Παρμενίδου συμφερέσθων, Πρωταγόρας τε καὶ Ἡράκλειτος καὶ Ἐμπεδοκλῆς, καὶ τῶν ποιητῶν οἱ ἄκροι τῆς ποιήσεως ἑκατέρας, κωμῳδίας μὲν Ἐπίχαρμος, τραγῳδίας δὲ Ὅμηρος, ⟨ὃς⟩ εἰπών— Ὠκεανόν τε θεῶν γένεσιν καὶ μητέρα Τηθύν ηομ. ιλ. 14.201, 302.πάντα εἴρηκεν ἔκγονα ῥοῆς τε καὶ κινήσεως· ἢ οὐ δοκεῖ τοῦτο λέγειν;
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε.
153aSokrates: Peki, böylesine büyük bir orduya ve onun komutanı Homeros'a karşı çıkıp da gülünç duruma düşmeyecek kim çıkabilir?
Theaitetos: Kolay değil, Sokrates.
Sokrates: Değil, Theaitetos. Üstelik şunlar da bu sözün yeterli kanıtlarıdır: Var sanılanı ve oluşmayı hareket sağlar, var olmamayı ve yok olmayı ise durgunluk. Sıcak, yani ateş, ki öteki şeyleri doğurur ve gözetir, kendisi yer değiştirmeden ve sürtünmeden doğar; bu ikisi de harekettir. Yoksa ateş bunlardan doğmaz mı?
ΣΩ. τίς οὖν ἂν ἔτι πρός γε τοσοῦτον στρατόπεδον καὶ στρατηγὸν Ὅμηρον δύναιτο ἀμφισβητήσας μὴ οὐ καταγέλαστος γενέσθαι;
ΘΕΑΙ. οὐ ῥᾴδιον, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. οὐ γάρ, ὦ Θεαίτητε. ἐπεὶ καὶ τάδε τῷ λόγῳ σημεῖα ἱκανά, ὅτι τὸ μὲν εἶναι δοκοῦν καὶ τὸ γίγνεσθαι κίνησις παρέχει, τὸ δὲ μὴ εἶναι καὶ ἀπόλλυσθαι ἡσυχία· τὸ γὰρ θερμόν τε καὶ πῦρ, ὃ δὴ καὶ τἆλλα γεννᾷ καὶ ἐπιτροπεύει, αὐτὸ γεννᾶται ἐκ φορᾶς καὶ τρίψεως· τούτω δὲ κινήσεις. ἢ οὐχ αὗται γενέσεις πυρός;
153bTheaitetos: Bunlardan doğar elbette.
Sokrates: Canlıların soyu da yine bunlardan doğar.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Peki? Bedenlerin hâli durgunluk ve tembellikle bozulmaz mı, idmanla ve hareketle uzun süre korunmaz mı?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Psykhē'deki hâl de öğrenmeyle ve çalışmayla, ki bunlar birer harekettir, bilgiler edinmez mi, onları korumaz mı, daha iyi hâle gelmez mi? Durgunlukta ise, yani çalışmazlık ve bilgisizlik içindeyken, ne bir şey öğrenir ne de öğrendiğini aklında tutar, değil mi?
ΘΕΑΙ. αὗται μὲν οὖν.
ΣΩ. καὶ μὴν τό γε τῶν ζῴων γένος ἐκ τῶν αὐτῶν τούτων φύεται.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΣΩ. τί δέ; ἡ τῶν σωμάτων ἕξις οὐχ ὑπὸ ἡσυχίας μὲν καὶ ἀργίας διόλλυται, ὑπὸ γυμνασίων δὲ καὶ κινήσεως ἐπὶ πολὺ σῴζεται;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. ἡ δʼ ἐν τῇ ψυχῇ ἕξις οὐχ ὑπὸ μαθήσεως μὲν καὶ μελέτης, κινήσεων ὄντων, κτᾶταί τε μαθήματα καὶ σῴζεται καὶ γίγνεται βελτίων, ὑπὸ δʼ ἡσυχίας, ἀμελετησίας τε καὶ
153cTheaitetos: Hem de nasıl.
Sokrates: Demek ki hem psykhē'de hem bedende iyi olan harekettir, kötü olan ise onun zıddı.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Daha sana rüzgârsız havalardan, durgun denizlerden ve bu gibi şeylerden de söz edeyim mi: durgunluklar çürütür ve yok eder, öbürleri ise korur? Bunların üstüne de işin tacı olarak, Homeros'un altın zincirle güneşten başka bir şeyi kastetmediğini kabul ettireyim mi? Homeros bununla şunu gösterir: Gök dönüp güneş hareket ettikçe tanrılar ve insanlar arasındaki her şey vardır ve korunur; ama bu, bağlanmış gibi durursa, bütün varlıklar yok olur ve deyim yerindeyse her şey altüst olur.
ἀμαθίας οὔσης, οὔτε τι μανθάνει ἅ τε ἂν μάθῃ ἐπιλανθάνεται;
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.
ΣΩ. τὸ μὲν ἄρα ἀγαθὸν κίνησις κατά τε ψυχὴν καὶ κατὰ σῶμα, τὸ δὲ τοὐναντίον;
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. ἔτι οὖν σοι λέγω νηνεμίας τε καὶ γαλήνας καὶ ὅσα τοιαῦτα, ὅτι αἱ μὲν ἡσυχίαι σήπουσι καὶ ἀπολλύασι, τὰ δʼ ἕτερα σῴζει; καὶ ἐπὶ τούτοις τὸν κολοφῶνα, [ἀναγκάζω] προσβιβάζω τὴν χρυσῆν σειρὰν ὡς οὐδὲν ἄλλο ἢ τὸν ἥλιον
153dTheaitetos: Bana da öyle geliyor, Sokrates; bunlar senin söylediğini gösteriyor.
Sokrates: O hâlde, azizim, şöyle anla. Önce gözlerden başlayalım: Beyaz renk dediğin şey, gözlerinin dışında ayrı bir şey olarak yoktur, gözlerinin içinde de yoktur; ona belli bir yer de ayırma.
Ὅμηρος λέγει, καὶ δηλοῖ ὅτι ἕως μὲν ἂν ἡ περιφορὰ ᾖ κινουμένη καὶ ὁ ἥλιος, πάντα ἔστι καὶ σῴζεται τὰ ἐν θεοῖς τε καὶ ἀνθρώποις, εἰ δὲ σταίη τοῦτο ὥσπερ δεθέν, πάντα χρήματʼ ἂν διαφθαρείη καὶ γένοιτʼ ἂν τὸ λεγόμενον ἄνω κάτω πάντα;
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, ταῦτα δηλοῦν ἅπερ λέγεις.
ΣΩ. ὑπόλαβε τοίνυν, ὦ ἄριστε, οὑτωσί· κατὰ τὰ ὄμματα πρῶτον, ὃ δὴ καλεῖς χρῶμα λευκόν, μὴ εἶναι αὐτὸ ἕτερόν τι ἔξω τῶν σῶν ὀμμάτων μηδʼ ἐν τοῖς ὄμμασι μηδέ
153eÖyle olsaydı artık bir yerde durur, kalıcı olurdu; oluş içinde oluşmazdı.
Theaitetos: Ama nasıl?
Sokrates: Az önceki söze uyalım ve hiçbir şeyi kendi başına tek bir şey olarak koymayalım. Böylece siyah da, beyaz da, başka herhangi bir renk de gözlerin kendine uygun düşen akışla karşılaşmasından oluşmuş olarak görünecek. Her birine renk dediğimiz şey de ne çarpan ne de çarpılan olacak; ikisinin arasında, her birine özgü olarak oluşmuş bir şey olacak.
τινʼ αὐτῷ χώραν ἀποτάξῃς· ἤδη γὰρ ἂν εἴη τε δήπου ἐν τάξει καὶ μένον καὶ οὐκ ἂν ἐν γενέσει γίγνοιτο.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ πῶς;
ΣΩ. ἑπώμεθα τῷ ἄρτι λόγῳ, μηδὲν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ ἓν ὂν τιθέντες· καὶ ἡμῖν οὕτω μέλαν τε καὶ λευκὸν καὶ ὁτιοῦν ἄλλο χρῶμα ἐκ τῆς προσβολῆς τῶν ὀμμάτων πρὸς τὴν προσήκουσαν φορὰν φανεῖται γεγενημένον, καὶ ὃ δὴ ἕκαστον
154aYoksa her rengin sana nasıl görünüyorsa köpeğe de, herhangi bir hayvana da öyle göründüğünü ileri sürer misin?
Theaitetos: Zeus hakkı için, hayır.
Sokrates: Peki? Herhangi bir şey başka bir insana da sana göründüğü gibi mi görünür? Bundan emin misin, yoksa sana bile aynı görünmediğinden, çünkü sen kendine göre hiçbir zaman aynı hâlde olmadığından daha mı eminsin?
Theaitetos: Bu bana ötekinden daha doğru görünüyor.
εἶναί φαμεν χρῶμα οὔτε τὸ προσβάλλον οὔτε τὸ προσβαλλόμενον ἔσται, ἀλλὰ μεταξύ τι ἑκάστῳ ἴδιον γεγονός· ἢ σὺ διισχυρίσαιο ἂν ὡς οἷον σοὶ φαίνεται ἕκαστον χρῶμα, τοιοῦτον καὶ κυνὶ καὶ ὁτῳοῦν ζῴῳ;
ΘΕΑΙ. μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγε.
ΣΩ. τί δέ; ἄλλῳ ἀνθρώπῳ ἆρʼ ὅμοιον καὶ σοὶ φαίνεται ὁτιοῦν; ἔχεις τοῦτο ἰσχυρῶς, ἢ πολὺ μᾶλλον ὅτι οὐδὲ σοὶ αὐτῷ ταὐτὸν διὰ τὸ μηδέποτε ὁμοίως αὐτὸν σεαυτῷ ἔχειν;
ΘΕΑΙ. τοῦτο μᾶλλόν μοι δοκεῖ ἢ ἐκεῖνο.
154bSokrates: Demek ki kendimizi yanında ölçtüğümüz ya da dokunduğumuz şey büyük, beyaz ya da sıcak olsaydı, kendisi hiç değişmeden, sırf başka bir şeyle karşılaştı diye başka bir şey olmazdı. Öte yandan ölçen ya da dokunan bunlardan biri olsaydı, bu kez de başka bir şey ona yaklaştı ya da bir etkiye uğradı diye, kendisi hiçbir etkiye uğramadan başka bir şey olmazdı. Oysa şimdi, dostum, şaşılacak ve gülünç şeyler söylemek zorunda kalıyoruz, hem de pek rahatça; Protagoras da, onunla aynı şeyleri söylemeye girişen herkes de bunu böyle söylerdi.
Theaitetos: Nasıl? Ne gibi şeyler diyorsun?
ΣΩ. οὐκοῦν εἰ μὲν ᾧ παραμετρούμεθα ἢ οὗ ἐφαπτόμεθα μέγα ἢ λευκὸν ἢ θερμὸν ἦν, οὐκ ἄν ποτε ἄλλῳ προσπεσὸν ἄλλο ἂν ἐγεγόνει, αὐτό γε μηδὲν μεταβάλλον· εἰ δὲ αὖ τὸ παραμετρούμενον ἢ ἐφαπτόμενον ἕκαστον ἦν τούτων, οὐκ ἂν αὖ ἄλλου προσελθόντος ἤ τι παθόντος αὐτὸ μηδὲν παθὸν ἄλλο ἂν ἐγένετο. ἐπεὶ νῦν γε, ὦ φίλε, θαυμαστά τε καὶ γελοῖα εὐχερῶς πως ἀναγκαζόμεθα λέγειν, ὡς φαίη ἂν Πρωταγόρας τε καὶ πᾶς ὁ τὰ αὐτὰ ἐκείνῳ ἐπιχειρῶν λέγειν.
ΘΕΑΙ. πῶς δὴ καὶ ποῖα λέγεις;
154cSokrates: Küçük bir örnek al, ne demek istediğimi bütünüyle anlayacaksın. Altı aşık kemiğinin yanına dört tane koyarsan, onların dörtten çok, bir buçuk katı olduğunu söyleriz; on iki tane koyarsan daha az, yarısı olduğunu söyleriz. Başka türlü söylemeye katlanılmaz da. Yoksa sen katlanır mısın?
Theaitetos: Ben katlanmam.
Sokrates: Peki, Protagoras ya da bir başkası sana "Theaitetos, bir şeyin büyümeden daha büyük ya da daha çok olması mümkün müdür?" diye sorsa ne cevap verirsin?
Theaitetos: Sokrates, şimdiki soruya bana doğru görünen cevabı verirsem, mümkün değildir derim; ama önceki soruyu düşünür de kendimle çelişmekten sakınırsam, mümkündür derim.
ΣΩ. σμικρὸν λαβὲ παράδειγμα, καὶ πάντα εἴσῃ ἃ βούλομαι. ἀστραγάλους γάρ που ἕξ, ἂν μὲν τέτταρας αὐτοῖς προσενέγκῃς, πλείους φαμὲν εἶναι τῶν τεττάρων καὶ ἡμιολίους, ἐὰν δὲ δώδεκα, ἐλάττους καὶ ἡμίσεις, καὶ οὐδὲ ἀνεκτὸν ἄλλως λέγειν· ἢ σὺ ἀνέξῃ;
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔγωγε.
ΣΩ. τί οὖν; ἄν σε Πρωταγόρας ἔρηται ἤ τις ἄλλος· ὦ Θεαίτητε, ἔσθʼ ὅπως τι μεῖζον ἢ πλέον γίγνεται ἄλλως ἢ αὐξηθέν; τί ἀποκρινῇ;
ΘΕΑΙ. ἐὰν μέν, ὦ Σώκρατες, τὸ δοκοῦν πρὸς τὴν νῦν
154dSokrates: Hera hakkı için, aferin dostum, hem de ilâhî bir cevap. Yalnız, görünüşe bakılırsa, "mümkündür" diye cevap verirsen Euripides'teki gibi bir şey olacak: Dilimiz çürütülmekten kurtulacak, ama gönlümüz kurtulmayacak.
Theaitetos: Doğru.
Sokrates: Sen de ben de zihnin bütün işlerini incelemiş usta bilgeler olsaydık, artık bundan sonra işi fazlalıktan birbirimizi sınar, sofistler gibi böyle bir dövüşe tutuşur, birbirimizin sözlerine sözlerle vurup dururduk.
ἐρώτησιν ἀποκρίνωμαι, ὅτι οὐκ ἔστιν· ἐὰν δὲ πρὸς τὴν προτέραν, φυλάττων μὴ ἐναντία εἴπω, ὅτι ἔστιν.
ΣΩ. εὖ γε νὴ τὴν Ἥραν, ὦ φίλε, καὶ θείως. ἀτάρ, ὡς ἔοικεν, ἐὰν ἀποκρίνῃ ὅτι ἔστιν, Εὐριπίδειόν τι συμβήσεται· ἡ μὲν γὰρ γλῶττα ἀνέλεγκτος ἡμῖν ἔσται, ἡ δὲ φρὴν οὐκ ἀνέλεγκτος.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰ μὲν δεινοὶ καὶ σοφοὶ ἐγώ τε καὶ σὺ ἦμεν, πάντα τὰ τῶν φρενῶν ἐξητακότες, ἤδη ἂν τὸ λοιπὸν
154eOysa şimdi, sıradan insanlar olarak, önce düşündüğümüz şeylerin kendi başlarına ne olduğunu görmek isteyeceğiz: Bizde birbirleriyle uyuşuyorlar mı, yoksa hiç mi uyuşmuyorlar?
Theaitetos: Ben de bunu çok isterim doğrusu.
Sokrates: Ben de. Durum böyle olduğuna göre, pek çok boş vaktimiz varmış gibi sakin sakin, huysuzlanmadan, ama kendimizi gerçekten sınayarak, içimizdeki bu görüntülerin ne olduğunu yeniden incelemekten başka ne yapacağız?
ἐκ περιουσίας ἀλλήλων ἀποπειρώμενοι, συνελθόντες σοφιστικῶς εἰς μάχην τοιαύτην, ἀλλήλων τοὺς λόγους τοῖς λόγοις ἐκρούομεν· νῦν δὲ ἅτε ἰδιῶται πρῶτον βουλησόμεθα θεάσασθαι αὐτὰ πρὸς αὑτὰ τί ποτʼ ἐστὶν ἃ διανοούμεθα, πότερον ἡμῖν ἀλλήλοις συμφωνεῖ ἢ οὐδʼ ὁπωστιοῦν.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν ἔγωγε τοῦτʼ ἂν βουλοίμην.
ΣΩ. καὶ μὴν ἐγώ. ὅτε δʼ οὕτως ἔχει, ἄλλο τι ἢ ἠρέμα, ὡς πάνυ πολλὴν σχολὴν ἄγοντες, πάλιν ἐπανασκεψόμεθα,
155aBunları incelerken ilk olarak, sanırım, şunu söyleyeceğiz: Hiçbir şey, kendine eşit kaldığı sürece, ne hacimce ne de sayıca hiçbir zaman daha büyük ya da daha küçük olmaz. Öyle değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: İkinci olarak da şunu: Kendisine bir şey eklenmeyen ve kendisinden bir şey eksiltilmeyen şey hiçbir zaman ne büyür ne de azalır, daima eşit kalır.
Theaitetos: Kesinlikle.
οὐ δυσκολαίνοντες ἀλλὰ τῷ ὄντι ἡμᾶς αὐτοὺς ἐξετάζοντες, ἅττα ποτʼ ἐστὶ ταῦτα τὰ φάσματα ἐν ἡμῖν; ὧν πρῶτον ἐπισκοποῦντες φήσομεν, ὡς ἐγὼ οἶμαι, μηδέποτε μηδὲν ἂν μεῖζον μηδὲ ἔλαττον γενέσθαι μήτε ὄγκῳ μήτε ἀριθμῷ, ἕως ἴσον εἴη αὐτὸ ἑαυτῷ. οὐχ οὕτως;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. δεύτερον δέ γε, ᾧ μήτε προστιθοῖτο μήτε ἀφαιροῖτο, τοῦτο μήτε αὐξάνεσθαί ποτε μήτε φθίνειν, ἀεὶ δὲ ἴσον εἶναι.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
155bSokrates: Üçüncü olarak da şunu söylemez miyiz: Önceden olmadığı bir şeyin sonradan o şey olması, olmadan ve oluşmadan imkânsızdır?
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: İşte bu üç kabul, sanırım, aşık kemikleri hakkında konuştuğumuzda psykhē'mizde birbiriyle çatışır. Şunu söylediğimizde de çatışır: Bu yaştaki ben, ne büyüyüp ne de bunun zıddına uğramışken, bir yıl içinde, genç olan senden şimdi daha büyüğüm, sonra daha küçük olacağım; oysa benim hacmimden hiçbir şey eksilmemiş, yalnızca sen büyümüşsündür.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐ καὶ τρίτον, ὃ μὴ πρότερον ἦν, ὕστερον ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἄνευ τοῦ γενέσθαι καὶ γίγνεσθαι ἀδύνατον;
ΘΕΑΙ. δοκεῖ γε δή.
ΣΩ. ταῦτα δή, οἴομαι, ὁμολογήματα τρία μάχεται αὐτὰ αὑτοῖς ἐν τῇ ἡμετέρᾳ ψυχῇ, ὅταν τὰ περὶ τῶν ἀστραγάλων λέγωμεν, ἢ ὅταν φῶμεν ἐμὲ τηλικόνδε ὄντα, μήτε αὐξηθέντα μήτε τοὐναντίον παθόντα, ἐν ἐνιαυτῷ σοῦ τοῦ νέου νῦν μὲν μείζω εἶναι, ὕστερον δὲ ἐλάττω, μηδὲν τοῦ ἐμοῦ ὄγκου
155cÇünkü sonradan, önceden olmadığım bir şeyim; ama oluşmadan. Oysa oluşmadan oluşmuş olmak imkânsızdır; hacmimden hiçbir şey yitirmeden de hiçbir zaman daha küçük olamazdım. Bunları kabul edersek, binlerce, on binlerce başka şey de böyledir. Beni izliyorsun herhalde, Theaitetos; bana öyle geliyor ki bu tür şeylere yabancı değilsin.
Theaitetos: Tanrılar hakkı için, Sokrates, bunların ne olduğuna son derece hayret ediyorum; bazen bunlara baktıkça gerçekten başım dönüyor.
ἀφαιρεθέντος ἀλλὰ σοῦ αὐξηθέντος. εἰμὶ γὰρ δὴ ὕστερον ὃ πρότερον οὐκ ἦ, οὐ γενόμενος· ἄνευ γὰρ τοῦ γίγνεσθαι γενέσθαι ἀδύνατον, μηδὲν δὲ ἀπολλὺς τοῦ ὄγκου οὐκ ἄν ποτε ἐγιγνόμην ἐλάττων. καὶ ἄλλα δὴ μυρία ἐπὶ μυρίοις οὕτως ἔχει, εἴπερ καὶ ταῦτα παραδεξόμεθα. ἕπῃ γάρ που, ὦ Θεαίτητε· δοκεῖς γοῦν μοι οὐκ ἄπειρος τῶν τοιούτων εἶναι.
ΘΕΑΙ. καὶ νὴ τοὺς θεούς γε, ὦ Σώκρατες, ὑπερφυῶς ὡς θαυμάζω τί ποτʼ ἐστὶ ταῦτα, καὶ ἐνίοτε ὡς ἀληθῶς βλέπων εἰς αὐτὰ σκοτοδινιῶ.
155dSokrates: Demek ki, dostum, Theodoros senin tabiatın hakkında yanlış tahmin yürütmemiş. Çünkü bu hâl, yani hayret etmek, tam da filozofa özgüdür; felsefenin bundan başka bir başlangıcı yoktur. İris'i Thaumas'ın (Hayret'in) kızı diye anan da galiba soy kütüğünü fena kurmamış. Peki, Protagoras'ın söylediğini belirttiğimiz sözler yüzünden bu şeylerin neden böyle olduğunu artık anlıyor musun, yoksa henüz değil mi?
Theaitetos: Henüz değil galiba.
Sokrates: Ünlü bir adamın, daha doğrusu ünlü adamların düşüncesinde gizli kalan gerçeği onlarla birlikte araştırıp ortaya çıkarırsam bana minnettar olur musun?
ΣΩ. Θεόδωρος γάρ, ὦ φίλε, φαίνεται οὐ κακῶς τοπάζειν περὶ τῆς φύσεώς σου. μάλα γὰρ φιλοσόφου τοῦτο τὸ πάθος, τὸ θαυμάζειν· οὐ γὰρ ἄλλη ἀρχὴ φιλοσοφίας ἢ αὕτη, καὶ ἔοικεν ὁ τὴν Ἶριν Θαύμαντος ἔκγονον φήσας οὐ κακῶς γενεαλογεῖν. ἀλλὰ πότερον μανθάνεις ἤδη διʼ ὃ ταῦτα τοιαῦτʼ ἐστὶν ἐξ ὧν τὸν Πρωταγόραν φαμὲν λέγειν, ἢ οὔπω;
ΘΕΑΙ. οὔπω μοι δοκῶ.
ΣΩ. χάριν οὖν μοι εἴσῃ ἐάν σοι ἀνδρός, μᾶλλον δὲ ἀνδρῶν ὀνομαστῶν τῆς διανοίας τὴν ἀλήθειαν ἀποκεκρυμμένην
155eTheaitetos: Nasıl olmam, hem de çok minnettar olurum.
Sokrates: Öyleyse etrafına bir bak da bizi gizemlere erginlenmemiş biri dinlemesin. Bunlar, iki eliyle sıkıca kavrayabildiği şeyden başka hiçbir şeyin var olmadığını sanan, eylemleri, oluşları ve görünmeyen her şeyi ousia'ya dahil saymayan kimselerdir.
Theaitetos: Gerçekten de, Sokrates, katı ve inatçı insanlardan söz ediyorsun.
συνεξερευνήσωμαι αὐτῶν;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐκ εἴσομαι, καὶ πάνυ γε πολλήν;
ΣΩ. ἄθρει δὴ περισκοπῶν μή τις τῶν ἀμυήτων ἐπακούῃ. εἰσὶν δὲ οὗτοι οἱ οὐδὲν ἄλλο οἰόμενοι εἶναι ἢ οὗ ἂν δύνωνται ἀπρὶξ τοῖν χεροῖν λαβέσθαι, πράξεις δὲ καὶ γενέσεις καὶ πᾶν τὸ ἀόρατον οὐκ ἀποδεχόμενοι ὡς ἐν οὐσίας μέρει.
ΘΕΑΙ. καὶ μὲν δή, ὦ Σώκρατες, σκληρούς γε λέγεις καὶ
156aSokrates: Öyledirler, çocuğum, hem de Musalardan hiç nasibini almamış insanlardır. Ama başkaları da var, çok daha incelikli; sana onların gizemlerini anlatacağım. Az önce söylediğimiz her şeyin de bağlı olduğu ilkeleri şudur: Her şey hareketti, başka hiçbir şey değildi. Hareketin iki türü vardır, her biri sayıca sınırsızdır; birinin etkileme, ötekinin etkilenme gücü vardır. Bunların birbiriyle buluşmasından ve birbirine sürtünmesinden sayıca sınırsız, ama ikiz doğan ürünler oluşur: biri hissedilen, öteki his. His daima hissedilenle birlikte ortaya çıkar ve onunla birlikte doğar.
ἀντιτύπους ἀνθρώπους.
ΣΩ. εἰσὶν γάρ, ὦ παῖ, μάλʼ εὖ ἄμουσοι· ἇλλοι δὲ πολὺ κομψότεροι, ὧν μέλλω σοι τὰ μυστήρια λέγειν. ἀρχὴ δέ, ἐξ ἧς καὶ ἃ νυνδὴ ἐλέγομεν πάντα ἤρτηται, ἥδε αὐτῶν, ὡς τὸ πᾶν κίνησις ἦν καὶ ἄλλο παρὰ τοῦτο οὐδέν, τῆς δὲ κινήσεως δύο εἴδη, πλήθει μὲν ἄπειρον ἑκάτερον, δύναμιν δὲ τὸ μὲν ποιεῖν ἔχον, τὸ δὲ πάσχειν. ἐκ δὲ τῆς τούτων ὁμιλίας τε καὶ τρίψεως πρὸς ἄλληλα γίγνεται ἔκγονα πλήθει μὲν
156bHislere bizde şu adlar verilir: görme, işitme, koku alma, üşüme ve yanma; ayrıca haz, acı, arzu, korku diye anılanlar ve daha başkaları. Adı olmayanlar sınırsızdır, adı olanlar ise pek çoktur. Hissedilen soy da bunların her birinin kardeşidir: Her türlü görmeye her türlü renk, işitmelere aynı şekilde sesler, öteki hislere de onlarla akraba öteki hissedilenler eşlik ederek oluşur.
ἄπειρα, δίδυμα δέ, τὸ μὲν αἰσθητόν, τὸ δὲ αἴσθησις, ἀεὶ συνεκπίπτουσα καὶ γεννωμένη μετὰ τοῦ αἰσθητοῦ. αἱ μὲν οὖν αἰσθήσεις τὰ τοιάδε ἡμῖν ἔχουσιν ὀνόματα, ὄψεις τε καὶ ἀκοαὶ καὶ ὀσφρήσεις καὶ ψύξεις τε καὶ καύσεις καὶ ἡδοναί γε δὴ καὶ λῦπαι καὶ ἐπιθυμίαι καὶ φόβοι κεκλημέναι καὶ ἄλλαι, ἀπέραντοι μὲν αἱ ἀνώνυμοι, παμπληθεῖς δὲ αἱ ὠνομασμέναι· τὸ δʼ αὖ αἰσθητὸν γένος τούτων ἑκάσταις ὁμόγονον,
156cPeki, Theaitetos, bu masal önceki söylediklerimize göre bize ne anlatmak istiyor? Fark ediyor musun?
Theaitetos: Pek değil, Sokrates.
Sokrates: Öyleyse bak bakalım, belki bir sonuca varır. Şunu demek istiyor: Bütün bunlar, söylediğimiz gibi, hareket eder; ama hareketlerinde hızlılık ve yavaşlık vardır. Yavaş olan, hareketini aynı yerde ve yakınına gelenlere karşı yapar ve böylece doğurur; böyle doğanlar ise daha hızlıdır.
ὄψεσι μὲν χρώματα παντοδαπαῖς παντοδαπά, ἀκοαῖς δὲ ὡσαύτως φωναί, καὶ ταῖς ἄλλαις αἰσθήσεσι τὰ ἄλλα αἰσθητὰ συγγενῆ γιγνόμενα. τί δὴ οὖν ἡμῖν βούλεται οὗτος ὁ μῦθος, ὦ Θεαίτητε, πρὸς τὰ πρότερα; ἆρα ἐννοεῖς;
ΘΕΑΙ. οὐ πάνυ, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἀλλʼ ἄθρει ἐάν πως ἀποτελεσθῇ. βούλεται γὰρ δὴ λέγειν ὡς ταῦτα πάντα μὲν ὥσπερ λέγομεν κινεῖται, τάχος δὲ καὶ βραδυτὴς ἔνι τῇ κινήσει αὐτῶν. ὅσον μὲν οὖν βραδύ, ἐν τῷ αὐτῷ καὶ πρὸς τὰ πλησιάζοντα τὴν
156dÇünkü bunlar yer değiştirir ve hareketleri tabiatça yer değiştirmektir. Bir göz kendisine uygun düşen başka bir şeye yaklaşıp beyazlığı ve onunla birlikte doğan hissi doğurduğunda (ki bu ikisinden biri başka bir şeyle karşılaşsaydı bunlar asla oluşmazdı), işte o zaman, gözlerden çıkan görme ile rengi birlikte doğurandan çıkan beyazlık arada yol alırken göz görmeyle dolar; artık görür ve görme değil, gören bir göz olur. Rengi birlikte doğuran şey de beyazlıkla dolar; o da beyazlık değil, beyaz olur: ister tahta olsun, ister taş, ister bu renge boyanmış başka herhangi bir şey.
κίνησιν ἴσχει καὶ οὕτω δὴ γεννᾷ, τὰ δὲ γεννώμενα οὕτω δὴ θάττω ἐστίν. φέρεται γὰρ καὶ ἐν φορᾷ αὐτῶν ἡ κίνησις πέφυκεν. ἐπειδὰν οὖν ὄμμα καὶ ἄλλο τι τῶν τούτῳ συμμέτρων πλησιάσαν γεννήσῃ τὴν λευκότητά τε καὶ αἴσθησιν αὐτῇ σύμφυτον, ἃ οὐκ ἄν ποτε ἐγένετο ἑκατέρου ἐκείνων πρὸς ἄλλο ἐλθόντος, τότε δὴ μεταξὺ φερομένων τῆς μὲν
156eSert, sıcak ve ötekilerin hepsini de aynı şekilde anlamak gerekir: Az önce de söylediğimiz gibi hiçbiri kendi başına bir şey değildir; hepsi, her çeşidiyle, hareketten, birbiriyle buluşmalarında oluşur. Çünkü dedikleri gibi, onların arasında etkileyenin de etkilenenin de, tek başına ele alındığında, kesin olarak bir şey olduğu düşünülemez.
ὄψεως πρὸς τῶν ὀφθαλμῶν, τῆς δὲ λευκότητος πρὸς τοῦ συναποτίκτοντος τὸ χρῶμα, ὁ μὲν ὀφθαλμὸς ἄρα ὄψεως ἔμπλεως ἐγένετο καὶ ὁρᾷ δὴ τότε καὶ ἐγένετο οὔ τι ὄψις ἀλλʼ ὀφθαλμὸς ὁρῶν, τὸ δὲ συγγεννῆσαν τὸ χρῶμα λευκότητος περιεπλήσθη καὶ ἐγένετο οὐ λευκότης αὖ ἀλλὰ λευκόν, εἴτε ξύλον εἴτε λίθος εἴτε ὁτῳοῦν συνέβη χρῆμα χρωσθῆναι τῷ τοιούτῳ χρώματι.
ΣΩ. καὶ τἆλλα δὴ οὕτω, σκληρὸν καὶ θερμὸν καὶ πάντα, τὸν αὐτὸν τρόπον ὑποληπτέον, αὐτὸ μὲν καθʼ
157aEtkileyen, etkilenenle buluşmadan önce bir şey değildir; etkilenen de etkileyenle buluşmadan önce. Bir şeyle buluşunca etkileyen olan, başka bir şeye çarpınca da etkilenen olarak ortaya çıkar. Böylece bütün bunlardan, en başta söylediğimiz gibi, şu çıkar: Hiçbir şey kendi başına tek bir şey değildir, daima bir şey için oluşur. "Olmak" sözünü ise her yerden kaldırmak gerekir; gerçi biz alışkanlıktan ve bilgisizlikten az önce de onu birçok kez kullanmak zorunda kaldık.
αὑτὸ μηδὲν εἶναι, ὃ δὴ καὶ τότε ἐλέγομεν, ἐν δὲ τῇ πρὸς ἄλληλα ὁμιλίᾳ πάντα γίγνεσθαι καὶ παντοῖα ἀπὸ τῆς κινήσεως, ἐπεὶ καὶ τὸ ποιοῦν εἶναί τι καὶ τὸ πάσχον αὐτῶν ἐπὶ ἑνὸς νοῆσαι, ὥς φασιν, οὐκ εἶναι παγίως. οὔτε γὰρ ποιοῦν ἐστί τι πρὶν ἂν τῷ πάσχοντι συνέλθῃ, οὔτε πάσχον πρὶν ἂν τῷ ποιοῦντι· τό τέ τινι συνελθὸν καὶ ποιοῦν ἄλλῳ αὖ προσπεσὸν πάσχον ἀνεφάνη. ὥστε ἐξ ἁπάντων τούτων, ὅπερ ἐξ ἀρχῆς ἐλέγομεν, οὐδὲν εἶναι ἓν αὐτὸ καθʼ αὑτό, ἀλλά
157bOysa bilgelerin sözüne göre bunu yapmamak gerekir: "bir şey", "birinin", "benim", "bu", "şu" ya da bir şeyi durduran başka hiçbir ad kabul edilmemelidir; tabiata uygun olarak, oluşan, yapılan, yok olan, başkalaşan şeylerden söz edilmelidir. Çünkü biri sözüyle bir şeyi durdurursa, bunu yapan kolayca çürütülür. Tek tek şeyler için de, bir araya toplanmış birçok şey için de böyle konuşmak gerekir; "insan", "taş" ya da her bir canlının ve türün adını işte bu toplama verirler.
τινι ἀεὶ γίγνεσθαι, τὸ δʼ εἶναι πανταχόθεν ἐξαιρετέον, οὐχ ὅτι ἡμεῖς πολλὰ καὶ ἄρτι ἠναγκάσμεθα ὑπὸ συνηθείας καὶ ἀνεπιστημοσύνης χρῆσθαι αὐτῷ. τὸ δʼ οὐ δεῖ, ὡς ὁ τῶν σοφῶν λόγος, οὔτε τι συγχωρεῖν οὔτε του οὔτʼ ἐμοῦ οὔτε τόδε οὔτʼ ἐκεῖνο οὔτε ἄλλο οὐδὲν ὄνομα ὅτι ἂν ἱστῇ, ἀλλὰ κατὰ φύσιν φθέγγεσθαι γιγνόμενα καὶ ποιούμενα καὶ ἀπολλύμενα καὶ ἀλλοιούμενα· ὡς ἐάν τί τις στήσῃ τῷ λόγῳ, εὐέλεγκτος ὁ τοῦτο ποιῶν. δεῖ δὲ καὶ κατὰ μέρος οὕτω λέγειν καὶ περὶ πολλῶν ἁθροισθέντων, ᾧ δὴ ἁθροίσματι
157cPeki, Theaitetos, bunlar sana hoş görünüyor mu? Hoşuna gidiyormuş gibi tadına bakar mısın?
Theaitetos: Bilmiyorum, Sokrates. Senin hakkında da kestiremiyorum: Bunları sana doğru göründüğü için mi söylüyorsun, yoksa beni mi deniyorsun?
Sokrates: Unuttun mu dostum, ben bu tür şeylerden hiçbirini bilmem, hiçbirini kendime mal etmem; onlar bakımından kısırım. Seni ise doğurtuyorum; bu yüzden sana efsunlar okuyor ve tadına bakasın diye her bilgenin sunduklarını önüne koyuyorum, ta ki senin görüşünü seninle birlikte gün ışığına çıkarana dek. Gün ışığına çıkınca da, o zaman bakacağım: dölsüz mü çıkacak, yoksa canlı bir döl mü?
ἄνθρωπόν τε τίθενται καὶ λίθον καὶ ἕκαστον ζῷόν τε καὶ εἶδος. ταῦτα δή, ὦ Θεαίτητε, ἆρʼ ἡδέα δοκεῖ σοι εἶναι, καὶ γεύοιο ἂν αὐτῶν ὡς ἀρεσκόντων;
ΘΕΑΙ. οὐκ οἶδα ἔγωγε, ὦ Σώκρατες· καὶ γὰρ οὐδὲ περὶ σοῦ δύναμαι κατανοῆσαι πότερα δοκοῦντά σοι λέγεις αὐτὰ ἢ ἐμοῦ ἀποπειρᾷ.
ΣΩ. οὐ μνημονεύεις, ὦ φίλε, ὅτι ἐγὼ μὲν οὔτʼ οἶδα οὔτε ποιοῦμαι τῶν τοιούτων οὐδὲν ἐμόν, ἀλλʼ εἰμὶ αὐτῶν ἄγονος, σὲ δὲ μαιεύομαι καὶ τούτου ἕνεκα ἐπᾴδω τε καὶ παρατίθημι
157dSen de yılmadan, sabırla, güzel ve cesurca, sorduklarıma sana nasıl görünüyorsa öyle cevap ver.
Theaitetos: Sor öyleyse.
Sokrates: O hâlde tekrar söyle: İyinin, güzelin ve az önce saydığımız her şeyin var olmayıp daima oluşması hoşuna gidiyor mu?
Theaitetos: Senin böyle anlattığını dinleyince, bana bu şaşılacak ölçüde makul görünüyor; bunu senin anlattığın gibi kabul etmek gerekir.
ἑκάστων τῶν σοφῶν ἀπογεύσασθαι, ἕως ἂν εἰς φῶς τὸ σὸν δόγμα συνεξαγάγω· ἐξαχθέντος δὲ τότʼ ἤδη σκέψομαι εἴτʼ ἀνεμιαῖον εἴτε γόνιμον ἀναφανήσεται. ἀλλὰ θαρρῶν καὶ καρτερῶν εὖ καὶ ἀνδρείως ἀποκρίνου ἃ ἂν φαίνηταί σοι περὶ ὧν ἂν ἐρωτῶ.
ΘΕΑΙ. ἐρώτα δή.
ΣΩ. λέγε τοίνυν πάλιν εἴ σοι ἀρέσκει τὸ μή τι εἶναι ἀλλὰ γίγνεσθαι ἀεὶ ἀγαθὸν καὶ καλὸν καὶ πάντα ἃ ἄρτι διῇμεν.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἔμοιγε, ἐπειδὴ σοῦ ἀκούω οὕτω διεξιόντος, θαυμασίως φαίνεται ὡς ἔχειν λόγον καὶ ὑποληπτέον ᾗπερ διελήλυθας.
157eSokrates: Öyleyse eksik kalan yerini de bırakmayalım. Eksik kalan, rüyalar, hastalıklar ve bunlar arasında özellikle delilik, bir de yanlış işitme, yanlış görme ya da başka bir yanlış hissetme denen şeylerdir. Biliyorsun ki bütün bunlarda, az önce anlattığımız söz, herkesin kabul ettiği üzere çürütülüyor gibi görünür: Çünkü bunlarda bize kesinlikle yanlış hisler gelir; herkese görünen şeyler o kişi için öyle olmaktan çok uzaktır, tam tersine, görünen şeylerin hiçbiri göründüğü gibi değildir.
ΣΩ. μὴ τοίνυν ἀπολίπωμεν ὅσον ἐλλεῖπον αὐτοῦ. λείπεται δὲ ἐνυπνίων τε πέρι καὶ νόσων τῶν τε ἄλλων καὶ μανίας, ὅσα τε παρακούειν ἢ παρορᾶν ἤ τι ἄλλο παραισθάνεσθαι λέγεται. οἶσθα γάρ που ὅτι ἐν πᾶσι τούτοις ὁμολογουμένως ἐλέγχεσθαι δοκεῖ ὃν ἄρτι διῇμεν λόγον,
158aTheaitetos: Çok doğru söylüyorsun, Sokrates.
Sokrates: O hâlde, çocuğum, hissi epistēmē sayan ve herkese görünenin, kime görünüyorsa onun için öyle de olduğunu ileri süren kişiye hangi söz kalıyor?
Theaitetos: Sokrates, söyleyecek bir şeyim olmadığını söylemeye çekiniyorum, çünkü az önce bunu söylediğimde beni azarladın. Yoksa delilerin ya da rüya görenlerin yanlış kanaatler taşıdığına gerçekten itiraz edemem: kimisi kendini tanrı sanır, kimisi de kanatlı olduğunu ve uykusunda uçtuğunu düşünür.
ὡς παντὸς μᾶλλον ἡμῖν ψευδεῖς αἰσθήσεις ἐν αὐτοῖς γιγνομένας, καὶ πολλοῦ δεῖ τὰ φαινόμενα ἑκάστῳ ταῦτα καὶ εἶναι, ἀλλὰ πᾶν τοὐναντίον οὐδὲν ὧν φαίνεται εἶναι.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα λέγεις, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. τίς δὴ οὖν, ὦ παῖ, λείπεται λόγος τῷ τὴν αἴσθησιν ἐπιστήμην τιθεμένῳ καὶ τὰ φαινόμενα ἑκάστῳ ταῦτα καὶ εἶναι τούτῳ ᾧ φαίνεται;
ΘΕΑΙ. ἐγὼ μέν, ὦ Σώκρατες, ὀκνῶ εἰπεῖν ὅτι οὐκ ἔχω τί λέγω, διότι μοι νυνδὴ ἐπέπληξας εἰπόντι αὐτό. ἐπεὶ ὡς
158bSokrates: Peki, bunlar hakkında, özellikle rüya ile uyanıklık hakkında şöyle bir tartışma olduğunu düşünmüyor musun?
Theaitetos: Nasıl bir tartışma?
Sokrates: Sanırım şunu soranlardan sık sık duymuşsundur: Biri şimdi, şu anda, uyuyor muyuz da düşündüğümüz her şeyi rüyada mı görüyoruz, yoksa uyanık mıyız da birbirimizle uyanıkken mi konuşuyoruz diye sorsa, bunu hangi kanıtla gösterebiliriz?
ἀληθῶς γε οὐκ ἂν δυναίμην ἀμφισβητῆσαι ὡς οἱ μαινόμενοι ἢ [οἱ] ὀνειρώττοντες οὐ ψευδῆ δοξάζουσιν, ὅταν οἱ μὲν θεοὶ αὐτῶν οἴωνται εἶναι, οἱ δὲ πτηνοί τε καὶ ὡς πετόμενοι ἐν τῷ ὕπνῳ διανοῶνται.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐδὲ τὸ τοιόνδε ἀμφισβήτημα ἐννοεῖς περὶ αὐτῶν, μάλιστα δὲ περὶ τοῦ ὄναρ τε καὶ ὕπαρ;
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. ὃ πολλάκις σε οἶμαι ἀκηκοέναι ἐρωτώντων, τί ἄν τις ἔχοι τεκμήριον ἀποδεῖξαι, εἴ τις ἔροιτο νῦν οὕτως ἐν τῷ παρόντι πότερον καθεύδομεν καὶ πάντα ἃ διανοούμεθα ὀνειρώττομεν,
158cTheaitetos: Doğrusu, Sokrates, bunu hangi kanıtla göstermek gerektiğini bulmak zor; çünkü iki durumda da her şey birbirinin karşılığıymış gibi aynen birbirini izler. Şimdi konuştuklarımızı uykuda da birbirimizle konuşuyormuşuz gibi görmemize hiçbir engel yok; rüyada rüyalarımızı anlattığımızı sandığımızda da bunların ötekilere benzerliği şaşırtıcıdır.
Sokrates: Görüyorsun ya, tartışma çıkarmak zor değil; madem uyanıklık mı rüya mı olduğu bile tartışılıyor. Üstelik uyuduğumuz süre uyanık olduğumuz süreye eşit olduğundan, psykhē'miz her iki durumda da o an sahip olduğu görüşlerin kesinlikle doğru olduğunu savunur. Böylece eşit bir süre boyunca şunların var olduğunu söyleriz, eşit bir süre de ötekilerin; ikisinde de aynı ölçüde direniriz.
ἢ ἐγρηγόραμέν τε καὶ ὕπαρ ἀλλήλοις διαλεγόμεθα.
ΘΕΑΙ. καὶ μήν, ὦ Σώκρατες, ἄπορόν γε ὅτῳ χρὴ ἐπιδεῖξαι τεκμηρίῳ· πάντα γὰρ ὥσπερ ἀντίστροφα τὰ αὐτὰ παρακολουθεῖ. ἅ τε γὰρ νυνὶ διειλέγμεθα οὐδὲν κωλύει καὶ ἐν τῷ ὕπνῳ δοκεῖν ἀλλήλοις διαλέγεσθαι· καὶ ὅταν δὴ ὄναρ ὀνείρατα δοκῶμεν διηγεῖσθαι, ἄτοπος ἡ ὁμοιότης τούτων ἐκείνοις.
ΣΩ. ὁρᾷς οὖν ὅτι τό γε ἀμφισβητῆσαι οὐ χαλεπόν, ὅτε
158dTheaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: Hastalıklar ve delilikler için de, sürenin eşit olmaması dışında, aynı söz geçerli değil mi?
Theaitetos: Doğru.
Sokrates: Peki? Doğru, sürenin uzunluğuyla ya da kısalığıyla mı belirlenecek?
καὶ πότερόν ἐστιν ὕπαρ ἢ ὄναρ ἀμφισβητεῖται, καὶ δὴ ἴσου ὄντος τοῦ χρόνου ὃν καθεύδομεν ᾧ ἐγρηγόραμεν, ἐν ἑκατέρῳ διαμάχεται ἡμῶν ἡ ψυχὴ τὰ ἀεὶ παρόντα δόγματα παντὸς μᾶλλον εἶναι ἀληθῆ, ὥστε ἴσον μὲν χρόνον τάδε φαμὲν ὄντα εἶναι, ἴσον δὲ ἐκεῖνα, καὶ ὁμοίως ἐφʼ ἑκατέροις διισχυριζόμεθα.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ περὶ νόσων τε καὶ μανιῶν ὁ αὐτὸς λόγος, πλὴν τοῦ χρόνου ὅτι οὐχὶ ἴσος;
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΣΩ. τί οὖν; πλήθει χρόνου καὶ ὀλιγότητι τὸ ἀληθὲς ὁρισθήσεται;
158eTheaitetos: Bu pek çok bakımdan gülünç olurdu.
Sokrates: Ama bu kanaatlerden hangilerinin doğru olduğunu açıkça gösterebileceğin başka bir şey var mı?
Theaitetos: Yok gibi geliyor bana.
Sokrates: O hâlde, her an kanaat edileni, kimin kanaatiyse onun için doğru sayanların bu konuda neler diyeceklerini benden dinle. Sanırım şöyle sorarak söze başlarlar: "Theaitetos, bir şeyden bütünüyle farklı olan şey, ötekiyle herhangi bir bakımdan aynı güce sahip olabilir mi? Sorduğumuz şeyin bir bakımdan aynı, bir bakımdan farklı olduğunu düşünmeyelim; büsbütün farklı olduğunu düşünelim."
ΘΕΑΙ. γελοῖον μεντἂν εἴη πολλαχῇ.
ΣΩ. ἀλλά τι ἄλλο ἔχεις σαφὲς ἐνδείξασθαι ὁποῖα τούτων τῶν δοξασμάτων ἀληθῆ;
ΘΕΑΙ. οὔ μοι δοκῶ.
ΣΩ. ἐμοῦ τοίνυν ἄκουε οἷα περὶ αὐτῶν ἂν λέγοιεν οἱ τὰ ἀεὶ δοκοῦντα ὁριζόμενοι τῷ δοκοῦντι εἶναι ἀληθῆ. λέγουσι δέ, ὡς ἐγὼ οἶμαι, οὕτως ἐρωτῶντες· ὦ Θεαίτητε, ὃ ἂν ἕτερον ᾖ παντάπασιν, μή πῄ τινα δύναμιν τὴν αὐτὴν ἕξει τῷ ἑτέρῳ; καὶ μὴ ὑπολάβωμεν τῇ μὲν ταὐτὸν εἶναι ὃ ἐρωτῶμεν τῇ δὲ ἕτερον, ἀλλʼ ὅλως ἕτερον.
159aTheaitetos: Bütünüyle farklı olan bir şeyin ötekiyle, ne güç bakımından ne de başka herhangi bir bakımdan, aynı bir yanının olması imkânsızdır.
Sokrates: Peki böyle bir şeyin ötekine benzemez olduğunu da kabul etmek zorunlu değil mi?
Theaitetos: Bana öyle görünüyor.
Sokrates: Demek ki bir şey, ister kendisine ister bir başkasına, benzer ya da benzemez hâle geliyorsa, benzeşirken aynı, benzemezleşirken farklı hâle geldiğini söyleyeceğiz, öyle mi?
Theaitetos: Zorunlu olarak.
Sokrates: Peki daha önce, etki eden şeylerin çok, hatta sınırsız olduğunu, etkilenenlerin de aynı şekilde öyle olduğunu söylüyorduk, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Bir de şunu söylüyorduk: Bir şey bir başkasıyla karışınca bir şey, bir diğeriyle karışınca başka bir şey doğurur; aynı şeyleri değil, farklı şeyleri.
ΘΕΑΙ. ἀδύνατον τοίνυν ταὐτόν τι ἔχειν ἢ ἐν δυνάμει ἢ ἐν ἄλλῳ ὁτῳοῦν, ὅταν ᾖ κομιδῇ ἕτερον.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐ καὶ ἀνόμοιον ἀναγκαῖον τὸ τοιοῦτον ὁμολογεῖν;
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε δοκεῖ.
ΣΩ. εἰ ἄρα τι συμβαίνει ὅμοιόν τῳ γίγνεσθαι ἢ ἀνόμοιον, εἴτε ἑαυτῷ εἴτε ἄλλῳ, ὁμοιούμενον μὲν ταὐτὸν φήσομεν γίγνεσθαι, ἀνομοιούμενον δὲ ἕτερον;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. οὐκοῦν πρόσθεν ἐλέγομεν ὡς πολλὰ μὲν εἴη τὰ ποιοῦντα καὶ ἄπειρα, ὡσαύτως δέ γε τὰ πάσχοντα;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. καὶ μὴν ὅτι γε ἄλλο ἄλλῳ συμμειγνύμενον καὶ ἄλλῳ οὐ ταὐτὰ ἀλλʼ ἕτερα γεννήσει;
159bTheaitetos: Elbette.
Sokrates: Şimdi aynı akıl yürütmeyi beni, seni ve öteki her şeyi ele alarak sürdürelim: Sağlıklı Sokrates'i ve bir de hasta Sokrates'i alalım. Bunun ona benzer olduğunu mu söyleyeceğiz, benzemez olduğunu mu?
Theaitetos: Hasta Sokrates'i, yani onu bir bütün olarak öteki bütüne, sağlıklı Sokrates'e mi kıyaslıyorsun?
Sokrates: Çok güzel kavradın; tam da bunu kastediyorum.
Theaitetos: Benzemez elbette.
Sokrates: Demek ki benzemez olduğu ölçüde farklı da?
Theaitetos: Zorunlu olarak.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. λέγωμεν δὴ ἐμέ τε καὶ σὲ καὶ τἆλλα ἤδη κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, Σωκράτη ὑγιαίνοντα καὶ Σωκράτη αὖ ἀσθενοῦντα. πότερον ὅμοιον τοῦτʼ ἐκείνῳ ἢ ἀνόμοιον φήσομεν;
ΘΕΑΙ. ἆρα τὸν ἀσθενοῦντα Σωκράτη, ὅλον τοῦτο λέγεις ὅλῳ ἐκείνῳ, τῷ ὑγιαίνοντι Σωκράτει;
ΣΩ. κάλλιστα ὑπέλαβες· αὐτὸ τοῦτο λέγω.
ΘΕΑΙ. ἀνόμοιον δήπου.
ΣΩ. καὶ ἕτερον ἄρα οὕτως ὥσπερ ἀνόμοιον;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
159cSokrates: Uyuyan Sokrates için ve az önce saydığımız bütün öteki hâller için de aynı şeyi söyleyeceksin, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: O hâlde etki etmek tabiatında olan her şey, sağlıklı Sokrates'i bulduğunda bana bir kişiymişim gibi, hasta Sokrates'i bulduğunda ise başka bir kişiymişim gibi davranacak, değil mi?
Theaitetos: Neden öyle olmasın?
Sokrates: Ve her iki durumda da, etkilenen ben ile etki eden o şey, farklı şeyler doğuracağız, değil mi?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Sağlıklıyken şarap içtiğimde şarap bana hoş ve tatlı görünür, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Çünkü daha önce üzerinde anlaştıklarımıza göre, etki eden ile etkilenen, ikisi birlikte hareket ederek, tatlılığı ve hissi doğurmuştur. His, etkilenen tarafta bulunarak dili hisseder hâle getirmiştir; tatlılık ise şarap tarafında, şarabın etrafında hareket ederek şarabı sağlıklı dil için hem tatlı kılmış hem de tatlı göstermiştir.
ΣΩ. καὶ καθεύδοντα δὴ καὶ πάντα ἃ νυνδὴ διήλθομεν, ὡσαύτως φήσεις;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
ΣΩ. ἕκαστον δὴ τῶν πεφυκότων τι ποιεῖν, ἄλλο τι, ὅταν μὲν λάβῃ ὑγιαίνοντα Σωκράτη, ὡς ἑτέρῳ μοι χρήσεται, ὅταν δὲ ἀσθενοῦντα, ὡς ἑτέρῳ;
ΘΕΑΙ. τί δʼ οὐ μέλλει;
ΣΩ. καὶ ἕτερα δὴ ἐφʼ ἑκατέρου γεννήσομεν ἐγώ τε ὁ πάσχων καὶ ἐκεῖνο τὸ ποιοῦν;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. ὅταν δὴ οἶνον πίνω ὑγιαίνων, ἡδύς μοι φαίνεται καὶ γλυκύς;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. ἐγέννησε γὰρ δὴ ἐκ τῶν προωμολογημένων τό τε
159dTheaitetos: Elbette, önceki şeyler üzerinde böyle anlaşmıştık.
Sokrates: Peki beni hasta bulduğunda? Her şeyden önce, hakikatte aynı kişiyi bulmamış olmaz mı? Çünkü benzemez birine yaklaşmıştır.
Theaitetos: Evet.
ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον γλυκύτητά τε καὶ αἴσθησιν, ἅμα φερόμενα ἀμφότερα, καὶ ἡ μὲν αἴσθησις πρὸς τοῦ πάσχοντος οὖσα αἰσθανομένην τὴν γλῶτταν ἀπηργάσατο, ἡ δὲ γλυκύτης πρὸς τοῦ οἴνου περὶ αὐτὸν φερομένη γλυκὺν τὸν οἶνον τῇ ὑγιαινούσῃ γλώττῃ ἐποίησεν καὶ εἶναι καὶ φαίνεσθαι.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν τὰ πρότερα ἡμῖν οὕτως ὡμολόγητο.
ΣΩ. ὅταν δὲ ἀσθενοῦντα, ἄλλο τι πρῶτον μὲν τῇ ἀληθείᾳ οὐ τὸν αὐτὸν ἔλαβεν; ἀνομοίῳ γὰρ δὴ προσῆλθεν.
ΘΕΑΙ. ναί.
159eSokrates: Bu sefer de böyle bir Sokrates ile şarabın içilmesi farklı şeyler doğurdu: dilde acılık hissini, şarapta ise oluşup hareket eden bir acılığı. Şarabı acılık değil acı, beni de his değil hisseden yaptılar, öyle mi?
Theaitetos: Tamamıyla.
Sokrates: Demek ki ben, bu şekilde hissederek, hiçbir zaman başka bir şeyin hissedeni olmayacağım; çünkü başka bir şeyin hissi başkadır ve hisseden kişiyi başka türlü, başka biri yapar. Beni etkileyen o şey de, başka biriyle bir araya gelip aynı şeyi doğurarak hiçbir zaman böyle olmayacaktır; çünkü başka birinden başka bir şey doğurarak kendisi de başka türlü olacaktır.
ΣΩ. ἕτερα δὴ αὖ ἐγεννησάτην ὅ τε τοιοῦτος Σωκράτης καὶ ἡ τοῦ οἴνου πόσις, περὶ μὲν τὴν γλῶτταν αἴσθησιν πικρότητος, περὶ δὲ τὸν οἶνον γιγνομένην καὶ φερομένην πικρότητα, καὶ τὸν μὲν οὐ πικρότητα ἀλλὰ πικρόν, ἐμὲ δὲ οὐκ αἴσθησιν ἀλλʼ αἰσθανόμενον;
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
ΣΩ. οὔκουν ἐγώ τε οὐδὲν ἄλλο ποτὲ γενήσομαι οὕτως αἰσθανόμενος· τοῦ γὰρ ἄλλου ἄλλη αἴσθησις, καὶ ἀλλοῖον
160aTheaitetos: Öyledir.
Sokrates: Üstelik ne ben kendi kendime göre böyle olacağım, ne de o kendi kendine göre böyle olacak.
Theaitetos: Elbette olmayacak.
Sokrates: Ama ben hisseden hâline geldiğimde zorunlu olarak bir şeyin hissedeni olurum; çünkü hisseden olup da hiçbir şeyi hissetmemek imkânsızdır. O da tatlı, acı ya da buna benzer bir şey olduğunda zorunlu olarak birisi için öyle olur; çünkü tatlı olup da hiç kimse için tatlı olmamak imkânsızdır.
καὶ ἄλλον ποιεῖ τὸν αἰσθανόμενον· οὔτʼ ἐκεῖνο τὸ ποιοῦν ἐμὲ μήποτʼ ἄλλῳ συνελθὸν ταὐτὸν γεννῆσαν τοιοῦτον γένηται· ἀπὸ γὰρ ἄλλου ἄλλο γεννῆσαν ἀλλοῖον γενήσεται.
ΘΕΑΙ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. οὐδὲ μὴν ἔγωγε ἐμαυτῷ τοιοῦτος, ἐκεῖνό τε ἑαυτῷ τοιοῦτον γενήσεται.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. ἀνάγκη δέ γε ἐμέ τε τινὸς γίγνεσθαι, ὅταν αἰσθανόμενος γίγνωμαι· αἰσθανόμενον γάρ, μηδενὸς δὲ αἰσθανόμενον,
160bTheaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: O hâlde, sanırım, geriye şu kalıyor: Eğer varsak birbirimiz için varız, eğer oluşuyorsak birbirimiz için oluşuyoruz. Çünkü zorunluluk bizim ousia'mızı bir şeye bağlıyor, ama ne başka herhangi bir şeye ne de kendi kendimize bağlıyor; demek ki geriye birbirimize bağlı olmamız kalıyor. Bu yüzden biri bir şeye "var" diyorsa, onun birisi için, birisinin ya da bir şeye göre var olduğunu söylemeli; "oluşuyor" diyorsa da öyle. Bir şeyin kendi başına var olduğunu ya da oluştuğunu ne kendisi söylemeli ne de başkası söylerse kabul etmeli. Üzerinden geçtiğimiz logos bunu gösteriyor.
ἀδύνατον γίγνεσθαι· ἐκεῖνό τε τινὶ γίγνεσθαι, ὅταν γλυκὺ ἢ πικρὸν ἤ τι τοιοῦτον γίγνηται· γλυκὺ γάρ, μηδενὶ δὲ γλυκὺ ἀδύνατον γενέσθαι.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΣΩ. λείπεται δὴ οἶμαι ἡμῖν ἀλλήλοις, εἴτʼ ἐσμέν, εἶναι, εἴτε γιγνόμεθα, γίγνεσθαι, ἐπείπερ ἡμῶν ἡ ἀνάγκη τὴν οὐσίαν συνδεῖ μέν, συνδεῖ δὲ οὐδενὶ τῶν ἄλλων οὐδʼ αὖ ἡμῖν αὐτοῖς. ἀλλήλοις δὴ λείπεται συνδεδέσθαι. ὥστε εἴτε τις εἶναί τι ὀνομάζει, τινὶ εἶναι ἢ τινὸς ἢ πρός τι ῥητέον αὐτῷ, εἴτε γίγνεσθαι· αὐτὸ δὲ ἐφʼ αὑτοῦ τι ἢ ὂν ἢ γιγνόμενον οὔτε
160cTheaitetos: Kesinlikle, Sokrates.
Sokrates: Öyleyse beni etkileyen şey başkası için değil benim için olduğuna göre, onu hisseden de başkası değil ben değil miyim?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Demek ki benim hissim benim için doğrudur — çünkü her zaman benim ousia'ma aittir — ve Protagoras'a göre benim için var olanların var olduğuna, var olmayanların da var olmadığına hükmeden benim.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
αὐτῷ λεκτέον οὔτʼ ἄλλου λέγοντος ἀποδεκτέον, ὡς ὁ λόγος ὃν διεληλύθαμεν σημαίνει.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. οὐκοῦν ὅτε δὴ τὸ ἐμὲ ποιοῦν ἐμοί ἐστιν καὶ οὐκ ἄλλῳ, ἐγὼ καὶ αἰσθάνομαι αὐτοῦ, ἄλλος δʼ οὔ;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΣΩ. ἀληθὴς ἄρα ἐμοὶ ἡ ἐμὴ αἴσθησις—τῆς γὰρ ἐμῆς οὐσίας ἀεί ἐστιν—καὶ ἐγὼ κριτὴς κατὰ τὸν Πρωταγόραν τῶν τε ὄντων ἐμοὶ ὡς ἔστι, καὶ τῶν μὴ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
160dSokrates: O hâlde hiç yanılmıyor, var olan ya da oluşan şeyler hakkında düşüncemde hiç sürçmüyorsam, hissettiğim şeylerin epistēmē'sine nasıl sahip olmayayım?
Theaitetos: Sahip olmaman hiçbir şekilde mümkün değil.
Sokrates: Demek ki epistēmē'nin histen başka bir şey olmadığını söylerken çok güzel söylemişsin. Üç görüş aynı yere çıkıyor: Homeros'a, Herakleitos'a ve bütün o soydan olanlara göre her şey akıntılar gibi hareket eder; en bilge Protagoras'a göre insan her şeyin ölçüsüdür; Theaitetos'a göre de, durum böyle olduğuna göre, epistēmē his olur.
ΣΩ. πῶς ἂν οὖν ἀψευδὴς ὢν καὶ μὴ πταίων τῇ διανοίᾳ περὶ τὰ ὄντα ἢ γιγνόμενα οὐκ ἐπιστήμων ἂν εἴην ὧνπερ αἰσθητής;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς ὅπως οὔ.
ΣΩ. παγκάλως ἄρα σοι εἴρηται ὅτι ἐπιστήμη οὐκ ἄλλο τί ἐστιν ἢ αἴσθησις, καὶ εἰς ταὐτὸν συμπέπτωκεν, κατὰ μὲν Ὅμηρον καὶ Ἡράκλειτον καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον φῦλον οἷον ῥεύματα κινεῖσθαι τὰ πάντα, κατὰ δὲ Πρωταγόραν τὸν σοφώτατον πάντων χρημάτων ἄνθρωπον μέτρον εἶναι, κατὰ
160eÖyle değil mi, Theaitetos? Bunun senin yeni doğmuş çocuğun, benim de ebelik ederek doğurttuğum şey olduğunu söyleyelim mi? Yoksa sen ne dersin?
Theaitetos: Zorunlu olarak öyle, Sokrates.
Sokrates: Bunu, her ne ise, görünüşe göre nihayet güçbela doğurduk. Doğumdan sonra da onun amphidromia'sını, yani yeni doğanın ocağın etrafında koşturulduğu şenliği, gerçekten de logos'la çepeçevre dolaşarak yapmalıyız. Doğanın beslenmeye değmez, rüzgâr yumurtası gibi boş ve sahte bir şey olduğu gözümüzden kaçmasın.
δὲ Θεαίτητον τούτων οὕτως ἐχόντων αἴσθησιν ἐπιστήμην γίγνεσθαι. ἦ γάρ, ὦ Θεαίτητε; φῶμεν τοῦτο σὸν μὲν εἶναι οἷον νεογενὲς παιδίον, ἐμὸν δὲ μαίευμα; ἢ πῶς λέγεις;
ΘΕΑΙ. οὕτως ἀνάγκη, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. τοῦτο μὲν δή, ὡς ἔοικεν, μόλις ποτὲ ἐγεννήσαμεν, ὅτι δή ποτε τυγχάνει ὄν. μετὰ δὲ τὸν τόκον τὰ ἀμφιδρόμια αὐτοῦ ὡς ἀληθῶς ἐν κύκλῳ περιθρεκτέον τῷ λόγῳ, σκοπουμένους μὴ λάθῃ ἡμᾶς οὐκ ἄξιον ὂν τροφῆς τὸ γιγνόμενον,
161aYoksa sen, ne olursa olsun kendi çocuğunu beslemek, onu terk etmemek gerektiğini mi düşünüyorsun? Yoksa sınandığını görmeye katlanacak, biri onu ilk çocuğunmuş gibi elinden alırsa pek de öfkelenmeyecek misin?
Theodoros: Theaitetos katlanır, Sokrates; hiç de huysuz değildir. Ama tanrı aşkına söyle: Bu nerede yine öyle değil?
Sokrates: Ne söz meraklısı, ne iyi yürekli adamsın, Theodoros! Beni bir söz torbası sanıyorsun; içimden kolayca bir söz çıkarıp bunun da öyle olmadığını söyleyeceğimi düşünüyorsun.
ἀλλὰ ἀνεμιαῖόν τε καὶ ψεῦδος. ἢ σὺ οἴει πάντως δεῖν τό γε σὸν τρέφειν καὶ μὴ ἀποτιθέναι, ἢ καὶ ἀνέξῃ ἐλεγχόμενον ὁρῶν, καὶ οὐ σφόδρα χαλεπανεῖς ἐάν τις σοῦ ὡς πρωτοτόκου αὐτὸ ὑφαιρῇ;
ΘΕΟ. ἀνέξεται, ὦ Σώκρατες, Θεαίτητος· οὐδαμῶς γὰρ δύσκολος. ἀλλὰ πρὸς θεῶν εἰπὲ ᾗ αὖ οὐχ οὕτως ἔχει;
ΣΩ. φιλόλογός γʼ εἶ ἀτεχνῶς καὶ χρηστός, ὦ Θεόδωρε, ὅτι με οἴει λόγων τινὰ εἶναι θύλακον καὶ ῥᾳδίως ἐξελόντα
161bOlup biteni fark etmiyorsun: Sözlerin hiçbiri benden çıkmaz, daima benimle konuşan kişiden çıkar. Ben ise ufak bir şeyden fazlasını bilmem: başka bir bilgeden bir logos alıp onu makul bir ölçüyle karşılayabilmeyi. Şimdi de kendim bir şey söylemeye değil, bunu bu delikanlıdan almaya çalışacağım.
Theodoros: Daha güzel söylüyorsun, Sokrates; öyle yap.
Sokrates: Peki Theodoros, dostun Protagoras'ın neyine hayret ediyorum, biliyor musun?
ἐρεῖν ὡς οὐκ αὖ ἔχει οὕτω ταῦτα· τὸ δὲ γιγνόμενον οὐκ ἐννοεῖς, ὅτι οὐδεὶς τῶν λόγων ἐξέρχεται παρʼ ἐμοῦ ἀλλʼ ἀεὶ παρὰ τοῦ ἐμοὶ προσδιαλεγομένου, ἐγὼ δὲ οὐδὲν ἐπίσταμαι πλέον πλὴν βραχέος, ὅσον λόγον παρʼ ἑτέρου σοφοῦ λαβεῖν καὶ ἀποδέξασθαι μετρίως. καὶ νῦν τοῦτο παρὰ τοῦδε πειράσομαι, οὔ τι αὐτὸς εἰπεῖν.
ΘΕΟ. σὺ κάλλιον, ὦ Σώκρατες, λέγεις· καὶ ποίει οὕτως.
ΣΩ. οἶσθʼ οὖν, ὦ Θεόδωρε, ὃ θαυμάζω τοῦ ἑταίρου σου Πρωταγόρου;
161cTheodoros: Neyine?
Sokrates: Söylediği öteki şeyler pek hoşuma gitti: Her birine ne görünüyorsa onun öyle de olduğu. Ama sözünün başlangıcına hayret ettim: Hakikat'ine başlarken her şeyin ölçüsünün domuz ya da köpek başlı maymun ya da his sahibi yaratıklar arasında daha da tuhaf bir şey olduğunu neden söylemedi? Böylece söze heybetli ve bizi pek küçümseyen bir tavırla başlamış olur; biz onu bilgeliğinden ötürü bir tanrıymış gibi hayranlıkla seyrederken, onun aslında phronēsis bakımından bir kurbağa yavrusundan bile üstün olmadığını — bırakın başka bir insanı — göstermiş olurdu.
ΘΕΟ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. τὰ μὲν ἄλλα μοι πάνυ ἡδέως εἴρηκεν, ὡς τὸ δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ ἔστιν· τὴν δʼ ἀρχὴν τοῦ λόγου τεθαύμακα, ὅτι οὐκ εἶπεν ἀρχόμενος τῆς Ἀληθείας ὅτι πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ὗς ἢ κυνοκέφαλος ἤ τι ἄλλο ἀτοπώτερον τῶν ἐχόντων αἴσθησιν, ἵνα μεγαλοπρεπῶς καὶ πάνυ καταφρονητικῶς ἤρξατο ἡμῖν λέγειν, ἐνδεικνύμενος ὅτι ἡμεῖς μὲν αὐτὸν ὥσπερ θεὸν ἐθαυμάζομεν ἐπὶ σοφίᾳ, ὁ δʼ ἄρα
161dYoksa ne diyelim, Theodoros? Eğer herkesin his yoluyla edindiği kanaat kendisi için doğru olacaksa; kimse bir başkasının hâlini ondan daha iyi ayırt edemeyecek, kimse bir başkasının kanaatinin doğru mu yanlış mı olduğunu incelemeye ondan daha yetkili olmayacaksa; tersine, sık sık söylendiği gibi, herkes yalnız kendi kanaatlerini kendisi edinecek ve bunların hepsi doğru ve hakiki olacaksa — o zaman, dostum, nasıl oluyor da Protagoras bilge sayılıyor, hatta başkalarına yüksek ücretlerle hocalık etmeye haklı olarak layık görülüyor da biz ondan daha cahil sayılıyoruz ve, her birimiz kendi bilgeliğimizin ölçüsü olduğumuz hâlde, onun yanına gidip ders almamız gerekiyordu?
ἐτύγχανεν ὢν εἰς φρόνησιν οὐδὲν βελτίων βατράχου γυρίνου, μὴ ὅτι ἄλλου του ἀνθρώπων. ἢ πῶς λέγωμεν, ὦ Θεόδωρε; εἰ γὰρ δὴ ἑκάστῳ ἀληθὲς ἔσται ὃ ἂν διʼ αἰσθήσεως δοξάζῃ, καὶ μήτε τὸ ἄλλου πάθος ἄλλος βέλτιον διακρινεῖ, μήτε τὴν δόξαν κυριώτερος ἔσται ἐπισκέψασθαι ἕτερος τὴν ἑτέρου ὀρθὴ ἢ ψευδής, ἀλλʼ ὃ πολλάκις εἴρηται, αὐτὸς τὰ αὑτοῦ ἕκαστος μόνος δοξάσει, ταῦτα δὲ πάντα ὀρθὰ καὶ ἀληθῆ, τί δή ποτε, ὦ ἑταῖρε, Πρωταγόρας μὲν σοφός, ὥστε καὶ ἄλλων
161eProtagoras'ın bunları halkın gönlünü okşamak için söylediğini nasıl söylemeyelim? Benim ve ebelik tekhnē'min ne kadar gülünç duruma düştüğünü hiç söylemiyorum bile; sanırım karşılıklı konuşarak araştırma uğraşının tamamı da aynı duruma düşüyor. Çünkü herkesin izlenimleri ve kanaatleri doğru olduğuna göre, bunları incelemeye ve birbirimizinkini çürütmeye kalkışmak, eğer Protagoras'ın Hakikat'i hakikatse ve kitabın kutsal mabedinden şaka olsun diye seslenmiyorsa, uzun ve gürültülü bir saçmalık olmaz mı?
διδάσκαλος ἀξιοῦσθαι δικαίως μετὰ μεγάλων μισθῶν, ἡμεῖς δὲ ἀμαθέστεροί τε καὶ φοιτητέον ἡμῖν ἦν παρʼ ἐκεῖνον, μέτρῳ ὄντι αὐτῷ ἑκάστῳ τῆς αὑτοῦ σοφίας; ταῦτα πῶς μὴ φῶμεν δημούμενον λέγειν τὸν Πρωταγόραν; τὸ δὲ δὴ ἐμόν τε καὶ τῆς ἐμῆς τέχνης τῆς μαιευτικῆς σιγῶ ὅσον γέλωτα ὀφλισκάνομεν, οἶμαι δὲ καὶ σύμπασα ἡ τοῦ διαλέγεσθαι πραγματεία. τὸ γὰρ ἐπισκοπεῖν καὶ ἐπιχειρεῖν ἐλέγχειν τὰς ἀλλήλων φαντασίας τε καὶ δόξας, ὀρθὰς ἑκάστου οὔσας, οὐ μακρὰ
162aTheodoros: Sokrates, adam benim dostumdur, az önce senin de söylediğin gibi. Bu yüzden Protagoras'ın benim onaylarımla çürütülmesine razı olamam; ama kanaatime aykırı olarak sana karşı direnmek de istemem. Öyleyse yine Theaitetos'u al; az önce de sana pek uyumlu cevaplar veriyor görünüyordu.
μὲν καὶ διωλύγιος φλυαρία, εἰ ἀληθὴς ἡ Ἀλήθεια Πρωταγόρου ἀλλὰ μὴ παίζουσα ἐκ τοῦ ἀδύτου τῆς βίβλου ἐφθέγξατο;
ΘΕΟ. ὦ Σώκρατες, φίλος ἁνήρ, ὥσπερ σὺ νυνδὴ εἶπες. οὐκ ἂν οὖν δεξαίμην διʼ ἐμοῦ ὁμολογοῦντος ἐλέγχεσθαι Πρωταγόραν, οὐδʼ αὖ σοὶ παρὰ δόξαν ἀντιτείνειν. τὸν οὖν Θεαίτητον πάλιν λαβέ· πάντως καὶ νυνδὴ μάλʼ ἐμμελῶς σοι ἐφαίνετο ὑπακούειν.
162bSokrates: Peki Theodoros, Lakedaimon'a gidip güreş meydanlarında başkalarını çıplak seyretseydin, hem de bazıları pek biçimsizken, sen de soyunup onların yanında kendi endamını göstermemeyi uygun bulur muydun?
Theodoros: Bana izin verecek ve sözümü dinleyeceklerse neden bulmayayım? Tıpkı şimdi de sizi ikna edeceğimi umduğum gibi: Beni seyretmeye bırakın, artık kaskatı kesilmiş olan beni idman yerine sürüklemeyin; daha genç ve daha esnek olanla güreşin.
Sokrates: Sana hoş geliyorsa, Theodoros, bana da kötü gelmez, derler atasözü meraklıları.
ΣΩ. ἆρα κἂν εἰς Λακεδαίμονα ἐλθών, ὦ Θεόδωρε, πρὸς τὰς παλαίστρας ἀξιοῖς ἂν ἄλλους θεώμενος γυμνούς, ἐνίους φαύλους, αὐτὸς μὴ ἀντεπιδεικνύναι τὸ εἶδος παραποδυόμενος;
ΘΕΟ. ἀλλὰ τί μὴν δοκεῖς, εἴπερ μέλλοιέν μοι ἐπιτρέψειν καὶ πείσεσθαι; ὥσπερ νῦν οἶμαι ὑμᾶς πείσειν ἐμὲ μὲν ἐᾶν θεᾶσθαι καὶ μὴ ἕλκειν πρὸς τὸ γυμνάσιον σκληρὸν ἤδη ὄντα, τῷ δὲ δὴ νεωτέρῳ τε καὶ ὑγροτέρῳ ὄντι προσπαλαίειν.
ΣΩ. ἀλλʼ εἰ οὕτως, ὦ Θεόδωρε, σοὶ φίλον, οὐδʼ ἐμοὶ
162cÖyleyse yine bilge Theaitetos'a dönmeliyiz. Söyle bakalım, Theaitetos, önce az önce üzerinden geçtiğimiz şeyler hakkında: Birdenbire bilgelik bakımından herhangi bir insandan, hatta tanrıdan geri olmadığının ortaya çıkmasına sen de hayret etmiyor musun? Yoksa Protagoras'ın ölçüsünün tanrılar için insanlar için olduğundan daha az geçerli olduğunu mu sanıyorsun?
Theaitetos: Zeus adına, hayır, sanmıyorum. Sorduğun şeye de çok hayret ediyorum. Çünkü her birine ne görünüyorsa, kime öyle görünüyorsa onun için öyle de olduğunu nasıl söylediklerini incelerken, bu bana çok doğru bir söz gibi görünüyordu; şimdi ise birden tam tersine döndü.
ἐχθρόν, φασὶν οἱ παροιμιαζόμενοι. πάλιν δὴ οὖν ἐπὶ τὸν σοφὸν Θεαίτητον ἰτέον. λέγε δή, ὦ Θεαίτητε, πρῶτον μὲν ἃ νυνδὴ διήλθομεν, ἆρα οὐ σὺ θαυμάζεις εἰ ἐξαίφνης οὕτως ἀναφανήσῃ μηδὲν χείρων εἰς σοφίαν ὁτουοῦν ἀνθρώπων ἢ καὶ θεῶν; ἢ ἧττόν τι οἴει τὸ Πρωταγόρειον μέτρον εἰς θεοὺς ἢ εἰς ἀνθρώπους λέγεσθαι;
ΘΕΑΙ. μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγε· καὶ ὅπερ γε ἐρωτᾷς, πάνυ θαυμάζω. ἡνίκα γὰρ διῇμεν ὃν τρόπον λέγοιεν τὸ δοκοῦν
162dSokrates: Gençsin de ondan, sevgili çocuğum; halk hitabetine çabucak kulak verip ikna oluyorsun. Çünkü Protagoras ya da onun yerine başka biri buna şöyle cevap verecektir: "Ey soylu çocuklar ve ihtiyarlar, bir araya oturmuş nutuk atıyorsunuz. Tanrıları ortaya getiriyorsunuz — ben ise onların var olup olmadıkları hakkında konuşmayı da yazmayı da bir kenara bırakıyorum — ve kalabalığın dinlerken hoşuna gidecek şeyleri söylüyorsunuz: Bilgelik bakımından her insanın herhangi bir hayvandan hiçbir farkı olmazsa bunun ne korkunç olacağını.
ἑκάστῳ τοῦτο καὶ εἶναι τῷ δοκοῦντι, πάνυ μοι εὖ ἐφαίνετο λέγεσθαι· νῦν δὲ τοὐναντίον τάχα μεταπέπτωκεν.
ΣΩ. νέος γὰρ εἶ, ὦ φίλε παῖ· τῆς οὖν δημηγορίας ὀξέως ὑπακούεις καὶ πείθῃ. πρὸς γὰρ ταῦτα ἐρεῖ Πρωταγόρας ἤ τις ἄλλος ὑπὲρ αὐτοῦ· ὦ γενναῖοι παῖδές τε καὶ γέροντες, δημηγορεῖτε συγκαθεζόμενοι, θεούς τε εἰς τὸ μέσον ἄγοντες,
162eAma hiçbir ispat, hiçbir zorunluluk ortaya koymuyorsunuz; akla yatkın görünene başvuruyorsunuz. Theodoros ya da geometricilerden başka biri geometri yaparken ona başvurmak isteseydi, beş para etmezdi. Öyleyse sen de Theodoros da, bu kadar mühim şeyler hakkında söylenen sözleri inandırıcı laflara ve akla yatkın görünen şeylere dayanarak kabul edip etmeyeceğinizi bir düşünün."
οὓς ἐγὼ ἔκ τε τοῦ λέγειν καὶ τοῦ γράφειν περὶ αὐτῶν ὡς εἰσὶν ἢ ὡς οὐκ εἰσίν, ἐξαιρῶ, καὶ ἃ οἱ πολλοὶ ἂν ἀποδέχοιντο ἀκούοντες, λέγετε ταῦτα, ὡς δεινὸν εἰ μηδὲν διοίσει εἰς σοφίαν ἕκαστος τῶν ἀνθρώπων βοσκήματος ὁτουοῦν· ἀπόδειξιν δὲ καὶ ἀνάγκην οὐδʼ ἡντινοῦν λέγετε ἀλλὰ τῷ εἰκότι χρῆσθε, ᾧ εἰ ἐθέλοι Θεόδωρος ἢ ἄλλος τις τῶν γεωμετρῶν χρώμενος γεωμετρεῖν, ἄξιος οὐδʼ ἑνὸς μόνου ἂν εἴη. σκοπεῖτε οὖν σύ τε καὶ Θεόδωρος εἰ ἀποδέξεσθε πιθανολογίᾳ τε καὶ εἰκόσι
163aTheaitetos: Ama bu adil olmaz, Sokrates; ne sen ne de biz böyle bir şey söyleriz.
Sokrates: O hâlde, görünüşe göre, hem senin hem de Theodoros'un sözüne göre başka bir yoldan incelemeliyiz.
Theaitetos: Elbette başka bir yoldan.
Sokrates: Şu yoldan inceleyelim: epistēmē ile his aynı şey midir, farklı mı? Çünkü bütün logos'umuz bir bakıma buna yönelmişti; bu kadar çok tuhaf şeyi de bunun uğruna kurcaladık. Öyle değil mi?
Theaitetos: Kesinlikle.
περὶ τηλικούτων λεγομένους λόγους.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ οὐ δίκαιον, ὦ Σώκρατες, οὔτε σὺ οὔτε ἂν ἡμεῖς φαῖμεν.
ΣΩ. ἄλλῃ δὴ σκεπτέον, ὡς ἔοικεν, ὡς ὅ τε σὸς καὶ ὁ Θεοδώρου λόγος.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν ἄλλῃ.
ΣΩ. τῇδε δὴ σκοπῶμεν εἰ ἄρα ἐστὶν ἐπιστήμη τε καὶ αἴσθησις ταὐτὸν ἢ ἕτερον. εἰς γὰρ τοῦτό που πᾶς ὁ λόγος ἡμῖν ἔτεινεν, καὶ τούτου χάριν τὰ πολλὰ καὶ ἄτοπα ταῦτα ἐκινήσαμεν. οὐ γάρ;
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
163bSokrates: Peki görerek ya da işiterek hissettiğimiz her şeyi aynı zamanda bildiğimizi de kabul edecek miyiz? Örneğin barbarların dilini öğrenmeden önce, konuştuklarında onları işitmediğimizi mi söyleyeceğiz, yoksa hem işittiğimizi hem de söylediklerini bildiğimizi mi? Ya da harfleri bilmeden onlara baktığımızda, görmediğimizi mi, yoksa gördüğümüze göre bildiğimizi mi ısrarla ileri süreceğiz?
Theaitetos: Onların tam da gördüğümüz ve işittiğimiz yanını bildiğimizi söyleyeceğiz, Sokrates: Harflerin şeklini ve rengini hem görür hem biliriz; seslerin tizliğini ve pesliğini hem işitir hem biliriz. Ama yazı hocalarının ve tercümanların bunlar hakkında öğrettiklerini ne görerek ya da işiterek hissederiz ne de biliriz.
ΣΩ. ἦ οὖν ὁμολογήσομεν, ἃ τῷ ὁρᾶν αἰσθανόμεθα ἢ τῷ ἀκούειν, πάντα ταῦτα ἅμα καὶ ἐπίστασθαι; οἷον τῶν βαρβάρων πρὶν μαθεῖν τὴν φωνὴν πότερον οὐ φήσομεν ἀκούειν ὅταν φθέγγωνται, ἢ ἀκούειν τε καὶ ἐπίστασθαι ἃ λέγουσι; καὶ αὖ γράμματα μὴ ἐπιστάμενοι, βλέποντες εἰς αὐτὰ πότερον οὐχ ὁρᾶν ἢ ἐπίστασθαι εἴπερ ὁρῶμεν διισχυριούμεθα;
ΘΕΑΙ. αὐτό γε, ὦ Σώκρατες, τοῦτο αὐτῶν, ὅπερ ὁρῶμέν τε καὶ ἀκούομεν, ἐπίστασθαι φήσομεν· τῶν μὲν γὰρ τὸ σχῆμα καὶ τὸ χρῶμα ὁρᾶν τε καὶ ἐπίστασθαι, τῶν δὲ τὴν
163cSokrates: Pek güzel, Theaitetos. Gelişip serpilmen için buna itiraz etmeye değmez. Ama bak, şu başka şey de üstümüze geliyor; onu nasıl savuşturacağımızı düşün.
Theaitetos: Hangisi?
ὀξύτητα καὶ βαρύτητα ἀκούειν τε ἅμα καὶ εἰδέναι· ἃ δὲ οἵ τε γραμματισταὶ περὶ αὐτῶν καὶ οἱ ἑρμηνῆς διδάσκουσιν, οὔτε αἰσθάνεσθαι τῷ ὁρᾶν ἢ ἀκούειν οὔτε ἐπίστασθαι.
ΣΩ. ἄριστά γʼ, ὦ Θεαίτητε, καὶ οὐκ ἄξιόν σοι πρὸς ταῦτα ἀμφισβητῆσαι, ἵνα καὶ αὐξάνῃ. ἀλλʼ ὅρα δὴ καὶ τόδε ἄλλο προσιόν, καὶ σκόπει πῇ αὐτὸ διωσόμεθα.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δή;
163dSokrates: Şu: Biri şöyle sorsa: "Bir kimsenin, bir zamanlar bileni olduğu bir şeyin hatırasını hâlâ taşıyor ve koruyorken, tam da hatırladığı o anda hatırladığı şeyi bilmemesi mümkün müdür?" Galiba lafı uzatıyorum; demek istediğim şu: Bir şeyi öğrenmiş biri onu hatırladığı hâlde bilmeyebilir mi?
Theaitetos: Nasıl olur, Sokrates? Söylediğin şey bir ucube olurdu.
Sokrates: Yoksa ben mi saçmalıyorum? Ama düşün: Görmenin hissetmek, görüşün de his olduğunu söylemiyor musun?
Theaitetos: Söylüyorum.
ΣΩ. τὸ τοιόνδε· εἴ τις ἔροιτο· ἆρα δυνατὸν ὅτου τις ἐπιστήμων γένοιτό ποτε, ἔτι ἔχοντα μνήμην αὐτοῦ τούτου καὶ σῳζόμενον, τότε ὅτε μέμνηται μὴ ἐπίστασθαι αὐτὸ τοῦτο ὃ μέμνηται; μακρολογῶ δέ, ὡς ἔοικε, βουλόμενος ἐρέσθαι εἰ μαθών τίς τι μεμνημένος μὴ οἶδε.
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς, ὦ Σώκρατες; τέρας γὰρ ἂν εἴη ὃ λέγεις.
ΣΩ. μὴ οὖν ἐγὼ ληρῶ; σκόπει δέ. ἆρα τὸ ὁρᾶν οὐκ αἰσθάνεσθαι λέγεις καὶ τὴν ὄψιν αἴσθησιν;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
163eSokrates: O hâlde bir şeyi gören kimse, az önceki logos'a göre gördüğü şeyin bileni olmuştur, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Peki? Hatıra diye bir şeyden söz etmiyor musun?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Hiçbir şeyin hatırası mı, yoksa bir şeyin mi?
Theaitetos: Bir şeyin elbette.
Sokrates: İnsanın öğrendiği ve hissettiği şeylerin, bu türden şeylerin değil mi?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: İnsan gördüğü bir şeyi bazen hatırlar, değil mi?
Theaitetos: Hatırlar.
Sokrates: Gözlerini kapadığında da mı? Yoksa bunu yapınca unutur mu?
Theaitetos: Bunu söylemek korkunç olur, Sokrates.
ΣΩ. οὐκοῦν ὁ ἰδών τι ἐπιστήμων ἐκείνου γέγονεν ὃ εἶδεν κατὰ τὸν ἄρτι λόγον;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τί δέ; μνήμην οὐ λέγεις μέντοι τι;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. πότερον οὐδενὸς ἢ τινός;
ΘΕΑΙ. τινὸς δήπου.
ΣΩ. οὐκοῦν ὧν ἔμαθε καὶ ὧν ᾔσθετο, τοιουτωνί τινων;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. ὃ δὴ εἶδέ τις, μέμνηταί που ἐνίοτε;
ΘΕΑΙ. μέμνηται.
ΣΩ. ἦ καὶ μύσας; ἢ τοῦτο δράσας ἐπελάθετο;
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ δεινόν, ὦ Σώκρατες, τοῦτό γε φάναι.
164aSokrates: Yine de önceki logos'u kurtaracaksak söylememiz gerekir; yoksa o elden gider.
Theaitetos: Zeus adına, ben de bir şeyden şüpheleniyorum, ama yeterince kavrayamıyorum. Nasıl olduğunu söyle.
Sokrates: Şöyle: Gören kimse gördüğü şeyin bileni olmuştur, diyoruz; çünkü görüşün, hissin ve epistēmē'nin aynı şey olduğu kabul edildi.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Ama gören ve gördüğü şeyin bileni olmuş kimse gözlerini kaparsa onu hatırlar, ama görmez. Öyle değil mi?
Theaitetos: Evet.
ΣΩ. δεῖ γε μέντοι, εἰ σώσομεν τὸν πρόσθε λόγον· εἰ δὲ μή, οἴχεται.
ΘΕΑΙ. καὶ ἐγώ, νὴ τὸν Δία, ὑποπτεύω, οὐ μὴν ἱκανῶς γε συννοῶ· ἀλλʼ εἰπὲ πῇ.
ΣΩ. τῇδε· ὁ μὲν ὁρῶν ἐπιστήμων, φαμέν, τούτου γέγονεν οὗπερ ὁρῶν· ὄψις γὰρ καὶ αἴσθησις καὶ ἐπιστήμη ταὐτὸν ὡμολόγηται.
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΣΩ. ὁ δέ γε ὁρῶν καὶ ἐπιστήμων γεγονὼς οὗ ἑώρα, ἐὰν μύσῃ, μέμνηται μέν, οὐχ ὁρᾷ δὲ αὐτό. ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
164bSokrates: Ama "görüyor" "biliyor" demekse, "görmüyor" da "bilmiyor" demektir.
Theaitetos: Doğru.
Sokrates: Demek ki insanın bir şeyin bileni olduktan sonra, onu hâlâ hatırladığı hâlde, görmediği için bilmemesi sonucu çıkıyor. Böyle bir şey olursa bir ucube olacağını söylemiştik.
Theaitetos: Çok doğru söylüyorsun.
Sokrates: Demek ki biri epistēmē ile hissin aynı şey olduğunu söylerse imkânsız bir şey ortaya çıkıyor gibi.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: O hâlde her birinin ayrı bir şey olduğunu söylemeliyiz.
Theaitetos: Galiba.
ΣΩ. τὸ δέ γε οὐχ ὁρᾷ οὐκ ἐπίσταταί ἐστιν, εἴπερ καὶ τὸ ὁρᾷ ἐπίσταται.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. συμβαίνει ἄρα, οὗ τις ἐπιστήμων ἐγένετο, ἔτι μεμνημένον αὐτὸν μὴ ἐπίστασθαι, ἐπειδὴ οὐχ ὁρᾷ· ὃ τέρας ἔφαμεν ἂν εἶναι εἰ γίγνοιτο.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΣΩ. τῶν ἀδυνάτων δή τι συμβαίνειν φαίνεται ἐάν τις ἐπιστήμην καὶ αἴσθησιν ταὐτὸν φῇ εἶναι.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. ἄλλο ἄρα ἑκάτερον φατέον.
ΘΕΑΙ. κινδυνεύει.
164cSokrates: Peki epistēmē ne olabilir? Görünüşe göre yeniden baştan başlamak gerekecek. Gerçi ne yapmak üzereyiz, Theaitetos?
Theaitetos: Ne hakkında?
Sokrates: Bana öyle geliyor ki soysuz bir horoz gibi, daha galip gelmeden logos'tan sıçrayıp ötmeye başladık.
Theaitetos: Nasıl yani?
Sokrates: Çekişmeci tartışmacılar gibi, kelimelerin uyuşmasına dayanarak anlaşmalar yapıyor ve logos'a böyle bir yolla üstün gelmekle yetiniyor gibiyiz. Yarışmacı değil filozof olduğumuzu söylerken, farkında olmadan o pek usta adamların yaptığının aynısını yapıyoruz.
ΣΩ. τί οὖν δῆτʼ ἂν εἴη ἐπιστήμη; πάλιν ἐξ ἀρχῆς, ὡς ἔοικεν, λεκτέον. καίτοι τί ποτε μέλλομεν, ὦ Θεαίτητε, δρᾶν;
ΘΕΑΙ. τίνος πέρι;
ΣΩ. φαινόμεθά μοι ἀλεκτρυόνος ἀγεννοῦς δίκην πρὶν νενικηκέναι ἀποπηδήσαντες ἀπὸ τοῦ λόγου ᾁδειν.
ΘΕΑΙ. πῶς δή;
ΣΩ. ἀντιλογικῶς ἐοίκαμεν πρὸς τὰς τῶν ὀνομάτων ὁμολογίας ἀνομολογησάμενοι καὶ τοιούτῳ τινὶ περιγενόμενοι τοῦ λόγου ἀγαπᾶν, καὶ οὐ φάσκοντες ἀγωνισταὶ ἀλλὰ φιλόσοφοι
164dTheaitetos: Ne demek istediğini henüz anlamıyorum.
Sokrates: Peki, bu konuda ne düşündüğümü açıklamaya çalışayım. Bir şeyi öğrenmiş ve onu hatırlayan birinin onu bilmeyip bilemeyeceğini sorduk. Gören ve gözlerini kapayan kimsenin hatırladığını ama görmediğini gösterince, onun bilmediğini, hem de aynı anda hatırladığını göstermiş olduk; bunun ise imkânsız olduğunu. İşte böylece Protagoras'ın masalı yok oldu, epistēmē ile hissin aynı şey olduğunu söyleyen seninki de onunla birlikte.
εἶναι λανθάνομεν ταὐτὰ ἐκείνοις τοῖς δεινοῖς ἀνδράσιν ποιοῦντες.
ΘΕΑΙ. οὔπω μανθάνω ὅπως λέγεις.
ΣΩ. ἀλλʼ ἐγὼ πειράσομαι δηλῶσαι περὶ αὐτῶν ὅ γε δὴ νοῶ. ἠρόμεθα γὰρ δὴ εἰ μαθὼν καὶ μεμνημένος τίς τι μὴ ἐπίσταται, καὶ τὸν ἰδόντα καὶ μύσαντα μεμνημένον ὁρῶντα δὲ οὒ ἀποδείξαντες, οὐκ εἰδότα ἀπεδείξαμεν καὶ ἅμα μεμνημένον· τοῦτο δʼ εἶναι ἀδύνατον. καὶ οὕτω δὴ μῦθος ἀπώλετο ὁ Πρωταγόρειος, καὶ ὁ σὸς ἅμα ὁ τῆς ἐπιστήμης καὶ αἰσθήσεως ὅτι ταὐτόν ἐστιν.
164eTheaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Bence, dostum, öteki masalın babası yaşasaydı böyle olmazdı; onu pek çok yoldan savunurdu. Oysa şimdi o öksüz kalmışken biz onu hırpalıyoruz. Protagoras'ın geride bıraktığı vasiler bile ona yardım etmek istemiyor; işte Theodoros da onlardan biri. Öyleyse adalet uğruna ona yardım etmeyi kendimiz göze alacağız.
Theodoros: Onun mirasının vasisi ben değilim, Sokrates; daha çok Hipponikos oğlu Kallias'tır.
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
ΣΩ. οὔ τι ἄν, οἶμαι, ὦ φίλε, εἴπερ γε ὁ πατὴρ τοῦ ἑτέρου μύθου ἔζη, ἀλλὰ πολλὰ ἂν ἤμυνε· νῦν δὲ ὀρφανὸν αὐτὸν ἡμεῖς προπηλακίζομεν. καὶ γὰρ οὐδʼ οἱ ἐπίτροποι, οὓς Πρωταγόρας κατέλιπεν, βοηθεῖν ἐθέλουσιν, ὧν Θεόδωρος εἷς ὅδε. ἀλλὰ δὴ αὐτοὶ κινδυνεύσομεν τοῦ δικαίου ἕνεκʼ αὐτῷ βοηθεῖν.
ΘΕΟ. οὐ γὰρ ἐγώ, ὦ Σώκρατες, ἀλλὰ μᾶλλον Καλλίας
165aBiz ise nasılsa soyut tartışmalardan erkenden geometriye yöneldik. Yine de ona yardım edersen sana minnettar oluruz.
Sokrates: Güzel söylüyorsun, Theodoros. Öyleyse benim yardımıma bir bak. Kişi, evet ya da hayır derken çoğunlukla kullanmaya alıştığımız kelimelere dikkat etmezse, az öncekilerden de korkunç şeyleri kabul edebilir. Bunun nasıl olduğunu sana mı anlatayım, Theaitetos'a mı?
Theodoros: Herkese anlat, ama cevabı genç olan versin; yanılırsa daha az mahcup olur.
ὁ Ἱππονίκου τῶν ἐκείνου ἐπίτροπος· ἡμεῖς δέ πως θᾶττον ἐκ τῶν ψιλῶν λόγων πρὸς τὴν γεωμετρίαν ἀπενεύσαμεν. χάριν γε μέντοι σοὶ ἕξομεν ἐὰν αὐτῷ βοηθῇς.
ΣΩ. καλῶς λέγεις, ὦ Θεόδωρε. σκέψαι οὖν τήν γʼ ἐμὴν βοήθειαν. τῶν γὰρ ἄρτι δεινότερα ἄν τις ὁμολογήσειεν μὴ προσέχων τοῖς ῥήμασι τὸν νοῦν, ᾗ τὸ πολὺ εἰθίσμεθα φάναι τε καὶ ἀπαρνεῖσθαι. σοὶ λέγω ὅπῃ, ἢ Θεαιτήτῳ.
ΘΕΟ. εἰς τὸ κοινὸν μὲν οὖν, ἀποκρινέσθω δὲ ὁ νεώτερος·
165bSokrates: O hâlde en korkunç soruyu söylüyorum; sanırım şöyle bir şey: Bir şeyi bilen aynı kişinin, bildiği şeyi bilmemesi mümkün müdür?
Theodoros: Ne cevap vereceğiz, Theaitetos?
Theaitetos: İmkânsız, bence.
Sokrates: Görmeyi bilmek olarak koyarsan imkânsız değil. Çünkü atasözündeki gibi kuyuya sıkışmış hâlde, bu kaçış yolu olmayan soru karşısında ne yapacaksın: Pervasız bir adam elini senin bir gözüne kapayıp, kapalı gözünle elbiseyi görüp görmediğini sorduğunda?
σφαλεὶς γὰρ ἧττον ἀσχημονήσει.
ΣΩ. λέγω δὴ τὸ δεινότατον ἐρώτημα, ἔστι δὲ οἶμαι τοιόνδε τι· ἆρα οἷόν τε τὸν αὐτὸν εἰδότα τι τοῦτο ὃ οἶδεν μὴ εἰδέναι;
ΘΕΟ. τί δὴ οὖν ἀποκρινούμεθα, ὦ Θεαίτητε;
ΘΕΑΙ. ἀδύνατόν που, οἶμαι ἔγωγε.
ΣΩ. οὔκ, εἰ τὸ ὁρᾶν γε ἐπίστασθαι θήσεις. τί γὰρ χρήσῃ ἀφύκτῳ ἐρωτήματι, τὸ λεγόμενον ἐν φρέατι συσχόμενος, ὅταν ἐρωτᾷ ἀνέκπληκτος ἀνήρ, καταλαβὼν τῇ χειρὶ
165cTheaitetos: Sanırım bu gözle görmediğimi, ama ötekiyle gördüğümü söylerim.
Sokrates: O hâlde aynı şeyi aynı anda hem görüyor hem görmüyorsun, öyle mi?
Theaitetos: Bir bakıma öyle.
Sokrates: "Ben böyle bir şey ortaya atmıyorum," diyecektir, "'nasıl' diye de sormadım; bildiğin şeyi bilmiyor da musun, diye sordum. Şimdi ise görmediğin şeyi görüyor olduğun ortaya çıkıyor. Görmenin bilmek, görmemenin de bilmemek olduğunu ise kabul etmiş bulunuyorsun. Bunlardan sana ne sonuç çıktığını hesapla."
σοῦ τὸν ἕτερον ὀφθαλμόν, εἰ ὁρᾷς τὸ ἱμάτιον τῷ κατειλημμένῳ;
ΘΕΑΙ. οὐ φήσω οἶμαι τούτῳ γε, τῷ μέντοι ἑτέρῳ.
ΣΩ. οὐκοῦν ὁρᾷς τε καὶ οὐχ ὁρᾷς ἅμα ταὐτόν;
ΘΕΑΙ. οὕτω γέ πως.
ΣΩ. οὐδὲν ἐγώ, φήσει, τοῦτο οὔτε τάττω οὔτʼ ἠρόμην τὸ ὅπως, ἀλλʼ εἰ ὃ ἐπίστασαι, τοῦτο καὶ οὐκ ἐπίστασαι. νῦν δὲ ὃ οὐχ ὁρᾷς ὁρῶν φαίνῃ. ὡμολογηκὼς δὲ τυγχάνεις τὸ ὁρᾶν ἐπίστασθαι καὶ τὸ μὴ ὁρᾶν μὴ ἐπίστασθαι. ἐξ οὖν τούτων λογίζου τί σοι συμβαίνει.
165dTheaitetos: Hesaplıyorum: Varsaydığım şeylerin tersi çıkıyor.
Sokrates: Belki de, şaşılası dostum, biri sana daha başka sorular sorsaydı bu türden daha çok şey başına gelirdi: Bilmenin keskini ve körü olabilir mi, yakından bilip uzaktan bilmemek mümkün müdür, aynı şeyi yoğun ve hafif bilmek mümkün müdür ve daha binlerce şey. Epistēmē ile hissi aynı şey olarak koyduğun anda, sözlerde ücretle savaşan hafif silahlı bir asker pusuya yatıp bunları sorar, işitmeye, koku almaya ve bu tür öteki hislere hücum ederdi; seni sıkıştırıp bırakmadan çürütmeyi sürdürürdü, ta ki sen o çok imrenilen bilgeliğine hayran kalıp ayakların dolaşarak onun tuzağına düşene kadar. O zaman seni ele geçirip bağlar, ikinizin de uygun gördüğü bir fidye karşılığında salıverirdi.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ λογίζομαι ὅτι τἀναντία οἷς ὑπεθέμην.
ΣΩ. ἴσως δέ γʼ, ὦ θαυμάσιε, πλείω ἂν τοιαῦτʼ ἔπαθες εἴ τίς σε προσηρώτα εἰ ἐπίστασθαι ἔστι μὲν ὀξύ, ἔστι δὲ ἀμβλύ, καὶ ἐγγύθεν μὲν ἐπίστασθαι, πόρρωθεν δὲ μή, καὶ σφόδρα καὶ ἠρέμα τὸ αὐτό, καὶ ἄλλα μυρία, ἃ ἐλλοχῶν ἂν πελταστικὸς ἀνὴρ μισθοφόρος ἐν λόγοις ἐρόμενος, ἡνίκʼ ἐπιστήμην καὶ αἴσθησιν ταὐτὸν ἔθου, ἐμβαλὼν ἂν εἰς τὸ ἀκούειν καὶ ὀσφραίνεσθαι καὶ τὰς τοιαύτας αἰσθήσεις, ἤλεγχεν
165eBelki "Peki Protagoras kendi görüşlerini savunmak için hangi logos'u söyleyecek?" diye soracaksın. Bunu söylemeye çalışalım mı?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Onu savunmak için bizim söylediğimiz bütün bu şeyleri o da söyleyecek; sonra da sanırım bizi hor görerek üzerimize yürüyecek ve şöyle diyecek:
ἂν ἐπέχων καὶ οὐκ ἀνιεὶς πρὶν θαυμάσας τὴν πολυάρατον σοφίαν συνεποδίσθης ὑπʼ αὐτοῦ, οὗ δή σε χειρωσάμενός τε καὶ συνδήσας ἤδη ἂν τότε ἐλύτρου χρημάτων ὅσων σοί τε κἀκείνῳ ἐδόκει. τίνʼ οὖν δὴ ὁ Πρωταγόρας, φαίης ἂν ἴσως, λόγον ἐπίκουρον τοῖς αὑτοῦ ἐρεῖ; ἄλλο τι πειρώμεθα λέγειν;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. ταῦτά τε δὴ πάντα ὅσα ἡμεῖς ἐπαμύνοντες αὐτῷ
166aBu iyi yürekli Sokrates'e bakın: Bir çocuğa, aynı kişinin aynı şeyi aynı anda hem hatırlayıp hem bilmemesinin mümkün olup olmadığı sorulmuş; çocuk korkmuş ve ilerisini göremediği için korkudan "hayır" demiş; Sokrates de bunu bahane edip beni sözlerinde gülünç duruma düşürdü. Oysa durum şudur, ey pek tembel Sokrates: Benim görüşlerimden birini soru sorarak incelediğinde, soruya muhatap olan kişi benim vereceğim cevabı verip yanılırsa çürütülen ben olurum; başka bir cevap verirse çürütülen soruya muhatap olanın kendisidir.
λέγομεν, καὶ ὁμόσε οἶμαι χωρήσεται καταφρονῶν ἡμῶν καὶ λέγων· οὗτος δὴ ὁ Σωκράτης ὁ χρηστός, ἐπειδὴ αὐτῷ παιδίον τι ἐρωτηθὲν ἔδεισεν εἰ οἷόν τε τὸν αὐτὸν τὸ αὐτὸ μεμνῆσθαι ἅμα καὶ μὴ εἰδέναι, καὶ δεῖσαν ἀπέφησεν διὰ τὸ μὴ δύνασθαι προορᾶν, γέλωτα δὴ τὸν ἐμὲ ἐν τοῖς λόγοις ἀπέδειξεν. τὸ δέ, ὦ ῥᾳθυμότατε Σώκρατες, τῇδʼ ἔχει· ὅταν τι τῶν ἐμῶν διʼ ἐρωτήσεως σκοπῇς, ἐὰν μὲν ὁ ἐρωτηθεὶς οἷάπερ ἂν ἐγὼ ἀποκριναίμην ἀποκρινάμενος σφάλληται, ἐγὼ
166bMesela biri sana, insanın yaşadığı bir şeye dair, artık onu yaşamıyorken, o şeyi yaşadığı andakiyle aynı türden bir hâl olan bir hatıraya sahip olduğunu kabul eder mi sanıyorsun? Hiç de değil. Ya da aynı kişinin aynı şeyi hem bilip hem bilmemesinin mümkün olduğunu kabul etmekten çekineceğini mi? Bundan korksa bile, benzemez hâle gelen kişinin, benzemez hâle gelmeden önceki kişiyle aynı olduğunu hiç teslim edeceğini mi? Daha doğrusu, böyle birinin tek bir kişi olduğunu, benzemezleşme sürdükçe sonsuz sayıda olan birçok kişi olmadığını teslim edeceğini mi — hele birbirimizin kelime avcılığına karşı sakınmamız gerekecekse?
ἐλέγχομαι, εἰ δὲ ἀλλοῖα, αὐτὸς ὁ ἐρωτηθείς. αὐτίκα γὰρ δοκεῖς τινά σοι συγχωρήσεσθαι μνήμην παρεῖναί τῳ ὧν ἔπαθε, τοιοῦτόν τι οὖσαν πάθος οἷον ὅτε ἔπασχε, μηκέτι πάσχοντι; πολλοῦ γε δεῖ. ἢ αὖ ἀποκνήσειν ὁμολογεῖν οἷόν τʼ εἶναι εἰδέναι καὶ μὴ εἰδέναι τὸν αὐτὸν τὸ αὐτό; ἢ ἐάνπερ τοῦτο δείσῃ, δώσειν ποτὲ τὸν αὐτὸν εἶναι τὸν ἀνομοιούμενον τῷ πρὶν ἀνομοιοῦσθαι ὄντι; μᾶλλον δὲ τὸν εἶναί τινα ἀλλʼ οὐχὶ τούς, καὶ τούτους γιγνομένους ἀπείρους, ἐάνπερ
166cAma, ey bahtiyar adam, diyecek, söylediğim şeyin üzerine daha mertçe gel ve gücün yetiyorsa çürüt: Ya her birimizde kendine has hislerin oluşmadığını göster, ya da bunlar kendine has olarak oluşsa bile, görünen şeyin yalnız o kişi için oluşmayacağını, ya da "var olmak" demek gerekiyorsa, kime görünüyorsa yalnız onun için var olmayacağını. Domuzlardan ve köpek başlı maymunlardan söz ederek yalnız kendin domuzluk etmekle kalmıyor, dinleyenleri de yazılarıma karşı aynı şeyi yapmaya ikna ediyorsun; bu hiç de doğru bir davranış değil.
ἀνομοίωσις γίγνηται, εἰ δὴ ὀνομάτων γε δεήσει θηρεύσεις διευλαβεῖσθαι ἀλλήλων; ἀλλʼ, ὦ μακάριε, φήσει, γενναιοτέρως ἐπʼ αὐτὸ ἐλθὼν ὃ λέγω, εἰ δύνασαι, ἐξέλεγξον ὡς οὐχὶ ἴδιαι αἰσθήσεις ἑκάστῳ ἡμῶν γίγνονται, ἢ ὡς ἰδίων γιγνομένων οὐδέν τι ἂν μᾶλλον τὸ φαινόμενον μόνῳ ἐκείνῳ γίγνοιτο, ἢ εἰ εἶναι δεῖ ὀνομάζειν, εἴη ᾧπερ φαίνεται· ὗς δὲ δὴ καὶ κυνοκεφάλους λέγων οὐ μόνον αὐτὸς ὑηνεῖς, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀκούοντας τοῦτο δρᾶν εἰς τὰ συγγράμματά μου ἀναπείθεις,
166dBen hakikatin yazdığım gibi olduğunu söylüyorum: Her birimiz var olanların ve var olmayanların ölçüsüyüz. Ama birimizin ötekinden binlerce kat farklı olması da tam bundandır: Birine bazı şeyler hem var hem görünür, ötekine başka şeyler. Bilgeliğin ve bilge adamın var olduğunu inkâr etmekten de çok uzağım. Tersine, bilge dediğim kişi tam da şudur: Birimize kötü şeyler görünüyor ve onun için kötü şeyler varken, bir değişiklik yaparak ona iyi şeylerin görünmesini ve var olmasını sağlayan kişi. Ama yine sözümün peşine kelimesi kelimesine düşme; ne dediğimi şöyle daha açık öğren.
οὐ καλῶς ποιῶν. ἐγὼ γάρ φημι μὲν τὴν ἀλήθειαν ἔχειν ὡς γέγραφα· μέτρον γὰρ ἕκαστον ἡμῶν εἶναι τῶν τε ὄντων καὶ μή, μυρίον μέντοι διαφέρειν ἕτερον ἑτέρου αὐτῷ τούτῳ, ὅτι τῷ μὲν ἄλλα ἔστι τε καὶ φαίνεται, τῷ δὲ ἄλλα. καὶ σοφίαν καὶ σοφὸν ἄνδρα πολλοῦ δέω τὸ μὴ φάναι εἶναι, ἀλλʼ αὐτὸν τοῦτον καὶ λέγω σοφόν, ὃς ἄν τινι ἡμῶν, ᾧ φαίνεται καὶ ἔστι κακά, μεταβάλλων ποιήσῃ ἀγαθὰ φαίνεσθαί τε καὶ εἶναι. τὸν δὲ λόγον αὖ μὴ τῷ ῥήματί μου
166eDaha önce söylenenleri hatırla: Hastaya yediği şeyler acı görünür ve acıdır; sağlıklıya ise tam tersi olur ve öyle görünür. Bu ikisinden hiçbirini daha bilge yapmak gerekmez — zaten mümkün de değildir —; hastayı böyle kanaatleri olduğu için cahil, sağlıklıyı da başka kanaatleri olduğu için bilge diye suçlamak da gerekmez. Yapılması gereken, hastayı öteki duruma geçirmektir; çünkü öteki meleke daha iyidir.
δίωκε, ἀλλʼ ὧδε ἔτι σαφέστερον μάθε τί λέγω. οἷον γὰρ ἐν τοῖς πρόσθεν ἐλέγετο ἀναμνήσθητι, ὅτι τῷ μὲν ἀσθενοῦντι πικρὰ φαίνεται ἃ ἐσθίει καὶ ἔστι, τῷ δὲ ὑγιαίνοντι τἀναντία ἔστι καὶ φαίνεται.
ΣΩ. σοφώτερον μὲν οὖν τούτων οὐδέτερον δεῖ
167aTerbiyede de aynı şekilde bir melekeden daha iyisine geçirmek gerekir; ama hekim bu değişikliği ilaçlarla yapar, sofist ise sözlerle. Çünkü hiç kimse yanlış şeyler sanan birini sonradan doğru şeyler sanar hâle getirmiş değildir. Zira ne var olmayanı sanmak mümkündür, ne de yaşadığı şeylerden başkasını; yaşadığı şeyler ise her zaman doğrudur.
ποιῆσαι—οὐδὲ γὰρ δυνατόν—οὐδὲ κατηγορητέον ὡς ὁ μὲν κάμνων ἀμαθὴς ὅτι τοιαῦτα δοξάζει, ὁ δὲ ὑγιαίνων σοφὸς ὅτι ἀλλοῖα, μεταβλητέον δʼ ἐπὶ θάτερα· ἀμείνων γὰρ ἡ ἑτέρα ἕξις. οὕτω δὲ καὶ ἐν τῇ παιδείᾳ ἀπὸ ἑτέρας ἕξεως ἐπὶ τὴν ἀμείνω μεταβλητέον· ἀλλʼ ὁ μὲν ἰατρὸς φαρμάκοις μεταβάλλει, ὁ δὲ σοφιστὴς λόγοις. ἐπεὶ οὔ τί γε ψευδῆ δοξάζοντά τίς τινα ὕστερον ἀληθῆ ἐποίησε δοξάζειν· οὔτε γὰρ τὰ μὴ ὄντα δυνατὸν δοξάσαι, οὔτε ἄλλα παρʼ ἃ ἂν πάσχῃ, ταῦτα
167bAma sanırım, psykhē'sinin kötü melekesi yüzünden bu melekeye yakışan şeyler sanan birini, iyi bir meleke, kendine yakışan başka şeyler sanar hâle getirir. Bazıları tecrübesizlikten bu görüntülere "doğru" der; ben ise bunlardan birilerine ötekilerden daha iyi derim, ama hiçbir şekilde daha doğru demem. Bilgelere gelince, sevgili Sokrates, onlara kurbağa demekten çok uzağım; tersine, bedenler söz konusu olduğunda hekimlere, bitkiler söz konusu olduğunda çiftçilere bilge derim. Çünkü çiftçilerin de bitkilerden biri hastalandığında ondaki kötü hislerin yerine iyi, sağlıklı ve doğru hisler meydana getirdiğini söylüyorum; bilge ve iyi hatiplerin de şehirlere kötü şeyler yerine iyi şeyleri adil gösterdiğini.
δὲ ἀεὶ ἀληθῆ. ἀλλʼ οἶμαι πονηρᾶς ψυχῆς ἕξει δοξάζοντα συγγενῆ ἑαυτῆς χρηστὴ ἐποίησε δοξάσαι ἕτερα τοιαῦτα, ἃ δή τινες τὰ φαντάσματα ὑπὸ ἀπειρίας ἀληθῆ καλοῦσιν, ἐγὼ δὲ βελτίω μὲν τὰ ἕτερα τῶν ἑτέρων, ἀληθέστερα δὲ οὐδέν. καὶ τοὺς σοφούς, ὦ φίλε Σώκρατες, πολλοῦ δέω βατράχους λέγειν, ἀλλὰ κατὰ μὲν σώματα ἰατροὺς λέγω, κατὰ δὲ φυτὰ γεωργούς. φημὶ γὰρ καὶ τούτους τοῖς φυτοῖς ἀντὶ πονηρῶν
167cÇünkü her şehre hangi şeyler adil ve güzel görünüyorsa, şehir onları öyle saydığı sürece, onun için öyledir de. Bilge ise, şehir için kötü olan her şeyin yerine iyi şeylerin hem olmasını hem de öyle görünmesini sağlar. Aynı hesapla, öğrencilerini bu şekilde yetiştirebilen sofist de bilgedir ve yetiştirdiklerinden çok para almayı hak eder.
αἰσθήσεων, ὅταν τι αὐτῶν ἀσθενῇ, χρηστὰς καὶ ὑγιεινὰς αἰσθήσεις τε καὶ ἀληθεῖς ἐμποιεῖν, τοὺς δέ γε σοφούς τε καὶ ἀγαθοὺς ῥήτορας ταῖς πόλεσι τὰ χρηστὰ ἀντὶ τῶν πονηρῶν δίκαια δοκεῖν εἶναι ποιεῖν. ἐπεὶ οἷά γʼ ἂν ἑκάστῃ πόλει δίκαια καὶ καλὰ δοκῇ, ταῦτα καὶ εἶναι αὐτῇ, ἕως ἂν αὐτὰ νομίζῃ· ἀλλʼ ὁ σοφὸς ἀντὶ πονηρῶν ὄντων αὐτοῖς ἑκάστων χρηστὰ ἐποίησεν εἶναι καὶ δοκεῖν. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ ὁ σοφιστὴς τοὺς παιδευομένους οὕτω δυνάμενος παιδαγωγεῖν σοφός τε
167dBöylece hem kimileri kimilerinden daha bilgedir hem de hiç kimse yanlış bir şey sanmaz; sen de, istesen de istemesen de, ölçü olduğuna katlanmak zorundasın. Çünkü bu söz ancak böyle ayakta kalır. Ona en baştan itiraz edebiliyorsan, karşısına kendi konuşmanı koyarak itiraz et; sorularla yapmak istersen sorularla yap. Bundan kaçınmak da gerekmez; tersine, aklı başında olan herkes en çok bunun peşinden gitmelidir. Yalnız şöyle yap: Soru sorarken haksızlık etme.
καὶ ἄξιος πολλῶν χρημάτων τοῖς παιδευθεῖσιν. καὶ οὕτω σοφώτεροί τέ εἰσιν ἕτεροι ἑτέρων καὶ οὐδεὶς ψευδῆ δοξάζει, καὶ σοί, ἐάντε βούλῃ ἐάντε μή, ἀνεκτέον ὄντι μέτρῳ· σῴζεται γὰρ ἐν τούτοις ὁ λόγος οὗτος. ᾧ σὺ εἰ μὲν ἔχεις ἐξ ἀρχῆς ἀμφισβητεῖν, ἀμφισβήτει λόγῳ ἀντιδιεξελθών· εἰ δὲ διʼ ἐρωτήσεων βούλει, διʼ ἐρωτήσεων· οὐδὲ γὰρ τοῦτο φευκτέον, ἀλλὰ πάντων μάλιστα διωκτέον τῷ νοῦν ἔχοντι. ποίει
167eZira aretē'ye özen gösterdiğini söyleyip de sözlerde haksızlık etmekten başka bir şey yapmamak hiç akla sığmaz. Böyle bir yerde haksızlık etmek de, yarışmak için yapılan sohbetle karşılıklı konuşup düşünmek için yapılan sohbeti birbirinden ayırmamaktır. Yarışırken insan şakalaşabilir, elinden geldiğince karşısındakinin ayağını kaydırabilir; ama karşılıklı konuşurken ciddi olmalı, muhatabını düzeltmeli ve ona yalnız kendi kendine ya da daha önceki sohbetlerin etkisiyle düştüğü yanılgıları göstermelidir.
μέντοι οὑτωσί· μὴ ἀδίκει ἐν τῷ ἐρωτᾶν. καὶ γὰρ πολλὴ ἀλογία ἀρετῆς φάσκοντα ἐπιμελεῖσθαι μηδὲν ἀλλʼ ἢ ἀδικοῦντα ἐν λόγοις διατελεῖν.
ΣΩ. ἀδικεῖν δʼ ἐστὶν ἐν τῷ τοιούτῳ, ὅταν τις μὴ χωρὶς μὲν ὡς ἀγωνιζόμενος τὰς διατριβὰς ποιῆται, χωρὶς δὲ διαλεγόμενος, καὶ ἐν μὲν τῷ παίζῃ τε καὶ σφάλλῃ καθʼ ὅσον ἂν δύνηται, ἐν δὲ τῷ διαλέγεσθαι σπουδάζῃ τε καὶ ἐπανορθοῖ τὸν προσδιαλεγόμενον, ἐκεῖνα μόνα αὐτῷ ἐνδεικνύμενος
168aÇünkü böyle yaparsan, seninle vakit geçirenler kendi karışıklıklarından ve aporia'larından seni değil kendilerini sorumlu tutacaklar; senin peşinden gelip seni sevecek, kendilerinden ise nefret edecekler; başka biri olup eski hâllerinden kurtulmak için kendilerinden kaçıp felsefeye sığınacaklar. Ama çoğunluk gibi bunun tersini yaparsan, başına da tersi gelir: Yanındakileri filozof yapacağına, yaşlandıklarında bu işten nefret eden insanlar hâline getirirsin.
τὰ σφάλματα, ἃ αὐτὸς ὑφʼ ἑαυτοῦ καὶ τῶν προτέρων συνουσιῶν παρεκέκρουστο. ἂν μὲν γὰρ οὕτω ποιῇς, ἑαυτοὺς αἰτιάσονται οἱ προσδιατρίβοντές σοι τῆς αὑτῶν ταραχῆς καὶ ἀπορίας ἀλλʼ οὐ σέ, καὶ σὲ μὲν διώξονται καὶ φιλήσουσιν, αὑτοὺς δὲ μισήσουσι καὶ φεύξονται ἀφʼ ἑαυτῶν εἰς φιλοσοφίαν, ἵνʼ ἄλλοι γενόμενοι ἀπαλλαγῶσι τῶν οἳ πρότερον ἦσαν· ἐὰν δὲ τἀναντία τούτων δρᾷς ὥσπερ οἱ πολλοί, τἀναντία συμβήσεταί σοι καὶ τοὺς συνόντας ἀντὶ φιλοσόφων
168bBu yüzden, daha önce de söylendiği gibi, bana uyarsan düşmanca ve kavgacı bir tavırla değil, hoşgörülü bir gönülle aramıza katılıp ne demek istediğimizi gerçekten inceleyeceksin: Her şeyin hareket ettiğini, her birine, ister tek bir kişi ister bir şehir olsun, ne görünüyorsa onun öyle de olduğunu söylerken neyi kastediyoruz? Epistēmē ile hissin aynı şey mi yoksa ayrı şeyler mi olduğunu da bundan yola çıkarak inceleyeceksin; az önce yaptığın gibi kelimelere ve adlara alışkanlıkla bağlanarak değil. Çünkü çoğunluk kelimeleri ve adları rastgele bir yöne çekip birbirinin önüne her türlü aporia'yı çıkarır.
μισοῦντας τοῦτο τὸ πρᾶγμα ἀποφανεῖς ἐπειδὰν πρεσβύτεροι γένωνται. ἐὰν οὖν ἐμοὶ πείθῃ, ὃ καὶ πρότερον ἐρρήθη, οὐ δυσμενῶς οὐδὲ μαχητικῶς ἀλλʼ ἵλεῳ τῇ διανοίᾳ συγκαθεὶς ὡς ἀληθῶς σκέψῃ τί ποτε λέγομεν, κινεῖσθαί τε ἀποφαινόμενοι τὰ πάντα, τό τε δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ εἶναι ἰδιώτῃ τε καὶ πόλει. καὶ ἐκ τούτων ἐπισκέψῃ εἴτε ταὐτὸν εἴτε καὶ ἄλλο ἐπιστήμη καὶ αἴσθησις, ἀλλʼ οὐχ ὥσπερ ἄρτι ἐκ συνηθείας
168cİşte, Theodoros, dostunun yardımına gücüm yettiğince, küçük imkânlardan küçük bir katkı olarak bunları sundum. Kendisi yaşasaydı, kendi görüşlerini çok daha görkemli bir şekilde savunurdu.
Theodoros: Şaka ediyorsun, Sokrates; adamın yardımına pek yiğitçe koştun.
Sokrates: İyi diyorsun, dostum. Söyle bana: Az önce Protagoras konuşurken bizi kınadığını fark ettin mi? Bir çocukla konuşurken onun korkusunu kendi görüşlerine karşı silah olarak kullandığımızı söylemiş, bunu bir tür hoşluk diye küçümsemiş, "her şeyin ölçüsü" sözünü ise yüceltip kendi sözünü ciddiyetle ele almamızı istemişti.
ῥημάτων τε καὶ ὀνομάτων, ἃ οἱ πολλοὶ ὅπῃ ἂν τύχωσιν ἕλκοντες ἀπορίας ἀλλήλοις παντοδαπὰς παρέχουσι. ταῦτα, ὦ Θεόδωρε, τῷ ἑταίρῳ σου εἰς βοήθειαν προσηρξάμην κατʼ ἐμὴν δύναμιν σμικρὰ ἀπὸ σμικρῶν· εἰ δʼ αὐτὸς ἔζη, μεγαλειότερον ἂν τοῖς αὑτοῦ ἐβοήθησεν.
ΘΕΟ. παίζεις, ὦ Σώκρατες· πάνυ γὰρ νεανικῶς τῷ ἀνδρὶ βεβοήθηκας.
ΣΩ. εὖ λέγεις, ὦ ἑταῖρε. καί μοι εἰπέ· ἐνενόησάς που λέγοντος ἄρτι τοῦ Πρωταγόρου καὶ ὀνειδίζοντος ἡμῖν ὅτι
168dTheodoros: Fark etmez olur muyum, Sokrates?
Sokrates: Peki, ona uymamızı istiyor musun?
Theodoros: Hem de nasıl.
Sokrates: Görüyorsun ki burada senden başka herkes çocuk. Öyleyse adama uyacaksak, onun sözünü ciddiyetle ele alması gerekenler, birbirimize soru sorup cevap vererek, sen ve ben olmalıyız; ta ki hiç değilse, sözünü delikanlılarla şakalaşarak incelediğimizi söyleyip bizi suçlayamasın.
πρὸς παιδίον τοὺς λόγους ποιούμενοι τῷ τοῦ παιδὸς φόβῳ ἀγωνιζοίμεθα εἰς τὰ ἑαυτοῦ, καὶ χαριεντισμόν τινα ἀποκαλῶν, ἀποσεμνύνων δὲ τὸ πάντων μέτρον, σπουδάσαι ἡμᾶς διεκελεύσατο περὶ τὸν αὑτοῦ λόγον;
ΘΕΟ. πῶς γὰρ οὐκ ἐνενόησα, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. τί οὖν; κελεύεις πείθεσθαι αὐτῷ;
ΘΕΟ. σφόδρα γε.
ΣΩ. ὁρᾷς οὖν ὅτι τάδε πάντα πλὴν σοῦ παιδία ἐστίν. εἰ οὖν πεισόμεθα τῷ ἀνδρί, ἐμὲ καὶ σὲ δεῖ ἐρωτῶντάς τε καὶ
168eTheodoros: Neden? Theaitetos, araştırılan bir sözü koca sakallı birçok adamdan daha iyi izlemez mi?
Sokrates: Ama senden daha iyi değil, Theodoros. Sakın, senin ölmüş dostunu benim her yolla savunmam gerekirken senin hiç savunmaman gerektiğini sanma.
ἀποκρινομένους ἀλλήλοις σπουδάσαι αὐτοῦ περὶ τὸν λόγον, ἵνα μὴ τοῦτό γε ἔχῃ ἐγκαλεῖν, ὡς παίζοντες πρὸς μειράκια διεσκεψάμεθʼ αὐτοῦ τὸν λόγον.
ΘΕΟ. τί δʼ; οὐ πολλῶν τοι Θεαίτητος μεγάλους πώγωνας ἐχόντων ἄμεινον ἂν ἐπακολουθήσειε λόγῳ διερευνωμένῳ;
ΣΩ. ἀλλʼ οὔ τι σοῦ γε, ὦ Θεόδωρε, ἄμεινον. μὴ οὖν οἴου ἐμὲ μὲν τῷ σῷ ἑταίρῳ τετελευτηκότι δεῖν παντὶ τρόπῳ
169aHaydi, sevgili dostum, biraz bizi izle; şunu görene kadar: Geometri çizimleri konusunda ölçü sen mi olmalısın, yoksa astronomide ve üstün olduğun söylenen öteki konularda herkes kendi kendine senin kadar yeterli midir?
Theodoros: Senin yanında oturan birinin hesap vermekten kaçması kolay değil, Sokrates. Az önce, beni soyunmaya zorlamayacağını, Lakedaimonlular gibi mecbur etmeyeceğini söylerken saçmalamışım; bana öyle geliyor ki sen daha çok Skiron'a çekiyorsun.
ἐπαμύνειν, σὲ δὲ μηδενί. ἀλλʼ ἴθι, ὦ ἄριστε, ὀλίγον ἐπίσπου, μέχρι τούτου αὐτοῦ ἕως ἂν εἰδῶμεν εἴτε ἄρα σὲ δεῖ διαγραμμάτων πέρι μέτρον εἶναι, εἴτε πάντες ὁμοίως σοὶ ἱκανοὶ ἑαυτοῖς εἴς τε ἀστρονομίαν καὶ τἆλλα ὧν δὴ σὺ πέρι αἰτίαν ἔχεις διαφέρειν.
ΘΕΟ. οὐ ῥᾴδιον, ὦ Σώκρατες, σοὶ παρακαθήμενον μὴ διδόναι λόγον, ἀλλʼ ἐγὼ ἄρτι παρελήρησα φάσκων σε ἐπιτρέψειν μοι μὴ ἀποδύεσθαι, καὶ οὐχὶ ἀναγκάσειν καθάπερ Λακεδαιμόνιοι· σὺ δέ μοι δοκεῖς πρὸς τὸν Σκίρωνα μᾶλλον
169bLakedaimonlular insana "ya git ya soyun" derler; sen ise bana daha çok Antaios'un oyununu oynuyorsun gibi geliyor: Yanına geleni, soyup sözlerde seninle güreşmeye zorlamadan bırakmıyorsun.
Sokrates: Hastalığımı pek güzel benzettin, Theodoros; ama ben onlardan daha inatçıyım. Çünkü konuşmada güçlü binlerce Herakles ve Theseus şimdiye kadar karşıma çıkıp beni iyice hırpaladı, ama ben yine de geri çekilmiyorum.
τείνειν. Λακεδαιμόνιοι μὲν γὰρ ἀπιέναι ἢ ἀποδύεσθαι κελεύουσι, σὺ δὲ κατʼ Ἀνταῖόν τί μοι μᾶλλον δοκεῖς τὸ δρᾶμα δρᾶν· τὸν γὰρ προσελθόντα οὐκ ἀνίης πρὶν ⟨ἂν⟩ ἀναγκάσῃς ἀποδύσας ἐν τοῖς λόγοις προσπαλαῖσαι.
ΣΩ. ἄριστά γε, ὦ Θεόδωρε, τὴν νόσον μου ἀπῄκασας· ἰσχυρικώτερος μέντοι ἐγὼ ἐκείνων. μυρίοι γὰρ ἤδη μοι Ἡρακλέες τε καὶ Θησέες ἐντυχόντες καρτεροὶ πρὸς τὸ λέγειν μάλʼ εὖ συγκεκόφασιν, ἀλλʼ ἐγὼ οὐδέν τι μᾶλλον ἀφίσταμαι·
169cBu türden idmana karşı içime öyle müthiş bir erōs girmiş. Sen de esirgeme; benimle bir güreş tut, hem kendine hem bana fayda sağla.
Theodoros: Artık hiç itiraz etmiyorum; nereye istersen götür. Bu konuda senin eğireceğin kader ipliği neyse, çürütülerek ona katlanmak gerek. Yalnız, önerdiğin sınırın ötesinde kendimi sana teslim edemem.
Sokrates: Buraya kadarı da yeter. Yalnız şuna iyice dikkat et: Farkına varmadan çocukça bir tarzda konuşmayalım da biri bizi yine bununla kınamasın.
οὕτω τις ἔρως δεινὸς ἐνδέδυκε τῆς περὶ ταῦτα γυμνασίας. μὴ οὖν μηδὲ σὺ φθονήσῃς προσανατριψάμενος σαυτόν τε ἅμα καὶ ἐμὲ ὀνῆσαι.
ΘΕΟ. οὐδὲν ἔτι ἀντιλέγω, ἀλλʼ ἄγε ὅπῃ ʼθέλεις· πάντως τὴν περὶ ταῦτα εἱμαρμένην ἣν ⟨ἂν⟩ σὺ ἐπικλώσῃς δεῖ ἀνατλῆναι ἐλεγχόμενον. οὐ μέντοι περαιτέρω γε ὧν προτίθεσαι οἷός τʼ ἔσομαι παρασχεῖν ἐμαυτόν σοι.
ΣΩ. ἀλλʼ ἀρκεῖ καὶ μέχρι τούτων. καί μοι πάνυ τήρει τὸ τοιόνδε, μή που παιδικόν τι λάθωμεν εἶδος τῶν λόγων
169dTheodoros: Elimden geldiği kadar deneyeceğim.
Sokrates: O hâlde önce, daha önce tuttuğumuz yeri yeniden tutalım ve bakalım: Her birini phronēsis bakımından kendi kendine yeterli kıldığı için o söze kızıp onu kınarken haklı mıydık, değil miydik? Protagoras da daha iyi ve daha kötü konusunda bazılarının üstün olduğunu, bunların da bilge olduğunu bize teslim etmişti. Öyle değil mi?
Theodoros: Evet.
Sokrates: Bunu kendisi burada bulunup kabul etmiş olsaydı da biz onun yerine, onu savunurken teslim etmemiş olsaydık, yeniden ele alıp sağlama bağlamaya hiç gerek kalmazdı.
ποιούμενοι, καί τις πάλιν ἡμῖν αὐτὸ ὀνειδίσῃ.
ΘΕΟ. ἀλλὰ δὴ πειράσομαί γε καθʼ ὅσον ἂν δύνωμαι.
ΣΩ. τοῦδε τοίνυν πρῶτον πάλιν ἀντιλαβώμεθα οὗπερ τὸ πρότερον, καὶ ἴδωμεν ὀρθῶς ἢ οὐκ ὀρθῶς ἐδυσχεραίνομεν ἐπιτιμῶντες τῷ λόγῳ ὅτι αὐτάρκη ἕκαστον εἰς φρόνησιν ἐποίει, καὶ ἡμῖν συνεχώρησεν ὁ Πρωταγόρας περί τε τοῦ ἀμείνονος καὶ χείρονος διαφέρειν τινάς, οὓς δὴ καὶ εἶναι σοφούς. οὐχί;
ΘΕΟ. ναί.
ΣΩ. εἰ μὲν τοίνυν αὐτὸς παρὼν ὡμολόγει ἀλλὰ μὴ ἡμεῖς
169eAma şimdi biri, onun adına yaptığımız kabulün geçersiz olduğunu söyleyebilir. Bu yüzden tam bu konuda daha açık bir uzlaşmaya varmak daha iyi olur; çünkü işin öyle ya da başka türlü olması az fark yaratmaz.
Theodoros: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: O hâlde bu uzlaşmayı başkaları aracılığıyla değil, onun kendi sözünden, mümkün olduğunca kısa yoldan elde edelim.
βοηθοῦντες ὑπὲρ αὐτοῦ συνεχωρήσαμεν, οὐδὲν ἂν πάλιν ἔδει ἐπαναλαβόντας βεβαιοῦσθαι· νῦν δὲ τάχʼ ἄν τις ἡμᾶς ἀκύρους τιθείη τῆς ὑπὲρ ἐκείνου ὁμολογίας. διὸ καλλιόνως ἔχει σαφέστερον περὶ τούτου αὐτοῦ διομολογήσασθαι· οὐ γάρ τι σμικρὸν παραλλάττει οὕτως ἔχον ἢ ἄλλως.
ΘΕΟ. λέγεις ἀληθῆ.
ΣΩ. μὴ τοίνυν διʼ ἄλλων ἀλλʼ ἐκ τοῦ ἐκείνου λόγου ὡς
170aTheodoros: Nasıl?
Sokrates: Şöyle: Her birine ne görünüyorsa, kime görünüyorsa onun için öyle de olduğunu söylüyor, değil mi?
Theodoros: Evet, söylüyor.
Sokrates: Peki, Protagoras, biz de bir insanın, daha doğrusu bütün insanların kanaatlerini dile getiriyor ve diyoruz ki, kimi konularda kendini başkalarından daha bilge, kimi konularda da başkalarını kendinden daha bilge saymayan hiç kimse yoktur. En büyük tehlikelerde, seferde, hastalıkta ya da denizde fırtınaya tutulduklarında, her alanda başta olanlara tanrılara davranır gibi davranırlar; kurtuluşu onlardan beklerler. Oysa bu kişileri ötekilerden ayıran tek şey bilmeleridir.
διὰ βραχυτάτων λάβωμεν τὴν ὁμολογίαν.
ΘΕΟ. πῶς;
ΣΩ. οὑτωσί· τὸ δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ εἶναί φησί που ᾧ δοκεῖ;
ΘΕΟ. φησὶ γὰρ οὖν.
ΣΩ. οὐκοῦν, ὦ Πρωταγόρα, καὶ ἡμεῖς ἀνθρώπου, μᾶλλον δὲ πάντων ἀνθρώπων δόξας λέγομεν, καὶ φαμὲν οὐδένα ὅντινα οὐ τὰ μὲν αὑτὸν ἡγεῖσθαι τῶν ἄλλων σοφώτερον, τὰ δὲ ἄλλους ἑαυτοῦ, καὶ ἔν γε τοῖς μεγίστοις κινδύνοις, ὅταν ἐν στρατείαις ἢ νόσοις ἢ ἐν θαλάττῃ χειμάζωνται, ὥσπερ πρὸς θεοὺς ἔχειν τοὺς ἐν ἑκάστοις ἄρχοντας, σωτῆρας σφῶν
170bİnsanların dünyası, kendilerine ve öteki canlılara, işlerine öğretmen ve yönetici arayanlarla dolu; öğretmeye ve yönetmeye yeterli olduğunu düşünenlerle de. Bütün bu durumlarda, insanların kendi aralarında bilgelik ve cehalet bulunduğunu düşündüklerinden başka ne diyeceğiz?
Theodoros: Başka bir şey değil.
Sokrates: Peki, bilgeliği doğru düşünce, cehaleti de yanlış kanaat saymıyorlar mı?
προσδοκῶντας, οὐκ ἄλλῳ τῳ διαφέροντας ἢ τῷ εἰδέναι· καὶ πάντα που μεστὰ τἀνθρώπινα ζητούντων διδασκάλους τε καὶ ἄρχοντας ἑαυτῶν τε καὶ τῶν ἄλλων ζῴων τῶν τε ἐργασιῶν, οἰομένων τε αὖ ἱκανῶν μὲν διδάσκειν, ἱκανῶν δὲ ἄρχειν εἶναι. καὶ ἐν τούτοις ἅπασι τί ἄλλο φήσομεν ἢ αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους ἡγεῖσθαι σοφίαν καὶ ἀμαθίαν εἶναι παρὰ σφίσιν;
ΘΕΟ. οὐδὲν ἄλλο.
ΣΩ. οὐκοῦν τὴν μὲν σοφίαν ἀληθῆ διάνοιαν ἡγοῦνται, τὴν δὲ ἀμαθίαν ψευδῆ δόξαν;
170cTheodoros: Elbette.
Sokrates: Öyleyse, Protagoras, bu sözü ne yapacağız? İnsanların her zaman doğru şeyler sandığını mı söyleyelim, yoksa kimi zaman doğru, kimi zaman yanlış şeyler sandıklarını mı? Hangisini söylesek, insanların her zaman doğru değil, hem doğru hem yanlış şeyler sandıkları sonucu çıkıyor. Bak hele, Theodoros: Protagoras'ın çevresinden biri ya da sen kendin, hiç kimsenin bir başkasını cahil ve yanlış şeyler sanan biri olarak görmediğini savunmaya kalkar mı?
Theodoros: İnanılır şey değil bu, Sokrates.
ΘΕΟ. τί μήν;
ΣΩ. τί οὖν, ὦ Πρωταγόρα, χρησόμεθα τῷ λόγῳ; πότερον ἀληθῆ φῶμεν ἀεὶ τοὺς ἀνθρώπους δοξάζειν, ἢ τοτὲ μὲν ἀληθῆ, τοτὲ δὲ ψευδῆ; ἐξ ἀμφοτέρων γάρ που συμβαίνει μὴ ἀεὶ ἀληθῆ ἀλλʼ ἀμφότερα αὐτοὺς δοξάζειν. σκόπει γάρ, ὦ Θεόδωρε, εἰ ἐθέλοι ἄν τις τῶν ἀμφὶ Πρωταγόραν ἢ σὺ αὐτὸς διαμάχεσθαι ὡς οὐδεὶς ἡγεῖται ἕτερος ἕτερον ἀμαθῆ τε εἶναι καὶ ψευδῆ δοξάζειν.
ΘΕΟ. ἀλλʼ ἄπιστον, ὦ Σώκρατες.
170dSokrates: Oysa her şeyin ölçüsünün insan olduğunu söyleyen söz işte bu zarurete varıyor.
Theodoros: Nasıl yani?
Sokrates: Sen kendi içinde bir şey hakkında yargıya varıp bir konudaki kanaatini bana açıkladığında, onun sözüne göre bu senin için doğru olsun. Ama biz ötekiler senin yargın hakkında yargıç olamaz mıyız, yoksa senin kanaatinin her zaman doğru olduğuna mı hükmederiz? Yoksa her seferinde binlerce kişi, senin yanlış yargıya varıp yanlış düşündüğünü sanarak karşı kanaatle seninle çatışmaz mı?
ΣΩ. καὶ μὴν εἰς τοῦτό γε ἀνάγκης ὁ λόγος ἥκει ὁ πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπον λέγων.
ΘΕΟ. πῶς δή;
ΣΩ. ὅταν σὺ κρίνας τι παρὰ σαυτῷ πρός με ἀποφαίνῃ περί τινος δόξαν, σοὶ μὲν δὴ τοῦτο κατὰ τὸν ἐκείνου λόγον ἀληθὲς ἔστω, ἡμῖν δὲ δὴ τοῖς ἄλλοις περὶ τῆς σῆς κρίσεως πότερον οὐκ ἔστιν κριταῖς γενέσθαι, ἢ ἀεὶ σὲ κρίνομεν ἀληθῆ δοξάζειν; ἢ μυρίοι ἑκάστοτέ σοι μάχονται ἀντιδοξάζοντες, ἡγούμενοι ψευδῆ κρίνειν τε καὶ οἴεσθαι;
170eTheodoros: Vallahi, Sokrates, Homeros'un dediği gibi "binlerce, hem de nasıl"; insanların açabileceği bütün dertleri bana açan da onlar.
Sokrates: Peki ne dersin? Senin o zaman kendin için doğru, o binlerce kişi için yanlış şeyler sandığını mı söyleyelim?
Theodoros: Söze bakılırsa öyle olması zarurî görünüyor.
Sokrates: Ya Protagoras'ın kendisi için? Şu zarurî değil mi: Ne kendisi ne de çokluk insanın ölçü olduğunu düşünseydi — nitekim çokluk düşünmüyor —, onun yazdığı bu Hakikat hiç kimse için var olmazdı.
ΘΕΟ. νὴ τὸν Δία, ὦ Σώκρατες, μάλα μυρίοι δῆτα, φησὶν Ὅμηρος, οἵ γέ μοι τὰ ἐξ ἀνθρώπων πράγματα παρέχουσιν.
ΣΩ. τί οὖν; βούλει λέγωμεν ὡς σὺ τότε σαυτῷ μὲν ἀληθῆ δοξάζεις, τοῖς δὲ μυρίοις ψευδῆ;
ΘΕΟ. ἔοικεν ἔκ γε τοῦ λόγου ἀνάγκη εἶναι.
ΣΩ. τί δὲ αὐτῷ Πρωταγόρᾳ; ἆρʼ οὐχὶ ἀνάγκη, εἰ μὲν μηδὲ αὐτὸς ᾤετο μέτρον εἶναι ἄνθρωπον μηδὲ οἱ πολλοί, ὥσπερ οὐδὲ οἴονται, μηδενὶ δὴ εἶναι ταύτην τὴν ἀλήθειαν
171aKendisi böyle düşünüyor da çokluk onunla aynı düşüncede değilse, biliyorsun ki önce şu çıkar: Ona öyle görünmeyenler öyle görünenlerden ne kadar çoksa, Hakikat de o ölçüde, var olmaktan çok, yoktur.
Theodoros: Zarurî, eğer her kanaate göre ayrı ayrı hem var olacak hem var olmayacaksa.
Sokrates: Sonra işin en incelikli yanı şu: Protagoras herkesin var olanı sandığını kabul ettiği için, kendi kanısı hakkında, onun yanıldığını düşünenlerin karşı kanısının doğru olduğunu da bir bakıma teslim ediyor.
Theodoros: Kesinlikle.
ἣν ἐκεῖνος ἔγραψεν; εἰ δὲ αὐτὸς μὲν ᾤετο, τὸ δὲ πλῆθος μὴ συνοίεται, οἶσθʼ ὅτι πρῶτον μὲν ὅσῳ πλείους οἷς μὴ δοκεῖ ἢ οἷς δοκεῖ, τοσούτῳ μᾶλλον οὐκ ἔστιν ἢ ἔστιν.
ΘΕΟ. ἀνάγκη, εἴπερ γε καθʼ ἑκάστην δόξαν ἔσται καὶ οὐκ ἔσται.
ΣΩ. ἔπειτά γε τοῦτʼ ἔχει κομψότατον· ἐκεῖνος μὲν περὶ τῆς αὑτοῦ οἰήσεως τὴν τῶν ἀντιδοξαζόντων οἴησιν, ᾗ ἐκεῖνον ἡγοῦνται ψεύδεσθαι, συγχωρεῖ που ἀληθῆ εἶναι ὁμολογῶν τὰ ὄντα δοξάζειν ἅπαντας.
ΘΕΟ. πάνυ μὲν οὖν.
171bSokrates: O hâlde, kendisinin yanıldığını düşünenlerin kanısını doğru kabul ediyorsa, kendi kanısının yanlış olduğunu da teslim etmiş olmaz mı?
Theodoros: Zarurî.
Sokrates: Ötekiler ise kendilerinin yanıldığını teslim etmiyorlar, değil mi?
Theodoros: Etmiyorlar elbette.
Sokrates: O ise, yazdıklarına göre, onların bu kanaatini de doğru kabul ediyor.
Theodoros: Öyle görünüyor.
Sokrates: Demek ki Protagoras'tan başlayarak herkes ona itiraz edecek; daha doğrusu, bunu Protagoras'ın kendisi de kabul edecek. Kendisine karşı çıkana doğru kanaatte olduğunu teslim ettiği anda, Protagoras'ın kendisi de ne bir köpeğin ne de rastgele bir insanın, öğrenmediği tek bir şey hakkında bile ölçü olmadığını teslim etmiş olacak.
ΣΩ. οὐκοῦν τὴν αὑτοῦ ἂν ψευδῆ συγχωροῖ, εἰ τὴν τῶν ἡγουμένων αὐτὸν ψεύδεσθαι ὁμολογεῖ ἀληθῆ εἶναι;
ΘΕΟ. ἀνάγκη.
ΣΩ. οἱ δέ γʼ ἄλλοι οὐ συγχωροῦσιν ἑαυτοῖς ψεύδεσθαι;
ΘΕΟ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. ὁ δέ γʼ αὖ ὁμολογεῖ καὶ ταύτην ἀληθῆ τὴν δόξαν ἐξ ὧν γέγραφεν.
ΘΕΟ. φαίνεται.
ΣΩ. ἐξ ἁπάντων ἄρα ἀπὸ Πρωταγόρου ἀρξαμένων ἀμφισβητήσεται, μᾶλλον δὲ ὑπό γε ἐκείνου ὁμολογήσεται, ὅταν τῷ τἀναντία λέγοντι συγχωρῇ ἀληθῆ αὐτὸν δοξάζειν,
171cÖyle değil mi?
Theodoros: Öyle.
Sokrates: O hâlde herkes ona itiraz ettiğine göre, Protagoras'ın Hakikat'i hiç kimse için doğru olmaz; ne bir başkası için ne de onun kendisi için.
Theodoros: Dostumu fazla hırpalıyoruz, Sokrates.
Sokrates: Ama dostum, bu koşuda doğruyu ıskalayıp geçmediğimiz de belli değil. Kaldı ki o bizden yaşlı olduğuna göre bizden bilge olması da beklenir.
τότε καὶ ὁ Πρωταγόρας αὐτὸς συγχωρήσεται μήτε κύνα μήτε τὸν ἐπιτυχόντα ἄνθρωπον μέτρον εἶναι μηδὲ περὶ ἑνὸς οὗ ἂν μὴ μάθῃ. οὐχ οὕτως;
ΘΕΟ. οὕτως.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐπειδὴ ἀμφισβητεῖται ὑπὸ πάντων, οὐδενὶ ἂν εἴη ἡ Πρωταγόρου Ἀλήθεια ἀληθής, οὔτε τινὶ ἄλλῳ οὔτʼ αὐτῷ ἐκείνῳ.
ΘΕΟ. ἄγαν, ὦ Σώκρατες, τὸν ἑταῖρόν μου καταθέομεν.
ΣΩ. ἀλλά τοι, ὦ φίλε, ἄδηλον εἰ καὶ παραθέομεν τὸ ὀρθόν. εἰκός γε ἄρα ἐκεῖνον πρεσβύτερον ὄντα σοφώτερον
171dŞu anda tam buradan, yerin altından boynuna kadar başını çıkarsa, muhtemelen beni saçmaladığım, seni de bunları kabul ettiğin için uzun uzun azarlar, sonra yine dalıp koşarak giderdi. Ama sanırım biz kendimizi neysek öyle kullanmak ve her zaman bize doğru görüneni söylemek zorundayız. Şimdi de şunu, yani birinin ötekinden daha bilge, ama daha cahil de olabileceğini, herkesin kabul edeceğini söylemeyelim mi?
Theodoros: Bana kalırsa öyle.
Sokrates: Peki, söz en sağlam olarak, Protagoras'ı savunurken taslağını çizdiğimiz şu noktada durmaz mı? Çoğu şey, her birine nasıl görünüyorsa onun için öyledir: sıcak, kuru, tatlı ve bu türden her şey. Ama Protagoras birinin ötekinden üstün olduğunu bir yerde teslim edecekse, bunu sağlıklı ve hastalıklı olan konusunda kabul eder: Her kadıncağız, her çocuk, hatta her hayvan kendisi için neyin sağlıklı olduğunu bilip kendini iyileştirmeye yetkin değildir; eğer bir yerde varsa, birinin ötekinden üstün olduğu yer tam da burasıdır.
ἡμῶν εἶναι· καὶ εἰ αὐτίκα ἐντεῦθεν ἀνακύψειε μέχρι τοῦ αὐχένος, πολλὰ ἂν ἐμέ τε ἐλέγξας ληροῦντα, ὡς τὸ εἰκός, καὶ σὲ ὁμολογοῦντα, καταδὺς ἂν οἴχοιτο ἀποτρέχων. ἀλλʼ ἡμῖν ἀνάγκη οἶμαι χρῆσθαι ἡμῖν αὐτοῖς ὁποῖοί τινές ἐσμεν, καὶ τὰ δοκοῦντα ἀεὶ ταῦτα λέγειν. καὶ δῆτα καὶ νῦν ἄλλο τι φῶμεν ὁμολογεῖν ἂν τοῦτό γε ὁντινοῦν, τὸ εἶναι σοφώτερον ἕτερον ἑτέρου, εἶναι δὲ καὶ ἀμαθέστερον;
ΘΕΟ. ἐμοὶ γοῦν δοκεῖ.
ΣΩ. ἦ καὶ ταύτῃ ἂν μάλιστα ἵστασθαι τὸν λόγον, ᾗ
171eTheodoros: Bence de öyle.
ἡμεῖς ὑπεγράψαμεν βοηθοῦντες Πρωταγόρᾳ, ὡς τὰ μὲν πολλὰ ᾗ δοκεῖ, ταύτῃ καὶ ἔστιν ἑκάστῳ, θερμά, ξηρά, γλυκέα, πάντα ὅσα τοῦ τύπου τούτου· εἰ δέ που ἔν τισι συγχωρήσεται διαφέρειν ἄλλον ἄλλου, περὶ τὰ ὑγιεινὰ καὶ νοσώδη ἐθελῆσαι ἂν φάναι μὴ πᾶν γύναιον καὶ παιδίον, καὶ θηρίον δέ, ἱκανὸν εἶναι ἰᾶσθαι αὑτὸ γιγνῶσκον ἑαυτῷ τὸ ὑγιεινόν, ἀλλὰ ἐνταῦθα δὴ ἄλλον ἄλλου διαφέρειν, εἴπερ που;
ΘΕΟ. ἔμοιγε δοκεῖ οὕτως.
172aSokrates: Şehrin işlerinde de öyle değil mi? Güzel ve çirkin, adil ve adil olmayan, dindarca olan ve olmayan konusunda her şehir neyi doğru sanıp kendisi için kanun olarak koyarsa, o şey hakikatte de o şehir için öyledir; bu konularda ne bir kişi bir kişiden ne bir şehir bir şehirden daha bilgedir. Ama kendisi için faydalı olanı ya da olmayanı koymaya gelince, Protagoras, eğer bir yerde varsa, burada bir danışmanın bir danışmandan, bir şehrin bir kanaatinin başka bir kanaatinden hakikat bakımından üstün olduğunu yine kabul edecek. Bir şehrin kendisi için faydalı sanıp koyduğu şeyin mutlaka ona fayda getireceğini söylemeye pek cesaret edemeyecektir.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ περὶ πολιτικῶν, καλὰ μὲν καὶ αἰσχρὰ καὶ δίκαια καὶ ἄδικα καὶ ὅσια καὶ μή, οἷα ἂν ἑκάστη πόλις οἰηθεῖσα θῆται νόμιμα αὑτῇ, ταῦτα καὶ εἶναι τῇ ἀληθείᾳ ἑκάστῃ, καὶ ἐν τούτοις μὲν οὐδὲν σοφώτερον οὔτε ἰδιώτην ἰδιώτου οὔτε πόλιν πόλεως εἶναι· ἐν δὲ τῷ συμφέροντα ἑαυτῇ ἢ μὴ συμφέροντα τίθεσθαι, ἐνταῦθʼ, εἴπερ που, αὖ ὁμολογήσει σύμβουλόν τε συμβούλου διαφέρειν καὶ πόλεως δόξαν ἑτέραν ἑτέρας πρὸς ἀλήθειαν, καὶ οὐκ ἂν πάνυ τολμήσειε
172bAma benim sözünü ettiğim alanda, adil ve adil olmayan, dindarca olan ve olmayan şeylerde, bunların hiçbirinin tabiatça kendine ait bir ousia'sı olmadığını ısrarla savunmak isterler; onlara göre ortaklaşa öyle sanılan şey, sanıldığı anda ve sanıldığı sürece doğru olur. Protagoras'ın sözünü bütünüyle benimsemeyenler bile bilgeliği aşağı yukarı bu yönde götürürler. Ama, Theodoros, bir sözün içinden bir söz, küçüğünün içinden daha büyüğü çıkıp bizi yakalıyor.
φῆσαι, ἃ ἂν θῆται πόλις συμφέροντα οἰηθεῖσα αὑτῇ, παντὸς μᾶλλον ταῦτα καὶ συνοίσειν· ἀλλʼ ἐκεῖ οὗ λέγω, ἐν τοῖς δικαίοις καὶ ἀδίκοις καὶ ὁσίοις καὶ ἀνοσίοις, ἐθέλουσιν ἰσχυρίζεσθαι ὡς οὐκ ἔστι φύσει αὐτῶν οὐδὲν οὐσίαν ἑαυτοῦ ἔχον, ἀλλὰ τὸ κοινῇ δόξαν τοῦτο γίγνεται ἀληθὲς τότε, ὅταν δόξῃ καὶ ὅσον ἂν δοκῇ χρόνον. καὶ ὅσοι γε ἂν μὴ παντάπασι τὸν Πρωταγόρου λόγον λέγωσιν, ὧδέ πως τὴν σοφίαν ἄγουσι. λόγος δὲ ἡμᾶς, ὦ Θεόδωρε, ἐκ λόγου μείζων ἐξ ἐλάττονος
172cTheodoros: Vaktimiz bol değil mi, Sokrates?
Sokrates: Öyle görünüyor. Daha önce de sık sık fark ettim, değerli dostum, şimdi de fark ediyorum: Felsefeyle uzun zaman geçirmiş olanların mahkemeye çıktıklarında gülünç hatipler gibi görünmeleri ne kadar doğal.
Theodoros: Ne demek istiyorsun?
Sokrates: Gençliklerinden beri mahkemelerde ve bu türden yerlerde sürtünüp duranlar, felsefe ve bu tür bir uğraş içinde yetişmiş olanların yanında, özgür insanların yanındaki köleler gibi yetişmiş görünüyorlar.
καταλαμβάνει.
ΘΕΟ. οὐκοῦν σχολὴν ἄγομεν, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. φαινόμεθα. καὶ πολλάκις μέν γε δή, ὦ δαιμόνιε, καὶ ἄλλοτε κατενόησα, ἀτὰρ καὶ νῦν, ὡς εἰκότως οἱ ἐν ταῖς φιλοσοφίαις πολὺν χρόνον διατρίψαντες εἰς τὰ δικαστήρια ἰόντες γελοῖοι φαίνονται ῥήτορες.
ΘΕΟ. πῶς δὴ οὖν λέγεις;
ΣΩ. κινδυνεύουσιν οἱ ἐν δικαστηρίοις καὶ τοῖς τοιούτοις ἐκ νέων κυλινδούμενοι πρὸς τοὺς ἐν φιλοσοφίᾳ καὶ τῇ
172dTheodoros: Ne bakımdan?
Sokrates: Şu bakımdan: Birincilerin her zaman senin söylediğin şey, yani boş vakti vardır; konuşmalarını barış içinde, vakit bolluğu içinde yaparlar. Şu anda bizim bir sözden ötekine üçüncü kez geçmemiz gibi, onlar da, yeni gelen söz kendilerine eldekinden daha hoş gelirse, bizim gibi yaparlar; uzun ya da kısa konuşmayı hiç dert etmezler, yeter ki var olana ulaşsınlar. Ötekiler ise her zaman sıkışık konuşurlar, çünkü su saatinden akan su onları acele ettirir; istedikleri konuda konuşmalarına da imkân yoktur. Hasım, zorlayıcı gücü elinde, başlarında durur; bir de yanlarında, dışına çıkılmaması gereken maddelerin okunduğu dava dilekçesi [yeminli beyan dedikleri].
τοιᾷδε διατριβῇ τεθραμμένους ὡς οἰκέται πρὸς ἐλευθέρους τεθράφθαι.
ΘΕΟ. πῇ δή;
ΣΩ. ἧι τοῖς μὲν τοῦτο ὃ σὺ εἶπες ἀεὶ πάρεστι, σχολή, καὶ τοὺς λόγους ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ σχολῆς ποιοῦνται· ὥσπερ ἡμεῖς νυνὶ τρίτον ἤδη λόγον ἐκ λόγου μεταλαμβάνομεν, οὕτω κἀκεῖνοι, ἐὰν αὐτοὺς ὁ ἐπελθὼν τοῦ προκειμένου μᾶλλον καθάπερ ἡμᾶς ἀρέσῃ· καὶ διὰ μακρῶν ἢ βραχέων μέλει οὐδὲν λέγειν, ἂν μόνον τύχωσι τοῦ ὄντος· οἱ δὲ ἐν ἀσχολίᾳ
172eKonuşmalar da her zaman, kararı elinde tutup oturan efendinin önünde, bir köle arkadaşı hakkında yapılır. Mücadeleler hiçbir zaman gelişigüzel bir konuda değil, her zaman konuşanın kendisi hakkındadır; çoğu zaman da yarış onun canı üzerinedir.
τε ἀεὶ λέγουσι—κατεπείγει γὰρ ὕδωρ ῥέον—καὶ οὐκ ἐγχωρεῖ περὶ οὗ ἂν ἐπιθυμήσωσι τοὺς λόγους ποιεῖσθαι, ἀλλʼ ἀνάγκην ἔχων ὁ ἀντίδικος ἐφέστηκεν καὶ ὑπογραφὴν παραναγιγνωσκομένην ὧν ἐκτὸς οὐ ῥητέον [ἣν ἀντωμοσίαν καλοῦσιν]· οἱ δὲ λόγοι ἀεὶ περὶ ὁμοδούλου πρὸς δεσπότην καθήμενον, ἐν χειρί τινα δίκην ἔχοντα, καὶ οἱ ἀγῶνες οὐδέποτε τὴν ἄλλως ἀλλʼ ἀεὶ τὴν περὶ αὐτοῦ, πολλάκις δὲ καὶ περὶ ψυχῆς
173aBütün bunların sonucunda gergin ve keskin olurlar; efendiye sözle yaltaklanmayı, davranışla gönlünü kazanmayı bilirler, ama psykhē'leri küçük ve eğridir. Çünkü gençlikten beri süren kölelik onlardan büyümeyi, dürüstlüğü ve özgür insana yaraşan tavrı almış, onları eğri işler yapmaya zorlamış, henüz körpe olan psykhē'lerine büyük tehlikeler ve korkular yüklemiştir. Bunları adil ve doğru olandan ayrılmadan taşıyamadıkları için hemen yalana ve birbirlerine haksızlıkla karşılık vermeye yönelirler; çok kez bükülüp kırılırlar. Sonunda düşüncelerinde sağlam hiçbir yan kalmadan delikanlılıktan erkekliğe geçerler; kendi sandıklarına göre de usta ve bilge olmuşlardır.
ὁ δρόμος· ὥστʼ ἐξ ἁπάντων τούτων ἔντονοι καὶ δριμεῖς γίγνονται, ἐπιστάμενοι τὸν δεσπότην λόγῳ τε θωπεῦσαι καὶ ἔργῳ ὑπελθεῖν, σμικροὶ δὲ καὶ οὐκ ὀρθοὶ τὰς ψυχάς.
ΣΩ. τὴν γὰρ αὔξην καὶ τὸ εὐθύ τε καὶ τὸ ἐλευθέριον ἡ ἐκ νέων δουλεία ἀφῄρηται, ἀναγκάζουσα πράττειν σκολιά, μεγάλους κινδύνους καὶ φόβους ἔτι ἁπαλαῖς ψυχαῖς ἐπιβάλλουσα, οὓς οὐ δυνάμενοι μετὰ τοῦ δικαίου καὶ ἀληθοῦς ὑποφέρειν, εὐθὺς ἐπὶ τὸ ψεῦδός τε καὶ τὸ ἀλλήλους ἀνταδικεῖν τρεπόμενοι
173bBunlar işte böyledir, Theodoros. Peki, bizim korodakileri anlatalım mı, yoksa onları bırakıp yeniden söze mi dönelim ki, az önce dediğimiz gibi, sözden söze geçme serbestliğimizi fazla kötüye kullanmayalım?
Theodoros: Asla, Sokrates; anlatalım. Çünkü şunu çok güzel söyledin: Böyle bir koroda yer alan bizler sözlerin hizmetkârı değiliz, sözler bizim hizmetkârlarımız gibidir; her biri, bize ne zaman uygun gelirse o zaman tamamlanmayı bekler. Başımızda, şairlerin başında olduğu gibi, bizi eleştirip bize hükmedecek ne bir yargıç ne bir seyirci var.
πολλὰ κάμπτονται καὶ συγκλῶνται, ὥσθʼ ὑγιὲς οὐδὲν ἔχοντες τῆς διανοίας εἰς ἄνδρας ἐκ μειρακίων τελευτῶσι, δεινοί τε καὶ σοφοὶ γεγονότες, ὡς οἴονται. καὶ οὗτοι μὲν δὴ τοιοῦτοι, ὦ Θεόδωρε· τοὺς δὲ τοῦ ἡμετέρου χοροῦ πότερον βούλει διελθόντες ἢ ἐάσαντες πάλιν ἐπὶ τὸν λόγον τρεπώμεθα, ἵνα μὴ καί, ὃ νυνδὴ ἐλέγομεν, λίαν πολὺ τῇ ἐλευθερίᾳ καὶ μεταλήψει τῶν λόγων καταχρώμεθα;
ΘΕΟ. μηδαμῶς, ὦ Σώκρατες, ἀλλὰ διελθόντες. πάνυ
173cSokrates: O hâlde, madem sen böyle istiyorsun, anlaşılan koronun önde gelenlerinden söz edelim; felsefeyle baştan savma uğraşanlardan ne diye söz edelim ki? Bunlar gençliklerinden beri, önce, çarşıya giden yolu bilmezler; mahkemenin, meclis binasının ya da şehrin başka bir ortak toplantı yerinin nerede olduğunu da bilmezler.
γὰρ εὖ τοῦτο εἴρηκας, ὅτι οὐχ ἡμεῖς οἱ ἐν τῷ τοιῷδε χορεύοντες τῶν λόγων ὑπηρέται, ἀλλʼ οἱ λόγοι ἡμέτεροι ὥσπερ οἰκέται, καὶ ἕκαστος αὐτῶν περιμένει ἀποτελεσθῆναι ὅταν ἡμῖν δοκῇ· οὔτε γὰρ δικαστὴς οὔτε θεατὴς ὥσπερ ποιηταῖς ἐπιτιμήσων τε καὶ ἄρξων ἐπιστατεῖ παρʼ ἡμῖν.
ΣΩ. λέγωμεν δή, ὡς ἔοικεν, ἐπεὶ σοί γε δοκεῖ, περὶ τῶν κορυφαίων· τί γὰρ ἄν τις τούς γε φαύλως διατρίβοντας ἐν φιλοσοφίᾳ λέγοι; οὗτοι δέ που ἐκ νέων πρῶτον μὲν εἰς
173dSöylenmiş ya da yazılmış kanunları ve kararnameleri ne görürler ne duyarlar. Siyasi kulüplerin makam peşindeki çekişmeleri, toplantılar, ziyafetler, flütçü kızlarla âlemler, bunlara katılmak rüyalarında bile akıllarına gelmez. Şehirde birinin iyi mi kötü mü bir soydan geldiği, ya da birine erkek ya da kadın atalarından bir kusur geçip geçmediği, ona denizde kaç kova su olduğundan daha da meçhuldür.
ἀγορὰν οὐκ ἴσασι τὴν ὁδόν, οὐδὲ ὅπου δικαστήριον ἢ βουλευτήριον ἤ τι κοινὸν ἄλλο τῆς πόλεως συνέδριον· νόμους δὲ καὶ ψηφίσματα λεγόμενα ἢ γεγραμμένα οὔτε ὁρῶσιν οὔτε ἀκούουσι· σπουδαὶ δὲ ἑταιριῶν ἐπʼ ἀρχὰς καὶ σύνοδοι καὶ δεῖπνα καὶ σὺν αὐλητρίσι κῶμοι, οὐδὲ ὄναρ πράττειν προσίσταται αὐτοῖς. εὖ δὲ ἢ κακῶς τις γέγονεν ἐν πόλει, ἤ τί τῳ κακόν ἐστιν ἐκ προγόνων γεγονὸς ἢ πρὸς ἀνδρῶν ἢ γυναικῶν, μᾶλλον αὐτὸν λέληθεν ἢ οἱ τῆς θαλάττης λεγόμενοι
173eÜstelik bütün bunları bilmediğini bile bilmez. Çünkü bunlardan ün kazanmak için uzak duruyor değildir; gerçekte şehirde yalnız bedeni bulunur ve yaşar. Düşüncesi ise bütün bunları küçük ve hiç sayıp küçümseyerek, Pindaros'un deyişiyle her yöne uçar: "Yerin altında" olanı ve yeryüzünün düzlüklerini ölçer, "göğün üstünde" yıldızları gözler, var olan her şeyin bir bütün olarak tabiatını her yönden araştırır; yakınındaki hiçbir şeye tenezzül etmez.
χόες. καὶ ταῦτα πάντʼ οὐδʼ ὅτι οὐκ οἶδεν, οἶδεν· οὐδὲ γὰρ αὐτῶν ἀπέχεται τοῦ εὐδοκιμεῖν χάριν, ἀλλὰ τῷ ὄντι τὸ σῶμα μόνον ἐν τῇ πόλει κεῖται αὐτοῦ καὶ ἐπιδημεῖ, ἡ δὲ διάνοια, ταῦτα πάντα ἡγησαμένη σμικρὰ καὶ οὐδέν, ἀτιμάσασα πανταχῇ πέτεται κατὰ Πίνδαρον τᾶς τε γᾶς ὑπένερθε καὶ τὰ ἐπίπεδα γεωμετροῦσα, οὐρανοῦ θʼ ὕπερ ἀστρονομοῦσα,
174aTheodoros: Ne demek istiyorsun, Sokrates?
Sokrates: Thales'in başına geleni anlatayım, Theodoros: Anlatıldığına göre yıldızları incelerken gözü yukarıda bir kuyuya düşmüş; Trakyalı, nüktedan ve hoş bir hizmetçi kız da onunla alay edip gökteki şeyleri bilmeye can atarken önündekini, ayağının dibindekini fark etmediğini söylemiş. Aynı alay, ömrünü felsefeyle geçiren herkes için geçerlidir.
καὶ πᾶσαν πάντῃ φύσιν ἐρευνωμένη τῶν ὄντων ἑκάστου ὅλου, εἰς τῶν ἐγγὺς οὐδὲν αὑτὴν συγκαθιεῖσα.
ΘΕΟ. πῶς τοῦτο λέγεις, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. ὥσπερ καὶ Θαλῆν ἀστρονομοῦντα, ὦ Θεόδωρε, καὶ ἄνω βλέποντα, πεσόντα εἰς φρέαρ, Θρᾷττά τις ἐμμελὴς καὶ χαρίεσσα θεραπαινὶς ἀποσκῶψαι λέγεται ὡς τὰ μὲν ἐν οὐρανῷ προθυμοῖτο εἰδέναι, τὰ δʼ ἔμπροσθεν αὐτοῦ καὶ παρὰ πόδας λανθάνοι αὐτόν. ταὐτὸν δὲ ἀρκεῖ σκῶμμα ἐπὶ πάντας
174bÇünkü gerçekten de böyle biri yakınındakinin, komşusunun ne yaptığını bilmez; hatta onun insan mı yoksa başka bir yaratık mı olduğunu bile neredeyse bilmez. Ama insanın ne olduğunu, böyle bir tabiata öteki varlıklardan farklı olarak neyi yapmanın ya da neye uğramanın yaraştığını araştırır, bunu incelemek için zahmete katlanır. Anlıyorsun, değil mi, Theodoros?
Theodoros: Anlıyorum; doğru da söylüyorsun.
Sokrates: İşte bu yüzden, dostum, böyle biri, başta da söylediğim gibi, kimseyle ister özel ister kamusal olarak bir araya gelsin, mahkemede ya da başka bir yerde ayağının dibindeki ve gözünün önündeki şeyler hakkında konuşmak zorunda kaldığında, yalnız Trakyalı kızları değil, bütün kalabalığı da güldürür. Tecrübesizlikten kuyulara ve her türlü çaresizliğe düşer; hâlindeki beceriksizlik korkunçtur ve ona ahmak damgası vurdurur.
ὅσοι ἐν φιλοσοφίᾳ διάγουσι. τῷ γὰρ ὄντι τὸν τοιοῦτον ὁ μὲν πλησίον καὶ ὁ γείτων λέληθεν, οὐ μόνον ὅτι πράττει, ἀλλʼ ὀλίγου καὶ εἰ ἄνθρωπός ἐστιν ἤ τι ἄλλο θρέμμα· τί δέ ποτʼ ἐστὶν ἄνθρωπος καὶ τί τῇ τοιαύτῃ φύσει προσήκει διάφορον τῶν ἄλλων ποιεῖν ἢ πάσχειν, ζητεῖ τε καὶ πράγματʼ ἔχει διερευνώμενος. μανθάνεις γάρ που, ὦ Θεόδωρε· ἢ οὔ;
ΘΕΟ. ἔγωγε· καὶ ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. τοιγάρτοι, ὦ φίλε, ἰδίᾳ τε συγγιγνόμενος ὁ τοιοῦτος
174cSövüşmelerde kimseye sövecek kendine ait bir şeyi yoktur, çünkü bunlara hiç kafa yormadığı için kimsenin hiçbir kusurunu bilmez; ne diyeceğini bilemediği için de gülünç görünür.
ἑκάστῳ καὶ δημοσίᾳ, ὅπερ ἀρχόμενος ἔλεγον, ὅταν ἐν δικαστηρίῳ ἤ που ἄλλοθι ἀναγκασθῇ περὶ τῶν παρὰ πόδας καὶ τῶν ἐν ὀφθαλμοῖς διαλέγεσθαι, γέλωτα παρέχει οὐ μόνον Θρᾴτταις ἀλλὰ καὶ τῷ ἄλλῳ ὄχλῳ, εἰς φρέατά τε καὶ πᾶσαν ἀπορίαν ἐμπίπτων ὑπὸ ἀπειρίας, καὶ ἡ ἀσχημοσύνη δεινή, δόξαν ἀβελτερίας παρεχομένη· ἔν τε γὰρ ταῖς λοιδορίαις ἴδιον ἔχει οὐδὲν οὐδένα λοιδορεῖν, ἅτʼ οὐκ εἰδὼς κακὸν οὐδὲν οὐδενὸς ἐκ τοῦ μὴ μεμελετηκέναι· ἀπορῶν
174dÖvgülerde ve başkalarının böbürlenmelerinde de, yapmacıksız, gerçekten güldüğü açıkça görüldüğü için aptal sanılır. Bir tirana ya da krala övgüler düzüldüğünü duyduğunda, bir çobanın, mesela bir domuz çobanının, koyun çobanının ya da sığırtmacın çok süt sağdığı için mesut sayıldığını dinliyormuş gibi olur. Yalnız, bu krallar ötekilerden daha huysuz ve daha sinsi bir hayvan güdüp sağarlar diye düşünür. Böyle bir adamın, işten başını kaldıramadığı için, çobanlardan hiç aşağı kalmayacak kadar kaba ve terbiyesiz olması da kaçınılmazdır: Dağdaki ağıl gibi, onun da dört bir yanı surla çevrilidir.
οὖν γελοῖος φαίνεται. ἔν τε τοῖς ἐπαίνοις καὶ ταῖς τῶν ἄλλων μεγαλαυχίαις οὐ προσποιήτως ἀλλὰ τῷ ὄντι γελῶν ἔνδηλος γιγνόμενος ληρώδης δοκεῖ εἶναι. τύραννόν τε γὰρ ἢ βασιλέα ἐγκωμιαζόμενον, ἕνα τῶν νομέων, οἷον συβώτην ἢ ποιμένα ἤ τινα βουκόλον, ἡγεῖται ἀκούειν εὐδαιμονιζόμενον πολὺ βδάλλοντα· δυσκολώτερον δὲ ἐκείνων ζῷον καὶ ἐπιβουλότερον ποιμαίνειν τε καὶ βδάλλειν νομίζει αὐτούς, ἄγροικον δὲ καὶ ἀπαίδευτον ὑπὸ ἀσχολίας οὐδὲν ἧττον τῶν
174eBiri on bin dönüm ya da daha fazla toprağı olduğu için şaşılacak büyüklükte bir mülke sahip diye anıldığında, bütün yeryüzüne bakmaya alışkın olduğu için bu ona pek küçük bir şey gibi gelir. Soylar övülüp de biri yedi zengin dedesini sayabildiği için soylu sayıldığında, bu övgüyü bakışı bütünüyle kör ve dar insanlara yakıştırır. Bu insanlar terbiyesizlikten hiçbir zaman bütüne bakamaz, şunu da hesaplayamazlar: Herkesin sayısız on binlerce dedesi ve atası olmuştur; kim olursa olsun, bunlar arasında binlerce zengin ve dilenci, kral ve köle, barbar ve Helen bulunmuştur.
νομέων τὸν τοιοῦτον ἀναγκαῖον γίγνεσθαι, σηκὸν ἐν ὄρει τὸ τεῖχος περιβεβλημένον. γῆς δὲ ὅταν μυρία πλέθρα ἢ ἔτι πλείω ἀκούσῃ ὥς τις ἄρα κεκτημένος θαυμαστὰ πλήθει κέκτηται, πάνσμικρα δοκεῖ ἀκούειν εἰς ἅπασαν εἰωθὼς τὴν γῆν βλέπειν.
ΣΩ. τὰ δὲ δὴ γένη ὑμνούντων, ὡς γενναῖός τις ἑπτὰ πάππους πλουσίους ἔχων ἀποφῆναι, παντάπασιν ἀμβλὺ καὶ ἐπὶ σμικρὸν ὁρώντων ἡγεῖται τὸν ἔπαινον, ὑπὸ
175aYirmi beş atalık bir soy kütüğüyle övünüp soylarını Amphitryon oğlu Herakles'e dayandıranların bu hesap küçüklüğü de ona tuhaf görünür. Amphitryon'dan geriye doğru yirmi beşinci atanın, talihi onu nasıl getirdiyse öyle biri olduğunu, ondan geriye doğru ellincinin de öyle olduğunu hesaplayamamalarına, akılsız bir psykhē'nin kibrinden kurtulamamalarına güler.
ἀπαιδευσίας οὐ δυναμένων εἰς τὸ πᾶν ἀεὶ βλέπειν οὐδὲ λογίζεσθαι ὅτι πάππων καὶ προγόνων μυριάδες ἑκάστῳ γεγόνασιν ἀναρίθμητοι, ἐν αἷς πλούσιοι καὶ πτωχοὶ καὶ βασιλῆς καὶ δοῦλοι βάρβαροί τε καὶ Ἕλληνες πολλάκις μυρίοι γεγόνασιν ὁτῳοῦν· ἀλλʼ ἐπὶ πέντε καὶ εἴκοσι καταλόγῳ προγόνων σεμνυνομένων καὶ ἀναφερόντων εἰς Ἡρακλέα τὸν Ἀμφιτρύωνος ἄτοπα αὐτῷ καταφαίνεται τῆς σμικρολογίας, ὅτι
175bBütün bu durumlarda böyle biri çokluğun alay konusu olur: Bir yandan, sanıldığına göre, kibirlidir, öte yandan ayağının dibindekini bilmez ve her işte ne yapacağını şaşırır.
Theodoros: Olup biteni tıpatıp anlatıyorsun, Sokrates.
Sokrates: Ama, dostum, böyle biri birini yukarıya çektiğinde, o kişi de "Ben sana ne haksızlık ediyorum, ya da sen bana?" sorusundan çıkıp adaletin ve haksızlığın kendisini incelemeye razı olduğunda, yani her birinin ne olduğunu, her şeyden ve birbirinden ne bakımdan ayrıldığını; ya da "Kral mesut mudur?", "Çok altını olan mesut mudur?" sorusundan çıkıp krallığı, genel olarak insanın saadetini ve sefaletini incelemeye razı olduğunda, yani bunların nasıl şeyler olduğunu, birini elde edip ötekinden kaçmanın insan tabiatına nasıl yaraştığını incelemeye: Bütün bunlar hakkında o psykhē'si küçük, keskin, dava ustası adamın hesap vermesi gerektiğinde bu sefer durum tersine döner. Yükseklerde asılı kalıp başı döner, havada asılıyken yukarıdan aşağı bakar, alışık olmadığı için şaşkına döner, çaresiz kalır, kekeler. Bu hâliyle Trakyalı kızları ya da başka bir terbiyesizi güldürmez, çünkü onlar farkına varmaz; ama köleler gibi değil, onların tersine yetişmiş herkesi güldürür.
δὲ ὁ ἀπʼ Ἀμφιτρύωνος εἰς τὸ ἄνω πεντεκαιεικοστὸς τοιοῦτος ἦν οἵα συνέβαινεν αὐτῷ τύχη, καὶ ὁ πεντηκοστὸς ἀπʼ αὐτοῦ, γελᾷ οὐ δυναμένων λογίζεσθαί τε καὶ χαυνότητα ἀνοήτου ψυχῆς ἀπαλλάττειν. ἐν ἅπασι δὴ τούτοις ὁ τοιοῦτος ὑπὸ τῶν πολλῶν καταγελᾶται, τὰ μὲν ὑπερηφάνως ἔχων, ὡς δοκεῖ, τὰ δʼ ἐν ποσὶν ἀγνοῶν τε καὶ ἐν ἑκάστοις ἀπορῶν.
ΘΕΟ. παντάπασι τὰ γιγνόμενα λέγεις, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ὅταν δέ γέ τινα αὐτός, ὦ φίλε, ἑλκύσῃ ἄνω, καὶ
ἐθελήσῃ τις αὐτῷ ἐκβῆναι ἐκ τοῦ τί ἐγὼ σὲ ἀδικῶ ἢ σὺ ἐμέ; εἰς σκέψιν αὐτῆς δικαιοσύνης τε καὶ ἀδικίας, τί τε ἑκάτερον αὐτοῖν καὶ τί τῶν πάντων ἢ ἀλλήλων διαφέρετον, ἢ ἐκ τοῦ εἰ βασιλεὺς εὐδαίμων, κεκτημένος τʼ αὖ χρυσίον, βασιλείας πέρι καὶ ἀνθρωπίνης ὅλως εὐδαιμονίας καὶ ἀθλιότητος ἐπὶ σκέψιν, ποίω τέ τινε ἐστὸν καὶ τίνα τρόπον ἀνθρώπου φύσει προσήκει τὸ μὲν κτήσασθαι αὐτοῖν, τὸ δὲ ἀποφυγεῖν—περὶ τούτων ἁπάντων ὅταν αὖ δέῃ λόγον
175dİşte, Theodoros, ikisinin tarzı budur. Biri, gerçekten özgürlük ve boş vakit içinde yetişmiş olanınki, senin filozof dediğin kişininki: Köle işlerine düştüğünde, mesela yatak denkini bağlamayı, yemeği çeşnilendirmeyi ya da tatlı dille yaltaklanmayı bilmediğinde saf ve hiçbir işe yaramaz görünmesi ayıplanmaz. Öteki ise bütün bu işleri çabuk ve becerikli bir şekilde görebilen, ama cübbesini özgür bir insan gibi zarafetle omzuna atmayı, sözlerin ahengini yakalayıp tanrıların ve mesut insanların [hakiki] hayatını layıkıyla övmeyi bilmeyen kişinin tarzıdır.
διδόναι τὸν σμικρὸν ἐκεῖνον τὴν ψυχὴν καὶ δριμὺν καὶ δικανικόν, πάλιν αὖ τὰ ἀντίστροφα ἀποδίδωσιν· εἰλιγγιῶν τε ἀπὸ ὑψηλοῦ κρεμασθεὶς καὶ βλέπων μετέωρος ἄνωθεν ὑπὸ ἀηθείας ἀδημονῶν τε καὶ ἀπορῶν καὶ βατταρίζων γέλωτα Θρᾴτταις μὲν οὐ παρέχει οὐδʼ ἄλλῳ ἀπαιδεύτῳ οὐδενί, οὐ γὰρ αἰσθάνονται, τοῖς δʼ ἐναντίως ἢ ὡς ἀνδραπόδοις τραφεῖσι πᾶσιν. οὗτος δὴ ἑκατέρου τρόπος, ὦ Θεόδωρε, ὁ
μὲν τῷ ὄντι ἐν ἐλευθερίᾳ τε καὶ σχολῇ τεθραμμένου, ὃν δὴ φιλόσοφον καλεῖς, ᾧ ἀνεμέσητον εὐήθει δοκεῖν καὶ οὐδενὶ εἶναι ὅταν εἰς δουλικὰ ἐμπέσῃ διακονήματα, οἷον στρωματόδεσμον μὴ ἐπισταμένου συσκευάσασθαι μηδὲ ὄψον ἡδῦναι ἢ θῶπας λόγους· ὁ δʼ αὖ τὰ μὲν τοιαῦτα πάντα δυναμένου τορῶς τε καὶ ὀξέως διακονεῖν, ἀναβάλλεσθαι δὲ οὐκ ἐπισταμένου ἐπιδέξια ἐλευθερίως οὐδέ γʼ ἁρμονίαν λόγων
176aTheodoros: Söylediklerine herkesi benim gibi inandırabilsen, Sokrates, insanlar arasında barış daha çok, kötülük daha az olurdu.
Sokrates: Ama kötülüklerin yok olması mümkün değil, Theodoros —çünkü iyinin daima kendine zıt bir şeyi olması zorunludur—; tanrıların arasında yer tutmaları da mümkün değil. Zorunlu olarak ölümlü tabiatın ve bu dünyanın etrafında dolaşırlar. Bu yüzden buradan oraya bir an önce kaçmaya çalışmak gerekir.
λαβόντος ὀρθῶς ὑμνῆσαι θεῶν τε καὶ ἀνδρῶν εὐδαιμόνων βίον [ἀληθῆ].
ΘΕΟ. εἰ πάντας, ὦ Σώκρατες, πείθοις ἃ λέγεις ὥσπερ ἐμέ, πλείων ἂν εἰρήνη καὶ κακὰ ἐλάττω κατʼ ἀνθρώπους εἴη.
ΣΩ. ἀλλʼ οὔτʼ ἀπολέσθαι τὰ κακὰ δυνατόν, ὦ Θεόδωρε— ὑπεναντίον γάρ τι τῷ ἀγαθῷ ἀεὶ εἶναι ἀνάγκη—οὔτʼ ἐν θεοῖς αὐτὰ ἱδρῦσθαι, τὴν δὲ θνητὴν φύσιν καὶ τόνδε τὸν τόπον περιπολεῖ ἐξ ἀνάγκης. διὸ καὶ πειρᾶσθαι χρὴ ἐνθένδε
176bKaçmak ise elden geldiğince tanrıya benzemektir; benzemek de phronēsis ile birlikte adil ve dindar olmaktır. Ama, değerli dostum, insanları şuna inandırmak hiç de kolay değil: Çoğunluk kötülükten kaçmak, aretē'nin peşinden gitmek gerektiğini söylerken birine özen gösterip ötekine göstermemenin sebebini kötü değil iyi görünmek diye açıklar; ama asıl sebep bu değildir. Bana kalırsa bu, kocakarı masalı denen şeyin ta kendisidir. Gerçeği ise şöyle söyleyelim: Tanrı hiçbir yönden, hiçbir surette adaletsiz değildir; tersine olabildiğince adildir ve ona, aramızdan olabildiğince adil olandan daha çok benzeyen hiçbir şey yoktur.
ἐκεῖσε φεύγειν ὅτι τάχιστα. φυγὴ δὲ ὁμοίωσις θεῷ κατὰ τὸ δυνατόν· ὁμοίωσις δὲ δίκαιον καὶ ὅσιον μετὰ φρονήσεως γενέσθαι. ἀλλὰ γάρ, ὦ ἄριστε, οὐ πάνυ τι ῥᾴδιον πεῖσαι ὡς ἄρα οὐχ ὧν ἕνεκα οἱ πολλοί φασι δεῖν πονηρίαν μὲν φεύγειν, ἀρετὴν δὲ διώκειν, τούτων χάριν τὸ μὲν ἐπιτηδευτέον, τὸ δʼ οὔ, ἵνα δὴ μὴ κακὸς καὶ ἵνα ἀγαθὸς δοκῇ εἶναι· ταῦτα μὲν γάρ ἐστιν ὁ λεγόμενος γραῶν ὕθλος, ὡς ἐμοὶ φαίνεται· τὸ δὲ ἀληθὲς ὧδε λέγωμεν. θεὸς οὐδαμῇ
176cBir insanın gerçek mahareti de, hiçliği ve yüreksizliği de buna bağlıdır. Çünkü bunu bilmek bilgelik ve gerçek aretē'dir; bilmemek ise cahillik ve apaçık kötülüktür. Maharet ve bilgelik gibi görünen öteki şeyler ise siyasi iktidarda ortaya çıktıklarında kaba saba, zanaatlarda ortaya çıktıklarında da basit el işçiliğidir.
οὐδαμῶς ἄδικος, ἀλλʼ ὡς οἷόν τε δικαιότατος, καὶ οὐκ ἔστιν αὐτῷ ὁμοιότερον οὐδὲν ἢ ὃς ἂν ἡμῶν αὖ γένηται ὅτι δικαιότατος. περὶ τοῦτο καὶ ἡ ὡς ἀληθῶς δεινότης ἀνδρὸς καὶ οὐδενία τε καὶ ἀνανδρία. ἡ μὲν γὰρ τούτου γνῶσις σοφία καὶ ἀρετὴ ἀληθινή, ἡ δὲ ἄγνοια ἀμαθία καὶ κακία ἐναργής· αἱ δʼ ἄλλαι δεινότητές τε δοκοῦσαι καὶ σοφίαι ἐν μὲν πολιτικαῖς δυναστείαις γιγνόμεναι φορτικαί, ἐν δὲ τέχναις
176dO hâlde haksızlık eden, dine aykırı sözler söyleyen ya da işler yapan birine yapılacak en iyi şey, kurnazlığı sayesinde becerikli biri olduğunu ona asla kabul etmemektir. Çünkü bu ayıplamayla övünürler; kendilerinin boş adamlar, "yeryüzüne yük" olmadıklarını, bir şehirde ayakta kalacak kimselerin nasıl olması gerekiyorsa öyle adamlar olduklarını duyduklarını sanırlar. Öyleyse gerçeği söylemek gerekir: Bu adamlar kendilerini sanmadıkları türden insanlardır, hem de öyle sanmadıkları için daha da çok öyledirler. Çünkü haksızlığın cezasını bilmiyorlar; oysa bilinmemesi en az caiz olan şey budur. Bu ceza, sandıkları gibi dayak ve ölüm değildir —bunlara bazen hiç haksızlık etmeyenler de uğrar—; kaçınılması imkânsız olan cezadır.
βάναυσοι. τῷ οὖν ἀδικοῦντι καὶ ἀνόσια λέγοντι ἢ πράττοντι μακρῷ ἄριστʼ ἔχει τὸ μὴ συγχωρεῖν δεινῷ ὑπὸ πανουργίας εἶναι· ἀγάλλονται γὰρ τῷ ὀνείδει καὶ οἴονται ἀκούειν ὅτι οὐ λῆροί εἰσι, γῆς ἄλλως ἄχθη, ἀλλʼ ἄνδρες οἵους δεῖ ἐν πόλει τοὺς σωθησομένους. λεκτέον οὖν τἀληθές, ὅτι τοσούτῳ μᾶλλόν εἰσιν οἷοι οὐκ οἴονται, ὅτι οὐχὶ οἴονται· ἀγνοοῦσι γὰρ ζημίαν ἀδικίας, ὃ δεῖ ἥκιστα ἀγνοεῖν. οὐ γάρ ἐστιν ἣν δοκοῦσιν, πληγαί τε καὶ θάνατοι, ὧν ἐνίοτε πάσχουσιν
176eTheodoros: Hangi cezayı kastediyorsun?
Sokrates: Dostum, gerçeklikte iki örnek durur: Biri ilahîdir ve en mesut olandır; öteki tanrısızdır ve en bedbaht olandır. Onlar ise bunun böyle olduğunu görmezler; budalalıkları ve akılsızlıklarının son derecesi yüzünden, haksız işleriyle bu örneklerden birine benzediklerini, ötekine ise benzemez hâle geldiklerini fark etmezler.
οὐδὲν ἀδικοῦντες, ἀλλὰ ἣν ἀδύνατον ἐκφυγεῖν.
ΘΕΟ. τίνα δὴ λέγεις;
ΣΩ. παραδειγμάτων, ὦ φίλε, ἐν τῷ ὄντι ἑστώτων, τοῦ μὲν θείου εὐδαιμονεστάτου, τοῦ δὲ ἀθέου ἀθλιωτάτου, οὐχ ὁρῶντες ὅτι οὕτως ἔχει, ὑπὸ ἠλιθιότητός τε καὶ τῆς ἐσχάτης
177aBunun cezasını da benzedikleri örneğe uygun bir hayat sürerek öderler. Onlara, bu maharetlerinden vazgeçmezlerse öldükten sonra kötülüklerden arınmış o yerin onları kabul etmeyeceğini, burada da hep kendilerine benzer bir yaşayış içinde, kötüler kötülerle bir arada kalacaklarını söylesek, kendileri usta ve kurnaz adamlar olduklarından, bütün bunları birkaç akılsızın lafı diye dinlerler.
Theodoros: Hem de nasıl, Sokrates.
ἀνοίας λανθάνουσι τῷ μὲν ὁμοιούμενοι διὰ τὰς ἀδίκους πράξεις, τῷ δὲ ἀνομοιούμενοι. οὗ δὴ τίνουσι δίκην ζῶντες τὸν εἰκότα βίον ᾧ ὁμοιοῦνται· ἐὰν δʼ εἴπωμεν ὅτι, ἂν μὴ ἀπαλλαγῶσι τῆς δεινότητος, καὶ τελευτήσαντας αὐτοὺς ἐκεῖνος μὲν ὁ τῶν κακῶν καθαρὸς τόπος οὐ δέξεται, ἐνθάδε δὲ τὴν αὑτοῖς ὁμοιότητα τῆς διαγωγῆς ἀεὶ ἕξουσι, κακοὶ κακοῖς συνόντες, ταῦτα δὴ καὶ παντάπασιν ὡς δεινοὶ καὶ πανοῦργοι ἀνοήτων τινῶν ἀκούσονται.
ΘΕΟ. καὶ μάλα δή, ὦ Σώκρατες.
177bSokrates: Biliyorum, dostum. Ama başlarına bir şey gelir: Ayıpladıkları şeyler hakkında baş başa hesap verip hesap sormaları gerektiğinde, uzun süre erkekçe dayanmaya ve korkakça kaçmamaya razı olurlarsa, işte o zaman, aziz dostum, tuhaf bir şekilde sonunda söylediklerinden kendileri de hoşnut kalmazlar; o meşhur hitabetleri de bir şekilde solup gider, öyle ki çocuklardan hiçbir farkları yokmuş gibi görünürler. Ama bunlar laf arasında söylenmiş şeyler olduğuna göre, onları bırakalım —yoksa durmadan üstümüze akan yeni sözler baştaki konuşmamızı gömecek— ve sen de istiyorsan öncekilere dönelim.
ΣΩ. οἶδά τοι, ὦ ἑταῖρε. ἓν μέντοι τι αὐτοῖς συμβέβηκεν· ὅταν ἰδίᾳ λόγον δέῃ δοῦναί τε καὶ δέξασθαι περὶ ὧν ψέγουσι, καὶ ἐθελήσωσιν ἀνδρικῶς πολὺν χρόνον ὑπομεῖναι καὶ μὴ ἀνάνδρως φυγεῖν, τότε ἀτόπως, ὦ δαιμόνιε, τελευτῶντες οὐκ ἀρέσκουσιν αὐτοὶ αὑτοῖς περὶ ὧν λέγουσι, καὶ ἡ ῥητορικὴ ἐκείνη πως ἀπομαραίνεται, ὥστε παίδων μηδὲν δοκεῖν διαφέρειν. περὶ μὲν οὖν τούτων, ἐπειδὴ καὶ πάρεργα τυγχάνει λεγόμενα, ἀποστῶμεν—εἰ δὲ μή, πλείω
177cTheodoros: Bu tür şeyleri dinlemek, Sokrates, bana hiç de daha az hoş gelmiyor; benim yaşımda birine takip etmesi daha kolay. Ama istiyorsan geri dönelim.
Sokrates: Galiba konuşmanın şu noktasındaydık: Varlığın (ousia) hareket hâlinde olduğunu ve herkese her an ne görünüyorsa, görünen kişi için onun öyle de olduğunu söyleyenlerden bahsediyorduk. Bunların başka konularda, en çok da adil olan şeyler hakkında ısrarla şunu savunmak isteyeceklerini söylemiştik: Bir şehir neyi doğru bulup kanun olarak koyarsa, o şey, yürürlükte kaldığı müddetçe, onu koyan şehir için gerçekten adildir. Ama iyi şeyler konusunda kimse artık, bir şehrin kendine faydalı sanarak koyduğu şeylerin yürürlükte kaldıkları müddetçe faydalı da olduklarını iddia etmeye cüret edecek kadar cesur değildir —meğer ki biri yalnız adından söz etsin.
ἀεὶ ἐπιρρέοντα καταχώσει ἡμῶν τὸν ἐξ ἀρχῆς λόγον—ἐπὶ δὲ τὰ ἔμπροσθεν ἴωμεν, εἰ καὶ σοὶ δοκεῖ.
ΘΕΟ. ἐμοὶ μὲν τὰ τοιαῦτα, ὦ Σώκρατες, οὐκ ἀηδέστερα ἀκούειν· ῥᾴω γὰρ τηλικῷδε ὄντι ἐπακολουθεῖν. εἰ μέντοι δοκεῖ, πάλιν ἐπανίωμεν.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐνταῦθά που ἦμεν τοῦ λόγου, ἐν ᾧ ἔφαμεν τοὺς τὴν φερομένην οὐσίαν λέγοντας, καὶ τὸ ἀεὶ δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ εἶναι τούτῳ ᾧ δοκεῖ, ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις ἐθέλειν διισχυρίζεσθαι καὶ οὐχ ἥκιστα περὶ τὰ δίκαια, ὡς
177dAma bu, söylediğimiz şeyle alay etmek olurdu herhalde. Öyle değil mi?
Theodoros: Elbette.
παντὸς μᾶλλον ἃ ἂν θῆται πόλις δόξαντα αὑτῇ, ταῦτα καὶ ἔστι δίκαια τῇ θεμένῃ, ἕωσπερ ἂν κέηται· περὶ δὲ τἀγαθὰ οὐδένα ἀνδρεῖον ἔθʼ οὕτως εἶναι ὥστε τολμᾶν διαμάχεσθαι ὅτι καὶ ἃ ἂν ὠφέλιμα οἰηθεῖσα πόλις ἑαυτῇ θῆται, καὶ ἔστι τοσοῦτον χρόνον ὅσον ἂν κέηται ὠφέλιμα, πλὴν εἴ τις τὸ ὄνομα λέγοι· τοῦτο δέ που σκῶμμʼ ἂν εἴη πρὸς ὃ λέγομεν. ἢ οὐχί;
ΘΕΟ. πάνυ γε.
177eSokrates: Evet, adı söylemesin; adlandırılan şeyin kendisine baksın.
Theodoros: Evet, söylemesin.
Sokrates: Bir şehir buna ne ad verirse versin, kanun koyarken hedeflediği şüphesiz budur; bütün kanunlarını da aklının ve gücünün yettiği kadar kendine en faydalı olacak şekilde koyar. Yoksa kanun koyarken başka bir şeye mi bakar?
ΣΩ. μὴ γὰρ λεγέτω τὸ ὄνομα, ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα τὸ ὀνομαζόμενον θεωρείτω.
ΘΕΟ. μὴ γάρ.
ΣΩ. ἀλλʼ ὃ ἂν τοῦτο ὀνομάζῃ, τούτου δήπου στοχάζεται νομοθετουμένη, καὶ πάντας τοὺς νόμους, καθʼ ὅσον οἴεταί τε καὶ δύναται, ὡς ὠφελιμωτάτους ἑαυτῇ τίθεται· ἢ πρὸς ἄλλο τι βλέπουσα νομοθετεῖται;
178aTheodoros: Asla.
Sokrates: Peki her şehir hedefini hep tutturur mu, yoksa çok kere ıskalar mı?
Theodoros: Bence ıskaladığı da olur.
Sokrates: Şimdi, faydalı olanın da içinde yer aldığı türün bütünü hakkında soru sorulursa, herkes aynı şeyleri buradan hareketle daha da kolay kabul eder. Bu tür, galiba gelecek zamanla da ilgilidir. Çünkü kanun koyduğumuzda, kanunları sonraki zamanda faydalı olacaklarını düşünerek koyarız; buna da haklı olarak "gelecek" diyebiliriz.
ΘΕΟ. οὐδαμῶς.
ΣΩ. ἦ οὖν καὶ τυγχάνει ἀεί, ἢ πολλὰ καὶ διαμαρτάνει ἑκάστη;
ΘΕΟ. οἶμαι ἔγωγε καὶ ἁμαρτάνειν.
ΣΩ. ἔτι τοίνυν ἐνθένδε ἂν μᾶλλον πᾶς τις ὁμολογήσειεν ταὐτὰ ταῦτα, εἰ περὶ παντός τις τοῦ εἴδους ἐρωτῴη ἐν ᾧ καὶ τὸ ὠφέλιμον τυγχάνει ὄν· ἔστι δέ που καὶ περὶ τὸν μέλλοντα χρόνον. ὅταν γὰρ νομοθετώμεθα, ὡς ἐσομένους ὠφελίμους τοὺς νόμους τιθέμεθα εἰς τὸν ἔπειτα χρόνον· τοῦτο δὲ μέλλον ὀρθῶς ἂν λέγοιμεν.
178bTheodoros: Elbette.
Sokrates: Haydi o zaman, Protagoras'a ya da onunla aynı şeyleri söyleyenlerden birine şöyle soralım: "Protagoras, dediğinize göre insan her şeyin ölçüsüdür: beyazın, ağırın, hafifin; bu türden hiçbir şey yoktur ki ölçüsü o olmasın. Çünkü bunların ölçütünü kendi içinde taşır; onları nasıl yaşıyorsa öyle sanar, böylece kendisi için doğru olanı ve var olanı sanmış olur." Öyle değil mi?
Theodoros: Öyle.
Sokrates: "Peki, Protagoras," diyeceğiz, "olacak şeylerin ölçütü de kendi içinde midir? Bir şeyin olacağını sanırsa, o şey, sanan kişi için gerçekten öyle mi olur?"
ΘΕΟ. πάνυ γε.
ΣΩ. ἴθι δή, οὑτωσὶ ἐρωτῶμεν Πρωταγόραν ἢ ἄλλον τινὰ τῶν ἐκείνῳ τὰ αὐτὰ λεγόντων· πάντων μέτρον ἄνθρωπός ἐστιν, ὡς φατέ, ὦ Πρωταγόρα, λευκῶν βαρέων κούφων, οὐδενὸς ὅτου οὐ τῶν τοιούτων· ἔχων γὰρ αὐτῶν τὸ κριτήριον ἐν αὑτῷ, οἷα πάσχει τοιαῦτα οἰόμενος, ἀληθῆ τε οἴεται αὑτῷ καὶ ὄντα. οὐχ οὕτω;
ΘΕΟ. οὕτω.
ΣΩ. ἦ καὶ τῶν μελλόντων ἔσεσθαι, φήσομεν, ὦ Πρωταγόρα,
178cMesela sıcaklığı ele alalım. Sıradan biri ateşleneceğini ve vücudunun şu kadar ısınacağını sanır, bir başkası, ama hekim olan biri, bunun tersini sanırsa, geleceğin hangisinin kanaatine göre gerçekleşeceğini söyleyelim? Yoksa ikisinin kanaatine göre mi: Hekime göre o adam ne ısınacak ne ateşlenecek, kendine göre ise ikisi de olacak mı?"
Theodoros: Bu gülünç olurdu.
Sokrates: Ama sanırım bir şarabın tatlı mı buruk mu olacağı konusunda geçerli olan, kitharacının değil, çiftçinin kanaatidir.
ἔχει τὸ κριτήριον ἐν αὑτῷ, καὶ οἷα ἂν οἰηθῇ ἔσεσθαι, ταῦτα καὶ γίγνεται ἐκείνῳ τῷ οἰηθέντι; οἷον θερμή· ἆρʼ ὅταν τις οἰηθῇ ἰδιώτης αὑτὸν πυρετὸν λήψεσθαι καὶ ἔσεσθαι ταύτην τὴν θερμότητα, καὶ ἕτερος, ἰατρὸς δέ, ἀντοιηθῇ, κατὰ τὴν ποτέρου δόξαν φῶμεν τὸ μέλλον ἀποβήσεσθαι, ἢ κατὰ τὴν ἀμφοτέρων, καὶ τῷ μὲν ἰατρῷ οὐ θερμὸς οὐδὲ πυρέττων γενήσεται, ἑαυτῷ δὲ ἀμφότερα;
ΘΕΟ. γελοῖον μεντἂν εἴη.
ΣΩ. ἀλλʼ οἶμαι περὶ οἴνου γλυκύτητος καὶ αὐστηρότητος
178dTheodoros: Elbette.
Sokrates: Yine, bir ezginin uyumlu mu uyumsuz mu olacağı konusunda, hatta sonradan jimnastik hocasının kendisine de uyumlu gelecek olan şey konusunda bile, jimnastik hocası müzikçiden daha iyi bir kanaate varamaz.
Theodoros: Asla.
Sokrates: Bir ziyafet hazırlanırken, aşçılıktan anlamayan bir davetlinin alacağı haz hakkındaki hükmü de aşçınınkinden daha az geçerlidir. Her birine şimdi hoş gelen ya da hoş gelmiş olan şey üzerine şimdilik tartışmayalım; ama her birine gelecekte hoş görünecek ve hoş olacak olan şey hakkında, acaba her biri kendi kendisi için en iyi hakem midir? Yoksa sen, Protagoras, her birimizin mahkemede söyleyeceği sözlerin ne kadar inandırıcı olacağını, sıradan insanlardan herhangi birinden daha iyi önceden kestirebilir misin?
μελλούσης ἔσεσθαι ἡ τοῦ γεωργοῦ δόξα ἀλλʼ οὐχ ἡ τοῦ κιθαριστοῦ κυρία.
ΘΕΟ. τί μήν;
ΣΩ. οὐδʼ ἂν αὖ περὶ ἀναρμόστου τε καὶ εὐαρμόστου ἐσομένου παιδοτρίβης ἂν βέλτιον δοξάσειεν μουσικοῦ, ὃ καὶ ἔπειτα αὐτῷ τῷ παιδοτρίβῃ δόξει εὐάρμοστον εἶναι.
ΘΕΟ. οὐδαμῶς.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τοῦ μέλλοντος ἑστιάσεσθαι μὴ μαγειρικοῦ ὄντος, σκευαζομένης θοίνης, ἀκυροτέρα ἡ κρίσις τῆς τοῦ ὀψοποιοῦ περὶ τῆς ἐσομένης ἡδονῆς. περὶ μὲν γὰρ τοῦ
178eTheodoros: Hem de nasıl, Sokrates; hiç değilse bu konuda herkesten üstün olduğunu kendisi kesin bir dille vaat ederdi.
Sokrates: Zeus hakkı için öyle, dostum. Yoksa, yanındakileri, olacak ve görünecek olanı ne bir kâhinin ne de başka birinin kendisinden daha iyi kestiremeyeceğine inandırmasaydı, kimse ona yüklü para verip sohbetine katılmazdı.
ἤδη ὄντος ἑκάστῳ ἡδέος ἢ γεγονότος μηδέν πω τῷ λόγῳ διαμαχώμεθα, ἀλλὰ περὶ τοῦ μέλλοντος ἑκάστῳ καὶ δόξειν καὶ ἔσεσθαι πότερον αὐτὸς αὑτῷ ἄριστος κριτής, ἢ σύ, ὦ Πρωταγόρα, τό γε περὶ λόγους πιθανὸν ἑκάστῳ ἡμῶν ἐσόμενον εἰς δικαστήριον βέλτιον ἂν προδοξάσαις ἢ τῶν ἰδιωτῶν ὁστισοῦν;
ΘΕΟ. καὶ μάλα, ὦ Σώκρατες, τοῦτό γε σφόδρα ὑπισχνεῖτο πάντων διαφέρειν αὐτός.
ΣΩ. νὴ Δία, ὦ μέλε· ἢ οὐδείς γʼ ἂν αὐτῷ διελέγετο
179aTheodoros: Çok doğru.
Sokrates: Kanun koymak da, faydalı olan da gelecekle ilgili değil mi? Herkes, kanun koyan bir şehrin çoğu zaman en faydalı olanı ıskalamasının kaçınılmaz olduğunu kabul eder, değil mi?
Theodoros: Elbette.
Sokrates: O hâlde senin hocana şunu söylersek ölçülü konuşmuş oluruz: Birinin ötekinden daha bilge olduğunu, ölçünün de böyle biri olduğunu kabul etmek zorundadır; bense, bir şey bilmeyen biri olarak, hiçbir şekilde ölçü olmak zorunda değilim —oysa az önce onun adına söylenen söz, istesem de istemesem de beni böyle biri olmaya zorluyordu.
διδοὺς πολὺ ἀργύριον, εἰ μὴ τοὺς συνόντας ἔπειθεν ὅτι καὶ τὸ μέλλον ἔσεσθαί τε καὶ δόξειν οὔτε μάντις οὔτε τις ἄλλος ἄμεινον κρίνειεν ἂν ἢ αὐτός [αὑτῷ].
ΘΕΟ. ἀληθέστατα.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ αἱ νομοθεσίαι καὶ τὸ ὠφέλιμον περὶ τὸ μέλλον ἐστί, καὶ πᾶς ἂν ὁμολογοῖ νομοθετουμένην πόλιν πολλάκις ἀνάγκην εἶναι τοῦ ὠφελιμωτάτου ἀποτυγχάνειν;
ΘΕΟ. μάλα γε.
ΣΩ. μετρίως ἄρα ἡμῖν πρὸς τὸν διδάσκαλόν σου εἰρήσεται
179bTheodoros: Bana kalırsa, Sokrates, sav en çok buradan çürüyor; ama başkalarının kanaatlerini geçerli kıldığı yerden de çürüyor tabii, çünkü bu kanaatlerin onun sözlerini hiç de doğru saymadığı görülmüştü.
ὅτι ἀνάγκη αὐτῷ ὁμολογεῖν σοφώτερόν τε ἄλλον ἄλλου εἶναι καὶ τὸν μὲν τοιοῦτον μέτρον εἶναι, ἐμοὶ δὲ τῷ ἀνεπιστήμονι μηδὲ ὁπωστιοῦν ἀνάγκην εἶναι μέτρῳ γίγνεσθαι, ὡς ἄρτι με ἠνάγκαζεν ὁ ὑπὲρ ἐκείνου λόγος, εἴτʼ ἐβουλόμην εἴτε μή, τοιοῦτον εἶναι.
ΘΕΟ. ἐκείνῃ μοι δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, μάλιστα ἁλίσκεσθαι ὁ λόγος, ἁλισκόμενος καὶ ταύτῃ, ᾗ τὰς τῶν ἄλλων δόξας κυρίας ποιεῖ, αὗται δὲ ἐφάνησαν τοὺς ἐκείνου λόγους οὐδαμῇ ἀληθεῖς ἡγούμεναι.
179cSokrates: Herkesin her kanaatinin doğru olmadığı başka birçok yoldan da gösterilebilir, Theodoros. Ama herkesin o an yaşadığı hâl söz konusu olduğunda —hisler ve onlara dayanan kanaatler bundan doğar— bunların doğru olmadığını göstermek daha zordur. Belki de boş konuşuyorum; çünkü bunlar, olur ya, çürütülemez şeylerdir; onların apaçık olduklarını ve birer epistēmē olduklarını söyleyenler de belki doğruyu söylüyordur; buradaki Theaitetos da hisle epistēmē'yi bir ve aynı şey sayarken hedeften uzak düşmemiştir.
ΣΩ. πολλαχῇ, ὦ Θεόδωρε, καὶ ἄλλῃ ἂν τό γε τοιοῦτον ἁλοίη μὴ πᾶσαν παντὸς ἀληθῆ δόξαν εἶναι· περὶ δὲ τὸ παρὸν ἑκάστῳ πάθος, ἐξ ὧν αἱ αἰσθήσεις καὶ αἱ κατὰ ταύτας δόξαι γίγνονται, χαλεπώτερον ἑλεῖν ὡς οὐκ ἀληθεῖς. ἴσως δὲ οὐδὲν λέγω· ἀνάλωτοι γάρ, εἰ ἔτυχον, εἰσίν, καὶ οἱ φάσκοντες αὐτὰς ἐναργεῖς τε εἶναι καὶ ἐπιστήμας τάχα ἂν ὄντα λέγοιεν, καὶ Θεαίτητος ὅδε οὐκ ἀπὸ σκοποῦ εἴρηκεν
179dO hâlde Protagoras adına konuşan sözün buyurduğu gibi daha yakına sokulmalı, hareket hâlindeki bu varlığı bir çömlek gibi tıklatıp sağlam mı çatlak mı ses verdiğini incelemeliyiz. Ne olursa olsun, onun üzerine kopan kavga ne önemsizdir ne de az kişi arasında olmuştur.
Theodoros: Önemsiz olmak şöyle dursun, İonia'da da alabildiğine yayılıyor. Çünkü Herakleitos'un yandaşları bu görüşün bayraktarlığını büyük bir şevkle yapıyorlar.
Sokrates: O hâlde, sevgili Theodoros, onu bir o kadar daha dikkatle ve kendilerinin ortaya koydukları gibi, en baştan incelemeliyiz.
αἴσθησιν καὶ ἐπιστήμην ταὐτὸν θέμενος. προσιτέον οὖν ἐγγυτέρω, ὡς ὁ ὑπὲρ Πρωταγόρου λόγος ἐπέταττε, καὶ σκεπτέον τὴν φερομένην ταύτην οὐσίαν διακρούοντα εἴτε ὑγιὲς εἴτε σαθρὸν φθέγγεται· μάχη δʼ οὖν περὶ αὐτῆς οὐ φαύλη οὐδʼ ὀλίγοις γέγονεν.
ΘΕΟ. πολλοῦ καὶ δεῖ φαύλη εἶναι, ἀλλὰ περὶ μὲν τὴν Ἰωνίαν καὶ ἐπιδίδωσι πάμπολυ. οἱ γὰρ τοῦ Ἡρακλείτου ἑταῖροι χορηγοῦσι τούτου τοῦ λόγου μάλα ἐρρωμένως.
ΣΩ. τῷ τοι, ὦ φίλε Θεόδωρε, μᾶλλον σκεπτέον καὶ ἐξ
179eTheodoros: Kesinlikle. Gerçekten de, Sokrates, bu Herakleitosçu ya da senin dediğin gibi Homerosçu, hatta daha da eski görüşler hakkında Ephesos'takilerle, yani bu işi bildiğini iddia edenlerle konuşmak, at sineği sokmuş gibi çılgınca koşuşanlarla konuşmaktan daha mümkün değildir. Çünkü tam da yazılarında dendiği gibi durmadan akıp giderler; bir söz ya da soru üzerinde durmak, sırayla, sükûnetle cevap verip soru sormak onlarda hiçten de azdır.
ἀρχῆς, ὥσπερ αὐτοὶ ὑποτείνονται.
ΘΕΟ. παντάπασι μὲν οὖν. καὶ γάρ, ὦ Σώκρατες, περὶ τούτων τῶν Ἡρακλειτείων ἤ, ὥσπερ σὺ λέγεις, Ὁμηρείων καὶ ἔτι παλαιοτέρων, αὐτοῖς μὲν τοῖς περὶ τὴν Ἔφεσον, ὅσοι προσποιοῦνται ἔμπειροι, οὐδὲν μᾶλλον οἷόν τε διαλεχθῆναι ἢ τοῖς οἰστρῶσιν. ἀτεχνῶς γὰρ κατὰ τὰ συγγράμματα φέρονται, τὸ δʼ ἐπιμεῖναι ἐπὶ λόγῳ καὶ ἐρωτήματι καὶ ἡσυχίως
180aDaha doğrusu, bu adamlarda zerre kadar sükûnet bulunmadığını anlatmaya "hiç" demek bile yetmez. Birine bir şey sorsan, sadaktan ok çeker gibi bilmeceli küçük sözler çekip atarlar; ne demek istediğini açıklamasını istesen, bu sefer adı yeni baştan değiştirilmiş başka bir sözle vurulursun. Hiçbiriyle hiçbir şeyi bir sonuca bağlayamazsın; onlar da birbirleriyle bağlayamazlar. Tersine, ne sözlerinde ne kendi psykhē'lerinde sağlam hiçbir şey kalmamasına pek dikkat ederler; sanırım bunu sabit bir şey sayıyorlar. Sabit olanla da amansızca savaşırlar ve ellerinden geldiğince onu her yerden kovarlar.
ἐν μέρει ἀποκρίνασθαι καὶ ἐρέσθαι ἧττον αὐτοῖς ἔνι ἢ τὸ μηδέν· μᾶλλον δὲ ὑπερβάλλει τὸ οὐδʼ οὐδὲν πρὸς τὸ μηδὲ σμικρὸν ἐνεῖναι τοῖς ἀνδράσιν ἡσυχίας. ἀλλʼ ἄν τινά τι ἔρῃ, ὥσπερ ἐκ φαρέτρας ῥηματίσκια αἰνιγματώδη ἀνασπῶντες ἀποτοξεύουσι, κἂν τούτου ζητῇς λόγον λαβεῖν τί εἴρηκεν, ἑτέρῳ πεπλήξῃ καινῶς μετωνομασμένῳ. περανεῖς δὲ οὐδέποτε οὐδὲν πρὸς οὐδένα αὐτῶν· οὐδέ γε ἐκεῖνοι αὐτοὶ πρὸς ἀλλήλους, ἀλλʼ εὖ πάνυ φυλάττουσι τὸ μηδὲν βέβαιον ἐᾶν εἶναι
180bSokrates: Belki, Theodoros, bu adamları savaşırken görmüşsün de barış hâlindeyken yanlarında bulunmamışsın; çünkü senin dostların değiller. Ama sanırım bu türden şeyleri, kendilerine benzetmek istedikleri öğrencilerine boş vakitlerinde anlatıyorlardır.
Theodoros: Ne öğrencisi, aziz dostum? Bu türden kimseler arasında biri ötekinin öğrencisi olmaz; her biri, ilhamı nereden gelmişse orada kendiliğinden biter ve biri ötekinin hiçbir şey bilmediğini düşünür.
μήτʼ ἐν λόγῳ μήτʼ ἐν ταῖς αὑτῶν ψυχαῖς, ἡγούμενοι, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, αὐτὸ στάσιμον εἶναι· τούτῳ δὲ πάνυ πολεμοῦσιν, καὶ καθʼ ὅσον δύνανται πανταχόθεν ἐκβάλλουσιν.
ΣΩ. ἴσως, ὦ Θεόδωρε, τοὺς ἄνδρας μαχομένους ἑώρακας, εἰρηνεύουσιν δὲ οὐ συγγέγονας· οὐ γὰρ σοὶ ἑταῖροί εἰσιν. ἀλλʼ οἶμαι τὰ τοιαῦτα τοῖς μαθηταῖς ἐπὶ σχολῆς φράζουσιν, οὓς ἂν βούλωνται ὁμοίους αὑτοῖς ποιῆσαι.
ΘΕΟ. ποίοις μαθηταῖς, ὦ δαιμόνιε; οὐδὲ γίγνεται τῶν
180cDemek istediğim şu: Bunlardan ne isteyerek ne istemeyerek bir hesap alabilirsin. Onları ele alıp bir problem gibi kendimiz incelemeliyiz.
Sokrates: Yerinde söylüyorsun. Peki bu problemi bir yandan, söylediklerini şiirle çoğunluktan gizleyen eskilerden almadık mı: Öteki her şeyin doğuşu olan Okeanos ile Tethys akıntıdır ve hiçbir şey durmaz. Öte yandan, daha bilge oldukları için bunu açıkça ispatlayan sonrakilerden almadık mı? Onlar bunu, ayakkabıcılar bile duyup bilgeliklerini öğrensinler, varlıklardan bazılarının durduğu, bazılarının hareket ettiği yolundaki aptalca inançtan vazgeçsinler ve her şeyin hareket ettiğini öğrenince kendilerine saygı göstersinler diye yaparlar.
τοιούτων ἕτερος ἑτέρου μαθητής, ἀλλʼ αὐτόματοι ἀναφύονται ὁπόθεν ἂν τύχῃ ἕκαστος αὐτῶν ἐνθουσιάσας, καὶ τὸν ἕτερον ὁ ἕτερος οὐδὲν ἡγεῖται εἰδέναι. παρὰ μὲν οὖν τούτων, ὅπερ ᾖα ἐρῶν, οὐκ ἄν ποτε λάβοις λόγον οὔτε ἑκόντων οὔτε ἀκόντων· αὐτοὺς δὲ δεῖ παραλαβόντας ὥσπερ πρόβλημα ἐπισκοπεῖσθαι.
ΣΩ. καὶ μετρίως γε λέγεις. τὸ δὲ δὴ πρόβλημα ἄλλο τι παρειλήφαμεν παρὰ μὲν τῶν ἀρχαίων μετὰ ποιήσεως
180dAma az kalsın unutuyordum, Theodoros: Başkaları da bunların tam tersini ileri sürmüştür: Hareketsiz olmaktır bütünün adı Melissos ve Parmenides gibiler de bütün bunlara karşı çıkarak başka pek çok şeyi ısrarla savunurlar: Her şey birdir ve hareket edebileceği bir yeri olmadığından kendi içinde durur.
ἐπικρυπτομένων τοὺς πολλούς, ὡς ἡ γένεσις τῶν ἄλλων πάντων Ὠκεανός τε καὶ Τηθὺς ῥεύματα ⟨ὄντα⟩ τυγχάνει καὶ οὐδὲν ἕστηκε, παρὰ δὲ τῶν ὑστέρων ἅτε σοφωτέρων ἀναφανδὸν ἀποδεικνυμένων, ἵνα καὶ οἱ σκυτοτόμοι αὐτῶν τὴν σοφίαν μάθωσιν ἀκούσαντες καὶ παύσωνται ἠλιθίως οἰόμενοι τὰ μὲν ἑστάναι, τὰ δὲ κινεῖσθαι τῶν ὄντων, μαθόντες δὲ ὅτι πάντα κινεῖται τιμῶσιν αὐτούς; ὀλίγου δὲ ἐπελαθόμην, ὦ Θεόδωρε, ὅτι ἄλλοι αὖ τἀναντία τούτοις ἀπεφήναντο,
180eSokrates: Bütün bunlarla ne yapacağız, dostum? Çünkü azar azar ilerlerken farkına varmadan iki tarafın ortasına düştük. Bir yolunu bulup kendimizi savunarak kurtulamazsak, palestralarda çizgi oyunu oynayanlar gibi cezamızı çekeceğiz: Onlar iki tarafça yakalanınca zıt yönlere çekiştirilirler.
οἷον ἀκίνητον τελέθει τῷ παντὶ ὄνομʼ εἶναι Parmenides, line 98 (ed. Mullach). καὶ ἄλλα ὅσα Μέλισσοί τε καὶ Παρμενίδαι ἐναντιούμενοι πᾶσι τούτοις διισχυρίζονται, ὡς ἕν τε πάντα ἐστὶ καὶ ἕστηκεν αὐτὸ ἐν αὑτῷ οὐκ ἔχον χώραν ἐν ᾗ κινεῖται.
ΣΩ. τούτοις οὖν, ὦ ἑταῖρε, πᾶσι τί χρησόμεθα; κατὰ σμικρὸν γὰρ προϊόντες λελήθαμεν ἀμφοτέρων εἰς τὸ μέσον πεπτωκότες, καὶ ἂν μή
181aBana öyle geliyor ki önce yola çıktığımız tarafı, akıştan yana olanları incelemeliyiz. Eğer doğru bir şey söylüyor görünürlerse, öbürlerinden kaçmaya çalışarak kendimizi onlarla birlikte çekeriz; ama bütünü durduranlar daha doğru şeyler söylüyor görünürse, bu sefer de hareket ettirilmemesi gerekeni hareket ettirenlerden onlara kaçarız.
πῃ ἀμυνόμενοι διαφύγωμεν, δίκην δώσομεν ὥσπερ οἱ ἐν ταῖς παλαίστραις διὰ γραμμῆς παίζοντες, ὅταν ὑπʼ ἀμφοτέρων ληφθέντες ἕλκωνται εἰς τἀναντία. δοκεῖ οὖν μοι τοὺς ἑτέρους πρότερον σκεπτέον, ἐφʼ οὕσπερ ὡρμήσαμεν, τοὺς ῥέοντας, καὶ ἐὰν μέν τι φαίνωνται λέγοντες, συνέλξομεν μετʼ αὐτῶν ἡμᾶς αὐτούς, τοὺς ἑτέρους ἐκφυγεῖν πειρώμενοι· ἐὰν δὲ οἱ τοῦ ὅλου στασιῶται ἀληθέστερα λέγειν δοκῶσι, φευξόμεθα παρʼ
181bAma iki taraf da makul hiçbir şey söylemiyor görünürse, bizim gibi sıradan kimselerin bir şey söylediğini sanıp çok eski ve pek bilge adamları hükümsüz saymış olmakla gülünç duruma düşeriz. Bak bakalım, Theodoros, böyle büyük bir tehlikeye atılmak işimize gelir mi?
Theodoros: Hiç olacak şey değil, Sokrates, iki tarafın ne dediğini iyice incelememiz.
Sokrates: Sen bu kadar hevesliyken incelemek gerekir. Bana öyle geliyor ki incelemenin başlangıcı hareket olmalı: Her şeyin hareket ettiğini söylerken acaba neyi kastediyorlar?
αὐτοὺς ἀπʼ αὖ τῶν τὰ ἀκίνητα κινούντων. ἀμφότεροι δʼ ἂν φανῶσι μηδὲν μέτριον λέγοντες, γελοῖοι ἐσόμεθα ἡγούμενοι ἡμᾶς μὲν τὶ λέγειν φαύλους ὄντας, παμπαλαίους δὲ καὶ πασσόφους ἄνδρας ἀποδεδοκιμακότες. ὅρα οὖν, ὦ Θεόδωρε, εἰ λυσιτελεῖ εἰς τοσοῦτον προϊέναι κίνδυνον.
ΘΕΟ. οὐδὲν μὲν οὖν ἀνεκτόν, ὦ Σώκρατες, μὴ οὐ διασκέψασθαι τί λέγουσιν ἑκάτεροι τῶν ἀνδρῶν.
ΣΩ. σκεπτέον ἂν εἴη σοῦ γε οὕτω προθυμουμένου. δοκεῖ
181cŞunu sormak istiyorum: Hareketin tek bir türünden mi söz ediyorlar, yoksa bana göründüğü gibi iki türünden mi? Ama yalnız bana öyle görünmesin; sen de ortak ol ki başımıza bir şey gelecekse ikimizin başına gelsin. Söyle bakalım: Bir şey bir yerden başka bir yere geçtiğinde ya da aynı yerde döndüğünde buna hareket mi dersin?
Theodoros: Evet.
Sokrates: Bu bir tür olsun. Ama bir şey aynı yerde kalıp yaşlanırsa, beyazken siyah ya da yumuşakken sert olursa ya da başka bir başkalaşma geçirirse, buna hareketin başka bir türü demek yerinde olmaz mı?
οὖν μοι ἀρχὴ εἶναι τῆς σκέψεως κινήσεως πέρι, ποῖόν τί ποτε ἄρα λέγοντές φασι τὰ πάντα κινεῖσθαι. βούλομαι δὲ λέγειν τὸ τοιόνδε· πότερον ἕν τι εἶδος αὐτῆς λέγουσιν ἤ, ὥσπερ ἐμοὶ φαίνεται, δύο; μὴ μέντοι μόνον ἐμοὶ δοκείτω, ἀλλὰ συμμέτεχε καὶ σύ, ἵνα κοινῇ πάσχωμεν ἄν τι καὶ δέῃ. καί μοι λέγε· ἆρα κινεῖσθαι καλεῖς ὅταν τι χώραν ἐκ χώρας μεταβάλλῃ ἢ καὶ ἐν τῷ αὐτῷ στρέφηται;
ΘΕΟ. ἔγωγε.
ΣΩ. τοῦτο μὲν τοίνυν ἓν ἔστω εἶδος. ὅταν δὲ ᾖ μὲν ἐν
181dTheodoros: Zorunlu bile.
Sokrates: O hâlde hareketin şu iki türünden söz ediyorum: başkalaşma ve yer değiştirme.
Theodoros: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Bu ayrımı yaptığımıza göre, artık her şeyin hareket ettiğini söyleyenlerle konuşalım ve soralım: Her şeyin iki şekilde, hem yer değiştirerek hem başkalaşarak hareket ettiğini mi söylüyorsunuz, yoksa bir kısmının iki şekilde, bir kısmının da yalnız birinde mi?
τῷ αὐτῷ, γηράσκῃ δέ, ἢ μέλαν ἐκ λευκοῦ ἢ σκληρὸν ἐκ μαλακοῦ γίγνηται, ἤ τινα ἄλλην ἀλλοίωσιν ἀλλοιῶται, ἆρα οὐκ ἄξιον ἕτερον εἶδος φάναι κινήσεως;
ΘΕΟ. [ἔμοιγε δοκεῖ] ἀναγκαῖον μὲν οὖν.
ΣΩ. δύο δὴ λέγω τούτω εἴδει κινήσεως, ἀλλοίωσιν, τὴν δὲ φοράν.
ΘΕΟ. ὀρθῶς γε λέγων.
ΣΩ. τοῦτο τοίνυν οὕτω διελόμενοι διαλεγώμεθα ἤδη τοῖς τὰ πάντα φάσκουσιν κινεῖσθαι καὶ ἐρωτῶμεν· πότερον πᾶν
181eTheodoros: Zeus hakkı için ben bir şey diyemem; ama sanırım iki şekilde derler.
Sokrates: Öyle demezlerse, dostum, şeyler onlara göre hem hareket ediyor hem duruyor görünecek; o zaman her şeyin hareket ettiğini söylemek, her şeyin durduğunu söylemekten daha doğru olmayacak.
Theodoros: Çok doğru söylüyorsun.
Sokrates: O hâlde, madem şeylerin hareket etmesi ve hareketsizliğin hiçbir şeyde bulunmaması gerekiyor, her şey her zaman her türlü hareketle hareket eder.
φατε ἀμφοτέρως κινεῖσθαι, φερόμενόν τε καὶ ἀλλοιούμενον, ἢ τὸ μέν τι ἀμφοτέρως, τὸ δʼ ἑτέρως;
ΘΕΟ. ἀλλὰ μὰ Δίʼ ἔγωγε οὐκ ἔχω εἰπεῖν· οἶμαι δʼ ἂν φάναι ἀμφοτέρως.
ΣΩ. εἰ δέ γε μή, ὦ ἑταῖρε, κινούμενά τε αὐτοῖς καὶ ἑστῶτα φανεῖται, καὶ οὐδὲν μᾶλλον ὀρθῶς ἕξει εἰπεῖν ὅτι κινεῖται τὰ πάντα ἢ ὅτι ἕστηκεν.
ΘΕΟ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐπειδὴ κινεῖσθαι αὐτὰ δεῖ, τὸ δὲ μὴ κινεῖσθαι
182aTheodoros: Zorunlu olarak.
Sokrates: Şimdi onların şu sözüne bak: Sıcaklığın, beyazlığın ya da herhangi bir şeyin oluşunu nasıl açıkladıklarını söylemiştik? Bunların her birinin, etkileyenle etkilenen arasında hisle birlikte hareket ettiğini; etkilenenin his değil hisseden bir şey olduğunu, etkileyenin de "nasıllık" değil, nasıl bir şey olduğunu söylüyorlar demiştik, değil mi? "Nasıllık" (ποιότης) belki sana tuhaf bir kelime gibi geliyor ve böyle toptan söylenince anlamıyorsun; o hâlde parça parça dinle.
μὴ ἐνεῖναι μηδενί, πάντα δὴ πᾶσαν κίνησιν ἀεὶ κινεῖται.
ΘΕΟ. ἀνάγκη.
ΣΩ. σκόπει δή μοι τόδε αὐτῶν· τῆς θερμότητος ἢ λευκότητος ἢ ὁτουοῦν γένεσιν οὐχ οὕτω πως ἐλέγομεν φάναι αὐτούς, φέρεσθαι ἕκαστον τούτων ἅμα αἰσθήσει μεταξὺ τοῦ ποιοῦντός τε καὶ πάσχοντος, καὶ τὸ μὲν πάσχον αἰσθητικὸν ἀλλʼ οὐκ αἴσθησιν [ἔτι] γίγνεσθαι, τὸ δὲ ποιοῦν ποιόν τι ἀλλʼ οὐ ποιότητα; ἴσως οὖν ἡ ποιότης ἅμα ἀλλόκοτόν τε φαίνεται ὄνομα καὶ οὐ μανθάνεις ἁθρόον λεγόμενον· κατὰ
182bEtkileyen ne sıcaklık olur ne beyazlık; sıcak ve beyaz olur, öteki şeyler de böyle. Hatırlarsın, daha önce şöyle diyorduk: Hiçbir şey kendi başına tek bir şey değildir, etkileyen de etkilenen de; ikisi birbiriyle bir araya gelip hisleri ve hissedilenleri doğurduğunda, bir kısmı şöyle ya da böyle şeyler, bir kısmı da hisseden şeyler olur.
Theodoros: Hatırlıyorum, nasıl hatırlamam?
μέρη οὖν ἄκουε. τὸ γὰρ ποιοῦν οὔτε θερμότης οὔτε λευκότης, θερμὸν δὲ καὶ λευκὸν γίγνεται, καὶ τἆλλα οὕτω· μέμνησαι γάρ που ἐν τοῖς πρόσθεν ὅτι οὕτως ἐλέγομεν, ἓν μηδὲν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ εἶναι, μηδʼ αὖ τὸ ποιοῦν ἢ πάσχον, ἀλλʼ ἐξ ἀμφοτέρων πρὸς ἄλληλα συγγιγνομένων τὰς αἰσθήσεις καὶ τὰ αἰσθητὰ ἀποτίκτοντα τὰ μὲν ποιʼ ἄττα γίγνεσθαι, τὰ δὲ αἰσθανόμενα.
ΘΕΟ. μέμνημαι· πῶς δʼ οὔ;
182cSokrates: Öteki konuları, ister öyle söylesinler ister başka türlü, bir yana bırakalım. Yalnız ne için konuştuğumuzu gözden kaçırmayalım ve soralım: "Söylediğinize göre her şey hareket ediyor ve akıyor, değil mi?"
Theodoros: Evet.
Sokrates: Hem de ayırdığımız iki hareketle, yer değiştirerek ve başkalaşarak, değil mi?
Theodoros: Elbette; tam anlamıyla hareket edecekse öyle olmalı.
Sokrates: Eğer şeyler yalnızca yer değiştirseydi de başkalaşmasaydı, yer değiştiren şeylerin ne türden şeyler olarak aktığını herhalde söyleyebilirdik; ne dersin?
Theodoros: Öyle.
ΣΩ. τὰ μὲν τοίνυν ἄλλα χαίρειν ἐάσωμεν, εἴτε ἄλλως εἴτε οὕτως λέγουσιν· οὗ δʼ ἕνεκα λέγομεν, τοῦτο μόνον φυλάττωμεν, ἐρωτῶντες· Κινεῖται καὶ ῥεῖ, ὥς φατε, τὰ πάντα; ἦ γάρ;
ΘΕΟ. ναί.
ΣΩ. οὐκοῦν ἀμφοτέρας ἃς διειλόμεθα κινήσεις, φερόμενά τε καὶ ἀλλοιούμενα;
ΘΕΟ. πῶς δʼ οὔ; εἴπερ γε δὴ τελέως κινήσεται.
ΣΩ. εἰ μὲν τοίνυν ἐφέρετο μόνον, ἠλλοιοῦτο δὲ μή, εἴχομεν ἄν που εἰπεῖν οἷα ἄττα ῥεῖ τὰ φερόμενα· ἢ πῶς λέγομεν;
ΘΕΟ. οὕτως.
182dSokrates: Ama akan şeyin beyaz olarak akması bile kalıcı değil, o da değişiyor; öyle ki bu beyazlığın kendisinin de bir akışı, başka bir renge geçişi var, yoksa bu yönden kalıcı olduğu yakalanacak. Bu durumda bir şeye, doğru bir adlandırma olacak şekilde herhangi bir renk adı vermek hiç mümkün olur mu?
Theodoros: Nasıl mümkün olsun, Sokrates? Bu türden başka bir şeye de nasıl ad verilebilir, madem akan bir şey olarak, biz daha söylerken elimizden sıyrılıp gidiyor?
Sokrates: Peki herhangi bir his hakkında, mesela görme ya da işitme hakkında ne diyeceğiz? Görmenin ya da işitmenin kendisinde hiç kalır mı?
ΣΩ. ἐπειδὴ δὲ οὐδὲ τοῦτο μένει, τὸ λευκὸν ῥεῖν τὸ ῥέον, ἀλλὰ μεταβάλλει, ὥστε καὶ αὐτοῦ τούτου εἶναι ῥοήν, τῆς λευκότητος, καὶ μεταβολὴν εἰς ἄλλην χρόαν, ἵνα μὴ ἁλῷ ταύτῃ μένον, ἆρά ποτε οἷόν τέ τι προσειπεῖν χρῶμα, ὥστε καὶ ὀρθῶς προσαγορεύειν;
ΘΕΟ. καὶ τίς μηχανή, ὦ Σώκρατες; ἢ ἄλλο γέ τι τῶν τοιούτων, εἴπερ ἀεὶ λέγοντος ὑπεξέρχεται ἅτε δὴ ῥέον;
ΣΩ. τί δὲ περὶ αἰσθήσεως ἐροῦμεν ὁποιασοῦν, οἷον τῆς
182eTheodoros: Her şey hareket ediyorsa kalmaması gerek.
Sokrates: Demek ki her şey her bakımdan hareket ettiğine göre, hiçbir şeye "görme" demek "görmeme" demekten daha doğru değildir; başka herhangi bir hisse de "his" demek, "his değil" demekten daha doğru değildir.
Theodoros: Değildir elbette.
Sokrates: Hâlbuki ben ve Theaitetos hissin epistēmē olduğunu söylemiştik.
Theodoros: Öyle demiştiniz.
Sokrates: Demek ki "epistēmē nedir" diye sorulduğumuzda verdiğimiz cevapta "epistēmē" demiş olmamız, "epistēmē değil" demiş olmamızdan daha doğru değildi.
τοῦ ὁρᾶν ἢ ἀκούειν; μένειν ποτὲ ἐν αὐτῷ τῷ ὁρᾶν ἢ ἀκούειν;
ΘΕΟ. οὔκουν δεῖ γε, εἴπερ πάντα κινεῖται.
ΣΩ. οὔτε ἄρα ὁρᾶν προσρητέον τι μᾶλλον ἢ μὴ ὁρᾶν, οὐδέ τινʼ ἄλλην αἴσθησιν μᾶλλον ἢ μή, πάντων γε πάντως κινουμένων.
ΘΕΟ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. καὶ μὴν αἴσθησίς γε ἐπιστήμη, ὡς ἔφαμεν ἐγώ τε καὶ Θεαίτητος.
ΘΕΟ. ἦν ταῦτα.
ΣΩ. οὐδὲν ἄρα ἐπιστήμην μᾶλλον ἢ μὴ ἐπιστήμην ἀπεκρινάμεθα ἐρωτώμενοι ὅτι ἐστὶν ἐπιστήμη.
183aTheodoros: Öyle görünüyor.
Sokrates: Cevabımızı düzeltme çabamızın ne güzel bir sonucu oldu! Hani o cevap doğru çıksın diye her şeyin hareket ettiğini ispatlamaya can atmıştık. Oysa görünen o ki, her şey hareket ediyorsa, ne hakkında olursa olsun her cevap aynı derecede doğrudur: "Böyledir" de denebilir, "böyle değildir" de; ya da, istersen, onları sözümüzle durdurmamak için "böyle olur" diyelim.
Theodoros: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Yalnız, Theodoros, "böyle" ve "böyle değil" dedim, bu da olmaz. "Böyle" bile dememek gerekir —çünkü "böyle" artık hareket etmiyor olur—, "böyle değil" de dememeli —çünkü bu da hareket değildir—. Bu görüşü savunanlar için başka bir dil konmalı; çünkü şu an kendi varsayımlarına uyan kelimeleri yok. Meğer ki "böyle bile değil" gibi bir söz, belirsiz bir anlamda söylendiğinde onlara en çok uysun.
ΘΕΟ. ἐοίκατε.
ΣΩ. καλὸν ἂν ἡμῖν συμβαίνοι τὸ ἐπανόρθωμα τῆς ἀποκρίσεως, προθυμηθεῖσιν ἀποδεῖξαι ὅτι πάντα κινεῖται, ἵνα δὴ ἐκείνη ἡ ἀπόκρισις ὀρθὴ φανῇ. τὸ δʼ, ὡς ἔοικεν, ἐφάνη, εἰ πάντα κινεῖται, πᾶσα ἀπόκρισις, περὶ ὅτου ἄν τις ἀποκρίνηται, ὁμοίως ὀρθὴ εἶναι, οὕτω τʼ ἔχειν φάναι καὶ μὴ οὕτω, εἰ δὲ βούλει, γίγνεσθαι, ἵνα μὴ στήσωμεν αὐτοὺς τῷ λόγῳ.
ΘΕΟ. ὀρθῶς λέγεις.
ΣΩ. πλήν γε, ὦ Θεόδωρε, ὅτι οὕτω τε εἶπον καὶ οὐχ οὕτω. δεῖ δὲ οὐδὲ τοῦτο ⟨τὸ⟩ οὕτω λέγειν—οὐδὲ
183bTheodoros: Onlara en yakışan dil bu olsa gerek.
Sokrates: O hâlde, Theodoros, senin dostundan kurtulduk; aklı başında biri değilse her insanın her şeyin ölçüsü olduğunu ona henüz kabul etmiyoruz.
γὰρ ἂν ἔτι κινοῖτο ⟨τὸ⟩ οὕτω —οὐδʼ αὖ μὴ οὕτω — οὐδὲ γὰρ τοῦτο κίνησις—ἀλλά τινʼ ἄλλην φωνὴν θετέον τοῖς τὸν λόγον τοῦτον λέγουσιν, ὡς νῦν γε πρὸς τὴν αὑτῶν ὑπόθεσιν οὐκ ἔχουσι ῥήματα, εἰ μὴ ἄρα τὸ οὐδʼ οὕτως μάλιστα [δʼ οὕτως] ἂν αὐτοῖς ἁρμόττοι, ἄπειρον λεγόμενον.
ΘΕΟ. οἰκειοτάτη γοῦν διάλεκτος αὕτη αὐτοῖς.
ΣΩ. οὐκοῦν, ὦ Θεόδωρε, τοῦ τε σοῦ ἑταίρου ἀπηλλάγμεθα, καὶ οὔπω συγχωροῦμεν αὐτῷ πάντʼ ἄνδρα πάντων
183cHer şeyin hareket ettiği yaklaşımına göre hissin epistēmē olduğunu da kabul etmeyeceğiz; meğer ki buradaki Theaitetos bunu başka bir şekilde söylüyor olsun.
Theodoros: Çok güzel söyledin, Sokrates. Bu konu da sonuca bağlandığına göre, anlaşmamız gereği ben de sana cevap vermekten kurtulmalıyım; çünkü anlaşmamız Protagoras'ın görüşü üzerine tartışma bitene kadardı.
Theaitetos: Hayır, Theodoros, sen ve Sokrates, az önce önerdiğiniz gibi bütünün durduğunu söyleyenleri de ele almadan olmaz.
χρημάτων μέτρον εἶναι, ἂν μὴ φρόνιμός τις ᾖ· ἐπιστήμην τε αἴσθησιν οὐ συγχωρησόμεθα κατά γε τὴν τοῦ πάντα κινεῖσθαι μέθοδον, [ἢ] εἰ μή [τί] πως ἄλλως Θεαίτητος ὅδε λέγει.
ΘΕΟ. ἄριστʼ εἴρηκας, ὦ Σώκρατες· τούτων γὰρ περανθέντων καὶ ἐμὲ ἔδει ἀπηλλάχθαι σοι ἀποκρινόμενον κατὰ τὰς συνθήκας, ἐπειδὴ τὸ περὶ τοῦ Πρωταγόρου λόγου τέλος σχοίη.
ΘΕΑΙ. μὴ πρίν γʼ ἄν, ὦ Θεόδωρε, Σωκράτης τε καὶ σὺ
183dTheodoros: Sen genç hâlinle, Theaitetos, yaşlılara anlaşmaları çiğneyip haksızlık etmeyi mi öğretiyorsun? Hadi sen, geri kalanlar hakkında Sokrates'e nasıl hesap vereceğine hazırlan.
Theaitetos: Eğer o isterse. Ama dediğim konular hakkında dinlemek bana pek hoş gelirdi.
Theodoros: Sokrates'i söze davet etmek, süvarileri ovaya davet etmektir. Haydi sor da dinle.
Sokrates: Ama Theodoros, Theaitetos'un istediği konularda ona uymayacağım galiba.
τοὺς φάσκοντας αὖ τὸ πᾶν ἑστάναι διέλθητε, ὥσπερ ἄρτι προύθεσθε.
ΘΕΟ. νέος ὤν, ὦ Θεαίτητε, τοὺς πρεσβυτέρους ἀδικεῖν διδάσκεις ὁμολογίας παραβαίνοντας; ἀλλὰ παρασκευάζου ὅπως τῶν ἐπιλοίπων Σωκράτει δώσεις λόγον.
ΘΕΑΙ. ἐάνπερ γε βούληται. ἥδιστα μεντἂν ἤκουσα περὶ ὧν λέγω.
ΘΕΟ. Ἱππέας εἰς πεδίον προκαλῇ Σωκράτη εἰς λόγους προκαλούμενος· ἐρώτα οὖν καὶ ἀκούσῃ.
ΣΩ. ἀλλά μοι δοκῶ, ὦ Θεόδωρε, περί γε ὧν κελεύει
183eTheodoros: Peki neden uymayacaksın?
Sokrates: Bütünün bir olduğunu ve durduğunu söyleyen Melissos'u ve ötekileri kaba saba incelemekten utanırım; ama bu utancım, tek başına Parmenides karşısında duyduğumdan azdır. Parmenides, Homeros'un deyişiyle, bana hem saygıdeğer hem de korkulası görünüyor. Ben pek gençken, o da pek yaşlıyken onunla bir araya gelmiştim ve bana bütünüyle soylu bir derinliği varmış gibi geldi.
Θεαίτητος οὐ πείσεσθαι αὐτῷ.
ΘΕΟ. τί δὴ οὖν οὐ πείσεσθαι;
ΣΩ. μέλισσον μὲν καὶ τοὺς ἄλλους, οἳ ἓν ἑστὸς λέγουσι τὸ πᾶν, αἰσχυνόμενος μὴ φορτικῶς σκοπῶμεν, ἧττον αἰσχύνομαι ἢ ἕνα ὄντα Παρμενίδην. Παρμενίδης δέ μοι φαίνεται, τὸ τοῦ Ὁμήρου, αἰδοῖός τέ μοι εἶναι ἅμα δεινός τε. συμπροσέμειξα γὰρ δὴ τῷ ἀνδρὶ πάνυ νέος πάνυ πρεσβύτῃ,
184aBu yüzden korkuyorum: Söylediklerini anlayamayabiliriz, ne düşünerek söylediğini ise hiç kavrayamayabiliriz. En önemlisi de, konuşmamızın asıl amacı olan epistēmē'nin ne olduğu sorusu, eğer onlara uyarsak, sarhoş bir alay gibi araya dalan sözler yüzünden incelenmeden kalabilir. Hele şimdi uyandırdığımız konu muazzam büyüklükte: Onu laf arasında incelersek hak etmediği bir muameleye uğrar; gereği gibi incelersek de uzayıp gider ve epistēmē konusunu gözden kaybettirir. İkisini de yapmamalıyız; tersine, ebelik tekhnē'mizle Theaitetos'u epistēmē hakkında gebe olduğu şeylerden kurtarmaya çalışmalıyız.
καί μοι ἐφάνη βάθος τι ἔχειν παντάπασι γενναῖον. φοβοῦμαι οὖν μὴ οὔτε τὰ λεγόμενα συνιῶμεν, τί τε διανοούμενος εἶπε πολὺ πλέον λειπώμεθα, καὶ τὸ μέγιστον, οὗ ἕνεκα ὁ λόγος ὥρμηται, ἐπιστήμης πέρι τί ποτʼ ἐστίν, ἄσκεπτον γένηται ὑπὸ τῶν ἐπεισκωμαζόντων λόγων, εἴ τις αὐτοῖς πείσεται· ἄλλως τε καὶ ὃν νῦν ἐγείρομεν πλήθει ἀμήχανον, εἴτε τις ἐν παρέργῳ σκέψεται, ἀνάξιʼ ἂν πάθοι, εἴτε ἱκανῶς, μηκυνόμενος τὸ τῆς ἐπιστήμης ἀφανιεῖ. δεῖ δὲ οὐδέτερα, ἀλλὰ Θεαίτητον
184bTheodoros: Madem uygun görüyorsun, öyle yapmalıyız.
Sokrates: Şimdi, Theaitetos, söylenenler hakkında şunu da bir incele. Epistēmē'nin his olduğunu söylemiştin, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Biri sana şöyle sorsa: "İnsan beyazı ve siyahı neyle görür, tizi ve pesi neyle işitir?" Sanırım "gözlerle ve kulaklarla" derdin.
Theaitetos: Evet.
ὧν κυεῖ περὶ ἐπιστήμης πειρᾶσθαι ἡμᾶς τῇ μαιευτικῇ τέχνῃ ἀπολῦσαι.
ΘΕΟ. ἀλλὰ χρή, εἰ δοκεῖ, οὕτω ποιεῖν.
ΣΩ. ἔτι τοίνυν, ὦ Θεαίτητε, τοσόνδε περὶ τῶν εἰρημένων ἐπίσκεψαι. αἴσθησιν γὰρ δὴ ἐπιστήμην ἀπεκρίνω· ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. εἰ οὖν τίς σε ὧδʼ ἐρωτῴη· τῷ τὰ λευκὰ καὶ μέλανα ὁρᾷ ἄνθρωπος καὶ τῷ τὰ ὀξέα καὶ βαρέα ἀκούει; εἴποις ἂν οἶμαι ὄμμασί τε καὶ ὠσίν.
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
184cSokrates: Kelimeleri ve deyişleri rahat kullanmak, onları titizlikle tartıp durmamak çoğu zaman soyluluğa aykırı değildir; asıl bunun tersi, hür bir insana yakışmayan bir darlıktır. Ama bazen titizlik zorunludur; şimdi de verdiğin cevabın doğru olmayan yanına takılmak zorundayım. Düşün bakalım: Gözler için hangisini söylemek daha doğru olur, "onlarla görürüz" mü, yoksa "onlar aracılığıyla görürüz" mü? Kulaklar için de "onlarla işitiriz" mi, yoksa "onlar aracılığıyla işitiriz" mi?
Theaitetos: Bana kalırsa, Sokrates, her birini hissettiğimiz şeyler için "onlarla" demektense "onlar aracılığıyla" demek daha doğru.
ΣΩ. τὸ δὲ εὐχερὲς τῶν ὀνομάτων τε καὶ ῥημάτων καὶ μὴ διʼ ἀκριβείας ἐξεταζόμενον τὰ μὲν πολλὰ οὐκ ἀγεννές, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τούτου ἐναντίον ἀνελεύθερον, ἔστι δὲ ὅτε ἀναγκαῖον, οἷον καὶ νῦν ἀνάγκη ἐπιλαβέσθαι τῆς ἀποκρίσεως ἣν ἀποκρίνῃ, ᾗ οὐκ ὀρθή. σκόπει γάρ· ἀπόκρισις ποτέρα ὀρθοτέρα, ᾧ ὁρῶμεν τοῦτο εἶναι ὀφθαλμούς, ἢ διʼ οὗ ὁρῶμεν, καὶ ᾧ ἀκούομεν ὦτα, ἢ διʼ οὗ ἀκούομεν;
ΘΕΑΙ. διʼ ὧν ἕκαστα αἰσθανόμεθα, ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, μᾶλλον ἢ οἷς.
184dSokrates: Çünkü, evlat, içimizde Truva atının karnındaki askerler gibi birbirinden ayrı pek çok his oturuyor da bunların hepsi tek bir idea'da — ister psykhē diyelim, ister ona ne ad vermek gerekiyorsa — birleşmiyorsa, bu garip olurdu. Oysa hissedilebilen her şeyi, bu hisler aracılığıyla, sanki aletler aracılığıyla, işte o tek şeyle hissederiz.
Theaitetos: Evet, bana da böylesi öbüründen daha doğru görünüyor.
Sokrates: Bunları seninle bu kadar inceden inceye ele almamın sebebi şu: Acaba kendimizdeki aynı bir şeyle gözler aracılığıyla beyaza ve siyaha, başka organlar aracılığıyla da başka şeylere mi ulaşıyoruz; ve sana sorulursa, bütün bu organları bedene bağlayabilecek misin?
ΣΩ. δεινὸν γάρ που, ὦ παῖ, εἰ πολλαί τινες ἐν ἡμῖν ὥσπερ ἐν δουρείοις ἵπποις αἰσθήσεις ἐγκάθηνται, ἀλλὰ μὴ εἰς μίαν τινὰ ἰδέαν, εἴτε ψυχὴν εἴτε ὅτι δεῖ καλεῖν, πάντα ταῦτα συντείνει, ᾗ διὰ τούτων οἷον ὀργάνων αἰσθανόμεθα ὅσα αἰσθητά.
ΘΕΑΙ. ἀλλά μοι δοκεῖ οὕτω μᾶλλον ἢ ἐκείνως.
ΣΩ. τοῦδέ τοι ἕνεκα αὐτά σοι διακριβοῦμαι, εἴ τινι ἡμῶν αὐτῶν τῷ αὐτῷ διὰ μὲν ὀφθαλμῶν ἐφικνούμεθα λευκῶν τε
184eAma belki cevapları senin söylemen, benim senin yerine uğraşıp durmamdan daha iyi olur. Söyle bana: Sıcağı, serti, hafifi ve tatlıyı hangi organlar aracılığıyla hissediyorsan, onların her birini bedenin parçası saymaz mısın? Yoksa başka bir şeyin mi?
Theaitetos: Başka hiçbir şeyin değil.
Sokrates: Peki şunu da kabul eder misin: Bir yeti aracılığıyla hissettiğin şeyleri başka bir yeti aracılığıyla hissetmen imkânsızdır; mesela işiterek hissettiklerini görerek, görerek hissettiklerini de işiterek hissedemezsin?
καὶ μελάνων, διὰ δὲ τῶν ἄλλων ἑτέρων αὖ τινῶν· καὶ ἕξεις ἐρωτώμενος πάντα τὰ τοιαῦτα εἰς τὸ σῶμα ἀναφέρειν; ἴσως δὲ βέλτιον σὲ λέγειν αὐτὰ ἀποκρινόμενον μᾶλλον ἢ ἐμὲ ὑπὲρ σοῦ πολυπραγμονεῖν. καί μοι λέγε· θερμὰ καὶ σκληρὰ καὶ κοῦφα καὶ γλυκέα διʼ ὧν αἰσθάνῃ, ἆρα οὐ τοῦ σώματος ἕκαστα τίθης; ἢ ἄλλου τινός;
ΘΕΑΙ. οὐδενὸς ἄλλου.
ΣΩ. ἦ καὶ ἐθελήσεις ὁμολογεῖν ἃ διʼ ἑτέρας δυνάμεως
185aTheaitetos: Nasıl kabul etmem?
Sokrates: Demek ki ikisi hakkında birden bir şey düşünüyorsan, ikisini birden ilgilendiren bu şeyi ne birinin aleti ne de öbürününki aracılığıyla hissedebilirsin.
Theaitetos: Elbette hissedemem.
Sokrates: Şimdi ses ile renk hakkında: Önce ikisi hakkında şunu düşünüyorsun, değil mi: İkisi de vardır?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Ve her birinin öbüründen farklı, kendisiyle ise aynı olduğunu?
αἰσθάνῃ, ἀδύνατον εἶναι διʼ ἄλλης ταῦτʼ αἰσθέσθαι, οἷον ἃ διʼ ἀκοῆς, διʼ ὄψεως, ἢ ἃ διʼ ὄψεως, διʼ ἀκοῆς;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐκ ἐθελήσω;
ΣΩ. εἴ τι ἄρα περὶ ἀμφοτέρων διανοῇ, οὐκ ἂν διά γε τοῦ ἑτέρου ὀργάνου, οὐδʼ αὖ διὰ τοῦ ἑτέρου περὶ ἀμφοτέρων αἰσθάνοιʼ ἄν.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. περὶ δὴ φωνῆς καὶ περὶ χρόας πρῶτον μὲν αὐτὸ τοῦτο περὶ ἀμφοτέρων ἦ διανοῇ, ὅτι ἀμφοτέρω ἐστόν;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ ὅτι ἑκάτερον ἑκατέρου μὲν ἕτερον, ἑαυτῷ δὲ ταὐτόν;
185bTheaitetos: Elbette.
Sokrates: İkisinin birlikte iki, her birinin ise bir olduğunu da?
Theaitetos: Onu da.
Sokrates: Birbirlerine benzeyip benzemediklerini de inceleyebilirsin, değil mi?
Theaitetos: Herhalde.
Sokrates: Peki bütün bunları onlar hakkında neyin aracılığıyla düşünüyorsun? Çünkü ikisinde ortak olanı ne işiterek ne görerek kavramak mümkün. Söylediğimize bir delil daha: İkisinin de tuzlu olup olmadığını incelemek mümkün olsaydı, bunu neyle inceleyeceğini söyleyebilirdin, biliyorum; bu da ne görme ne işitme olurdu, başka bir şey olurdu.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. καὶ ὅτι ἀμφοτέρω δύο, ἑκάτερον δὲ ἕν;
ΘΕΑΙ. καὶ τοῦτο.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ εἴτε ἀνομοίω εἴτε ὁμοίω ἀλλήλοιν, δυνατὸς εἶ ἐπισκέψασθαι;
ΘΕΑΙ. ἴσως.
ΣΩ. ταῦτα δὴ πάντα διὰ τίνος περὶ αὐτοῖν διανοῇ; οὔτε γὰρ διʼ ἀκοῆς οὔτε διʼ ὄψεως οἷόν τε τὸ κοινὸν λαμβάνειν περὶ αὐτῶν. ἔτι δὲ καὶ τόδε τεκμήριον περὶ οὗ λέγομεν· εἰ γὰρ δυνατὸν εἴη ἀμφοτέρω σκέψασθαι ἆρʼ ἐστὸν ἁλμυρὼ ἢ οὔ,
185cTheaitetos: Başka ne olacak? Dil aracılığıyla işleyen yeti elbette.
Sokrates: Güzel söylüyorsun. Peki hangi şey aracılığıyla işleyen yeti sana hem her şeyde ortak olanı hem de bu ikisinde ortak olanı gösteriyor — "var" ve "yok" diye adlandırdığın şeyi ve az önce onlar hakkında sorduklarımızı? Bütün bunlar için, içimizde hisseden şeyin her birini hissettiği aletler olarak hangilerini göstereceksin?
Theaitetos: Ousia'yı, yani varlığı ve var olmamayı, benzerliği ve benzemezliği, aynıyı ve farklıyı, bir de onlara ait biri ve öteki sayıları kastediyorsun.
οἶσθʼ ὅτι ἕξεις εἰπεῖν ᾧ ἐπισκέψῃ, καὶ τοῦτο οὔτε ὄψις οὔτε ἀκοὴ φαίνεται, ἀλλά τι ἄλλο.
ΘΕΑΙ. τί δʼ οὐ μέλλει, ἥ γε διὰ τῆς γλώττης δύναμις;
ΣΩ. καλῶς λέγεις. ἡ δὲ δὴ διὰ τίνος δύναμις τό τʼ ἐπὶ πᾶσι κοινὸν καὶ τὸ ἐπὶ τούτοις δηλοῖ σοι, ᾧ τὸ ἔστιν ἐπονομάζεις καὶ τὸ οὐκ ἔστι καὶ ἃ νυνδὴ ἠρωτῶμεν περὶ αὐτῶν; τούτοις πᾶσι ποῖα ἀποδώσεις ὄργανα διʼ ὧν αἰσθάνεται ἡμῶν τὸ αἰσθανόμενον ἕκαστα;
ΘΕΑΙ. οὐσίαν λέγεις καὶ τὸ μὴ εἶναι, καὶ ὁμοιότητα καὶ ἀνομοιότητα, καὶ τὸ ταὐτόν τε καὶ [τὸ] ἕτερον, ἔτι δὲ
185dBelli ki çifti ve teki, bunlara bağlı öteki her şeyi de soruyorsun: Psykhē'yle bunları bedenin hangi organı aracılığıyla hissediyoruz?
Sokrates: Beni pek güzel izliyorsun, Theaitetos; sorduğum tam da bunlar.
Theaitetos: Ama Zeus adına, Sokrates, söyleyemem. Yalnız bana öyle geliyor ki bunlar için ötekilerdeki gibi özel bir alet hiç yok; psykhē her şeyde ortak olanları kendi kendine, kendi aracılığıyla inceliyor gibi görünüyor.
ἕν τε καὶ τὸν ἄλλον ἀριθμὸν περὶ αὐτῶν. δῆλον δὲ ὅτι καὶ ἄρτιόν τε καὶ περιττὸν ἐρωτᾷς, καὶ τἆλλα ὅσα τούτοις ἕπεται, διὰ τίνος ποτὲ τῶν τοῦ σώματος τῇ ψυχῇ αἰσθανόμεθα.
ΣΩ. ὑπέρευ, ὦ Θεαίτητε, ἀκολουθεῖς, καὶ ἔστιν ἃ ἐρωτῶ αὐτὰ ταῦτα.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὰ Δία, ὦ Σώκρατες, ἔγωγε οὐκ ἂν ἔχοιμι εἰπεῖν, πλήν γʼ ὅτι μοι δοκεῖ τὴν ἀρχὴν οὐδʼ εἶναι τοιοῦτον οὐδὲν τούτοις ὄργανον ἴδιον ὥσπερ ἐκείνοις, ἀλλʼ
185eSokrates: Çünkü sen güzelsin, Theaitetos, Theodoros'un dediği gibi çirkin değilsin; güzel konuşan güzel ve iyidir. Hem güzelsin hem de beni pek uzun bir konuşmadan kurtararak bana iyilik ettin — tabii psykhē sana bazı şeyleri kendi kendine, kendi aracılığıyla, bazılarını da bedenin yetileri aracılığıyla inceliyor gibi görünüyorsa. Çünkü bana da öyle görünüyordu, ama sana da öyle görünmesini istiyordum.
αὐτὴ διʼ αὑτῆς ἡ ψυχὴ τὰ κοινά μοι φαίνεται περὶ πάντων ἐπισκοπεῖν.
ΣΩ. καλὸς γὰρ εἶ, ὦ Θεαίτητε, καὶ οὐχ, ὡς ἔλεγε Θεόδωρος, αἰσχρός· ὁ γὰρ καλῶς λέγων καλός τε καὶ ἀγαθός. πρὸς δὲ τῷ καλῷ εὖ ἐποίησάς με μάλα συχνοῦ λόγου ἀπαλλάξας, εἰ φαίνεταί σοι τὰ μὲν αὐτὴ διʼ αὑτῆς ἡ ψυχὴ ἐπισκοπεῖν, τὰ δὲ διὰ τῶν τοῦ σώματος δυνάμεων. τοῦτο γὰρ ἦν ὃ καὶ αὐτῷ μοι ἐδόκει, ἐβουλόμην δὲ καὶ σοὶ δόξαι.
186aTheaitetos: Öyle görünüyor, gerçekten.
Sokrates: Peki ousia'yı hangilerinden sayıyorsun? Çünkü her şeye en çok eşlik eden odur.
Theaitetos: Ben onu psykhē'nin kendi başına uzandığı şeylerden sayıyorum.
Sokrates: Benzeri ve benzemeyeni, aynıyı ve farklıyı da mı?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Ya güzel ve çirkin, iyi ve kötü?
Theaitetos: Bana öyle geliyor ki psykhē bunların ousia'sını da her şeyden çok birbirine göre inceler; geçmişi ve şimdiyi kendi içinde geleceğe göre tartarak.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὴν φαίνεταί γε.
ΣΩ. ποτέρων οὖν τίθης τὴν οὐσίαν; τοῦτο γὰρ μάλιστα ἐπὶ πάντων παρέπεται.
ΘΕΑΙ. ἐγὼ μὲν ὧν αὐτὴ ἡ ψυχὴ καθʼ αὑτὴν ἐπορέγεται.
ΣΩ. ἦ καὶ τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ ἕτερον;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τί δέ; καλὸν καὶ αἰσχρὸν καὶ ἀγαθὸν καὶ κακόν;
ΘΕΑΙ. καὶ τούτων μοι δοκεῖ ἐν τοῖς μάλιστα πρὸς ἄλληλα σκοπεῖσθαι τὴν οὐσίαν, ἀναλογιζομένη ἐν ἑαυτῇ τὰ
186bSokrates: Dur bakalım. Psykhē sertin sertliğini dokunma yoluyla, yumuşağın yumuşaklığını da aynı biçimde hissetmeyecek mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Ama onların ousia'sını, ikisinin de var olduğunu, birbirlerine zıtlıklarını ve bu zıtlığın ousia'sını psykhē'nin kendisi, onlara tekrar tekrar dönüp birbirleriyle karşılaştırarak bizim için yargılamaya çalışır.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Öyleyse bazı şeyleri hem insanlar hem hayvanlar doğar doğmaz tabiatça hissedebilir: beden aracılığıyla psykhē'ye ulaşan hâlleri. Bunlar üzerine ousia ve fayda bakımından yapılan hesaplar ise, kimde olacaksa, ancak güçlükle, zamanla, çok uğraş ve terbiyeyle edinilir, değil mi?
γεγονότα καὶ τὰ παρόντα πρὸς τὰ μέλλοντα.
ΣΩ. ἔχε δή· ἄλλο τι τοῦ μὲν σκληροῦ τὴν σκληρότητα διὰ τῆς ἐπαφῆς αἰσθήσεται, καὶ τοῦ μαλακοῦ τὴν μαλακότητα ὡσαύτως;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τὴν δέ γε οὐσίαν καὶ ὅτι ἐστὸν καὶ τὴν ἐναντιότητα πρὸς ἀλλήλω καὶ τὴν οὐσίαν αὖ τῆς ἐναντιότητος αὐτὴ ἡ ψυχὴ ἐπανιοῦσα καὶ συμβάλλουσα πρὸς ἄλληλα κρίνειν πειρᾶται ἡμῖν.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκοῦν τὰ μὲν εὐθὺς γενομένοις πάρεστι φύσει
186cTheaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: Peki ousia'ya ulaşamayan, hakikate ulaşabilir mi?
Theaitetos: İmkânsız.
Sokrates: Bir şeyin hakikatine ulaşamayan, o şeyi hiç bilebilir, o şey hakkında epistēmē sahibi olabilir mi?
αἰσθάνεσθαι ἀνθρώποις τε καὶ θηρίοις, ὅσα διὰ τοῦ σώματος παθήματα ἐπὶ τὴν ψυχὴν τείνει· τὰ δὲ περὶ τούτων ἀναλογίσματα πρός τε οὐσίαν καὶ ὠφέλειαν μόγις καὶ ἐν χρόνῳ διὰ πολλῶν πραγμάτων καὶ παιδείας παραγίγνεται οἷς ἂν καὶ παραγίγνηται;
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΣΩ. οἷόν τε οὖν ἀληθείας τυχεῖν, ᾧ μηδὲ οὐσίας;
ΘΕΑΙ. ἀδύνατον.
ΣΩ. οὗ δὲ ἀληθείας τις ἀτυχήσει, ποτὲ τούτου ἐπιστήμων ἔσται;
186dTheaitetos: Nasıl olsun, Sokrates?
Sokrates: Demek ki epistēmē hâllerde değil, onlar üzerine yürütülen kıyastadır; çünkü anlaşılan, ousia'ya ve hakikate burada dokunmak mümkün, orada değil.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Peki aralarında bu kadar fark olan bu ikisine aynı adı mı vereceksin?
Theaitetos: Bu hiç doğru olmaz.
Sokrates: Öyleyse öbürüne — görmeye, işitmeye, koklamaya, üşümeye, ısınmaya — hangi adı veriyorsun?
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς ἄν, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. ἐν μὲν ἄρα τοῖς παθήμασιν οὐκ ἔνι ἐπιστήμη, ἐν δὲ τῷ περὶ ἐκείνων συλλογισμῷ· οὐσίας γὰρ καὶ ἀληθείας ἐνταῦθα μέν, ὡς ἔοικε, δυνατὸν ἅψασθαι, ἐκεῖ δὲ ἀδύνατον.
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
ΣΩ. ἦ οὖν ταὐτὸν ἐκεῖνό τε καὶ τοῦτο καλεῖς, τοσαύτας διαφορὰς ἔχοντε;
ΘΕΑΙ. οὔκουν δὴ δίκαιόν γε.
ΣΩ. τί οὖν δὴ ἐκείνῳ ἀποδίδως ὄνομα, τῷ ὁρᾶν ἀκούειν ὀσφραίνεσθαι ψύχεσθαι θερμαίνεσθαι;
186eTheaitetos: Hissetmek derim; başka ne diyeyim?
Sokrates: Hepsine birden de his diyorsun, öyle mi?
Theaitetos: Zorunlu olarak.
Sokrates: Hani hakikate dokunmakta payı olmadığını söylediğimiz şeye; çünkü ousia'ya da dokunamıyor.
Theaitetos: Elbette dokunamıyor.
Sokrates: Öyleyse epistēmē'ye de dokunamaz.
Theaitetos: Dokunamaz.
Sokrates: O hâlde, Theaitetos, his ile epistēmē hiçbir zaman aynı şey olamaz.
Theaitetos: Olamayacağı anlaşılıyor, Sokrates. Hele şimdi epistēmē'nin histen başka bir şey olduğu her zamankinden açık hâle geldi.
ΘΕΑΙ. αἰσθάνεσθαι ἔγωγε· τί γὰρ ἄλλο;
ΣΩ. σύμπαν ἄρʼ αὐτὸ καλεῖς αἴσθησιν;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. ὧι γε, φαμέν, οὐ μέτεστιν ἀληθείας ἅψασθαι· οὐδὲ γὰρ οὐσίας.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. οὐδʼ ἄρʼ ἐπιστήμης.
ΘΕΑΙ. οὐ γάρ.
ΣΩ. οὐκ ἄρʼ ἂν εἴη ποτέ, ὦ Θεαίτητε, αἴσθησίς τε καὶ ἐπιστήμη ταὐτόν.
ΘΕΑΙ. οὐ φαίνεται, ὦ Σώκρατες. καὶ μάλιστά γε νῦν καταφανέστατον γέγονεν ἄλλο ὂν αἰσθήσεως ἐπιστήμη.
187aSokrates: Ama biz bu sohbete epistēmē'nin ne olmadığını bulmak için değil, ne olduğunu bulmak için başlamıştık. Yine de şu kadar ilerledik: Onu artık histe hiç aramayacağız; psykhē varlıklarla kendi başına uğraştığında içinde bulunduğu duruma ne ad veriliyorsa, onda arayacağız.
Theaitetos: Sokrates, sanırım buna kanaat beslemek deniyor.
Sokrates: Doğru düşünüyorsun, dostum. Şimdi önceki her şeyi silip yeniden baştan bak; madem buraya kadar ilerledin, bakalım şimdi daha iyi görebiliyor musun.
ΣΩ. ἀλλʼ οὔ τι μὲν δὴ τούτου γε ἕνεκα ἠρχόμεθα διαλεγόμενοι, ἵνα εὕρωμεν τί ποτʼ οὐκ ἔστʼ ἐπιστήμη, ἀλλὰ τί ἔστιν. ὅμως δὲ τοσοῦτόν γε προβεβήκαμεν, ὥστε μὴ ζητεῖν αὐτὴν ἐν αἰσθήσει τὸ παράπαν ἀλλʼ ἐν ἐκείνῳ τῷ ὀνόματι, ὅτι ποτʼ ἔχει ἡ ψυχή, ὅταν αὐτὴ καθʼ αὑτὴν πραγματεύηται περὶ τὰ ὄντα.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὴν τοῦτό γε καλεῖται, ὦ Σώκρατες, ὡς ἐγᾦμαι, δοξάζειν.
ΣΩ. ὀρθῶς γὰρ οἴει, ὦ φίλε. καὶ ὅρα δὴ νῦν πάλιν ἐξ
187bVe epistēmē'nin ne olduğunu yeniden söyle.
Theaitetos: Her kanaat epistēmē'dir demek imkânsız, Sokrates, çünkü yanlış kanaat de var. Ama doğru kanaat epistēmē olabilir; cevabım bu olsun. İlerledikçe bu da şimdiki gibi yanlış çıkarsa, başka bir şey söylemeye çalışırız.
Sokrates: İşte böyle, Theaitetos, böyle istekle konuşmak gerek, başta yaptığın gibi cevap vermekten çekinerek değil. Böyle yaparsak iki şeyden biri olur: Ya peşine düştüğümüz şeyi buluruz ya da hiç bilmediğimiz şeyi bildiğimizi daha az sanırız.
ἀρχῆς, πάντα τὰ πρόσθεν ἐξαλείψας, εἴ τι μᾶλλον καθορᾷς, ἐπειδὴ ἐνταῦθα προελήλυθας. καὶ λέγε αὖθις τί ποτʼ ἐστὶν ἐπιστήμη.
ΘΕΑΙ. δόξαν μὲν πᾶσαν εἰπεῖν, ὦ Σώκρατες, ἀδύνατον, ἐπειδὴ καὶ ψευδής ἐστι δόξα· κινδυνεύει δὲ ἡ ἀληθὴς δόξα ἐπιστήμη εἶναι, καί μοι τοῦτο ἀποκεκρίσθω. ἐὰν γὰρ μὴ φανῇ προϊοῦσιν ὥσπερ τὸ νῦν, ἄλλο τι πειρασόμεθα λέγειν.
ΣΩ. οὕτω μέντοι χρή, ὦ Θεαίτητε, λέγειν προθύμως μᾶλλον, ἢ ὡς τὸ πρῶτον ὤκνεις ἀποκρίνεσθαι. ἐὰν γὰρ
187cBu da küçümsenecek bir kazanç sayılmaz. Peki şimdi ne diyorsun? Kanaatin iki türü olduğuna göre, biri doğru, öbürü yanlış, sen doğru kanaati epistēmē diye mi tarif ediyorsun?
Theaitetos: Evet; şimdi bana bu doğru görünüyor.
Sokrates: Peki kanaat konusunda şunu yeniden ele almaya hâlâ değer mi...
Theaitetos: Neyi kastediyorsun?
οὕτω δρῶμεν, δυοῖν θάτερα, ἢ εὑρήσομεν ἐφʼ ὃ ἐρχόμεθα, ἢ ἧττον οἰησόμεθα εἰδέναι ὃ μηδαμῇ ἴσμεν· καίτοι οὐκ ἂν εἴη μεμπτὸς μισθὸς ὁ τοιοῦτος. καὶ δὴ καὶ νῦν τί φῄς; δυοῖν ὄντοιν ἰδέαιν δόξης, τοῦ μὲν ἀληθινοῦ, ψευδοῦς δὲ τοῦ ἑτέρου, τὴν ἀληθῆ δόξαν ἐπιστήμην ὁρίζῃ;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε· τοῦτο γὰρ αὖ νῦν μοι φαίνεται.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν ἔτʼ ἄξιον περὶ δόξης ἀναλαβεῖν πάλιν—
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δὴ λέγεις;
187dSokrates: Bir şey şimdi de, daha önce de sık sık kafamı kurcalamıştır; öyle ki hem kendi kendime hem başkasıyla büyük bir aporia içine düştüm: İçimizdeki bu hâlin ne olduğunu, nasıl meydana geldiğini söyleyemiyorum.
Theaitetos: Hangi hâlin?
Sokrates: Birinin yanlış kanaat beslemesinin. Şimdi de hâlâ tereddütle düşünüyorum: Bunu bir kenara mı bırakalım, yoksa biraz önceki yoldan başka bir yoldan mı inceleyelim?
Theaitetos: Elbette inceleyelim, Sokrates, birazcık bile gerekli görünüyorsa. Az önce sen ve Theodoros boş vakit hakkında hiç de fena konuşmuyordunuz: Böyle işlerde hiçbir şeyin acelesi yok demiştiniz.
ΣΩ. θράττει μέ πως νῦν τε καὶ ἄλλοτε δὴ πολλάκις, ὥστʼ ἐν ἀπορίᾳ πολλῇ πρὸς ἐμαυτὸν καὶ πρὸς ἄλλον γεγονέναι, οὐκ ἔχοντα εἰπεῖν τί ποτʼ ἐστὶ τοῦτο τὸ πάθος παρʼ ἡμῖν καὶ τίνα τρόπον ἐγγιγνόμενον.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δή;
ΣΩ. τὸ δοξάζειν τινὰ ψευδῆ. σκοπῶ δὴ καὶ νῦν ἔτι διστάζων, πότερον ἐάσωμεν αὐτὸ ἢ ἐπισκεψώμεθα ἄλλον τρόπον ἢ ὀλίγον πρότερον.
ΘΕΑΙ. τί μήν, ὦ Σώκρατες, εἴπερ γε καὶ ὁπῃτιοῦν φαίνεται δεῖν; ἄρτι γὰρ οὐ κακῶς γε σὺ καὶ Θεόδωρος ἐλέγετε σχολῆς πέρι, ὡς οὐδὲν ἐν τοῖς τοιοῖσδε κατεπείγει.
187eSokrates: İyi hatırlattın. Belki de geri dönüp bir izi sürer gibi yeniden izlemenin tam zamanıdır. Çünkü azını iyi bitirmek, çoğunu yarım yamalak bitirmekten iyidir.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Peki ne diyoruz? Her seferinde yanlış bir kanaatin bulunduğunu, birimizin yanlış, öbürünün doğru kanaat beslediğini, sanki tabiatça böyleymiş gibi söylüyoruz, değil mi?
Theaitetos: Evet, öyle söylüyoruz.
ΣΩ. ὀρθῶς ὑπέμνησας· ἴσως γὰρ οὐκ ἀπὸ καιροῦ πάλιν ὥσπερ ἴχνος μετελθεῖν. κρεῖττον γάρ που σμικρὸν εὖ ἢ πολὺ μὴ ἱκανῶς περᾶναι.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. πῶς οὖν; τί δὴ καὶ λέγομεν; ψευδῆ φαμεν ἑκάστοτε εἶναι δόξαν, καί τινα ἡμῶν δοξάζειν ψευδῆ, τὸν δʼ αὖ ἀληθῆ, ὡς φύσει οὕτως ἐχόντων;
ΘΕΑΙ. φαμὲν γὰρ δή.
188aSokrates: Bütün şeyler hakkında da, tek tek her biri hakkında da şu durum geçerli değil mi: Ya biliriz ya bilmeyiz. Öğrenmeyi ve unutmayı, bu ikisinin arasında kaldıkları için şimdilik bir kenara bırakıyorum; şu anda konumuzla bir ilgileri yok.
Theaitetos: Elbette, Sokrates, her bir şey hakkında bilmek ya da bilmemekten başka bir şey kalmıyor.
Sokrates: Öyleyse kanaat besleyen, ya bildiği ya da bilmediği şeylerden biri hakkında kanaat beslemek zorunda değil mi?
Theaitetos: Zorunda.
Sokrates: Ama aynı şeyi bilen biri onu bilmiyor olamaz, bilmeyen biri de onu biliyor olamaz.
ΣΩ. οὐκοῦν τόδε γʼ ἔσθʼ ἡμῖν περὶ πάντα καὶ καθʼ ἕκαστον, ἤτοι εἰδέναι ἢ μὴ εἰδέναι; μανθάνειν γὰρ καὶ ἐπιλανθάνεσθαι μεταξὺ τούτων ὡς ὄντα χαίρειν λέγω ἐν τῷ παρόντι· νῦν γὰρ ἡμῖν πρὸς λόγον ἐστὶν οὐδέν.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μήν, ὦ Σώκρατες, ἄλλο γʼ οὐδὲν λείπεται περὶ ἕκαστον πλὴν εἰδέναι ἢ μὴ εἰδέναι.
ΣΩ. οὐκοῦν ἤδη ἀνάγκη τὸν δοξάζοντα δοξάζειν ἢ ὧν τι οἶδεν ἢ μὴ οἶδεν;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. καὶ μὴν εἰδότα γε μὴ εἰδέναι τὸ αὐτὸ ἢ μὴ εἰδότα
188bTheaitetos: Elbette olamaz.
Sokrates: Peki yanlış kanaat besleyen kişi, bildiği şeyleri onlar değil de bildiği başka şeyler mi sanıyor; böylece ikisini de bildiği hâlde ikisini de bilmiyor mu oluyor?
Theaitetos: Bu imkânsız, Sokrates.
Sokrates: Yoksa bilmediği şeyleri bilmediği başka şeyler mi sanıyor? Yani ne Theaitetos'u ne Sokrates'i tanıyan biri, Sokrates'in Theaitetos, Theaitetos'un da Sokrates olduğunu mu aklına getiriyor?
εἰδέναι ἀδύνατον.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΣΩ. ἆρʼ οὖν ὁ τὰ ψευδῆ δοξάζων, ἃ οἶδε, ταῦτα οἴεται οὐ ταῦτα εἶναι ἀλλὰ ἕτερα ἄττα ὧν οἶδε, καὶ ἀμφότερα εἰδὼς ἀγνοεῖ αὖ ἀμφότερα;
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἀδύνατον, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἀλλʼ ἆρα, ἃ μὴ οἶδεν, ἡγεῖται αὐτὰ εἶναι ἕτερα ἄττα ὧν μὴ οἶδε, καὶ τοῦτʼ ἔστι τῷ μήτε Θεαίτητον μήτε Σωκράτη εἰδότι εἰς τὴν διάνοιαν λαβεῖν ὡς ὁ Σωκράτης Θεαίτητος ἢ [ὁ] Θεαίτητος Σωκράτης;
188cTheaitetos: Nasıl olur?
Sokrates: İnsan bildiği şeyleri bilmediği şeyler sanmaz herhalde; bilmediği şeyleri de bildiği şeyler sanmaz.
Theaitetos: Bu, akıl almaz bir şey olurdu.
Sokrates: O hâlde insan nasıl olur da yanlış kanaat besleyebilir? Bunların dışında kanaat beslemek imkânsızdır herhalde, çünkü her şeyi ya biliriz ya bilmeyiz; bunların içinde ise yanlış kanaat beslemek hiçbir yerde mümkün görünmüyor.
Theaitetos: Çok doğru.
Sokrates: Öyleyse aradığımızı bu yoldan, bilmek ve bilmemek üzerinden ilerleyerek değil de, var olmak ve olmamak üzerinden mi incelemeliyiz?
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς ἄν;
ΣΩ. ἀλλʼ οὐ μήν, ἅ γέ τις οἶδεν, οἴεταί που ἃ μὴ οἶδεν αὐτὰ εἶναι, οὐδʼ αὖ ἃ μὴ οἶδεν, ἃ οἶδεν.
ΘΕΑΙ. τέρας γὰρ ἔσται.
ΣΩ. πῶς οὖν ἂν ἔτι ψευδῆ δοξάσειεν; ἐκτὸς γὰρ τούτων ἀδύνατόν που δοξάζειν, ἐπείπερ πάντʼ ἢ ἴσμεν ἢ οὐκ ἴσμεν, ἐν δὲ τούτοις οὐδαμοῦ φαίνεται δυνατὸν ψευδῆ δοξάσαι.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐ ταύτῃ σκεπτέον ὃ ζητοῦμεν, κατὰ τὸ
188dTheaitetos: Ne demek istiyorsun?
Sokrates: Mesele belki de basittir: Herhangi bir şey hakkında var olmayan şeyleri zanneden, düşüncesi başka bakımlardan nasıl olursa olsun, yanlış kanaat beslemekten kurtulamaz.
Theaitetos: Bu da akla yatkın, Sokrates.
Sokrates: Peki ne olacak? Biri bizi sorguya çekip, "Söylediğiniz şey herhangi biri için mümkün mü; bir insan, ister var olan şeylerden biri hakkında ister kendi başına, var olmayanı zannedebilir mi?" derse, ne cevap vereceğiz, Theaitetos? Galiba buna şöyle diyeceğiz: "Evet, zannederken doğru olmayan bir şeyi zannettiğinde." Yoksa nasıl diyeceğiz?
εἰδέναι καὶ μὴ εἰδέναι ἰόντας, ἀλλὰ κατὰ τὸ εἶναι καὶ μή;
ΘΕΑΙ. πῶς λέγεις;
ΣΩ. μὴ ἁπλοῦν ᾖ ὅτι ὁ τὰ μὴ ὄντα περὶ ὁτουοῦν δοξάζων οὐκ ἔσθʼ ὡς οὐ ψευδῆ δοξάσει, κἂν ὁπωσοῦν ἄλλως τὰ τῆς διανοίας ἔχῃ.
ΘΕΑΙ. εἰκός γʼ αὖ, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. πῶς οὖν; τί ἐροῦμεν, ὦ Θεαίτητε, ἐάν τις ἡμᾶς ἀνακρίνῃ· δυνατὸν δὲ ὁτῳοῦν ὃ λέγεται, καί τις ἀνθρώπων τὸ μὴ ὂν δοξάσει, εἴτε περὶ τῶν ὄντων του εἴτε αὐτὸ καθʼ αὑτό; καὶ ἡμεῖς δή, ὡς ἔοικεν, πρὸς ταῦτα φήσομεν· ὅταν
188eTheaitetos: Öyle diyeceğiz.
Sokrates: Peki bu türden bir şey başka bir yerde de olur mu?
Theaitetos: Ne gibi?
Sokrates: Birinin bir şey görmesi, ama hiçbir şey görmemesi.
Theaitetos: Nasıl olur bu?
Sokrates: Ama biri tek bir şey bile görüyorsa, var olanlardan birini görüyordur. Yoksa sen "bir"in var olmayanlar arasında bulunabileceğini mi sanıyorsun?
Theaitetos: Hayır.
Sokrates: Demek ki bir şey gören, var olan bir şey görür.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
γε μὴ ἀληθῆ οἴηται οἰόμενος· ἢ πῶς ἐροῦμεν;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. ἦ οὖν καὶ ἄλλοθί που τὸ τοιοῦτόν ἐστιν;
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. εἴ τις ὁρᾷ μέν τι, ὁρᾷ δὲ οὐδέν.
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς;
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν εἰ ἕν γέ τι ὁρᾷ, τῶν ὄντων τι ὁρᾷ. ἢ σὺ οἴει ποτὲ τὸ ἓν ἐν τοῖς μὴ οὖσιν εἶναι;
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔγωγε.
ΣΩ. ὁ ἄρα ἕν γέ τι ὁρῶν ὄν τι ὁρᾷ.
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
189aSokrates: Bir şey işiten de bir şey, yani var olan bir şey işitir.
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Bir şeye dokunan da bir şeye dokunur; bir şeyse, var olan bir şeye.
Theaitetos: Bu da öyle.
Sokrates: Peki zanneden de bir şeyi zannetmez mi?
Theaitetos: Zorunlu olarak.
Sokrates: Bir şeyi zanneden de var olan bir şeyi zannetmez mi?
Theaitetos: Kabul ediyorum.
Sokrates: Öyleyse var olmayanı zanneden, hiçbir şeyi zannetmiyordur.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Ama hiçbir şeyi zannetmeyen, hiç zannetmiyor demektir.
Theaitetos: Açık, anlaşılan.
ΣΩ. καὶ ὁ ἄρα τι ἀκούων ἕν γέ τι ἀκούει καὶ ὂν [ἀκούει].
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. καὶ ὁ ἁπτόμενος δή του ἑνός γέ του ἅπτεται καὶ ὄντος, εἴπερ ἑνός;
ΘΕΑΙ. καὶ τοῦτο.
ΣΩ. ὁ δὲ δὴ δοξάζων οὐχ ἕν γέ τι δοξάζει;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. ὁ δʼ ἕν τι δοξάζων οὐκ ὄν τι;
ΘΕΑΙ. συγχωρῶ.
ΣΩ. ὁ ἄρα μὴ ὂν δοξάζων οὐδὲν δοξάζει.
ΘΕΑΙ. οὐ φαίνεται.
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν ὅ γε μηδὲν δοξάζων τὸ παράπαν οὐδὲ δοξάζει.
ΘΕΑΙ. δῆλον, ὡς ἔοικεν.
189bSokrates: Demek ki var olmayanı zannetmek mümkün değil; ne var olanlar hakkında ne de kendi başına.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: O hâlde yanlış kanaat beslemek, var olmayanı zannetmekten başka bir şeydir.
Theaitetos: Başka bir şey, anlaşılan.
Sokrates: Demek ki yanlış kanaat içimizde ne bu yoldan ne de biraz önce incelediğimiz yoldan meydana geliyor.
Theaitetos: Elbette gelmiyor.
Sokrates: Peki şöyle meydana gelen bir şeye mi bu adı veriyoruz?
Theaitetos: Nasıl?
Sokrates: Biri var olan bir şeyi, düşüncesinde var olan başka bir şeyle değiş tokuş edip onun o başka şey olduğunu söylediğinde, yanlış kanaatin bir tür bir şeyi başka bir şey sanma (allodoxia) olduğunu söylüyoruz.
ΣΩ. οὐκ ἄρα οἷόν τε τὸ μὴ ὂν δοξάζειν, οὔτε περὶ τῶν ὄντων οὔτε αὐτὸ καθʼ αὑτό.
ΘΕΑΙ. οὐ φαίνεται.
ΣΩ. ἄλλο τι ἄρʼ ἐστὶ τὸ ψευδῆ δοξάζειν τοῦ τὰ μὴ ὄντα δοξάζειν.
ΘΕΑΙ. ἄλλο ἔοικεν.
ΣΩ. οὔτʼ ἄρʼ οὕτως οὔτε ὡς ὀλίγον πρότερον ἐσκοποῦμεν, ψευδής ἐστι δόξα ἐν ἡμῖν.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν δή.
ΣΩ. ἀλλʼ ἆρα ὧδε γιγνόμενον τοῦτο προσαγορεύομεν;
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΣΩ. ἀλλοδοξίαν τινὰ οὖσαν ψευδῆ φαμεν εἶναι δόξαν,
189cÇünkü böylece her zaman var olan bir şeyi zanneder, ama birini öbürünün yerine koyar; hedeflediği şeyi ıskaladığı için de ona haklı olarak yanlış kanaat besliyor denir.
Theaitetos: Bence şimdi çok doğru söyledin. Çünkü biri güzelin yerine çirkini ya da çirkinin yerine güzeli zannettiğinde, işte o zaman gerçekten yanlış kanaat besler.
Sokrates: Benden hiç çekinmediğin, beni hafife aldığın belli, Theaitetos.
Theaitetos: Neden öyle diyorsun?
Sokrates: Sanırım "gerçekten yanlış" sözüne takılmayacağımı düşünüyorsun; hızlı olanın yavaşça, hafif olanın ağırca ya da zıt olan başka herhangi bir şeyin kendi tabiatına göre değil de zıddının tabiatına göre, yani kendine zıt bir biçimde meydana gelip gelemeyeceğini sormayacağımı.
ὅταν τίς ⟨τι⟩ τῶν ὄντων ἄλλο αὖ τῶν ὄντων ἀνταλλαξάμενος τῇ διανοίᾳ φῇ εἶναι. οὕτω γὰρ ὂν μὲν ἀεὶ δοξάζει, ἕτερον δὲ ἀνθʼ ἑτέρου, καὶ ἁμαρτάνων οὗ ἐσκόπει δικαίως ἂν καλοῖτο ψευδῆ δοξάζων.
ΘΕΑΙ. ὀρθότατά μοι νῦν δοκεῖς εἰρηκέναι. ὅταν γάρ τις ἀντὶ καλοῦ αἰσχρὸν ἢ ἀντὶ αἰσχροῦ καλὸν δοξάζῃ, τότε ὡς ἀληθῶς δοξάζει ψευδῆ.
ΣΩ. δῆλος εἶ, ὦ Θεαίτητε, καταφρονῶν μου καὶ οὐ δεδιώς.
ΘΕΑΙ. τί μάλιστα;
ΣΩ. οὐκ ἂν οἶμαι σοὶ δοκῶ τοῦ ἀληθῶς ψευδοῦς ἀντιλαβέσθαι,
189dAma cesaretin boşa gitmesin diye bunu geçiyorum. Söylediğine göre, yanlış kanaat beslemenin bir şeyi başka bir şey sanmak olması hoşuna gidiyor, öyle mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Öyleyse senin kanaatine göre bir şeyi düşüncede kendisi olarak değil, başka bir şey olarak koymak mümkün.
Theaitetos: Mümkün elbette.
ἐρόμενος εἰ οἷόν τε ταχὺ βραδέως ἢ κοῦφον βαρέως ἢ ἄλλο τι ἐναντίον μὴ κατὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ ἐναντίου γίγνεσθαι ἑαυτῷ ἐναντίως. τοῦτο μὲν οὖν, ἵνα μὴ μάτην θαρρήσῃς, ἀφίημι. ἀρέσκει δέ, ὡς φῄς, τὸ τὰ ψευδῆ δοξάζειν ἀλλοδοξεῖν εἶναι;
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε.
ΣΩ. ἔστιν ἄρα κατὰ τὴν σὴν δόξαν ἕτερόν τι ὡς ἕτερον καὶ μὴ ὡς ἐκεῖνο τῇ διανοίᾳ τίθεσθαι.
ΘΕΑΙ. ἔστι μέντοι.
189eSokrates: Peki birinin düşüncesi bunu yaptığında, ya ikisini birden ya da birini düşünmesi zorunlu değil mi?
Theaitetos: Zorunlu; ya aynı anda ya da sırayla.
Sokrates: Çok güzel. Düşünmek dediğin şeye sen de benim verdiğim adı veriyor musun?
Theaitetos: Ne adını?
Sokrates: Psykhē'nin incelediği şeyler hakkında kendi kendine yürüttüğü bir logos. Bunu sana bilmeyen biri olarak söylüyorum, ama bana öyle görünüyor ki psykhē düşünürken kendi kendisiyle konuşmaktan başka bir şey yapmıyor: Kendine soruyor, cevap veriyor, evet diyor, hayır diyor.
ΣΩ. ὅταν οὖν τοῦθʼ ἡ διάνοιά του δρᾷ, οὐ καὶ ἀνάγκη αὐτὴν ἤτοι ἀμφότερα ἢ τὸ ἕτερον διανοεῖσθαι;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη μὲν οὖν· ἤτοι ἅμα γε ἢ ἐν μέρει.
ΣΩ. κάλλιστα. τὸ δὲ διανοεῖσθαι ἆρʼ ὅπερ ἐγὼ καλεῖς;
ΘΕΑΙ. τί καλῶν;
ΣΩ. λόγον ὃν αὐτὴ πρὸς αὑτὴν ἡ ψυχὴ διεξέρχεται περὶ ὧν ἂν σκοπῇ. ὥς γε μὴ εἰδώς σοι ἀποφαίνομαι. τοῦτο γάρ μοι ἰνδάλλεται διανοουμένη οὐκ ἄλλο τι ἢ διαλέγεσθαι, αὐτὴ
190aBir karara varıp — ister ağır ağır ister birden atılarak — artık aynı şeyi söylediğinde ve tereddüt etmediğinde, buna onun kanaati deriz. Böylece ben kanaat beslemeye konuşmak, kanaate de söylenmiş bir logos diyorum; ama başkasına ve sesle değil, sessizce kendine söylenmiş bir logos. Sen ne dersin?
Theaitetos: Ben de öyle derim.
Sokrates: Öyleyse biri bir şeyi başka bir şey sandığında, anlaşılan kendi kendine o şeyin o başka şey olduğunu da söylüyordur.
ἑαυτὴν ἐρωτῶσα καὶ ἀποκρινομένη, καὶ φάσκουσα καὶ οὐ φάσκουσα. ὅταν δὲ ὁρίσασα, εἴτε βραδύτερον εἴτε καὶ ὀξύτερον ἐπᾴξασα, τὸ αὐτὸ ἤδη φῇ καὶ μὴ διστάζῃ, δόξαν ταύτην τίθεμεν αὐτῆς. ὥστʼ ἔγωγε τὸ δοξάζειν λέγειν καλῶ καὶ τὴν δόξαν λόγον εἰρημένον, οὐ μέντοι πρὸς ἄλλον οὐδὲ φωνῇ, ἀλλὰ σιγῇ πρὸς αὑτόν· σὺ δὲ τί;
ΘΕΑΙ. κἀγώ.
ΣΩ. ὅταν ἄρα τις τὸ ἕτερον ἕτερον δοξάζῃ, καὶ φησίν, ὡς ἔοικε, τὸ ἕτερον ἕτερον εἶναι πρὸς ἑαυτόν.
190bTheaitetos: Elbette.
Sokrates: Hatırla bakalım: Hiç kendi kendine "güzel olan kesinlikle çirkindir" ya da "adil olmayan kesinlikle adildir" dedin mi? Ya da en önemlisi, kendini "bir şey kesinlikle başka bir şeydir" diye ikna etmeye hiç kalkıştın mı? Yoksa tam tersine, uykunda bile kendi kendine "tek sayılar düpedüz çifttir" ya da buna benzer bir şey söylemeye hiç cüret etmedin mi?
Theaitetos: Doğru söylüyorsun.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. ἀναμιμνῄσκου δὴ εἰ πώποτʼ εἶπες πρὸς σεαυτὸν ὅτι παντὸς μᾶλλον τό τοι καλὸν αἰσχρόν ἐστιν ἢ τὸ ἄδικον δίκαιον. ἢ καί, τὸ πάντων κεφάλαιον, σκόπει εἴ ποτʼ ἐπεχείρησας σεαυτὸν πείθειν ὡς παντὸς μᾶλλον τὸ ἕτερον ἕτερόν ἐστιν, ἢ πᾶν τοὐναντίον οὐδʼ ἐν ὕπνῳ πώποτε ἐτόλμησας εἰπεῖν πρὸς σεαυτὸν ὡς παντάπασιν ἄρα τὰ περιττὰ ἄρτιά ἐστιν ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ λέγεις.
190cSokrates: Peki başka birinin, ister aklı başında ister deli olsun, kendi kendine ciddi ciddi "öküz zorunlu olarak attır" ya da "iki birdir" diyerek kendini ikna etmeye cüret edeceğini düşünüyor musun?
Theaitetos: Zeus adına, hayır.
Sokrates: Öyleyse kendi kendine konuşmak kanaat beslemekse, iki şeyi birden söyleyen, ikisi hakkında kanaat besleyen ve psykhē'siyle ikisine birden dokunan hiç kimse birinin öbürü olduğunu ne söyler ne de öyle kanaat besler. Sen de bu deyişe takılmamalısın; onu şu anlamda söylüyorum: Hiç kimse çirkinin güzel olduğuna ya da buna benzer bir şeye kanaat getirmez.
ΣΩ. ἄλλον δέ τινα οἴει ὑγιαίνοντα ἢ μαινόμενον τολμῆσαι σπουδῇ πρὸς ἑαυτὸν εἰπεῖν ἀναπείθοντα αὑτὸν ὡς ἀνάγκη τὸν βοῦν ἵππον εἶναι ἢ τὰ δύο ἕν;
ΘΕΑΙ. μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγε.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰ τὸ λέγειν πρὸς ἑαυτὸν δοξάζειν ἐστίν, οὐδεὶς ἀμφότερά γε λέγων καὶ δοξάζων [καὶ] ἐφαπτόμενος ἀμφοῖν τῇ ψυχῇ εἴποι ἂν καὶ δοξάσειεν ὡς τὸ ἕτερον ἕτερόν ἐστιν. ἐατέον δὲ καὶ σοὶ τὸ ῥῆμα [περὶ τοῦ ἑτέρου]· λέγω
190dTheaitetos: Takılmıyorum, Sokrates; bana da senin dediğin gibi görünüyor.
Sokrates: Demek ki ikisini birden aklında tutup kanaat besleyen biri, birini öbürü sanamaz.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Ama yalnız birini aklında tutup öbürünü hiç tutmayan da, birinin öbürü olduğuna hiçbir zaman kanaat getirmez.
Theaitetos: Doğru söylüyorsun; çünkü aklında olmayan şeye de dokunmak zorunda kalırdı.
Sokrates: Demek ki ne ikisini ne birini aklında tutan için bir şeyi başka bir şey sanmak mümkün.
γὰρ αὐτὸ τῇδε, μηδένα δοξάζειν ὡς τὸ αἰσχρὸν καλὸν ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ, ὦ Σώκρατες, ἐῶ τε καί μοι δοκεῖ ὡς λέγεις.
ΣΩ. ἄμφω μὲν ἄρα δοξάζοντα ἀδύνατον τό γε ἕτερον ἕτερον δοξάζειν.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν τὸ ἕτερόν γε μόνον δοξάζων, τὸ δὲ ἕτερον μηδαμῇ, οὐδέποτε δοξάσει τὸ ἕτερον ἕτερον εἶναι.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ λέγεις· ἀναγκάζοιτο γὰρ ἂν ἐφάπτεσθαι καὶ οὗ μὴ δοξάζει.
ΣΩ. οὔτʼ ἄρʼ ἀμφότερα οὔτε τὸ ἕτερον δοξάζοντι ἐγχωρεῖ
190eBu durumda yanlış kanaati "bir şeyi başka bir şey sanmak" diye tarif eden boş konuşmuş olur. Çünkü yanlış kanaatin içimizde bulunduğu ne bu yoldan ne de önceki yoldan görünüyor.
Theaitetos: Görünmüyor.
Sokrates: Ama yine de, Theaitetos, eğer bunun var olduğu ortaya çıkmazsa, pek çok tuhaf şeyi kabul etmek zorunda kalacağız.
Theaitetos: Ne gibi şeyleri?
Sokrates: Her yönden inceleyip denemeden sana söylemeyeceğim. Çünkü aporia içindeyken söylediğim türden şeyleri kabul etmeye zorlandığımızı görsem, ikimiz adına utanırdım.
ἀλλοδοξεῖν. ὥστʼ εἴ τις ὁριεῖται δόξαν εἶναι ψευδῆ τὸ ἑτεροδοξεῖν, οὐδὲν ἂν λέγοι· οὔτε γὰρ ταύτῃ οὔτε κατὰ τὰ πρότερα φαίνεται ψευδὴς ἐν ἡμῖν οὖσα δόξα.
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔοικεν.
ΣΩ. ἀλλὰ μέντοι, ὦ Θεαίτητε, εἰ τοῦτο μὴ φανήσεται ὄν, πολλὰ ἀναγκασθησόμεθα ὁμολογεῖν καὶ ἄτοπα.
ΘΕΑΙ. τὰ ποῖα δή;
ΣΩ. οὐκ ἐρῶ σοι πρὶν ἂν πανταχῇ πειραθῶ σκοπῶν. αἰσχυνοίμην γὰρ ἂν ὑπὲρ ἡμῶν, ἐν ᾧ ἀποροῦμεν, ἀναγκαζομένων
191aAma bulur ve kurtulursak, o zaman bu duruma düşen başkaları hakkında, kendimiz gülünç olmanın dışında durarak konuşuruz. Her yönden çıkmaza düşersek de, sanırım deniz tutmuş yolcuların tayfaya yaptığı gibi boyun eğip kendimizi logos'a bırakacağız: Bizi ayaklar altına alsın, dilediği gibi kullansın. Şimdi bu araştırmada hâlâ nerede bir çıkış yolu gördüğümü dinle.
Theaitetos: Söyle yeter.
Sokrates: İnsanın bildiği şeyleri bilmediği şeyler sanıp yanılmasının imkânsız olduğunu kabul ettiğimizde doğru bir şeyi kabul etmediğimizi söyleyeceğim; bu bir bakıma mümkün.
ὁμολογεῖν οἷα λέγω. ἀλλʼ ἐὰν εὕρωμεν καὶ ἐλεύθεροι γενώμεθα, τότʼ ἤδη περὶ τῶν ἄλλων ἐροῦμεν ὡς πασχόντων αὐτὰ ἐκτὸς τοῦ γελοίου ἑστῶτες· ἐὰν δὲ πάντῃ ἀπορήσωμεν, ταπεινωθέντες οἶμαι τῷ λόγῳ παρέξομεν ὡς ναυτιῶντες πατεῖν τε καὶ χρῆσθαι ὅτι ἂν βούληται. ᾗ οὖν ἔτι πόρον τινὰ εὑρίσκω τοῦ ζητήματος ἡμῖν, ἄκουε.
ΘΕΑΙ. λέγε μόνον.
ΣΩ. οὐ φήσω ἡμᾶς ὀρθῶς ὁμολογῆσαι, ἡνίκα ὡμολογήσαμεν ἅ τις οἶδεν, ἀδύνατον δοξάσαι ἃ μὴ οἶδεν εἶναι αὐτὰ
191bTheaitetos: O vakit, bunun böyle olduğunu söylediğimizde benim de sezdiğim şeyi mi kastediyorsun? Bazen Sokrates'i tanıdığım hâlde, uzaktan tanımadığım başka birini görüp onu tanıdığım Sokrates sanmışımdır. Böyle bir durumda senin dediğin şey oluyor.
Sokrates: Ama bundan vazgeçmiştik, çünkü bildiğimiz şeyleri bildiğimiz hâlde bize bilmiyormuşuz gibi gösteriyordu, değil mi?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Öyleyse bunu böyle değil, şöyle koyalım; belki bize bir bakıma boyun eğer, belki de direnir.
καὶ ψευσθῆναι· ἀλλά πῃ δυνατόν.
ΘΕΑΙ. ἆρα λέγεις ὃ καὶ ἐγὼ τότε ὑπώπτευσα, ἡνίκʼ αὐτὸ ἔφαμεν τοιοῦτον εἶναι, ὅτι ἐνίοτʼ ἐγὼ γιγνώσκων Σωκράτη, πόρρωθεν δὲ ὁρῶν ἄλλον ὃν οὐ γιγνώσκω, ᾠήθην εἶναι Σωκράτη ὃν οἶδα; γίγνεται γὰρ δὴ ἐν τῷ τοιούτῳ οἷον λέγεις.
ΣΩ. οὐκοῦν ἀπέστημεν αὐτοῦ, ὅτι ἃ ἴσμεν ἐποίει ἡμᾶς εἰδότας μὴ εἰδέναι;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. μὴ γὰρ οὕτω τιθῶμεν, ἀλλʼ ὧδε· ἴσως πῃ ἡμῖν
191cAma öyle bir durumdayız ki her logos'u evirip çevirip sınamamız gerekiyor. Bak bakalım bir şey söylüyor muyum: Önceden bilmediği bir şeyi insanın sonradan öğrenmesi mümkün müdür?
Theaitetos: Mümkün elbette.
Sokrates: Sonra da birini daha, birini daha?
Theaitetos: Neden olmasın?
Sokrates: Şimdi, söz gelişi, psykhē'lerimizde balmumundan bir levha bulunduğunu varsay: kiminde daha büyük, kiminde daha küçük; kiminde daha temiz, kiminde daha kirli bir mumdan; kiminde daha sert, bazılarında daha yumuşak, bazılarında da tam kıvamında.
συγχωρήσεται, ἴσως δὲ ἀντιτενεῖ. ἀλλὰ γὰρ ἐν τοιούτῳ ἐχόμεθα, ἐν ᾧ ἀνάγκη πάντα μεταστρέφοντα λόγον βασανίζειν. σκόπει οὖν εἰ τὶ λέγω. ἆρα ἔστιν μὴ εἰδότα τι πρότερον ὕστερον μαθεῖν;
ΘΕΑΙ. ἔστι μέντοι.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ αὖθις ἕτερον καὶ ἕτερον;
ΘΕΑΙ. τί δʼ οὔ;
ΣΩ. θὲς δή μοι λόγου ἕνεκα ἐν ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν ἐνὸν κήρινον ἐκμαγεῖον, τῷ μὲν μεῖζον, τῷ δʼ ἔλαττον, καὶ τῷ μὲν καθαρωτέρου κηροῦ, τῷ δὲ κοπρωδεστέρου, καὶ σκληροτέρου,
191dTheaitetos: Varsaydım.
Sokrates: Diyelim ki bu, Musaların annesi Mnemosyne'nin armağanıdır. Gördüğümüz, işittiğimiz ya da kendi aklımıza gelen şeylerden hatırlamak istediğimiz her neyse, bu mumu hislerimizin ve düşüncelerimizin altına tutarak onların izini üzerine bastırırız, tıpkı mühür yüzüklerinin işaretini basar gibi. Mumda iz bırakan şeyi, sureti orada durdukça hatırlar ve biliriz; silinen ya da iz bırakamayan şeyi ise unutmuş oluruz, artık bilmeyiz.
ἐνίοις δὲ ὑγροτέρου, ἔστι δʼ οἷς μετρίως ἔχοντος.
ΘΕΑΙ. τίθημι.
ΣΩ. δῶρον τοίνυν αὐτὸ φῶμεν εἶναι τῆς τῶν Μουσῶν μητρὸς Μνημοσύνης, καὶ εἰς τοῦτο ὅτι ἂν βουληθῶμεν μνημονεῦσαι ὧν ἂν ἴδωμεν ἢ ἀκούσωμεν ἢ αὐτοὶ ἐννοήσωμεν, ὑπέχοντας αὐτὸ ταῖς αἰσθήσεσι καὶ ἐννοίαις, ἀποτυποῦσθαι, ὥσπερ δακτυλίων σημεῖα ἐνσημαινομένους· καὶ ὃ μὲν ἂν ἐκμαγῇ, μνημονεύειν τε καὶ ἐπίστασθαι ἕως ἂν ἐνῇ τὸ εἴδωλον αὐτοῦ· ὃ δʼ ἂν ἐξαλειφθῇ ἢ μὴ οἷόν τε γένηται
191eTheaitetos: Öyle olsun.
Sokrates: Şimdi bunları bilen, ama gördüğü ya da işittiği bir şeyi inceleyen birinin şu tarzda yanlış kanaat besleyip besleyemeyeceğine bak.
Theaitetos: Ne tarzda?
Sokrates: Bildiği şeyleri kimi zaman bildiği şeyler, kimi zaman da bilmediği şeyler sanarak. Önceki konuşmada bunların imkânsız olduğunu kabul ederken iyi etmemiştik.
Theaitetos: Peki şimdi ne diyorsun?
ἐκμαγῆναι, ἐπιλελῆσθαί τε καὶ μὴ ἐπίστασθαι.
ΘΕΑΙ. ἔστω οὕτως.
ΣΩ. ὁ τοίνυν ἐπιστάμενος μὲν αὐτά, σκοπῶν δέ τι ὧν ὁρᾷ ἢ ἀκούει, ἄθρει εἰ ἄρα τοιῷδε τρόπῳ ψευδῆ ἂν δοξάσαι.
ΘΕΑΙ. ποίῳ δή τινι;
ΣΩ. ἃ οἶδεν, οἰηθεὶς εἶναι τοτὲ μὲν ἃ οἶδε, τοτὲ δὲ ἃ μή. ταῦτα γὰρ ἐν τοῖς πρόσθεν οὐ καλῶς ὡμολογήσαμεν ὁμολογοῦντες ἀδύνατα.
ΘΕΑΙ. νῦν δὲ πῶς λέγεις;
192aSokrates: Bu konuda baştan ayrımlar yaparak şöyle konuşmak gerekir: Bir şeyi bilen, psykhē'sinde onun hatıra izini taşıyan ama onu o an hissetmeyen kimsenin, onu bildiği başka bir şey sanması —ki o şeyin de izi kendisinde vardır ama onu da hissetmemektedir— imkânsızdır. Bildiği bir şeyi, bilmediği ve mühür izi kendisinde bulunmayan bir şey sanması da imkânsızdır; bilmediği bir şeyi bilmediği başka bir şey sanması da; bilmediği bir şeyi bildiği bir şey sanması da; hissettiği bir şeyi hissettiği başka bir şey sanması da; hissettiği bir şeyi hissetmediği bir şey sanması da; hissetmediği bir şeyi hissetmediği başka bir şey sanması da; hissetmediği bir şeyi hissettiği bir şey sanması da.
ΣΩ. δεῖ ὧδε λέγεσθαι περὶ αὐτῶν ἐξ ἀρχῆς διοριζομένους ὅτι ὃ μέν τις οἶδεν, σχὼν αὐτοῦ μνημεῖον ἐν τῇ ψυχῇ, αἰσθάνεται δὲ αὐτὸ μή, οἰηθῆναι ἕτερόν τι ὧν οἶδεν, ἔχοντα καὶ ἐκείνου τύπον, αἰσθανόμενον δὲ μή, ἀδύνατον. καὶ ὅ γε οἶδεν αὖ, οἰηθῆναι εἶναι ὃ μὴ οἶδε μηδʼ ἔχει αὐτοῦ σφραγῖδα· καὶ ὃ μὴ οἶδεν, ὃ μὴ οἶδεν αὖ· καὶ ὃ μὴ οἶδεν, ὃ οἶδε· καὶ ὃ αἰσθάνεταί γε, ἕτερόν τι ὧν αἰσθάνεται οἰηθῆναι εἶναι· καὶ ὃ αἰσθάνεται, ὧν τι μὴ αἰσθάνεται· καὶ
192bDahası, bir şeyi hem bilen hem hisseden ve işaretini hissine uygun biçimde taşıyan kimsenin, onu yine hem bildiği hem hissettiği ve işaretini yine hissine uygun biçimde taşıdığı başka bir şey sanması, mümkünse öncekilerden de imkânsızdır. Bir şeyi bilen, hisseden ve hatıra izini doğru biçimde taşıyan kimsenin, onu bildiği başka bir şey sanması imkânsızdır; aynı durumdaki birinin onu hissettiği başka bir şey sanması da imkânsızdır. Yine, hem bilmediği hem hissetmediği bir şeyi hem bilmediği hem hissetmediği başka bir şey sanmak da; hem bilmediği hem hissetmediği bir şeyi yalnızca bilmediği bir şey sanmak da; yalnızca hissetmediği bir şey sanmak da imkânsızdır. Bütün bu durumlarda insanın yanlış kanaat beslemesi son derece imkânsızdır.
ὃ μὴ αἰσθάνεται, ὧν μὴ αἰσθάνεται· καὶ ὃ μὴ αἰσθάνεται, ὧν αἰσθάνεται. καὶ ἔτι γε αὖ καὶ ὃ οἶδε καὶ αἰσθάνεται καὶ ἔχει τὸ σημεῖον κατὰ τὴν αἴσθησιν, οἰηθῆναι αὖ ἕτερόν τι ὧν οἶδε καὶ αἰσθάνεται καὶ ἔχει αὖ καὶ ἐκείνου τὸ σημεῖον κατὰ τὴν αἴσθησιν, ἀδυνατώτερον ἔτι ἐκείνων, εἰ οἷόν τε. καὶ ὃ οἶδε καὶ [ὃ] αἰσθάνεται ἔχων τὸ μνημεῖον ὀρθῶς, ὃ οἶδεν οἰηθῆναι ἀδύνατον· καὶ ὃ οἶδε καὶ αἰσθάνεται ἔχων
192cDemek ki böyle bir şey, başka bir yerde olacaksa, geriye kalan şu tür durumlarda olur.
Theaitetos: Hangilerinde? Belki onlardan biraz daha bir şey anlarım; çünkü şimdilik takip edemiyorum.
Sokrates: Bildiği şeyleri, bildiği ve hissettiği başka şeyler sanmakta; ya da bilmediği ama hissettiği şeyler sanmakta; ya da bildiği ve hissettiği şeyleri, yine bildiği ve hissettiği başka şeyler sanmakta.
κατὰ ταὐτά, ὃ αἰσθάνεται· καὶ ὃ αὖ μὴ οἶδε μηδὲ αἰσθάνεται, ὃ μὴ οἶδε μηδὲ αἰσθάνεται· καὶ ὃ μὴ οἶδε μηδὲ αἰσθάνεται, ὃ μὴ οἶδε· καὶ ὃ μὴ οἶδε μηδὲ αἰσθάνεται, ὃ μὴ αἰσθάνεται· πάντα ταῦτα ὑπερβάλλει ἀδυναμίᾳ τοῦ ἐν αὐτοῖς ψευδῆ τινα δοξάσαι. λείπεται δὴ ἐν τοῖς τοιοῖσδε, εἴπερ που ἄλλοθι, τὸ τοιοῦτον γενέσθαι.
ΘΕΑΙ. ἐν τίσι δή; ἐὰν ἄρα ἐξ αὐτῶν τι μᾶλλον μάθω· νῦν μὲν γὰρ οὐχ ἕπομαι.
ΣΩ. ἐν οἷς οἶδεν, οἰηθῆναι αὐτὰ ἕτερʼ ἄττα εἶναι ὧν οἶδε καὶ αἰσθάνεται· ἢ ὧν μὴ οἶδεν, αἰσθάνεται δέ· ἢ ὧν
192dTheaitetos: Şimdi öncekinden de çok geride kaldım.
Sokrates: Öyleyse bir de şöyle, öbür taraftan dinle. Ben Theodoros'u biliyorum ve nasıl biri olduğunu içimde hatırlıyorum; Theaitetos'u da öyle. Onları bazen görüyorum, bazen görmüyorum; bazen onlara dokunuyorum, bazen dokunmuyorum; bazen sesinizi işitiyorum ya da sizi başka bir hisle hissediyorum, bazen de sizinle ilgili hiçbir hissim olmuyor, ama yine de sizi hatırlıyor ve içimde biliyorum. Öyle değil mi?
οἶδε καὶ αἰσθάνεται, ὧν οἶδεν αὖ καὶ αἰσθάνεται.
ΘΕΑΙ. νῦν πολὺ πλέον ἀπελείφθην ἢ τότε.
ΣΩ. ὧδε δὴ ἀνάπαλιν ἄκουε. ἐγὼ εἰδὼς Θεόδωρον καὶ ἐν ἐμαυτῷ μεμνημένος οἷός ἐστι, καὶ Θεαίτητον κατὰ ταὐτά, ἄλλο τι ἐνίοτε μὲν ὁρῶ αὐτούς, ἐνίοτε δὲ οὔ, καὶ ἅπτομαί ποτʼ αὐτῶν, τοτὲ δʼ οὔ, καὶ ἀκούω ἤ τινα ἄλλην αἴσθησιν αἰσθάνομαι, τοτὲ δʼ αἴσθησιν μὲν οὐδεμίαν ἔχω περὶ ὑμῶν, μέμνημαι δὲ ὑμᾶς οὐδὲν ἧττον καὶ ἐπίσταμαι αὐτὸς ἐν ἐμαυτῷ;
192eTheaitetos: Elbette.
Sokrates: Öyleyse göstermek istediklerimden ilk olarak şunu öğren: İnsanın bildiği şeyleri bazen hissetmemesi, bazen de hissetmesi mümkündür.
Theaitetos: Doğru.
Sokrates: Bilmediği şeyleri de çoğu zaman hissetmemesi, çoğu zaman da yalnızca hissetmesi mümkün değil mi?
Theaitetos: Bu da mümkün.
Sokrates: Bak bakalım, şimdi biraz daha takip edebilecek misin? Sokrates Theodoros'u ve Theaitetos'u tanıyor ama ikisini de görmüyorsa ve onlarla ilgili başka bir hissi de yoksa, Theaitetos'un Theodoros olduğu kanaatini içinde asla edinmez. Bir şey söylüyor muyum, yoksa boş mu konuşuyorum?
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. τοῦτο τοίνυν πρῶτον μάθε ὧν βούλομαι δηλῶσαι, ὅτι ἔστι μὲν ἃ οἶδε μὴ αἰσθάνεσθαι, ἔστιν δὲ αἰσθάνεσθαι.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ ἃ μὴ οἶδε, πολλάκις μὲν ἔστι μηδὲ αἰσθάνεσθαι, πολλάκις δὲ αἰσθάνεσθαι μόνον;
ΘΕΑΙ. ἔστι καὶ τοῦτο.
ΣΩ. ἰδὲ δὴ ἐάν τι μᾶλλον νῦν ἐπίσπῃ. Σωκράτης
193aTheaitetos: Evet, doğru söylüyorsun.
Sokrates: İşte söylediğim durumlardan ilki buydu.
Theaitetos: Öyleydi.
Sokrates: İkincisi şu: Birinizi tanıyıp ötekini tanımıyorsam ve ikinizi de hissetmiyorsam, tanıdığımı tanımadığım biri asla sanmam.
Theaitetos: Doğru.
εἰ γιγνώσκει Θεόδωρον καὶ Θεαίτητον, ὁρᾷ δὲ μηδέτερον, μηδὲ ἄλλη αἴσθησις αὐτῷ πάρεστι περὶ αὐτῶν, οὐκ ἄν ποτε ἐν ἑαυτῷ δοξάσειεν ὡς ὁ Θεαίτητός ἐστι Θεόδωρος. λέγω τὶ ἢ οὐδέν;
ΘΕΑΙ. ναί, ἀληθῆ γε.
ΣΩ. τοῦτο μὲν τοίνυν ἐκείνων πρῶτον ἦν ὧν ἔλεγον.
ΘΕΑΙ. ἦν γάρ.
ΣΩ. δεύτερον τοίνυν, ὅτι τὸν μὲν γιγνώσκων ὑμῶν, τὸν δὲ μὴ γιγνώσκων, αἰσθανόμενος δὲ μηδέτερον, οὐκ ἄν ποτε αὖ οἰηθείην ὃν οἶδα εἶναι ὃν μὴ οἶδα.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
193bSokrates: Üçüncüsü: İkinizi de ne tanıyor ne hissediyorsam, tanımadığım birini tanımadığım başka biri sanmam. Öncekilerin geri kalanını da sırayla yeniden işitmiş say: Bu durumların hiçbirinde senin ve Theodoros'un hakkında yanlış kanaat beslemem; ne ikinizi de tanırken ne ikinizi de tanımazken ne de birinizi tanıyıp ötekini tanımazken. Hisler için de durum aynıdır; tabii takip edebiliyorsan.
Theaitetos: Takip ediyorum.
Sokrates: O hâlde yanlış kanaat beslemek geriye şu durumda kalıyor: Seni de Theodoros'u da tanıyorum ve o balmumu levhada ikinizin izleri, yüzüklerin bıraktığı izler gibi duruyor. Sizi uzaktan ve yeterince seçemeden görünce, her birinizin kendi izini kendi görüntüsüne vermeye, görüntüyü kendi izine yerleştirip oturtmaya çalışıyorum ki tanıma gerçekleşsin. Sonra bunu beceremiyorum ve ayakkabılarını ters ayağa giyenler gibi ikinizin görüntüsünü yer değiştirip her birini ötekinin izine uyduruyorum; ya da aynalarda görmenin başına gelen —sağın sola kayması— benim de başıma geliyor ve yanılıyorum. İşte o zaman bir şeyi başka bir şey sanmak, yani yanlış kanaat beslemek ortaya çıkar.
ΣΩ. τρίτον δέ, μηδέτερον γιγνώσκων μηδὲ αἰσθανόμενος οὐκ ἂν οἰηθείην ὃν μὴ οἶδα ἕτερόν τινʼ εἶναι ὧν μὴ οἶδα. καὶ τἆλλα τὰ πρότερα πάνθʼ ἑξῆς νόμιζε πάλιν ἀκηκοέναι, ἐν οἷς οὐδέποτʼ ἐγὼ περὶ σοῦ καὶ Θεοδώρου τὰ ψευδῆ δοξάσω, οὔτε γιγνώσκων οὔτε ἀγνοῶν ἄμφω, οὔτε τὸν μέν, τὸν δʼ οὐ γιγνώσκων· καὶ περὶ αἰσθήσεων κατὰ ταὐτά, εἰ ἄρα ἕπῃ.
ΘΕΑΙ. ἕπομαι.
ΣΩ. λείπεται τοίνυν τὰ ψευδῆ δοξάσαι ἐν τῷδε, ὅταν γιγνώσκων σὲ καὶ Θεόδωρον, καὶ ἔχων ἐν ἐκείνῳ τῷ κηρίνῳ
ὥσπερ δακτυλίων σφῷν ἀμφοῖν τὰ σημεῖα, διὰ μακροῦ καὶ μὴ ἱκανῶς ὁρῶν ἄμφω προθυμηθῶ, τὸ οἰκεῖον ἑκατέρου σημεῖον ἀποδοὺς τῇ οἰκείᾳ ὄψει, ἐμβιβάσας προσαρμόσαι εἰς τὸ ἑαυτῆς ἴχνος, ἵνα γένηται ἀναγνώρισις, εἶτα τούτων ἀποτυχὼν καὶ ὥσπερ οἱ ἔμπαλιν ὑποδούμενοι παραλλάξας προσβάλω τὴν ἑκατέρου ὄψιν πρὸς τὸ ἀλλότριον σημεῖον, ἢ καὶ οἷα τὰ ἐν τοῖς κατόπτροις τῆς ὄψεως πάθη, δεξιὰ εἰς
193dTheaitetos: Öyle görünüyor, Sokrates. Kanaatin başına geleni harika anlatıyorsun.
Sokrates: Bir de şu durum var: İkinizi de tanıyorum, ama birinizi tanımanın yanı sıra hissediyorum, ötekini hissetmiyorum; o ötekinin bilgisini de hisse uygun düşürmüyorum. Önceden bunu böyle anlatmıştım ve o zaman beni anlamamıştın.
Theaitetos: Hayır, anlamamıştım.
Sokrates: Şunu söylüyordum: Birini tanıyan ve hisseden, ona dair bilgisini de hissine uygun biçimde taşıyan kimse, onu, yine hem tanıdığı hem hissettiği ve bilgisini yine hissine uygun biçimde taşıdığı başka biri asla sanmaz, öyle değil miydi?
ἀριστερὰ μεταρρεούσης, ταὐτὸν παθὼν διαμάρτω· τότε δὴ συμβαίνει ἡ ἑτεροδοξία καὶ τὸ ψευδῆ δοξάζειν.
ΘΕΑΙ. ἔοικε γάρ, ὦ Σώκρατες. θαυμασίως ὡς λέγεις τὸ τῆς δόξης πάθος.
ΣΩ. ἔτι τοίνυν καὶ ὅταν ἀμφοτέρους γιγνώσκων τὸν μὲν πρὸς τῷ γιγνώσκειν αἰσθάνωμαι, τὸν δὲ μή, τὴν δὲ γνῶσιν τοῦ ἑτέρου μὴ κατὰ τὴν αἴσθησιν ἔχω, ὃ ἐν τοῖς πρόσθεν οὕτως ἔλεγον καί μου τότε οὐκ ἐμάνθανες.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. τοῦτο μὴν ἔλεγον, ὅτι γιγνώσκων τὸν ἕτερον καὶ
193eTheaitetos: Evet.
Sokrates: Geriye kalan, şimdi söylediğimiz durumdu; yanlış kanaatin işte onda doğduğunu söylüyoruz: İkisini de tanıyan, ikisini de gören ya da ikisi hakkında başka bir hisse sahip olan kimse, iki izin her birini kendi hissine uygun biçimde tutmaz; kötü bir okçu gibi yanlış atar ve hedefi ıskalar. Zaten yanılgı denen şey de budur.
αἰσθανόμενος, καὶ τὴν γνῶσιν κατὰ τὴν αἴσθησιν αὐτοῦ ἔχων, οὐδέποτε οἰήσεται εἶναι αὐτὸν ἕτερόν τινα ὃν γιγνώσκει τε καὶ αἰσθάνεται καὶ τὴν γνῶσιν αὖ καὶ ἐκείνου ἔχει κατὰ τὴν αἴσθησιν. ἦν γὰρ τοῦτο;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. παρελείπετο δέ γέ που τὸ νῦν λεγόμενον, ἐν ᾧ δή φαμεν τὴν ψευδῆ δόξαν γίγνεσθαι τὸ ἄμφω γιγνώσκοντα
194aTheaitetos: Hem de haklı olarak.
Sokrates: Yine, izlerden birinin hissi mevcutken ötekininki mevcut değilse ve kişi, mevcut olmayan hisse ait izi mevcut olan hisse uydurursa, düşünce bu durumda tamamen yanılır. Tek sözle: İnsanın hiç bilmediği ve hiç hissetmediği şeyler hakkında, görünüşe göre, ne yanılmak ne de yanlış kanaat mümkündür; tabii şimdi sağlam bir şey söylüyorsak.
καὶ ἄμφω ὁρῶντα ἤ τινα ἄλλην αἴσθησιν ἔχοντα ἀμφοῖν τὼ σημείω μὴ κατὰ τὴν αὐτοῦ αἴσθησιν ἑκάτερον ἔχειν, ἀλλʼ οἷον τοξότην φαῦλον ἱέντα παραλλάξαι τοῦ σκοποῦ καὶ ἁμαρτεῖν, ὃ δὴ καὶ ψεῦδος ἄρα ὠνόμασται.
ΘΕΑΙ. εἰκότως γε.
ΣΩ. καὶ ὅταν τοίνυν τῷ μὲν παρῇ αἴσθησις τῶν σημείων, τῷ δὲ μή, τὸ δὲ τῆς ἀπούσης αἰσθήσεως τῇ παρούσῃ προσαρμόσῃ, πάντῃ ταύτῃ ψεύδεται ἡ διάνοια. καὶ ἑνὶ λόγῳ, περὶ ὧν μὲν μὴ οἶδέ τις μηδʼ ἐπῄσθετο πώποτε, οὐκ ἔστιν,
194bBildiğimiz ve hissettiğimiz şeylere gelince, kanaat tam da bunların arasında dönüp dolaşır, kâh yanlış kâh doğru olur: Birbirine ait izleri ve kalıpları dosdoğru, karşı karşıya getirdiğinde doğru; yan yana ve eğri getirdiğinde yanlış.
Theaitetos: Güzel söylenmiş değil mi, Sokrates?
ὡς ἔοικεν, οὔτε ψεύδεσθαι οὔτε ψευδὴς δόξα, εἴ τι νῦν ἡμεῖς ὑγιὲς λέγομεν· περὶ δὲ ὧν ἴσμεν τε καὶ αἰσθανόμεθα, ἐν αὐτοῖς τούτοις στρέφεται καὶ ἑλίττεται ἡ δόξα ψευδὴς καὶ ἀληθὴς γιγνομένη, καταντικρὺ μὲν καὶ κατὰ τὸ εὐθὺ τὰ οἰκεῖα συνάγουσα ἀποτυπώματα καὶ τύπους ἀληθής, εἰς πλάγια δὲ καὶ σκολιὰ ψευδής.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν καλῶς, ὦ Σώκρατες, λέγεται;
194cSokrates: Şunları da duyunca bunu daha da çok söyleyeceksin. Doğru kanaat beslemek güzeldir, yanılmak ise çirkin.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Bunların şuradan ileri geldiğini söylüyorlar. Birinin psykhē'sindeki balmumu derin, bol, pürüzsüz ve kıvamında yoğrulmuşsa, hisler yoluyla gelen şeyler psykhē'nin bu “kear”ına basılır —Homeros bu kelimeyle balmumuna (kēros) olan benzerliği ima eder—; o zaman bunlarda oluşan işaretler temiz olur, yeterince derine iner ve uzun süre kalır. Böyle insanlar önce kolay öğrenir, sonra iyi hatırlar, sonra da hislerin işaretlerini birbirine karıştırmaz, doğru kanaat beslerler.
ΣΩ. ἔτι τοίνυν καὶ τάδε ἀκούσας μᾶλλον αὐτὸ ἐρεῖς. τὸ μὲν γὰρ τἀληθὲς δοξάζειν καλόν, τὸ δὲ ψεύδεσθαι αἰσχρόν.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΣΩ. ταῦτα τοίνυν φασὶν ἐνθένδε γίγνεσθαι. ὅταν μὲν ὁ κηρός του ἐν τῇ ψυχῇ βαθύς τε καὶ πολὺς καὶ λεῖος καὶ μετρίως ὠργασμένος ᾖ, τὰ ἰόντα διὰ τῶν αἰσθήσεων, ἐνσημαινόμενα εἰς τοῦτο τὸ τῆς ψυχῆς κέαρ, ὃ ἔφη Ὅμηρος αἰνιττόμενος τὴν τοῦ κηροῦ ὁμοιότητα, τότε μὲν καὶ τούτοις
194dÇünkü bu işaretler net ve geniş bir yerde bulunduğundan, gelen her şeyi hızla kendi kalıbına dağıtırlar; bu kalıplara “olan şeyler” denir, bu insanlara da bilge. Sana öyle gelmiyor mu?
Theaitetos: Hem de nasıl.
καθαρὰ τὰ σημεῖα ἐγγιγνόμενα καὶ ἱκανῶς τοῦ βάθους ἔχοντα πολυχρόνιά τε γίγνεται καὶ εἰσὶν οἱ τοιοῦτοι πρῶτον μὲν εὐμαθεῖς, ἔπειτα μνήμονες, εἶτα οὐ παραλλάττουσι τῶν αἰσθήσεων τὰ σημεῖα ἀλλὰ δοξάζουσιν ἀληθῆ. σαφῆ γὰρ καὶ ἐν εὐρυχωρίᾳ ὄντα ταχὺ διανέμουσιν ἐπὶ τὰ αὑτῶν ἕκαστα ἐκμαγεῖα, ἃ δὴ ὄντα καλεῖται, καὶ σοφοὶ δὴ οὗτοι καλοῦνται. ἢ οὐ δοκεῖ σοι;
ΘΕΑΙ. ὑπερφυῶς μὲν οὖν.
194eSokrates: Ama birinin “kear”ı kıllıysa —her şeyi bilen şair bunu övmüştür— ya da çamurluysa ve mumu saf değilse, yahut pek yumuşak ya da sertse, yumuşak olanlar kolay öğrenir ama unutkan olur; sert olanlarda bunun tersi olur. Kıllı, pürüzlü, taşlı, ya da toprak veya pislik karışmış bir mumu olanların izleri belirsiz olur. Sert mumu olanlarınki de belirsizdir, çünkü derinlik yoktur. Yumuşak olanlarınki de belirsizdir, çünkü izler birbirine karışarak çabucak silikleşir.
ΣΩ. ὅταν τοίνυν λάσιόν του τὸ κέαρ ᾖ, ὃ δὴ ἐπῄνεσεν ὁ πάσσοφος ποιητής, ἢ ὅταν κοπρῶδες καὶ μὴ καθαροῦ τοῦ κηροῦ, ἢ ὑγρὸν σφόδρα ἢ σκληρόν, ὧν μὲν ὑγρὸν εὐμαθεῖς μέν, ἐπιλήσμονες δὲ γίγνονται, ὧν δὲ σκληρόν, τἀναντία. οἱ δὲ δὴ λάσιον καὶ τραχὺ λιθῶδές τι ἢ γῆς ἢ κόπρου συμμιγείσης ἔμπλεων ἔχοντες ἀσαφῆ τὰ ἐκμαγεῖα ἴσχουσιν.
ΣΩ. ἀσαφῆ δὲ καὶ οἱ τὰ σκληρά· βάθος γὰρ οὐκ ἔνι. ἀσαφῆ
195aBütün bunlara ek olarak, birinin küçücük bir psykhē'si varsa ve izler darlık yüzünden üst üste binmişse, bunlar ötekilerden de belirsiz olur. İşte bu insanların hepsi yanlış kanaat beslemeye yatkındır. Çünkü bir şey görür, işitir ya da düşünürken her birini hızla kendi izine yerleştiremedikleri için ağır kalırlar; şeyleri yanlış yerlere yerleştirerek çoğunu yanlış görür, yanlış işitir, yanlış düşünürler. Bunlara da olan şeyler hakkında yanılmış ve cahil denir.
δὲ καὶ οἱ τὰ ὑγρά· ὑπὸ γὰρ τοῦ συγχεῖσθαι ταχὺ γίγνεται ἀμυδρά. ἐὰν δὲ πρὸς πᾶσι τούτοις ἐπʼ ἀλλήλων συμπεπτωκότα ᾖ ὑπὸ στενοχωρίας, ἐάν του σμικρὸν ᾖ τὸ ψυχάριον, ἔτι ἀσαφέστερα ἐκείνων. πάντες οὖν οὗτοι γίγνονται οἷοι δοξάζειν ψευδῆ. ὅταν γάρ τι ὁρῶσιν ἢ ἀκούωσιν ἢ ἐπινοῶσιν, ἕκαστα ἀπονέμειν ταχὺ ἑκάστοις οὐ δυνάμενοι βραδεῖς τέ εἰσι καὶ ἀλλοτριονομοῦντες παρορῶσί τε καὶ παρακούουσι καὶ παρανοοῦσι πλεῖστα, καὶ καλοῦνται αὖ οὗτοι ἐψευσμένοι τε δὴ τῶν ὄντων καὶ ἀμαθεῖς.
195bTheaitetos: Bundan daha doğru söylenemez, Sokrates.
Sokrates: O hâlde içimizde yanlış kanaatler bulunduğunu söyleyelim mi?
Theaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: Doğruları da mı?
Theaitetos: Doğruları da.
Sokrates: Demek artık bu iki tür kanaatin de her şeyden çok var olduğunda yeterince anlaştığımızı düşünüyoruz?
Theaitetos: Hem de nasıl.
Sokrates: Ah Theaitetos, geveze bir adam gerçekten de korkunç ve tatsız bir şey olsa gerek.
Theaitetos: Ne oldu? Bunu neden söyledin?
ΘΕΑΙ. ὀρθότατα ἀνθρώπων λέγεις, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. φῶμεν ἄρα ἐν ἡμῖν ψευδεῖς δόξας εἶναι;
ΘΕΑΙ. σφόδρα γε.
ΣΩ. καὶ ἀληθεῖς δή;
ΘΕΑΙ. καὶ ἀληθεῖς.
ΣΩ. ἤδη οὖν οἰόμεθα ἱκανῶς ὡμολογῆσθαι ὅτι παντὸς μᾶλλον ἐστὸν ἀμφοτέρα τούτω τὼ δόξα;
ΘΕΑΙ. ὑπερφυῶς μὲν οὖν.
ΣΩ. δεινόν τε, ὦ Θεαίτητε, ὡς ἀληθῶς κινδυνεύει καὶ ἀηδὲς εἶναι ἀνὴρ ἀδολέσχης.
ΘΕΑΙ. τί δέ; πρὸς τί τοῦτʼ εἶπες;
195cSokrates: Kendi kalın kafalılığıma, gerçek anlamda gevezeliğime sinirlendiğim için. Biri kafasının ağırlığından ikna olamayıp sözleri aşağı yukarı çekiştiriyor ve hiçbirinden bir türlü kopamıyorsa, buna başka ne ad verilebilir?
Theaitetos: Peki sen neye sinirleniyorsun?
Sokrates: Yalnız sinirlenmiyorum, biri bana soracak olursa ne cevap vereceğimden de korkuyorum. Biri “Sokrates, demek yanlış kanaati buldun: Ne hislerin birbirleriyle ilişkisinde ne de düşüncelerdeymiş, hissin düşünceyle birleşmesindeymiş, öyle mi?” diye sorarsa, ben de sanırım güzel bir şey bulmuşuz gibi böbürlenerek “evet” diyeceğim.
ΣΩ. τὴν ἐμαυτοῦ δυσμαθίαν δυσχεράνας καὶ ὡς ἀληθῶς ἀδολεσχίαν. τί γὰρ ἄν τις ἄλλο θεῖτο ὄνομα, ὅταν ἄνω κάτω τοὺς λόγους ἕλκῃ τις ὑπὸ νωθείας οὐ δυνάμενος πεισθῆναι, καὶ ᾖ δυσαπάλλακτος ἀφʼ ἑκάστου λόγου;
ΘΕΑΙ. σὺ δὲ δὴ τί δυσχεραίνεις;
ΣΩ. οὐ δυσχεραίνω μόνον ἀλλὰ καὶ δέδοικα ὅτι ἀποκρινοῦμαι ἄν τις ἔρηταί με· ὦ Σώκρατες, ηὕρηκας δὴ ψευδῆ δόξαν, ὅτι οὔτε ἐν ταῖς αἰσθήσεσίν ἐστι πρὸς ἀλλήλας οὔτʼ
195dTheaitetos: Bana öyle geliyor ki Sokrates, şimdi gösterdiğimiz şey hiç de fena değil.
Sokrates: “O hâlde,” diyecek, “yalnızca düşündüğümüz ama görmediğimiz bir insanı, yine ne gördüğümüz ne dokunduğumuz, yalnızca düşündüğümüz ve hakkında başka hiçbir şey hissetmediğimiz bir at asla sanmayacağımızı mı söylüyorsun?” Sanırım evet, bunu söylüyorum diyeceğim.
Theaitetos: Doğru da diyeceksin.
ἐν ταῖς διανοίαις ἀλλʼ ἐν τῇ συνάψει αἰσθήσεως πρὸς διάνοιαν; φήσω δὲ ἐγὼ οἶμαι καλλωπιζόμενος ὥς τι ηὑρηκότων ἡμῶν καλόν.
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, οὐκ αἰσχρὸν εἶναι τὸ νῦν ἀποδεδειγμένον.
ΣΩ. οὐκοῦν, φησί, λέγεις ὅτι αὖ τὸν ἄνθρωπον ὃν διανοούμεθα μόνον, ὁρῶμεν δʼ οὔ, ἵππον οὐκ ἄν ποτε οἰηθείημεν εἶναι, ὃν αὖ οὔτε ὁρῶμεν οὔτε ἁπτόμεθα, διανοούμεθα δὲ μόνον καὶ ἄλλʼ οὐδὲν αἰσθανόμεθα περὶ αὐτοῦ; ταῦτα οἶμαι φήσω λέγειν.
ΘΕΑΙ. καὶ ὀρθῶς γε.
195eSokrates: “Peki,” diyecek, “bu söze göre, insanın yalnızca düşündüğü on biri, yine yalnızca düşündüğü on iki sanması asla mümkün olmaz, öyle mi?” Haydi, sen cevap ver.
Theaitetos: Şöyle cevap vereceğim: Gören ya da dokunan biri on biri on iki sanabilir; ama düşüncesinde tuttuğu sayılar hakkında asla böyle bir kanaat edinmez.
Sokrates: Peki? Hiç kimse kendi içinde beş ile yediyi incelememiş midir sence? Yedi insanla beş insanı ya da benzeri bir şeyi önüne koyup incelemeyi değil, beş ile yedinin kendisini kastediyorum; hani mum kalıpta hatıra izleri olarak durduklarını ve onlar hakkında yanlış kanaat olmadığını söylediğimiz şeyleri. Kimse bunları kendi kendine konuşarak, kaç ettiklerini sorarak incelememiş midir; ve biri on bir sanıp “on bir”, öteki “on iki” dememiş midir? Yoksa herkes on iki deyip on iki mi sanar?
ΣΩ. τί οὖν, φησί, τὰ ἕνδεκα ἃ μηδὲν ἄλλο ἢ διανοεῖταί τις, ἄλλο τι ἐκ τούτου τοῦ λόγου οὐκ ἄν ποτε οἰηθείη δώδεκα εἶναι ἃ μόνον αὖ διανοεῖται; ἴθι οὖν δή, σὺ ἀποκρίνου.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἀποκρινοῦμαι ὅτι ὁρῶν μὲν ἄν τις ἢ ἐφαπτόμενος οἰηθείη τὰ ἕνδεκα δώδεκα εἶναι, ἃ μέντοι ἐν τῇ διανοίᾳ ἔχει, οὐκ ἄν ποτε περὶ αὐτῶν ταῦτα δοξάσειεν οὕτως.
ΣΩ. τί οὖν; οἴει τινὰ πώποτε αὐτὸν ἐν αὑτῷ πέντε καὶ
ἑπτά, λέγω δὲ μὴ ἀνθρώπους ἑπτὰ καὶ πέντε προθέμενον σκοπεῖν μηδʼ ἄλλο τοιοῦτον, ἀλλʼ αὐτὰ πέντε καὶ ἑπτά, ἅ φαμεν ἐκεῖ μνημεῖα ἐν τῷ ἐκμαγείῳ εἶναι καὶ ψευδῆ ἐν αὐτοῖς οὐκ εἶναι δοξάσαι, ταῦτα αὐτὰ εἴ τις ἀνθρώπων ἤδη πώποτε ἐσκέψατο λέγων πρὸς αὑτὸν καὶ ἐρωτῶν πόσα ποτʼ ἐστίν, καὶ ὁ μέν τις εἶπεν οἰηθεὶς ἕνδεκα αὐτὰ εἶναι, ὁ δὲ δώδεκα, ἢ πάντες λέγουσί τε καὶ οἴονται δώδεκα αὐτὰ εἶναι;
196bTheaitetos: Hayır, Zeus adına; birçoğu on bir de der. Daha büyük bir sayıda inceleme yapılırsa insan daha da çok yanılır. Çünkü sanırım sen her sayı için konuşuyorsun.
Sokrates: Doğru düşünüyorsun. Şimdi bir düşün: O zaman olan şey, mum kalıptaki on ikinin kendisini on bir sanmaktan başka bir şey midir?
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Peki bu bizi ilk söylediklerimize geri götürmüyor mu? Çünkü bunu yaşayan kişi, bildiği bir şeyi yine bildiği başka bir şey sanıyor; biz bunun imkânsız olduğunu söylemiştik ve tam bu yüzden, aynı kişi aynı şeyleri aynı anda hem bilip hem bilmemeye mecbur kalmasın diye, yanlış kanaatin olmadığını kabule mecbur olmuştuk.
ΘΕΑΙ. οὐ μὰ τὸν Δία, ἀλλὰ πολλοὶ δὴ καὶ ἕνδεκα· ἐὰν δέ γε ἐν πλείονι ἀριθμῷ τις σκοπῆται, μᾶλλον σφάλλεται. οἶμαι γάρ σε περὶ παντὸς [μᾶλλον] ἀριθμοῦ λέγειν.
ΣΩ. ὀρθῶς γὰρ οἴει· καὶ ἐνθυμοῦ μή τι τότε γίγνεται ἄλλο ἢ αὐτὰ τὰ δώδεκα τὰ ἐν τῷ ἐκμαγείῳ ἕνδεκα οἰηθῆναι.
ΘΕΑΙ. ἔοικέ γε.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰς τοὺς πρώτους πάλιν ἀνήκει λόγους; ὁ γὰρ τοῦτο παθών, ὃ οἶδεν, ἕτερον αὐτὸ οἴεται εἶναι ὧν αὖ οἶδεν, ὃ ἔφαμεν ἀδύνατον, καὶ τούτῳ αὐτῷ ἠναγκάζομεν μὴ εἶναι
196cTheaitetos: Çok doğru.
Sokrates: O hâlde yanlış kanaat beslemenin, düşüncenin hisle yanlış eşleşmesinden başka bir şey olduğunu göstermemiz gerekiyor. Çünkü öyle olsaydı, düşüncelerin kendi içinde asla yanılmazdık. Oysa şimdi ya yanlış kanaat yoktur ya da insanın bildiği şeyi bilmemesi mümkündür. Bunlardan hangisini seçiyorsun?
Theaitetos: Çıkışı olmayan bir seçim sunuyorsun, Sokrates.
ψευδῆ δόξαν, ἵνα μὴ τὰ αὐτὰ ὁ αὐτὸς ἀναγκάζοιτο εἰδὼς μὴ εἰδέναι ἅμα.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα.
ΣΩ. οὐκοῦν ἄλλʼ ὁτιοῦν δεῖ ἀποφαίνειν τὸ τὰ ψευδῆ δοξάζειν ἢ διανοίας πρὸς αἴσθησιν παραλλαγήν. εἰ γὰρ τοῦτʼ ἦν, οὐκ ἄν ποτε ἐν αὐτοῖς τοῖς διανοήμασιν ἐψευδόμεθα. νῦν δὲ ἤτοι οὐκ ἔστι ψευδὴς δόξα, ἢ ἅ τις οἶδεν, οἷόν τε μὴ εἰδέναι. καὶ τούτων πότερα αἱρῇ;
ΘΕΑΙ. ἄπορον αἵρεσιν προτίθης, ὦ Σώκρατες.
196dSokrates: Ama söz, ikisine de razı olmamıza izin vermeyecek gibi. Yine de —her şeye cüret etmek gerek— ya utanmazlığa kalkışsak?
Theaitetos: Nasıl?
Sokrates: Bilmenin ne olduğunu söylemeye girişerek.
Theaitetos: Bunda utanmazlık ne var?
Sokrates: Anlaşılan, konuşmamızın baştan beri bütünüyle epistēmē'yi aramak olduğunu, hem de onun ne olduğunu bilmeyen kimseler olarak aradığımızı düşünmüyorsun.
Theaitetos: Düşünüyorum elbette.
Sokrates: Peki epistēmē'yi bilmeden bilmenin ne olduğunu açıklamaya kalkmak arsızlık gibi görünmüyor mu? Ama doğrusu, Theaitetos, çoktandır temiz olmayan bir konuşma tarzına bulanmış durumdayız.
ΣΩ. ἀλλὰ μέντοι ἀμφότερά γε κινδυνεύει ὁ λόγος οὐκ ἐάσειν. ὅμως δέ—πάντα γὰρ τολμητέον—τί εἰ ἐπιχειρήσαιμεν ἀναισχυντεῖν;
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΣΩ. ἐθελήσαντες εἰπεῖν ποῖόν τί ποτʼ ἐστὶ τὸ ἐπίστασθαι.
ΘΕΑΙ. καὶ τί τοῦτο ἀναίσχυντον;
ΣΩ. ἔοικας οὐκ ἐννοεῖν ὅτι πᾶς ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς ὁ λόγος ζήτησις γέγονεν ἐπιστήμης ὡς οὐκ εἰδόσι τί ποτʼ ἐστίν.
ΘΕΑΙ. ἐννοῶ μὲν οὖν.
ΣΩ. ἔπειτʼ οὐκ ἀναιδὲς δοκεῖ μὴ εἰδότας ἐπιστήμην ἀποφαίνεσθαι τὸ ἐπίστασθαι οἷόν ἐστιν; ἀλλὰ γάρ, ὦ
196eBinlerce kez “tanıyoruz” ve “tanımıyoruz”, “biliyoruz” ve “bilmiyoruz” dedik; sanki epistēmē'nin ne olduğunu hâlâ bilmezken birbirimizi anlıyormuşuz gibi. İstersen şu anda da yine “bilmemek” ve “anlamak” kelimelerini kullandık; sanki epistēmē'den yoksunken bunları kullanmak bize yakışırmış gibi.
Theaitetos: Peki bunlardan uzak durursan nasıl konuşacaksın, Sokrates?
Θεαίτητε, πάλαι ἐσμὲν ἀνάπλεῳ τοῦ μὴ καθαρῶς διαλέγεσθαι. μυριάκις γὰρ εἰρήκαμεν τὸ γιγνώσκομεν καὶ οὐ γιγνώσκομεν, καὶ ἐπιστάμεθα καὶ οὐκ ἐπιστάμεθα, ὥς τι συνιέντες ἀλλήλων ἐν ᾧ ἔτι ἐπιστήμην ἀγνοοῦμεν· εἰ δὲ βούλει, καὶ νῦν ἐν τῷ παρόντι κεχρήμεθʼ αὖ τῷ ἀγνοεῖν τε καὶ συνιέναι, ὡς προσῆκον αὐτοῖς χρῆσθαι εἴπερ στερόμεθα ἐπιστήμης.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ τίνα τρόπον διαλέξῃ, ὦ Σώκρατες, τούτων ἀπεχόμενος;
197aSokrates: Ben olduğum gibi kaldıkça hiçbir şekilde; ama bir münazaracı olsaydım başka. Öyle bir adam şimdi burada olsaydı, bunlardan uzak durmamız gerektiğini söyler, benim söylediklerimden dolayı da bizi sert biçimde azarlardı. Madem değersiz kimseleriz, bilmenin ne olduğunu söylemeye cüret edeyim mi? Bunun bir faydası olabilir gibi geliyor bana.
Theaitetos: Cüret et öyleyse, Zeus adına. Bu kelimelerden uzak durmasan da sana pek hoş görülecek.
Sokrates: Bugün bilmeye ne dediklerini duydun mu?
Theaitetos: Belki; ama şu an hatırlamıyorum.
ΣΩ. οὐδένα ὤν γε ὃς εἰμί, εἰ μέντοι ἦ ἀντιλογικός· οἷος ἀνὴρ εἰ καὶ νῦν παρῆν, τούτων τʼ ἂν ἔφη ἀπέχεσθαι καὶ ἡμῖν σφόδρʼ ἂν ἃ ἐγὼ λέγω ἐπέπληττεν. ἐπειδὴ οὖν ἐσμεν φαῦλοι, βούλει τολμήσω εἰπεῖν οἷόν ἐστι τὸ ἐπίστασθαι; φαίνεται γάρ μοι προὔργου τι ἂν γενέσθαι.
ΘΕΑΙ. τόλμα τοίνυν νὴ Δία. τούτων δὲ μὴ ἀπεχομένῳ σοι ἔσται πολλὴ συγγνώμη.
ΣΩ. ἀκήκοας οὖν ὃ νῦν λέγουσιν τὸ ἐπίστασθαι;
ΘΕΑΙ. ἴσως· οὐ μέντοι ἔν γε τῷ παρόντι μνημονεύω.
197bSokrates: Bilmenin, epistēmē'yi elde tutmak (hexis) olduğunu söylüyorlar galiba.
Theaitetos: Doğru.
Sokrates: Biz azıcık değiştirip epistēmē'ye sahip olmak (ktēsis) diyelim.
Theaitetos: Peki bunun ötekinden ne farkı olduğunu söyleyeceksin?
Sokrates: Belki hiçbir farkı yoktur; ama bana nasıl göründüğünü dinle ve sen de sına.
Theaitetos: Elimden gelirse.
Sokrates: Bana elde tutmak ile sahip olmak aynı şey görünmüyor. Mesela biri bir harmani satın alıp onun sahibi olsa ama giymese, onu üzerinde taşıdığını değil, ona sahip olduğunu söyleriz.
Theaitetos: Doğru.
ΣΩ. ἐπιστήμης που ἕξιν φασὶν αὐτὸ εἶναι.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. ἡμεῖς τοίνυν σμικρὸν μεταθώμεθα καὶ εἴπωμεν ἐπιστήμης κτῆσιν.
ΘΕΑΙ. τί οὖν δὴ φήσεις τοῦτο ἐκείνου διαφέρειν;
ΣΩ. ἴσως μὲν οὐδέν· ὃ δʼ οὖν δοκεῖ ἀκούσας συνδοκίμαζε.
ΘΕΑΙ. ἐάνπερ γε οἷός τʼ ὦ.
ΣΩ. οὐ τοίνυν μοι ταὐτὸν φαίνεται τῷ κεκτῆσθαι τὸ ἔχειν. οἷον ἱμάτιον πριάμενός τις καὶ ἐγκρατὴς ὢν μὴ φορῶν, ἔχειν μὲν οὐκ ἂν αὐτὸν αὐτό, κεκτῆσθαί γε μὴν φαῖμεν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς γε.
197cSokrates: Bak bakalım, epistēmē'ye de böyle sahip olup onu elde tutmamak mümkün mü? Tıpkı birinin yabani kuşlar —güvercin ya da başka bir kuş— avlayıp evinde bir güvercinlik kurarak onları beslemesi gibi. Bir bakıma onları her zaman elde tuttuğunu söyleyebiliriz, çünkü onlara sahiptir. Öyle değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Başka bir bakıma ise hiçbirini elde tutmuyordur; ama onları kendi çitinin içinde elinin altına aldığı için onlar üzerinde bir güç kazanmıştır: Canı istedikçe, her seferinde dilediğini avlayıp yakalayabilir, sonra yine salıverebilir; bunu da istediği kadar yapabilir.
ΣΩ. ὅρα δὴ καὶ ἐπιστήμην εἰ δυνατὸν οὕτω κεκτημένον μὴ ἔχειν, ἀλλʼ ὥσπερ εἴ τις ὄρνιθας ἀγρίας, περιστερὰς ἤ τι ἄλλο, θηρεύσας οἴκοι κατασκευασάμενος περιστερεῶνα τρέφοι, τρόπον μὲν [γὰρ] ἄν πού τινα φαῖμεν αὐτὸν αὐτὰς ἀεὶ ἔχειν, ὅτι δὴ κέκτηται. ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τρόπον δέ γʼ ἄλλον οὐδεμίαν ἔχειν, ἀλλὰ δύναμιν μὲν αὐτῷ περὶ αὐτὰς παραγεγονέναι, ἐπειδὴ ἐν οἰκείῳ περιβόλῳ ὑποχειρίους ἐποιήσατο, λαβεῖν καὶ σχεῖν ἐπειδὰν
197dTheaitetos: Öyle.
Sokrates: Önceki konuşmada psykhē'lerin içine balmumundan bir şey, ne olduğunu ben de bilmediğim bir yapı kurmuştuk; şimdi de her psykhē'de her türden kuşun bulunduğu bir güvercinlik yapalım: Kimi kuşlar sürü hâlinde ötekilerden ayrı duruyor, kimileri küçük gruplar hâlinde, kimileri de tek başına, hepsinin arasında rastgele uçuşuyor.
βούληται, θηρευσαμένῳ ἣν ἂν ἀεὶ ἐθέλῃ, καὶ πάλιν ἀφιέναι, καὶ τοῦτο ἐξεῖναι ποιεῖν ὁποσάκις ἂν δοκῇ αὐτῷ.
ΘΕΑΙ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. πάλιν δή, ὥσπερ ἐν τοῖς πρόσθεν κήρινόν τι ἐν ταῖς ψυχαῖς κατεσκευάζομεν οὐκ οἶδʼ ὅτι πλάσμα, νῦν αὖ ἐν ἑκάστῃ ψυχῇ ποιήσωμεν περιστερεῶνά τινα παντοδαπῶν ὀρνίθων, τὰς μὲν κατʼ ἀγέλας οὔσας χωρὶς τῶν ἄλλων, τὰς δὲ κατʼ ὀλίγας, ἐνίας δὲ μόνας διὰ πασῶν ὅπῃ ἂν τύχωσι πετομένας.
197eTheaitetos: Yapılmış olsun. Peki sonra?
Sokrates: Çocukken bu kabın boş olduğunu söylemek, kuşların yerine de epistēmē'leri düşünmek gerekir. Kişi hangi epistēmē'yi edinip çitin içine kapatırsa, o epistēmē'nin konusu olan şeyi öğrendiğini ya da bulduğunu söylemeliyiz; bilmek de budur.
Theaitetos: Öyle olsun.
ΘΕΑΙ. πεποιήσθω δή. ἀλλὰ τί τοὐντεῦθεν;
ΣΩ. παιδίων μὲν ὄντων φάναι χρὴ εἶναι τοῦτο τὸ ἀγγεῖον κενόν, ἀντὶ δὲ τῶν ὀρνίθων ἐπιστήμας νοῆσαι· ἣν δʼ ἂν ἐπιστήμην κτησάμενος καθείρξῃ εἰς τὸν περίβολον, φάναι αὐτὸν μεμαθηκέναι ἢ ηὑρηκέναι τὸ πρᾶγμα οὗ ἦν αὕτη ἡ ἐπιστήμη, καὶ τὸ ἐπίστασθαι τοῦτʼ εἶναι.
ΘΕΑΙ. ἔστω.
198aSokrates: Şimdi, epistēmē'lerden istediğini yeniden avlamak, yakalayıp tutmak ve tekrar salıvermek için hangi adlara ihtiyaç olduğuna bak: İlk edindiği zamanki adlara mı, yoksa başkalarına mı? Ne demek istediğimi şuradan daha açık anlayacaksın. Aritmetiğe bir tekhnē diyorsun, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Bunu, bütün tek ve çift sayıların epistēmē'lerinin avı olarak düşün.
Theaitetos: Düşünüyorum.
Sokrates: Sanırım bu tekhnē sayesinde insan sayıların epistēmē'lerini hem kendi elinin altında tutar hem de, aktaran kişi olarak, başkasına aktarır.
ΣΩ. τὸ τοίνυν πάλιν ἣν ἂν βούληται τῶν ἐπιστημῶν θηρεύειν καὶ λαβόντα ἴσχειν καὶ αὖθις ἀφιέναι σκόπει τίνων δεῖται ὀνομάτων, εἴτε τῶν αὐτῶν ὧν τὸ πρῶτον ὅτε ἐκτᾶτο εἴτε ἑτέρων. μαθήσῃ δʼ ἐνθένδε σαφέστερον τί λέγω. ἀριθμητικὴν μὲν γὰρ λέγεις τέχνην;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. ταύτην δὴ ὑπόλαβε θήραν ἐπιστημῶν ἀρτίου τε καὶ περιττοῦ παντός.
ΘΕΑΙ. ὑπολαμβάνω.
ΣΩ. ταύτῃ δὴ οἶμαι τῇ τέχνῃ αὐτός τε ὑποχειρίους τὰς
198bTheaitetos: Evet.
Sokrates: Aktarana “öğretiyor”, alana “öğreniyor” deriz; onlara sahip olduğu için onları o güvercinlikte bulunduran kişiye de “biliyor” deriz.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Şimdi bundan sonrasına dikkat et. Tam bir aritmetikçi bütün sayıları bilmez mi? Çünkü bütün sayıların epistēmē'leri psykhē'sinde bulunur.
Theaitetos: Elbette.
ἐπιστήμας τῶν ἀριθμῶν ἔχει καὶ ἄλλῳ παραδίδωσιν ὁ παραδιδούς.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. καὶ καλοῦμέν γε παραδιδόντα μὲν διδάσκειν, παραλαμβάνοντα δὲ μανθάνειν, ἔχοντα δὲ δὴ τῷ κεκτῆσθαι ἐν τῷ περιστερεῶνι ἐκείνῳ ἐπίστασθαι.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. τῷ δὲ δὴ ἐντεῦθεν ἤδη πρόσσχες τὸν νοῦν. ἀριθμητικὸς γὰρ ὢν τελέως ἄλλο τι πάντας ἀριθμοὺς ἐπίσταται; πάντων γὰρ ἀριθμῶν εἰσιν αὐτῷ ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστῆμαι.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
198cSokrates: Peki böyle biri hiç sayı saymaz mı: ya sayıların kendilerini kendi içinde, ya da dışarıdaki, sayısı olan başka bir şeyi?
Theaitetos: Sayar elbette.
Sokrates: Saymayı da, belli bir sayının kaç olduğunu incelemekten başka bir şey saymayacağız.
Theaitetos: Öyle.
Sokrates: Demek ki her sayıyı bildiğini kabul ettiğimiz kişi, bildiği şeyi bilmiyormuş gibi inceliyor görünüyor. Bu tür tartışmaları herhalde duyuyorsundur.
Theaitetos: Duyuyorum.
ΣΩ. ἦ οὖν ὁ τοιοῦτος ἀριθμοῖ ἄν ποτέ τι ἢ αὐτὸς πρὸς αὑτὸν αὐτὰ ἢ ἄλλο τι τῶν ἔξω ὅσα ἔχει ἀριθμόν;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΣΩ. τὸ δὲ ἀριθμεῖν γε οὐκ ἄλλο τι θήσομεν τοῦ σκοπεῖσθαι πόσος τις ἀριθμὸς τυγχάνει ὤν.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. ὃ ἄρα ἐπίσταται, σκοπούμενος φαίνεται ὡς οὐκ εἰδώς, ὃν ὡμολογήκαμεν ἅπαντα ἀριθμὸν εἰδέναι. ἀκούεις γάρ που τὰς τοιαύτας ἀμφισβητήσεις.
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
198dSokrates: Biz de güvercinlere sahip olma ve onları avlama benzetmesine dayanarak diyeceğiz ki av iki türlüydü: Biri, sahip olmadan önce sahip olmak için yapılan; öteki, sahip olan kişinin, çoktandır sahip olduğu şeyleri yakalayıp elinde tutmak için yaptığı. Aynı şekilde, öğrendiği için çoktandır epistēmē'lerine sahip olduğu ve bildiği şeyleri de, her birinin epistēmē'sini yeniden yakalayıp tutarak yeniden öğrenmek mümkündür; o epistēmē'ye çoktandır sahipti, ama düşüncesinde elinin altında değildi. Öyle değil mi?
Theaitetos: Doğru.
ΣΩ. οὐκοῦν ἡμεῖς ἀπεικάζοντες τῇ τῶν περιστερῶν κτήσει τε καὶ θήρᾳ ἐροῦμεν ὅτι διττὴ ἦν ἡ θήρα, ἡ μὲν πρὶν ἐκτῆσθαι τοῦ κεκτῆσθαι ἕνεκα, ἡ δὲ κεκτημένῳ τοῦ λαβεῖν καὶ ἔχειν ἐν ταῖς χερσὶν ἃ πάλαι ἐκέκτητο. οὕτως δὲ καὶ ὧν πάλαι ἐπιστῆμαι ἦσαν αὐτῷ μαθόντι καὶ ἠπίστατο αὐτά, πάλιν ἔστι καταμανθάνειν ταὐτὰ ταῦτα ἀναλαμβάνοντα τὴν ἐπιστήμην ἑκάστου καὶ ἴσχοντα, ἣν ἐκέκτητο μὲν πάλαι, πρόχειρον δʼ οὐκ εἶχε τῇ διανοίᾳ;
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
198eSokrates: İşte demin şunu soruyordum: Aritmetikçi saymaya ya da okuma yazma bilen biri bir şey okumaya giriştiğinde, bundan hangi adları kullanarak söz etmeli? Böyle bir durumda, bilen kişi bildiği şeyleri kendinden yeniden öğrenmeye mi gidiyor?
Theaitetos: Ama bu saçma, Sokrates.
Sokrates: Peki, ona bütün harfleri ve bütün sayıları bildiğini kabul etmişken, bilmediği şeyleri okuyacağını ve sayacağını mı söyleyelim?
ΣΩ. τοῦτο δὴ ἄρτι ἠρώτων, ὅπως χρὴ τοῖς ὀνόμασι χρώμενον λέγειν περὶ αὐτῶν, ὅταν ἀριθμήσων ἴῃ ὁ ἀριθμητικὸς ἤ τι ἀναγνωσόμενος ὁ γραμματικός, ὡς ἐπιστάμενος ἄρα ἐν τῷ τοιούτῳ πάλιν ἔρχεται μαθησόμενος παρʼ ἑαυτοῦ ἃ ἐπίσταται;
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἄτοπον, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἀλλʼ ἃ οὐκ ἐπίσταται φῶμεν αὐτὸν ἀναγνώσεσθαι
199aTheaitetos: Bu da akla aykırı.
Sokrates: O hâlde şöyle mi diyelim: Adlar hiç umurumuzda değil, isteyen “bilmek”i ve “öğrenmek”i dilediği yöne çeksin; ama madem epistēmē'ye sahip olmayı bir şey, onu elde tutmayı başka bir şey olarak ayırdık, insanın sahip olduğu şeye sahip olmamasının imkânsız olduğunu söylüyoruz; öyle ki insanın bildiği şeyi bilmemesi asla olmaz, ama onun hakkında yanlış bir kanaate kapılması mümkündür?
καὶ ἀριθμήσειν, δεδωκότες αὐτῷ πάντα μὲν γράμματα πάντα δὲ ἀριθμὸν ἐπίστασθαι;
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ καὶ τοῦτʼ ἄλογον.
ΣΩ. βούλει οὖν λέγωμεν ὅτι τῶν μὲν ὀνομάτων οὐδὲν ἡμῖν μέλει, ὅπῃ τις χαίρει ἕλκων τὸ ἐπίστασθαι καὶ μανθάνειν, ἐπειδὴ δὲ ὡρισάμεθα ἕτερον μέν τι τὸ κεκτῆσθαι τὴν ἐπιστήμην, ἕτερον δὲ τὸ ἔχειν, ὃ μέν τις ἔκτηται μὴ κεκτῆσθαι ἀδύνατόν φαμεν εἶναι, ὥστε οὐδέποτε συμβαίνει ὅ τις οἶδεν μὴ εἰδέναι, ψευδῆ μέντοι δόξαν οἷόν τʼ εἶναι περὶ αὐτοῦ λαβεῖν;
199bÇünkü o şeyin epistēmē'sini değil de onun yerine başka bir epistēmē'yi elde tutmak mümkündür: Kişi uçuşan epistēmē'lerden birini avlamaya çalışırken şaşırıp birinin yerine başkasını yakalarsa, işte o zaman on biri on iki sanmış olur; içindeki on ikinin epistēmē'si yerine on birinkini, deyim yerindeyse güvercin yerine bir tahtalıgüvercin yakalamıştır.
Theaitetos: Bu makul.
Sokrates: Yakalamaya çalıştığını yakaladığında ise yanılmaz ve olan şeyler hakkında olduğu gibi kanaat besler; böylece hem doğru hem yanlış kanaat var olur ve önceki konuşmada bizi sıkan şeylerin hiçbiri buna engel olmaz; buna belki sen de katılırsın, yoksa başka türlü mü düşünüyorsun?
ΣΩ. μὴ γὰρ ἔχειν τὴν ἐπιστήμην τούτου οἷόν τε, ἀλλʼ ἑτέραν ἀντʼ ἐκείνης, ὅταν θηρεύων τινά πού ποτʼ ἐπιστήμην διαπετομένων ἀνθʼ ἑτέρας ἑτέραν ἁμαρτὼν λάβῃ, τότε ἄρα τὰ ἕνδεκα δώδεκα ᾠήθη εἶναι, τὴν τῶν ἕνδεκα ἐπιστήμην ἀντὶ τῆς τῶν δώδεκα λαβὼν τὴν ἐν ἑαυτῷ οἷον φάτταν ἀντὶ περιστερᾶς.
ΘΕΑΙ. ἔχει γὰρ οὖν λόγον.
ΣΩ. ὅταν δέ γε ἣν ἐπιχειρεῖ λαβεῖν λάβῃ, ἀψευδεῖν τε καὶ τὰ ὄντα δοξάζειν τότε, καὶ οὕτω δὴ εἶναι ἀληθῆ τε καὶ
199cTheaitetos: Katılıyorum.
Sokrates: Gerçekten de insanların bildikleri şeyleri bilmemesi derdinden kurtulduk; çünkü sahip olduğumuz şeylere sahip olmamak artık hiçbir durumda söz konusu değil, ister bir konuda yanılmış olalım ister olmayalım. Yine de başka, daha korkunç bir hâl beliriyor gibi geliyor bana.
Theaitetos: Hangisi?
Sokrates: Epistēmē'lerin yer değiştirmesinin bir gün yanlış kanaat olup olmayacağı.
Theaitetos: Nasıl yani?
ψευδῆ δόξαν, καὶ ὧν ἐν τοῖς πρόσθεν ἐδυσχεραίνομεν οὐδὲν ἐμποδὼν γίγνεσθαι; ἴσως οὖν μοι συμφήσεις· ἢ πῶς ποιήσεις;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. καὶ γὰρ τοῦ μὲν ἃ ἐπίστανται μὴ ἐπίστασθαι ἀπηλλάγμεθα· ἃ γὰρ κεκτήμεθα μὴ κεκτῆσθαι οὐδαμοῦ ἔτι συμβαίνει, οὔτε ψευσθεῖσί τινος οὔτε μή. δεινότερον μέντοι πάθος ἄλλο παραφαίνεσθαί μοι δοκεῖ.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. εἰ ἡ τῶν ἐπιστημῶν μεταλλαγὴ ψευδὴς γενήσεταί ποτε δόξα.
ΘΕΑΙ. πῶς δή;
199dSokrates: Önce şu: Bir şeyin epistēmē'sine sahip olan kişi, bunu anlayışsızlığından değil, tam da kendi epistēmē'si yüzünden bilmiyor; sonra da bu şeyi başka bir şey, başka şeyi de bu sanıyor. Epistēmē yanında olduğu hâlde psykhē'nin hiçbir şeyi tanımaması, her şeyi bilmemesi büyük bir saçmalık değil midir? Bu söze göre, cehaletin de insanın yanına gelip ona bir şey tanıtmasına, körlüğün de ona bir şey göstermesine hiçbir engel kalmaz; madem epistēmē de bir gün birini bilmez hâle getirebilecek.
ΣΩ. πρῶτον μὲν τό τινος ἔχοντα ἐπιστήμην τοῦτο αὐτὸ ἀγνοεῖν, μὴ ἀγνωμοσύνῃ ἀλλὰ τῇ ἑαυτοῦ ἐπιστήμῃ· ἔπειτα ἕτερον αὖ τοῦτο δοξάζειν, τὸ δʼ ἕτερον τοῦτο, πῶς οὐ πολλὴ ἀλογία, ἐπιστήμης παραγενομένης γνῶναι μὲν τὴν ψυχὴν μηδέν, ἀγνοῆσαι δὲ πάντα; ἐκ γὰρ τούτου τοῦ λόγου κωλύει οὐδὲν καὶ ἄγνοιαν παραγενομένην γνῶναί τι ποιῆσαι καὶ τυφλότητα ἰδεῖν, εἴπερ καὶ ἐπιστήμη ἀγνοῆσαί ποτέ τινα ποιήσει.
199eTheaitetos: Belki de, Sokrates, kuşları yalnızca epistēmē'ler olarak koymakla iyi etmedik; psykhē'de onlarla birlikte uçuşan bilgisizlikler de koymalıydık. Böylece avlayan kişi bazen epistēmē'yi, bazen aynı şeyin bilgisizliğini yakalar; bilgisizlikle yanlış, epistēmē'yle doğru kanaat besler.
Sokrates: Seni övmemek kolay değil, Theaitetos. Ama söylediğine bir daha bak. Diyelim ki dediğin gibi olsun: Bilgisizliği yakalayan kişi, diyorsun, yanlış kanaat besleyecek, değil mi?
ΘΕΑΙ. ἴσως γάρ, ὦ Σώκρατες, οὐ καλῶς τὰς ὄρνιθας ἐτίθεμεν ἐπιστήμας μόνον τιθέντες, ἔδει δὲ καὶ ἀνεπιστημοσύνας τιθέναι ὁμοῦ συνδιαπετομένας ἐν τῇ ψυχῇ, καὶ τὸν θηρεύοντα τοτὲ μὲν ἐπιστήμην λαμβάνοντα, τοτὲ δʼ ἀνεπιστημοσύνην τοῦ αὐτοῦ πέρι ψευδῆ μὲν δοξάζειν τῇ ἀνεπιστημοσύνῃ, ἀληθῆ δὲ τῇ ἐπιστήμῃ.
ΣΩ. οὐ ῥᾴδιόν γε, ὦ Θεαίτητε, μὴ ἐπαινεῖν σε· ὃ μέντοι εἶπες πάλιν ἐπίσκεψαι. ἔστω μὲν γὰρ ὡς λέγεις· ὁ δὲ δὴ τὴν
200aTheaitetos: Evet.
Sokrates: Ama yanlış kanaat beslediğini elbette düşünmeyecek.
Theaitetos: Nasıl düşünsün?
Sokrates: Tersine, doğru kanaat beslediğini düşünecek; yanıldığı şeyler karşısında biliyormuş gibi bir tavır içinde olacak.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Demek ki avlayıp elde tuttuğu şeyin bilgisizlik değil, epistēmē olduğunu sanacak.
Theaitetos: Belli.
Sokrates: O hâlde uzun bir dolambaçtan sonra yine ilk aporia'mızın başına geldik. Çünkü o çürütmeci (elenktikos) gülerek diyecek ki:
ἀνεπιστημοσύνην λαβὼν ψευδῆ μέν, φῄς, δοξάσει. ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. οὐ δήπου καὶ ἡγήσεταί γε ψευδῆ δοξάζειν.
ΘΕΑΙ. πῶς γάρ;
ΣΩ. ἀλλʼ ἀληθῆ γε, καὶ ὡς εἰδὼς διακείσεται περὶ ὧν ἔψευσται.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. ἐπιστήμην ἄρα οἰήσεται τεθηρευκὼς ἔχειν ἀλλʼ οὐκ ἀνεπιστημοσύνην.
ΘΕΑΙ. δῆλον.
ΣΩ. οὐκοῦν μακρὰν περιελθόντες πάλιν ἐπὶ τὴν πρώτην πάρεσμεν ἀπορίαν. ὁ γὰρ ἐλεγκτικὸς ἐκεῖνος γελάσας φήσει·
200b“Ey değerli dostlar, hem epistēmē'yi hem bilgisizliği bilen biri, bildiği birini bildiği başka bir şey mi sanıyor? Yoksa ikisini de bilmeden, bilmediğini bilmediği başka bir şey mi sanıyor? Yoksa birini bilip ötekini bilmeden, bildiğini bilmediği mi sanıyor? Ya da bilmediğini bildiği mi sayıyor? Yoksa bana yine, epistēmē'lerin ve bilgisizliklerin de epistēmē'leri olduğunu, bunlara sahip olan kişinin onları başka birtakım gülünç güvercinliklere ya da balmumu yapılara kapattığını ve sahip olduğu sürece, psykhē'sinde elinin altında olmasalar bile onları bildiğini mi söyleyeceksiniz — böylece aynı yerde binlerce kez dönüp dolaşmak zorunda kalıp hiçbir şey kazanmayacak mısınız?”
πότερον, ὦ βέλτιστοι, ἀμφοτέρας τις εἰδώς, ἐπιστήμην τε καὶ ἀνεπιστημοσύνην, ἣν οἶδεν, ἑτέραν αὐτὴν οἴεταί τινα εἶναι ὧν οἶδεν; ἢ οὐδετέραν [αὐτὴν] εἰδώς, ἣν μὴ οἶδε, δοξάζει ἑτέραν ὧν οὐκ οἶδεν; ἢ τὴν μὲν εἰδώς, τὴν δʼ οὔ, ἣν οἶδεν, ἣν μὴ οἶδεν; ἢ ἣν μὴ οἶδεν, ἣν οἶδεν ἡγεῖται; ἢ πάλιν αὖ μοι ἐρεῖτε ὅτι τῶν ἐπιστημῶν καὶ ἀνεπιστημοσυνῶν εἰσὶν αὖ ἐπιστῆμαι, ἃς ὁ κεκτημένος ἐν ἑτέροις τισὶ γελοίοις
200cBuna ne cevap vereceğiz, Theaitetos?
Theaitetos: Zeus adına, Sokrates, ben ne söylemek gerektiğini bilmiyorum.
Sokrates: Öyleyse, evladım, söz bizi haklı olarak azarlıyor ve epistēmē'yi bir yana bırakıp ondan önce yanlış kanaati aramakla doğru yapmadığımızı gösteriyor olmasın?
περιστερεῶσιν ἢ κηρίνοις πλάσμασι καθείρξας, ἕωσπερ ἂν κεκτῆται ἐπίσταται, καὶ ἐὰν μὴ προχείρους ἔχῃ ἐν τῇ ψυχῇ; καὶ οὕτω δὴ ἀναγκασθήσεσθε εἰς ταὐτὸν περιτρέχειν μυριάκις οὐδὲν πλέον ποιοῦντες; τί πρὸς ταῦτα, ὦ Θεαίτητε, ἀποκρινούμεθα;
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὰ Δίʼ, ὦ Σώκρατες, ἔγωγε οὐκ ἔχω τί χρὴ λέγειν.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν ἡμῖν, ὦ παῖ, καλῶς ὁ λόγος ἐπιπλήττει καὶ ἐνδείκνυται ὅτι οὐκ ὀρθῶς ψευδῆ δόξαν προτέραν ζητοῦμεν
200dOysa epistēmē'nin ne olduğu yeterince kavranmadan yanlış kanaati bilmek imkânsızdır.
Theaitetos: Şu an için, Sokrates, söylediğin gibi düşünmek zorundayız.
Sokrates: Peki, baştan başlarsak epistēmē'ye ne diyecek insan? Çünkü herhalde henüz pes etmeyeceğiz, değil mi?
Theaitetos: Asla; tabii sen pes etmezsen.
Sokrates: Söyle öyleyse: Ona ne dersek kendimizle en az çelişmiş oluruz?
ἐπιστήμης, ἐκείνην ἀφέντες; τὸ δʼ ἐστὶν ἀδύνατον γνῶναι πρὶν ἄν τις ἐπιστήμην ἱκανῶς λάβῃ τί ποτʼ ἐστίν.
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη, ὦ Σώκρατες, ἐν τῷ παρόντι ὡς λέγεις οἴεσθαι.
ΣΩ. τί οὖν τις ἐρεῖ πάλιν ἐξ ἀρχῆς ἐπιστήμην; οὐ γάρ που ἀπεροῦμέν γέ πω;
ΘΕΑΙ. ἥκιστα, ἐάνπερ μὴ σύ γε ἀπαγορεύῃς.
ΣΩ. λέγε δή, τί ἂν αὐτὸ μάλιστα εἰπόντες ἥκιστʼ ἂν ἡμῖν αὐτοῖς ἐναντιωθεῖμεν;
200eTheaitetos: Daha önce denediğimiz şeyi, Sokrates; çünkü benim söyleyecek başka hiçbir şeyim yok.
Sokrates: Neyi?
Theaitetos: Doğru kanaatin epistēmē olduğunu. Doğru kanaat beslemek herhalde hatasızdır ve ondan doğan her şey güzel ve iyi olur.
Sokrates: Irmağın geçit yerini gösteren adam, Theaitetos, "suya girince kendisi gösterir" demiş. Biz de bunda yürüyüp araştırırsak, aradığımız şey belki ayağımıza takılıp kendini gösterir; yerimizde durursak hiçbir şey açığa çıkmaz.
ΘΕΑΙ. ὅπερ ἐπεχειροῦμεν, ὦ Σώκρατες, ἐν τῷ πρόσθεν· οὐ γὰρ ἔχω ἔγωγε ἄλλο οὐδέν.
ΣΩ. τὸ ποῖον;
ΘΕΑΙ. τὴν ἀληθῆ δόξαν ἐπιστήμην εἶναι. ἀναμάρτητόν γέ πού ἐστιν τὸ δοξάζειν ἀληθῆ, καὶ τὰ ὑπʼ αὐτοῦ γιγνόμενα πάντα καλὰ καὶ ἀγαθὰ γίγνεται.
ΣΩ. ὁ τὸν ποταμὸν καθηγούμενος, ὦ Θεαίτητε, ἔφη ἄρα δείξειν αὐτό· καὶ τοῦτο ἐὰν ἰόντες ἐρευνῶμεν, τάχʼ ἂν
201aTheaitetos: Doğru söylüyorsun; haydi yürüyelim ve bakalım.
Sokrates: Bunun için uzun bir incelemeye gerek yok; koca bir tekhnē sana bunun epistēmē olmadığını gösteriyor.
Theaitetos: Nasıl? Hangi tekhnē bu?
Sokrates: Bilgelikte en büyük sayılanların, hatip ve dava vekili dedikleri adamların tekhnē'si. Bunlar kendi tekhnē'leriyle insanları ikna ederler; ama öğreterek değil, istedikleri şeye kanaat getirtmek suretiyle. Yoksa sence, birileri parası gasp edilirken ya da başka bir zorbalığa uğrarken orada bulunmamış olanlara olup bitenin hakikatini kısacık bir su saati süresi içinde yeterince öğretebilecek kadar usta öğretmenler var mıdır?
ἐμπόδιον γενόμενον αὐτὸ φήνειεν τὸ ζητούμενον, μένουσι δὲ δῆλον οὐδέν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς λέγεις· ἀλλʼ ἴωμέν γε καὶ σκοπῶμεν.
ΣΩ. οὐκοῦν τοῦτό γε βραχείας σκέψεως· τέχνη γάρ σοι ὅλη σημαίνει μὴ εἶναι ἐπιστήμην αὐτό.
ΘΕΑΙ. πῶς δή; καὶ τίς αὕτη;
ΣΩ. ἡ τῶν μεγίστων εἰς σοφίαν, οὓς δὴ καλοῦσιν ῥήτοράς τε καὶ δικανικούς. οὗτοι γάρ που τῇ ἑαυτῶν τέχνῃ πείθουσιν οὐ διδάσκοντες ἀλλὰ δοξάζειν ποιοῦντες ἃ ἂν βούλωνται. ἢ σὺ οἴει δεινούς τινας οὕτω διδασκάλους εἶναι,
201bTheaitetos: Hiç sanmam; ama ikna edebilirler.
Sokrates: İkna etmek derken kanaat getirtmeyi kastetmiyor musun?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Peki, ancak gözüyle görenin bilebileceği, başka türlü bilinemeyen şeyler hakkında yargıçlar haklı olarak ikna edilip bunları kulaktan duyduklarına dayanarak karara bağladıklarında, iyi yargılamışlarsa doğru şeye ikna edilmiş ve doğru bir kanaat edinmiş olarak, ama epistēmē olmadan hüküm vermiş olmazlar mı?
ὥστε οἷς μὴ παρεγένοντό τινες ἀποστερουμένοις χρήματα ἤ τι ἄλλο βιαζομένοις, τούτοις δύνασθαι πρὸς ὕδωρ σμικρὸν διδάξαι ἱκανῶς τῶν γενομένων τὴν ἀλήθειαν;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς ἔγωγε οἶμαι, ἀλλὰ πεῖσαι μέν.
ΣΩ. τὸ πεῖσαι δʼ οὐχὶ δοξάσαι λέγεις ποιῆσαι;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. οὐκοῦν ὅταν δικαίως πεισθῶσιν δικασταὶ περὶ ὧν ἰδόντι μόνον ἔστιν εἰδέναι, ἄλλως δὲ μή, ταῦτα τότε ἐξ
201cTheaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: Oysa dostum, doğru kanaatle epistēmē aynı şey olsaydı, mahkemelerde en usta yargıç bile epistēmē olmadan hiçbir zaman doğru kanaat besleyemezdi. Ama öyle görünüyor ki bunlar iki ayrı şey.
Theaitetos: Ben bunu, Sokrates, birinden duymuş ama unutmuştum; şimdi aklıma geldi. logos'la birlikte olan doğru kanaatin epistēmē olduğunu, logos'tan yoksun olanın ise epistēmē'nin dışında kaldığını söylüyordu. Logos'u olmayan şeylerin bilinemez olduğunu — onlara gerçekten de bu adı veriyordu — logos'u olanların ise bilinebilir olduğunu söylüyordu.
ἀκοῆς κρίνοντες, ἀληθῆ δόξαν λαβόντες, ἄνευ ἐπιστήμης ἔκριναν, ὀρθὰ πεισθέντες, εἴπερ εὖ ἐδίκασαν;
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκ ἄν, ὦ φίλε, εἴ γε ταὐτὸν ἦν δόξα τε ἀληθὴς καὶ δικαστήρια καὶ ἐπιστήμη, ὀρθά ποτʼ ἂν δικαστὴς ἄκρος ἐδόξαζεν ἄνευ ἐπιστήμης· νῦν δὲ ἔοικεν ἄλλο τι ἑκάτερον εἶναι.
ΘΕΑΙ. ὅ γε ἐγώ, ὦ Σώκρατες, εἰπόντος του ἀκούσας ἐπελελήσμην, νῦν δʼ ἐννοῶ· ἔφη δὲ τὴν μὲν μετὰ λόγου
201dSokrates: Güzel söylüyorsun. Peki, bilinebilir olanlarla olmayanları nasıl ayırıyordu, söyle; bakalım sen de ben de aynı şeyi mi duymuşuz.
Theaitetos: Bulup çıkarabilir miyim bilmiyorum; ama başka biri anlatırsa, sanırım takip edebilirim.
Sokrates: Öyleyse dinle: rüyaya karşılık bir rüya. Ben de bazılarından şunu duyar gibi olmuştum: Bizim de geri kalan her şeyin de kendilerinden oluştuğu ilk şeylerin, bir bakıma unsurların, logos'u yokmuş.
ἀληθῆ δόξαν ἐπιστήμην εἶναι, τὴν δὲ ἄλογον ἐκτὸς ἐπιστήμης· καὶ ὧν μὲν μή ἐστι λόγος, οὐκ ἐπιστητὰ εἶναι, οὑτωσὶ καὶ ὀνομάζων, ἃ δʼ ἔχει, ἐπιστητά.
ΣΩ. ἦ καλῶς λέγεις. τὰ δὲ δὴ ἐπιστητὰ ταῦτα καὶ μὴ πῇ διῄρει, λέγε, εἰ ἄρα κατὰ ταὐτὰ σύ τε κἀγὼ ἀκηκόαμεν.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ οὐκ οἶδα εἰ ἐξευρήσω· λέγοντος μεντἂν ἑτέρου, ὡς ἐγᾦμαι, ἀκολουθήσαιμʼ ἄν.
ΣΩ. ἄκουε δὴ ὄναρ ἀντὶ ὀνείρατος. ἐγὼ γὰρ αὖ ἐδόκουν
201eHer biri kendi başına ancak adlandırılabilirmiş; ona başka hiçbir şey yüklenemezmiş, ne "vardır" ne de "yoktur". Çünkü o zaman ona ousia ya da ousia'nın yokluğu eklenmiş olurmuş; oysa yalnız o şeyin kendisini söyleyeceksek hiçbir şey eklememek gerekirmiş.
ἀκούειν τινῶν ὅτι τὰ μὲν πρῶτα οἱονπερεὶ στοιχεῖα, ἐξ ὧν ἡμεῖς τε συγκείμεθα καὶ τἆλλα, λόγον οὐκ ἔχοι.
ΣΩ. αὐτὸ γὰρ καθʼ αὑτὸ ἕκαστον ὀνομάσαι μόνον εἴη, προσειπεῖν δὲ οὐδὲν ἄλλο δυνατόν, οὔθʼ ὡς ἔστιν, οὔθʼ ὡς οὐκ ἔστιν· ἤδη γὰρ
202aHatta "kendisi", "o", "her biri", "yalnız", "bu" gibi sözler ve bunlara benzer başka birçokları da ona eklenmemeliymiş; çünkü bunlar ortalıkta dolaşıp her şeye eklenirmiş ve eklendikleri şeylerden başkaymış. Oysa o şeyin kendisi söylenebilseydi ve kendine özgü bir logos'u olsaydı, başka her şeyden bağımsız olarak söylenmesi gerekirmiş. Ama şimdi ilk şeylerden herhangi birinin logos'la ifade edilmesi imkânsızmış; ona yalnızca adlandırılmak düşermiş, çünkü yalnızca bir adı varmış.
ἂν οὐσίαν ἢ μὴ οὐσίαν αὐτῷ προστίθεσθαι, δεῖν δὲ οὐδὲν προσφέρειν, εἴπερ αὐτὸ ἐκεῖνο μόνον τις ἐρεῖ. ἐπεὶ οὐδὲ τὸ αὐτὸ οὐδὲ τὸ ἐκεῖνο οὐδὲ τὸ ἕκαστον οὐδὲ τὸ μόνον οὐδὲ τοῦτο προσοιστέον οὐδʼ ἄλλα πολλὰ τοιαῦτα· ταῦτα μὲν γὰρ περιτρέχοντα πᾶσι προσφέρεσθαι, ἕτερα ὄντα ἐκείνων οἷς προστίθεται, δεῖν δέ, εἴπερ ἦν δυνατὸν αὐτὸ λέγεσθαι καὶ εἶχεν οἰκεῖον αὑτοῦ λόγον, ἄνευ τῶν ἄλλων ἁπάντων λέγεσθαι. νῦν δὲ ἀδύνατον εἶναι
202bBunlardan oluşmuş şeylerde ise, şeyler nasıl birbirine örülmüşse adları da öyle birbirine örülerek logos olurmuş; çünkü logos'un ousia'sı adların birbirine örülmesiymiş. Böylece unsurlar logos'suz ve bilinemez, ama hissedilebilirmiş; heceler ise bilinebilir, söylenebilir ve doğru kanaatle kanaat konusu olabilirmiş. Demek biri bir şey hakkındaki doğru kanaati logos olmadan edinince, psykhē'si o şey hakkında doğruyu bulurmuş ama onu bilmezmiş.
ὁτιοῦν τῶν πρώτων ῥηθῆναι λόγῳ· οὐ γὰρ εἶναι αὐτῷ ἀλλʼ ἢ ὀνομάζεσθαι μόνον—ὄνομα γὰρ μόνον ἔχειν—τὰ δὲ ἐκ τούτων ἤδη συγκείμενα, ὥσπερ αὐτὰ πέπλεκται, οὕτω καὶ τὰ ὀνόματα αὐτῶν συμπλακέντα λόγον γεγονέναι· ὀνομάτων γὰρ συμπλοκὴν εἶναι λόγου οὐσίαν. οὕτω δὴ τὰ μὲν στοιχεῖα ἄλογα καὶ ἄγνωστα εἶναι, αἰσθητὰ δέ· τὰς δὲ συλλαβὰς γνωστάς τε καὶ ῥητὰς καὶ ἀληθεῖ δόξῃ δοξαστάς. ὅταν μὲν οὖν ἄνευ λόγου τὴν ἀληθῆ δόξαν τινός τις λάβῃ,
202cÇünkü logos verip logos alamayan kişi o konuda epistēmē sahibi değilmiş; logos'u da edinen ise bütün bunlara güç yetirir ve epistēmē bakımından eksiksiz bir hâle gelirmiş. Rüyayı sen böyle mi duydun, yoksa başka türlü mü?
Theaitetos: Tam olarak böyle.
Sokrates: Peki bu hoşuna gidiyor mu, böyle mi kabul ediyorsun: Logos'la birlikte doğru kanaat epistēmē'dir?
Theaitetos: Kesinlikle.
ἀληθεύειν μὲν αὐτοῦ τὴν ψυχὴν περὶ αὐτό, γιγνώσκειν δʼ οὔ· τὸν γὰρ μὴ δυνάμενον δοῦναί τε καὶ δέξασθαι λόγον ἀνεπιστήμονα εἶναι περὶ τούτου· προσλαβόντα δὲ λόγον δυνατόν τε ταῦτα πάντα γεγονέναι καὶ τελείως πρὸς ἐπιστήμην ἔχειν. οὕτως σὺ τὸ ἐνύπνιον ἢ ἄλλως ἀκήκοας;
ΘΕΑΙ. οὕτω μὲν οὖν παντάπασιν.
ΣΩ. ἀρέσκει οὖν σε καὶ τίθεσαι ταύτῃ, δόξαν ἀληθῆ μετὰ λόγου ἐπιστήμην εἶναι;
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
202dSokrates: Demek, Theaitetos, nice bilgenin öteden beri arayıp da bulamadan yaşlandığı şeyi şimdi, şu bugün, böylece yakaladık mı?
Theaitetos: Bana kalırsa, Sokrates, şimdi söylenen güzel söylendi.
Sokrates: Bunun böyle olması da akla yakın; çünkü logos'la doğru kanaatten ayrı bir epistēmē daha ne olabilir ki? Ama söylenenlerden biri hoşuma gitmiyor.
Theaitetos: Hangisi?
Sokrates: En incelikli söylenmiş gibi görünen şey: unsurların bilinemez, hecelerin cinsinin ise bilinebilir olduğu.
ΣΩ. ἆρʼ, ὦ Θεαίτητε, νῦν οὕτω τῇδε τῇ ἡμέρᾳ εἰλήφαμεν ὃ πάλαι καὶ πολλοὶ τῶν σοφῶν ζητοῦντες πρὶν εὑρεῖν κατεγήρασαν;
ΘΕΑΙ. ἐμοὶ γοῦν δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, καλῶς λέγεσθαι τὸ νῦν ῥηθέν.
ΣΩ. καὶ εἰκός γε αὐτὸ τοῦτο οὕτως ἔχειν· τίς γὰρ ἂν καὶ ἔτι ἐπιστήμη εἴη χωρὶς τοῦ λόγου τε καὶ ὀρθῆς δόξης; ἓν μέντοι τί με τῶν ῥηθέντων ἀπαρέσκει.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δή;
ΣΩ. ὃ καὶ δοκεῖ λέγεσθαι κομψότατα, ὡς τὰ μὲν
202eTheaitetos: Doğru değil mi?
Sokrates: Bunu anlamamız gerek; çünkü bütün bunları söyleyen kişinin kullandığı örnekler bu logos'un rehineleri gibi elimizde duruyor.
Theaitetos: Hangi örnekler?
Sokrates: Yazının unsurları, yani harfler, ve heceler. Yoksa söylediklerimizi söyleyen kişinin bunları başka bir yere bakarak söylediğini mi sanıyorsun?
Theaitetos: Hayır, bunlara bakarak söyledi.
στοιχεῖα ἄγνωστα, τὸ δὲ τῶν συλλαβῶν γένος γνωστόν.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν ὀρθῶς;
ΣΩ. ἰστέον δή· ὥσπερ γὰρ ὁμήρους ἔχομεν τοῦ λόγου τὰ παραδείγματα οἷς χρώμενος εἶπε πάντα ταῦτα.
ΘΕΑΙ. ποῖα δή;
ΣΩ. τὰ τῶν γραμμάτων στοιχεῖά τε καὶ συλλαβάς. ἢ οἴει ἄλλοσέ ποι βλέποντα ταῦτα εἰπεῖν τὸν εἰπόντα ἃ λέγομεν;
ΘΕΑΙ. οὔκ, ἀλλʼ εἰς ταῦτα.
203aSokrates: Öyleyse onları yeniden ele alıp sınayalım; daha doğrusu kendimizi sınayalım: Harfleri böyle mi öğrendik, yoksa başka türlü mü? Önce şu: Hecelerin logos'u var, harflerinse yok mu?
Theaitetos: Belki.
Sokrates: Bana da kesinlikle öyle görünüyor. Mesela biri "Sokrates"in ilk hecesini şöyle sorsa: "Theaitetos, söyle bakalım, SO nedir?" Ne cevap verirsin?
Theaitetos: S ile O derim.
Sokrates: Demek hecenin logos'u olarak elinde bu var?
Theaitetos: Evet.
ΣΩ. βασανίζωμεν δὴ αὐτὰ ἀναλαμβάνοντες, μᾶλλον δὲ ἡμᾶς αὐτούς, οὕτως ἢ οὐχ οὕτως γράμματα ἐμάθομεν. φέρε πρῶτον· ἆρʼ αἱ μὲν συλλαβαὶ λόγον ἔχουσι, τὰ δὲ στοιχεῖα ἄλογα;
ΘΕΑΙ. ἴσως.
ΣΩ. πάνυ μὲν οὖν καὶ ἐμοὶ φαίνεται. Σωκράτους γοῦν εἴ τις ἔροιτο τὴν πρώτην συλλαβὴν οὑτωσί· ὦ Θεαίτητε, λέγε τί ἐστι ΣΩ; τί ἀποκρινῇ;
ΘΕΑΙ. ὅτι σῖγμα καὶ ὦ.
ΣΩ. οὐκοῦν τοῦτον ἔχεις λόγον τῆς συλλαβῆς;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
203bSokrates: Haydi öyleyse, aynı şekilde S'nin logos'unu da söyle.
Theaitetos: Bir unsurun unsurlarını nasıl söyleyebilir insan? Üstelik, Sokrates, S sesi olmayan harflerdendir; dilin ıslığı gibi yalnızca bir hışırtıdır. B'de ise ne ses vardır ne hışırtı; harflerin çoğunda da öyle. Bu yüzden onlara logos'suz denmesi pek yerindedir; en belirgin olanların, yedi ünlünün bile yalnızca sesi vardır, hiçbir logos'u yoktur.
Sokrates: Demek epistēmē konusunda bu noktayı doğru yakaladık, dostum.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
ΣΩ. ἴθι δή, οὕτως εἰπὲ καὶ τὸν τοῦ σῖγμα λόγον.
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς τοῦ στοιχείου τις ἐρεῖ στοιχεῖα; καὶ γὰρ δή, ὦ Σώκρατες, τό τε σῖγμα τῶν ἀφώνων ἐστί, ψόφος τις μόνον, οἷον συριττούσης τῆς γλώττης· τοῦ δʼ αὖ βῆτα οὔτε φωνὴ οὔτε ψόφος, οὐδὲ τῶν πλείστων στοιχείων. ὥστε πάνυ εὖ ἔχει τὸ λέγεσθαι αὐτὰ ἄλογα, ὧν γε τὰ ἐναργέστατα αὐτὰ τὰ ἑπτὰ φωνὴν μόνον ἔχει, λόγον δὲ οὐδʼ ὁντινοῦν.
ΣΩ. τουτὶ μὲν ἄρα, ὦ ἑταῖρε, κατωρθώκαμεν περὶ ἐπιστήμης.
ΘΕΑΙ. φαινόμεθα.
203cSokrates: Peki? Bilinebilir olanın unsur değil de hece olduğunu doğru mu göstermiş olduk?
Theaitetos: Muhtemelen.
Sokrates: Bakalım: Hece derken iki unsurun ikisini birden, ikiden fazlaysa hepsini birden mi kastediyoruz, yoksa onlar bir araya gelince oluşan tek bir idea'yı mı?
Theaitetos: Bence hepsini birden kastediyoruz.
Sokrates: O hâlde iki unsura, S ile O'ya bak. Benim adımın ilk hecesi bu ikisidir. Onu bilen bu ikisini birden biliyor, değil mi?
ΣΩ. τί δέ; τὸ μὴ γνωστὸν εἶναι τὸ στοιχεῖον ἀλλὰ τὴν συλλαβὴν ἆρʼ ὀρθῶς ἀποδεδείγμεθα;
ΘΕΑΙ. εἰκός γε.
ΣΩ. φέρε δή, τὴν συλλαβὴν πότερον λέγομεν τὰ ἀμφότερα στοιχεῖα, καὶ ἐὰν πλείω ᾖ ἢ δύο, τὰ πάντα, ἢ μίαν τινὰ ἰδέαν γεγονυῖαν συντεθέντων αὐτῶν;
ΘΕΑΙ. τὰ ἅπαντα ἔμοιγε δοκοῦμεν.
ΣΩ. ὅρα δὴ ἐπὶ δυοῖν, σῖγμα καὶ ὦ. ἀμφότερά ἐστιν ἡ πρώτη συλλαβὴ τοῦ ἐμοῦ ὀνόματος. ἄλλο τι ὁ γιγνώσκων αὐτὴν τὰ ἀμφότερα γιγνώσκει;
203dTheaitetos: Elbette.
Sokrates: Demek S'yi ve O'yu biliyor.
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Peki? Her birini ayrı ayrı bilmiyor da, hiçbirini bilmeden ikisini birden mi biliyor?
Theaitetos: Ama bu tuhaf ve akla aykırı olur, Sokrates.
Sokrates: Oysa ikisini birden bilmek için her birini bilmek zorunluysa, bir gün bir heceyi bilecek olanın önce unsurlarını bilmesi kesinlikle zorunludur; böylece o güzel logos'umuz elimizden kaçıp gidecek.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. τὸ σῖγμα καὶ τὸ ὦ ἄρα γιγνώσκει.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τί δʼ; ἑκάτερον ἄρʼ ἀγνοεῖ καὶ οὐδέτερον εἰδὼς ἀμφότερα γιγνώσκει;
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ δεινὸν καὶ ἄλογον, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἀλλὰ μέντοι εἴ γε ἀνάγκη ἑκάτερον γιγνώσκειν, εἴπερ ἀμφότερά τις γνώσεται, προγιγνώσκειν τὰ στοιχεῖα ἅπασα ἀνάγκη τῷ μέλλοντί ποτε γνώσεσθαι συλλαβήν, καὶ οὕτως ἡμῖν ὁ καλὸς λόγος ἀποδεδρακὼς οἰχήσεται.
203eTheaitetos: Hem de ne ani.
Sokrates: Çünkü onu iyi korumuyoruz. Belki de heceyi unsurlar olarak değil, onlardan oluşmuş tek bir eidos olarak koymamız gerekirdi: kendine ait tek bir idea'sı olan ve unsurlardan başka olan bir şey olarak.
Theaitetos: Elbette; hatta belki öyle olması öbür türlü olmasından daha muhtemel.
Sokrates: Bunu incelemeliyiz; böyle büyük ve saygıdeğer bir logos'u korkakça ele vermemeliyiz.
Theaitetos: Elbette vermemeliyiz.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα γε ἐξαίφνης.
ΣΩ. οὐ γὰρ καλῶς αὐτὸν φυλάττομεν. χρῆν γὰρ ἴσως τὴν συλλαβὴν τίθεσθαι μὴ τὰ στοιχεῖα ἀλλʼ ἐξ ἐκείνων ἕν τι γεγονὸς εἶδος, ἰδέαν μίαν αὐτὸ αὑτοῦ ἔχον, ἕτερον δὲ τῶν στοιχείων.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν· καὶ τάχα γʼ ἂν μᾶλλον οὕτως ἢ ʼκείνως ἔχοι.
ΣΩ. σκεπτέον καὶ οὐ προδοτέον οὕτως ἀνάνδρως μέγαν τε καὶ σεμνὸν λόγον.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
204aSokrates: O hâlde şimdi dediğimiz gibi olsun: Hece, birbirine uyan unsurların her birinden oluşan tek bir idea'dır; harflerde de başka her şeyde de aynı şekilde.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Öyleyse onun parçaları olmaması gerekir.
Theaitetos: Neden?
Sokrates: Çünkü bir şeyin parçaları varsa, bütün zorunlu olarak parçaların hepsidir. Yoksa sen, parçalardan oluşan bütünün de parçaların hepsinden başka tek bir eidos olduğunu mu söylüyorsun?
Theaitetos: Evet, öyle söylüyorum.
Sokrates: Peki "tüm" ile "bütün"e aynı şey mi diyorsun, yoksa her biri başka bir şey mi?
ΣΩ. ἐχέτω δὴ ὡς νῦν φαμεν, μία ἰδέα ἐξ ἑκάστων τῶν συναρμοττόντων στοιχείων γιγνομένη ἡ συλλαβή, ὁμοίως ἔν τε γράμμασι καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ἅπασι.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκοῦν μέρη αὐτῆς οὐ δεῖ εἶναι.
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΣΩ. ὅτι οὗ ἂν ᾖ μέρη, τὸ ὅλον ἀνάγκη τὰ πάντα μέρη εἶναι. ἢ καὶ τὸ ὅλον ἐκ τῶν μερῶν λέγεις γεγονὸς ἕν τι εἶδος ἕτερον τῶν πάντων μερῶν;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
ΣΩ. τὸ δὲ δὴ πᾶν καὶ τὸ ὅλον πότερον ταὐτὸν καλεῖς ἢ
204bTheaitetos: Açık bir fikrim yok; ama istekle cevap vermemi istediğin için göze alıp "başka" diyorum.
Sokrates: İsteğin doğru, Theaitetos; cevabın da doğru mu, ona bakmak gerek.
Theaitetos: Gerek elbette.
Sokrates: Demek, şimdiki logos'a göre bütün tümden farklı olacak?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Peki? "Hepsi" ile "tüm" arasında bir fark var mı? Mesela "bir, iki, üç, dört, beş, altı" dediğimizde ya da "iki kere üç", "üç kere iki", "dört artı iki", "üç artı iki artı bir" dediğimizde, bütün bunlarda aynı şeyi mi söylüyoruz, başka başka şeyler mi?
ἕτερον ἑκάτερον;
ΘΕΑΙ. ἔχω μὲν οὐδὲν σαφές, ὅτι δὲ κελεύεις προθύμως ἀποκρίνασθαι, παρακινδυνεύων λέγω ὅτι ἕτερον.
ΣΩ. ἡ μὲν προθυμία, ὦ Θεαίτητε, ὀρθή· εἰ δὲ καὶ ἡ ἀπόκρισις, σκεπτέον.
ΘΕΑΙ. δεῖ γε δή.
ΣΩ. οὐκοῦν διαφέροι ἂν τὸ ὅλον τοῦ παντός, ὡς ὁ νῦν λόγος;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τί δὲ δή; τὰ πάντα καὶ τὸ πᾶν ἔσθʼ ὅτι διαφέρει; οἷον ἐπειδὰν λέγωμεν ἕν, δύο, τρία, τέτταρα, πέντε, ἕξ, καὶ
204cTheaitetos: Aynı şeyi.
Sokrates: Altıdan başka bir şey mi?
Theaitetos: Hayır.
Sokrates: Demek her söyleyişte altının hepsini söylemiş olduk?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Peki hepsini söylerken bir tüm söylemiş olmuyor muyuz?
Theaitetos: Zorunlu olarak oluyoruz.
Sokrates: Altıdan başka bir şey mi bu?
Theaitetos: Hayır.
ἐὰν δὶς τρία ἢ τρὶς δύο ἢ τέτταρά τε καὶ δύο ἢ τρία καὶ δύο καὶ ἕν, πότερον ἐν πᾶσι τούτοις τὸ αὐτὸ ἢ ἕτερον λέγομεν;
ΘΕΑΙ. τὸ αὐτό.
ΣΩ. ἆρʼ ἄλλο τι ἢ ἕξ;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐφʼ ἑκάστης λέξεως πάντα ἓξ εἰρήκαμεν;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. πᾶν δʼ οὐδὲν λέγομεν τὰ πάντα λέγοντες;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. ἦ ἄλλο τι ἢ τὰ ἕξ;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
204dSokrates: Demek sayıdan oluşan şeylerde "tüm" dediğimizle "hepsi" dediğimiz aynı şeydir?
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Şimdi onlar hakkında şöyle konuşalım: Bir pletronun sayısı ile pletron aynı şeydir, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Stadionunki de aynı şekilde.
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Bir ordunun sayısı ile ordu da, bu türden her şey de aynı şekilde değil mi? Çünkü her birinin sayısının tümü, o şeyin varlığının tümüdür.
Theaitetos: Evet.
ΣΩ. ταὐτὸν ἄρα ἔν γε τοῖς ὅσα ἐξ ἀριθμοῦ ἐστι τό τε πᾶν προσαγορεύομεν καὶ τὰ ἅπαντα;
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
ΣΩ. ὧδε δὴ περὶ αὐτῶν λέγωμεν. ὁ τοῦ πλέθρου ἀριθμὸς καὶ τὸ πλέθρον ταὐτόν· ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. καὶ ὁ τοῦ σταδίου δὴ ὡσαύτως.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. καὶ μὴν καὶ ὁ τοῦ στρατοπέδου γε καὶ τὸ στρατόπεδον, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα ὁμοίως; ὁ γὰρ ἀριθμὸς πᾶς τὸ ὂν πᾶν ἕκαστον αὐτῶν ἐστιν.
ΘΕΑΙ. ναί.
204eSokrates: Peki her birinin sayısı, parçalarından başka bir şey midir?
Theaitetos: Hayır.
Sokrates: Demek parçası olan her şey parçalardan oluşur?
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Parçaların hepsinin tüm olduğunu da kabul etmiştik, madem sayının tümü de tüm olacak.
Theaitetos: Öyle.
Sokrates: Öyleyse bütün parçalardan oluşmaz; çünkü parçaların hepsi olduğundan tüm olurdu.
Theaitetos: Öyle görünmüyor.
Sokrates: Peki parça, parça olarak, bütünden başka bir şeyin parçası olabilir mi?
Theaitetos: Tümün parçası olabilir.
ΣΩ. ὁ δὲ ἑκάστων ἀριθμὸς μῶν ἄλλο τι ἢ μέρη ἐστίν;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΣΩ. ὅσα ἄρα ἔχει μέρη, ἐκ μερῶν ἂν εἴη;
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
ΣΩ. τὰ δέ γε πάντα μέρη τὸ πᾶν εἶναι ὡμολόγηται, εἴπερ καὶ ὁ πᾶς ἀριθμὸς τὸ πᾶν ἔσται.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. τὸ ὅλον ἄρʼ οὐκ ἔστιν ἐκ μερῶν. πᾶν γὰρ ἂν εἴη τὰ πάντα ὂν μέρη.
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔοικεν.
ΣΩ. μέρος δʼ ἔσθʼ ὅτου ἄλλου ἐστὶν ὅπερ ἐστὶν ἢ τοῦ ὅλου;
ΘΕΑΙ. τοῦ παντός γε.
205aSokrates: Yiğitçe dövüşüyorsun, Theaitetos. Peki tüm, hiçbir şeyi eksik olmadığında, tam da bu yüzden tüm değil midir?
Theaitetos: Zorunlu olarak öyle.
Sokrates: Bütün de aynı şey olmayacak mı, yani hiçbir yanından hiçbir şeyi eksik olmayan şey? Bir şeyi eksikse ne bütün olur ne tüm; ikisi de aynı sebepten aynı anda aynı şey olur.
Theaitetos: Şimdi bana tüm ile bütün arasında hiçbir fark yokmuş gibi geliyor.
Sokrates: Peki, bir şeyin parçaları varsa, bütünün de tümün de parçaların hepsi olacağını söylemiyor muyduk?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: O hâlde demin girişmeye çalıştığım şeye dönelim: Hece unsurlar değilse, unsurları kendi parçaları olarak içermemesi zorunlu değil mi? Ya da onlarla aynıysa, onlar kadar bilinebilir olması?
ΣΩ. ἀνδρικῶς γε, ὦ Θεαίτητε, μάχῃ. τὸ πᾶν δὲ οὐχ ὅταν μηδὲν ἀπῇ, αὐτὸ τοῦτο πᾶν ἐστιν;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. ὅλον δὲ οὐ ταὐτὸν τοῦτο ἔσται, οὗ ἂν μηδαμῇ μηδὲν ἀποστατῇ; οὗ δʼ ἂν ἀποστατῇ, οὔτε ὅλον οὔτε πᾶν, ἅμα γενόμενον ἐκ τοῦ αὐτοῦ τὸ αὐτό;
ΘΕΑΙ. δοκεῖ μοι νῦν οὐδὲν διαφέρειν πᾶν τε καὶ ὅλον.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐλέγομεν ὅτι οὗ ἂν μέρη ᾖ, τὸ ὅλον τε καὶ πᾶν τὰ πάντα μέρη ἔσται;
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΣΩ. πάλιν δή, ὅπερ ἄρτι ἐπεχείρουν, οὐκ, εἴπερ ἡ
205bTheaitetos: Öyle.
Sokrates: Bu olmasın diye onu unsurlardan başka bir şey olarak koymadık mı?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Peki? Unsurlar hecenin parçaları değilse, hecenin parçası olup da onun unsuru olmayan başka şeyler söyleyebilir misin?
Theaitetos: Asla. Çünkü onun birtakım parçaları olduğunu kabul etsem, Sokrates, unsurları bırakıp başka şeylere yönelmek herhalde gülünç olurdu.
συλλαβὴ μὴ τὰ στοιχεῖά ἐστιν, ἀνάγκη αὐτὴν μὴ ὡς μέρη ἔχειν ἑαυτῆς τὰ στοιχεῖα, ἢ ταὐτὸν οὖσαν αὐτοῖς ὁμοίως ἐκείνοις γνωστὴν εἶναι;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. οὐκοῦν τοῦτο ἵνα μὴ γένηται, ἕτερον αὐτῶν αὐτὴν ἐθέμεθα;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τί δʼ; εἰ μὴ τὰ στοιχεῖα συλλαβῆς μέρη ἐστίν, ἔχεις ἄλλʼ ἄττα εἰπεῖν ἃ μέρη μέν ἐστι συλλαβῆς, οὐ μέντοι στοιχεῖά γʼ ἐκείνης;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς. εἰ γάρ, ὦ Σώκρατες, μόριʼ ἄττʼ αὐτῆς συγχωροίην, γελοῖόν που τὰ στοιχεῖα ἀφέντα ἐπʼ ἄλλα ἰέναι.
205cSokrates: Öyleyse, Theaitetos, şimdiki logos'a göre hece büsbütün parçasız, tek bir idea olmalı.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Hatırlıyor musun, dostum, az önce şunu yerinde bir söz sayıp kabul etmiştik: Başka şeylerin kendilerinden oluştuğu ilk şeylerin logos'u yoktur, çünkü her biri kendi başına birleşik değildir; ona "vardır" sözünü, hatta "bu" sözünü eklemek bile doğru olmaz, zira bunlar ondan başka ve ona yabancı şeyler olarak söylenir. İşte onu logos'suz ve bilinemez kılan sebep buydu.
Theaitetos: Hatırlıyorum.
ΣΩ. παντάπασι δή, ὦ Θεαίτητε, κατὰ τὸν νῦν λόγον μία τις ἰδέα ἀμέριστος συλλαβὴ ἂν εἴη.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. μέμνησαι οὖν, ὦ φίλε, ὅτι ὀλίγον ἐν τῷ πρόσθεν ἀπεδεχόμεθα ἡγούμενοι εὖ λέγεσθαι ὅτι τῶν πρώτων οὐκ εἴη λόγος ἐξ ὧν τἆλλα σύγκειται, διότι αὐτὸ καθʼ αὑτὸ ἕκαστον εἴη ἀσύνθετον, καὶ οὐδὲ τὸ εἶναι περὶ αὐτοῦ ὀρθῶς ἔχοι προσφέροντα εἰπεῖν, οὐδὲ τοῦτο, ὡς ἕτερα καὶ ἀλλότρια λεγόμενα, καὶ αὕτη δὴ ἡ αἰτία ἄλογόν τε καὶ ἄγνωστον αὐτὸ ποιοῖ;
ΘΕΑΙ. μέμνημαι.
205dSokrates: Peki onun tek biçimli ve parçasız olmasının sebebi bundan başka bir şey mi? Ben başka bir sebep görmüyorum.
Theaitetos: Gerçekten de başka bir sebep görünmüyor.
Sokrates: Öyleyse hece, madem parçaları yok ve tek bir idea, unsurla aynı eidos'a düşmüş olmuyor mu?
Theaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: Demek, hece birçok unsur ve bir bütünse ve bunlar onun parçalarıysa, heceler de unsurlar da aynı ölçüde bilinebilir ve söylenebilir; çünkü parçaların hepsinin bütünle aynı olduğu ortaya çıktı.
ΣΩ. ἦ οὖν ἄλλη τις ἢ αὕτη ἡ αἰτία τοῦ μονοειδές τε καὶ ἀμέριστον αὐτὸ εἶναι; ἐγὼ μὲν γὰρ οὐχ ὁρῶ ἄλλην.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν δὴ φαίνεται.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰς ταὐτὸν ἐμπέπτωκεν ἡ συλλαβὴ εἶδος ἐκείνῳ, εἴπερ μέρη τε μὴ ἔχει καὶ μία ἐστὶν ἰδέα;
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΣΩ. εἰ μὲν ἄρα πολλὰ στοιχεῖα ἡ συλλαβή ἐστιν καὶ ὅλον τι, μέρη δʼ αὐτῆς ταῦτα, ὁμοίως αἵ τε συλλαβαὶ γνωσταὶ καὶ ῥηταὶ καὶ τὰ στοιχεῖα, ἐπείπερ τὰ πάντα μέρη τῷ ὅλῳ ταὐτὸν ἐφάνη.
205eTheaitetos: Hem de nasıl.
Sokrates: Ama hece bir ve parçasızsa, hece de unsur da aynı şekilde logos'suz ve bilinemez olur; çünkü aynı sebep onları böyle kılacak.
Theaitetos: Başka türlü söyleyemem.
Sokrates: O hâlde heceyi bilinebilir ve söylenebilir, unsuru ise tersi sayan kişiyi kabul etmeyelim.
Theaitetos: Etmeyelim, eğer logos'a uyuyorsak.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.
ΣΩ. εἰ δέ γε ἕν τε καὶ ἀμερές, ὁμοίως μὲν συλλαβή, ὡσαύτως δὲ στοιχεῖον ἄλογόν τε καὶ ἄγνωστον· ἡ γὰρ αὐτὴ αἰτία ποιήσει αὐτὰ τοιαῦτα.
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔχω ἄλλως εἰπεῖν.
ΣΩ. τοῦτο μὲν ἄρα μὴ ἀποδεχώμεθα, ὃς ἂν λέγῃ συλλαβὴν μὲν γνωστὸν καὶ ῥητόν, στοιχεῖον δὲ τοὐναντίον.
ΘΕΑΙ. μὴ γάρ, εἴπερ τῷ λόγῳ πειθόμεθα.
206aSokrates: Peki tersini söyleyen birini, harfleri öğrenirken kendi yaşadıklarından bildiğine dayanarak daha kolay kabul etmez miydin?
Theaitetos: Neyi?
Sokrates: Öğrenirken hep şundan başka bir şey yapmadığını: unsurları, her birini kendi başına, hem görerek hem işiterek ayırt etmeye çalıştığını; söylenen ve yazılan sözlerde dizilişleri seni şaşırtmasın diye.
Theaitetos: Çok doğru söylüyorsun.
Sokrates: Lir hocasının yanında eksiksiz öğrenmiş olmak da her bir sesin hangi tele ait olduğunu takip edebilmekten başka bir şey miydi? Herkes bunların mousikē'nin unsurları diye anıldığını kabul eder.
ΣΩ. τί δʼ αὖ; τοὐναντίον λέγοντος ἆρʼ οὐ μᾶλλον ἂν ἀποδέξαιο ἐξ ὧν αὐτὸς σύνοισθα σαυτῷ ἐν τῇ τῶν γραμμάτων μαθήσει;
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. ὡς οὐδὲν ἄλλο μανθάνων διετέλεσας ἢ τὰ στοιχεῖα ἔν τε τῇ ὄψει διαγιγνώσκειν πειρώμενος καὶ ἐν τῇ ἀκοῇ αὐτὸ καθʼ αὑτὸ ἕκαστον, ἵνα μὴ ἡ θέσις σε ταράττοι λεγομένων τε καὶ γραφομένων.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΣΩ. ἐν δὲ κιθαριστοῦ τελέως μεμαθηκέναι μῶν ἄλλο τι
206bTheaitetos: Başka bir şey değildi.
Sokrates: Demek kendi tecrübe ettiğimiz unsurlardan ve hecelerden başka şeyler hakkında da hüküm çıkarmak gerekirse, unsurların cinsinin hecelerden çok daha açık bir bilgi sunduğunu ve her bir öğrenim konusunu eksiksiz kavramak için çok daha belirleyici olduğunu söyleyeceğiz. Biri heceyi bilinebilir, unsuru ise tabiatça bilinemez sayıyorsa, isteyerek ya da istemeyerek şaka yaptığını düşüneceğiz.
Theaitetos: Kesinlikle.
ἦν ἢ τὸ τῷ φθόγγῳ ἑκάστῳ δύνασθαι ἐπακολουθεῖν, ποίας χορδῆς εἴη· ἃ δὴ στοιχεῖα πᾶς ἂν ὁμολογήσειε μουσικῆς λέγεσθαι;
ΘΕΑΙ. οὐδὲν ἄλλο.
ΣΩ. ὧν μὲν ἄρʼ αὐτοὶ ἔμπειροί ἐσμεν στοιχείων καὶ συλλαβῶν, εἰ δεῖ ἀπὸ τούτων τεκμαίρεσθαι καὶ εἰς τὰ ἄλλα, πολὺ τὸ τῶν στοιχείων γένος ἐναργεστέραν τε τὴν γνῶσιν ἔχειν φήσομεν καὶ κυριωτέραν τῆς συλλαβῆς πρὸς τὸ λαβεῖν τελέως ἕκαστον μάθημα, καὶ ἐάν τις φῇ συλλαβὴν μὲν γνωστόν, ἄγνωστον δὲ πεφυκέναι στοιχεῖον, ἑκόντα ἢ ἄκοντα παίζειν ἡγησόμεθʼ αὐτόν.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
206cSokrates: Bana kalırsa bunun başka ispatları da bulunabilir. Ama bunlar yüzünden önümüzdeki asıl meseleyi görmeyi unutmayalım: Doğru kanaate logos eklenince en eksiksiz epistēmē'nin oluştuğu sözü ne anlama geliyor?
Theaitetos: Buna bakmak gerek.
Sokrates: Haydi öyleyse: Logos bize ne anlatmak istiyor? Bana öyle geliyor ki üç şeyden birini kastediyor.
Theaitetos: Hangi üç şeyden?
ΣΩ. ἀλλὰ δὴ τούτου μὲν ἔτι κἂν ἄλλαι φανεῖεν ἀποδείξεις, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ· τὸ δὲ προκείμενον μὴ ἐπιλαθώμεθα διʼ αὐτὰ ἰδεῖν, ὅτι δή ποτε καὶ λέγεται τὸ μετὰ δόξης ἀληθοῦς λόγον προσγενόμενον τὴν τελεωτάτην ἐπιστήμην γεγονέναι.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν χρὴ ὁρᾶν.
ΣΩ. φέρε δή, τί ποτε βούλεται τὸν λόγον ἡμῖν σημαίνειν; τριῶν γὰρ ἕν τί μοι δοκεῖ λέγειν.
ΘΕΑΙ. τίνων δή;
206dSokrates: Birincisi, insanın düşüncesini fiillerle ve isimlerle sesi aracılığıyla açığa vurması olsa gerek: kanaatini, aynaya ya da suya yansıtır gibi ağızdan akan söze yansıtması. Yoksa sence böyle bir şey logos değil mi?
Theaitetos: Bence logos. Bunu yapan kişi için "söz söylüyor" deriz zaten.
Sokrates: Peki, bunu da, yani her şey hakkında ne düşündüğünü göstermeyi, doğuştan dilsiz ya da sağır olmayan herkes, kimi daha çabuk kimi daha yavaş, yapabilir. Böylece doğru kanaat besleyenlerin hepsinin bunu logos'la birlikte taşıdığı görülecek ve epistēmē olmadan doğru kanaat artık hiçbir yerde bulunmayacak.
ΣΩ. τὸ μὲν πρῶτον εἴη ἂν τὸ τὴν αὑτοῦ διάνοιαν ἐμφανῆ ποιεῖν διὰ φωνῆς μετὰ ῥημάτων τε καὶ ὀνομάτων, ὥσπερ εἰς κάτοπτρον ἢ ὕδωρ τὴν δόξαν ἐκτυπούμενον εἰς τὴν διὰ τοῦ στόματος ῥοήν. ἢ οὐ δοκεῖ σοι τὸ τοιοῦτον λόγος εἶναι;
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε. τὸν γοῦν αὐτὸ δρῶντα λέγειν φαμέν.
ΣΩ. οὐκοῦν αὖ τοῦτό γε πᾶς ποιεῖν δυνατὸς θᾶττον ἢ σχολαίτερον, τὸ ἐνδείξασθαι τί δοκεῖ περὶ ἑκάστου αὐτῷ, ὁ μὴ ἐνεὸς ἢ κωφὸς ἀπʼ ἀρχῆς· καὶ οὕτως ὅσοι τι ὀρθὸν
206eTheaitetos: Doğru.
Sokrates: Öyleyse epistēmē'nin şu an incelediğimiz şey olduğunu ileri süren kişinin hiçbir şey söylemediğine hemen hükmetmeyelim. Belki de o bunu kastetmiyordu; her bir şeyin ne olduğu sorulduğunda, soran kişiye unsurlar aracılığıyla cevap verebilmeyi kastediyordu.
δοξάζουσι, πάντες αὐτὸ μετὰ λόγου φανοῦνται ἔχοντες, καὶ οὐδαμοῦ ἔτι ὀρθὴ δόξα χωρὶς ἐπιστήμης γενήσεται.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. μὴ τοίνυν ῥᾳδίως καταγιγνώσκωμεν τὸ μηδὲν εἰρηκέναι τὸν ἀποφηνάμενον ἐπιστήμην ὃ νῦν σκοποῦμεν. ἴσως γὰρ ὁ λέγων οὐ τοῦτο ἔλεγεν, ἀλλὰ τὸ ἐρωτηθέντα τί ἕκαστον δυνατὸν εἶναι τὴν ἀπόκρισιν διὰ τῶν στοιχείων
207aTheaitetos: Mesela ne demek istiyorsun, Sokrates?
Sokrates: Mesela Hesiodos'un araba hakkında söylediği gibi: "yüz parça tahtadır bir araba". Ben bunları sayamazdım, sanırım sen de sayamazsın; araba nedir diye sorulsa "tekerlekler, dingil, kasa, parmaklıklar, boyunduruk" diyebilsek buna razı olurduk.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Ama o kişi bizi belki gülünç bulurdu; tıpkı senin adın sorulduğunda hece hece cevap verseydik bulacağı gibi. Doğru kanaat besliyor ve söylediklerimizi doğru söylüyor olurduk, ama kendimizi gramerci sanıyor, Theaitetos adının logos'unu gramerce bilip söylediğimizi düşünüyor olurduk.
ἀποδοῦναι τῷ ἐρομένῳ.
ΘΕΑΙ. οἷον τί λέγεις, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. οἷον καὶ Ἡσίοδος περὶ ἁμάξης λέγει τὸ ἑκατὸν δέ τε δούραθʼ ἁμάξης. ἃ ἐγὼ μὲν οὐκ ἂν δυναίμην εἰπεῖν, οἶμαι δὲ οὐδὲ σύ· ἀλλʼ ἀγαπῷμεν ἂν ἐρωτηθέντες ὅτι ἐστὶν ἅμαξα, εἰ ἔχοιμεν εἰπεῖν τροχοί, ἄξων, ὑπερτερία, ἄντυγες, ζυγόν.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. ὁ δέ γε ἴσως οἴοιτʼ ἂν ἡμᾶς, ὥσπερ ἂν τὸ σὸν ὄνομα ἐρωτηθέντας καὶ ἀποκρινομένους κατὰ συλλαβήν,
207bOysa ona göre, biri her bir şeyi unsurlar aracılığıyla, doğru kanaatle birlikte sonuna kadar götürmedikçe epistēmē ile hiçbir şey söylemiş olmaz; nitekim bu, daha önce de söylenmişti.
Theaitetos: Evet, söylenmişti.
Sokrates: Arabaya gelince de aynı şekilde: Bizim doğru bir kanaatimiz vardır; ama onun ousia'sını o yüz parça üzerinden baştan sona geçebilen kişi, bunu da edinmekle doğru kanaatine logos eklemiş, yalnızca kanaat sahibi olmaktan çıkıp arabanın ousia'sı hakkında tekhnē ve epistēmē sahibi olmuştur; çünkü bütünü unsurlar aracılığıyla sonuna kadar götürmüştür.
γελοίους εἶναι, ὀρθῶς μὲν δοξάζοντας καὶ λέγοντας ἃ λέγομεν, οἰομένους δὲ γραμματικοὺς εἶναι καὶ ἔχειν τε καὶ λέγειν γραμματικῶς τὸν τοῦ Θεαιτήτου ὀνόματος λόγον· τὸ δʼ οὐκ εἶναι ἐπιστημόνως οὐδὲν λέγειν, πρὶν ἂν διὰ τῶν στοιχείων μετὰ τῆς ἀληθοῦς δόξης ἕκαστον περαίνῃ τις, ὅπερ καὶ ἐν τοῖς πρόσθε που ἐρρήθη.
ΘΕΑΙ. ἐρρήθη γάρ.
ΣΩ. οὕτω τοίνυν καὶ περὶ ἁμάξης ἡμᾶς μὲν ὀρθὴν ἔχειν δόξαν, τὸν δὲ διὰ τῶν ἑκατὸν ἐκείνων δυνάμενον διελθεῖν
207cTheaitetos: Sence de iyi değil mi, Sokrates?
Sokrates: Sana öyle geliyorsa, dostum, ve her bir şeyin unsurlar üzerinden baştan sona geçilmesini logos, hecelere göre ya da daha büyük birimlere göre geçilmesini ise logos'suzluk sayıyorsan, bunu bana söyle ki inceleyelim.
αὐτῆς τὴν οὐσίαν, προσλαβόντα τοῦτο, λόγον τε προσειληφέναι τῇ ἀληθεῖ δόξῃ καὶ ἀντὶ δοξαστικοῦ τεχνικόν τε καὶ ἐπιστήμονα περὶ ἁμάξης οὐσίας γεγονέναι, διὰ στοιχείων τὸ ὅλον περάναντα.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν εὖ δοκεῖ σοι, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. εἰ σοί, ὦ ἑταῖρε, δοκεῖ, καὶ ἀποδέχῃ τὴν διὰ στοιχείου διέξοδον περὶ ἑκάστου λόγον εἶναι, τὴν δὲ κατὰ συλλαβὰς ἢ καὶ κατὰ μεῖζον ἔτι ἀλογίαν, τοῦτό μοι λέγε,
207dTheaitetos: Kesinlikle öyle sayıyorum.
Sokrates: Peki, biri aynı şeyi bazen bir şeye, bazen başka bir şeye ait sanıyorsa ya da aynı şeye bazen bir şeyin, bazen başka bir şeyin ait olduğu kanaatini besliyorsa, sence o kişi bir şeyi biliyor mudur?
Theaitetos: Zeus adına, hayır.
Sokrates: Peki, harfleri öğrenirken başlangıçta senin de başkalarının da tam bunu yaptığını hatırlamıyor musun?
Theaitetos: Aynı hecenin bir harfini bazen şu, bazen bu sandığımızı, aynı harfi de bazen ait olduğu heceye, bazen başka bir heceye koyduğumuzu mu söylüyorsun?
ἵνʼ αὐτὸ ἐπισκοπῶμεν.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ πάνυ ἀποδέχομαι.
ΣΩ. πότερον ἡγούμενος ἐπιστήμονα εἶναι ὁντινοῦν ὁτουοῦν, ὅταν τὸ αὐτὸ τοτὲ μὲν τοῦ αὐτοῦ δοκῇ αὐτῷ εἶναι, τοτὲ δὲ ἑτέρου, ἢ καὶ ὅταν τοῦ αὐτοῦ τοτὲ μὲν ἕτερον, τοτὲ δὲ ἕτερον δοξάζῃ;
ΘΕΑΙ. μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγε.
ΣΩ. εἶτα ἀμνημονεῖς ἐν τῇ τῶν γραμμάτων μαθήσει κατʼ ἀρχὰς σαυτόν τε καὶ τοὺς ἄλλους δρῶντας αὐτά;
ΘΕΑΙ. ἆρα λέγεις τῆς αὐτῆς συλλαβῆς τοτὲ μὲν ἕτερον,
207eSokrates: Bunu söylüyorum.
Theaitetos: Zeus adına, hatırlıyorum elbette; böyle olanların bildiğini de hiç düşünmüyorum.
Sokrates: Peki? Böyle bir dönemde biri "Theaitetos"u yazarken "Th" ve "E" yazması gerektiğini düşünüp öyle yazsa, sonra "Theodoros"u yazmaya girişirken "T" ve "E" yazması gerektiğini düşünüp öyle yazsa, onun adlarınızın ilk hecesini bildiğini söyleyecek miyiz?
τοτὲ δὲ ἕτερον ἡγουμένους γράμμα, καὶ τὸ αὐτὸ τοτὲ μὲν εἰς τὴν προσήκουσαν, τοτὲ δὲ εἰς ἄλλην τιθέντας συλλαβήν;
ΣΩ. ταῦτα λέγω.
ΘΕΑΙ. μὰ Δίʼ οὐ τοίνυν ἀμνημονῶ, οὐδέ γέ πω ἡγοῦμαι ἐπίστασθαι τοὺς οὕτως ἔχοντας.
ΣΩ. τί οὖν; ὅταν ἐν τῷ τοιούτῳ καιρῷ Θεαίτητον γράφων τις θῆτα καὶ εἶ οἴηταί τε δεῖν γράφειν καὶ γράψῃ,
208aTheaitetos: Ama böyle olanın henüz bilmediğini demin kabul ettik.
Sokrates: Aynı kişinin ikinci, üçüncü ve dördüncü hece hakkında da aynı durumda olmasına engel bir şey var mı?
Theaitetos: Hiçbir şey yok.
Sokrates: O zaman "Theaitetos"u harfi harfine sırasıyla yazdığında, unsurlar üzerinden geçişe doğru kanaatle birlikte sahip olarak yazmış olmayacak mı?
Theaitetos: Açıkça olacak.
καὶ αὖ Θεόδωρον ἐπιχειρῶν γράφειν ταῦ καὶ εἶ οἴηταί τε δεῖν γράφειν καὶ γράψῃ, ἆρʼ ἐπίστασθαι φήσομεν αὐτὸν τὴν πρώτην τῶν ὑμετέρων ὀνομάτων συλλαβήν;
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἄρτι ὡμολογήσαμεν τὸν οὕτως ἔχοντα μήπω εἰδέναι.
ΣΩ. κωλύει οὖν τι καὶ περὶ τὴν δευτέραν συλλαβὴν καὶ τρίτην καὶ τετάρτην οὕτως ἔχειν τὸν αὐτόν;
ΘΕΑΙ. οὐδέν γε.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν τότε τὴν διὰ στοιχείου διέξοδον ἔχων γράψει Θεαίτητον μετὰ ὀρθῆς δόξης, ὅταν ἑξῆς γράφῃ;
ΘΕΑΙ. δῆλον δή.
208bSokrates: Ama dediğimiz gibi, hâlâ epistēmē sahibi değildir, yalnızca doğru kanaat besler, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Hem de doğru kanaatin yanında logos'u da varken. Çünkü yazarken unsurlar üzerinden giden yola sahipti; bunun logos olduğunu da kabul etmiştik.
Theaitetos: Doğru.
Sokrates: Demek, dostum, logos'la birlikte olduğu hâlde henüz epistēmē denmemesi gereken bir doğru kanaat vardır.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Epistēmē'nin en doğru logos'una sahip olduğumuzu sanırken galiba rüyada zengin olmuşuz. Yoksa henüz suçlamayalım mı?
ΣΩ. οὐκοῦν ἔτι ἀνεπιστήμων ὤν, ὀρθὰ δὲ δοξάζων, ὥς φαμεν;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. λόγον γε ἔχων μετὰ ὀρθῆς δόξης. τὴν γὰρ διὰ τοῦ στοιχείου ὁδὸν ἔχων ἔγραφεν, ἣν δὴ λόγον ὡμολογήσαμεν.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. ἔστιν ἄρα, ὦ ἑταῖρε, μετὰ λόγου ὀρθὴ δόξα, ἣν οὔπω δεῖ ἐπιστήμην καλεῖν.
ΘΕΑΙ. κινδυνεύει.
ΣΩ. ὄναρ δή, ὡς ἔοικεν, ἐπλουτήσαμεν οἰηθέντες ἔχειν τὸν ἀληθέστατον ἐπιστήμης λόγον. ἢ μήπω κατηγορῶμεν;
208cBelki de biri onu böyle tarif etmeyecek, üç şeyin geriye kalan türüyle tarif edecektir. Epistēmē'yi logos'la birlikte doğru kanaat diye tarif eden kişinin, logos'u bu üçünden biri olarak koyacağını söylemiştik.
Theaitetos: İyi hatırlattın; bir tanesi daha kaldı. Birincisi, düşüncenin seste bir tür görüntüsüydü; demin söylenen de unsurlar üzerinden bütüne giden yol. Peki üçüncüsü için ne diyorsun?
Sokrates: Çoğu insanın söyleyeceği şey: sorulan şeyin başka her şeyden hangi işaretle ayrıldığını söyleyebilmek.
Theaitetos: Mesela neyin nasıl bir logos'unu söyleyebilirsin bana?
ΣΩ. ἴσως γὰρ οὐ τοῦτό τις αὐτὸν ὁριεῖται, ἀλλὰ τὸ λοιπὸν εἶδος τῶν τριῶν, ὧν ἕν γέ τι ἔφαμεν λόγον θήσεσθαι τὸν ἐπιστήμην ὁριζόμενον δόξαν εἶναι ὀρθὴν μετὰ λόγου.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς ὑπέμνησας· ἔτι γὰρ ἓν λοιπόν. τὸ μὲν γὰρ ἦν διανοίας ἐν φωνῇ ὥσπερ εἴδωλον, τὸ δʼ ἄρτι λεχθὲν διὰ στοιχείου ὁδὸς ἐπὶ τὸ ὅλον· τὸ δὲ δὴ τρίτον τί λέγεις;
ΣΩ. ὅπερ ἂν οἱ πολλοὶ εἴποιεν, τὸ ἔχειν τι σημεῖον εἰπεῖν ᾧ τῶν ἁπάντων διαφέρει τὸ ἐρωτηθέν.
ΘΕΑΙ. οἷον τίνα τίνος ἔχεις μοι λόγον εἰπεῖν;
208dSokrates: Mesela, istersen, güneş hakkında şu kadarını kabul etmen sana yeter sanırım: Gökte yeryüzünün çevresinde dolaşanların en parlağıdır.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Şimdi bunun ne için söylendiğini kavra. Demin dediğimiz şuydu: Her bir şeyi başkalarından ayıran farkı kavrarsan, bazılarının dediği gibi onun logos'unu kavramış olursun; ama ortak bir şeye tutunduğun sürece logos'un, o ortaklığın ait olduğu şeyler hakkında olacaktır.
ΣΩ. οἷον, εἰ βούλει, ἡλίου πέρι ἱκανὸν οἶμαί σοι εἶναι ἀποδέξασθαι, ὅτι τὸ λαμπρότατόν ἐστι τῶν κατὰ τὸν οὐρανὸν ἰόντων περὶ γῆν.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. λαβὲ δὴ οὗ χάριν εἴρηται. ἔστι δὲ ὅπερ ἄρτι ἐλέγομεν, ὡς ἄρα τὴν διαφορὰν ἑκάστου ἂν λαμβάνῃς ᾗ τῶν ἄλλων διαφέρει, λόγον, ὥς φασί τινες, λήψῃ· ἕως δʼ ἂν κοινοῦ τινος ἐφάπτῃ, ἐκείνων πέρι σοι ἔσται ὁ λόγος ὧν ἂν ἡ κοινότης ᾖ.
208eTheaitetos: Anlıyorum; böyle bir şeye logos demek bana da yerinde görünüyor.
Sokrates: Öyleyse var olanlardan herhangi biri hakkındaki doğru kanaatine onun başkalarından farkını da ekleyen kişi, önceden yalnızca kanaat sahibi olduğu şeyin epistēmē sahibi olmuş olacak.
Theaitetos: Öyle diyoruz zaten.
Sokrates: Ama şimdi, Theaitetos, söylenene yaklaşınca, uzaktan bakılsın diye yapılmış bir resmin dibine gelmiş biri gibi, zerre kadar bir şey anlamıyorum; uzakta dururken ise bana anlamlı bir şey söyleniyormuş gibi görünüyordu.
Theaitetos: Nasıl yani?
ΘΕΑΙ. μανθάνω· καί μοι δοκεῖ καλῶς ἔχειν λόγον τὸ τοιοῦτον καλεῖν.
ΣΩ. ὃς δʼ ἂν μετʼ ὀρθῆς δόξης περὶ ὁτουοῦν τῶν ὄντων τὴν διαφορὰν τῶν ἄλλων προσλάβῃ, αὐτοῦ ἐπιστήμων γεγονὼς ἔσται οὗ πρότερον ἦν δοξαστής.
ΘΕΑΙ. φαμέν γε μὴν οὕτω.
ΣΩ. νῦν δῆτα, ὦ Θεαίτητε, παντάπασιν ἔγωγε, ἐπειδὴ ἐγγὺς ὥσπερ σκιαγραφήματος γέγονα τοῦ λεγομένου, συνίημι οὐδὲ σμικρόν· ἕως δὲ ἀφειστήκη πόρρωθεν, ἐφαίνετό τί μοι λέγεσθαι.
ΘΕΑΙ. πῶς τί τοῦτο;
209aSokrates: Becerebilirsem anlatacağım. Senin hakkında doğru bir kanaatim varken senin logos'unu da eklersem, seni biliyorum demektir; eklemezsem yalnızca kanaat besliyorumdur.
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Logos da senin farklılığının ifadesiydi.
Theaitetos: Öyle.
Sokrates: Peki, yalnızca kanaat beslerken, seni başkalarından ayıran şeylerin hiçbirine düşüncemle dokunmuyor muydum?
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Demek ortak şeylerden birini düşünüyordum; senin de başka herhangi birinin de ondan fazla payı olmayan şeylerden.
ΣΩ. φράσω, ἐὰν οἷός τε γένωμαι. ὀρθὴν ἔγωγε ἔχων δόξαν περὶ σοῦ, ἐὰν μὲν προσλάβω τὸν σὸν λόγον, γιγνώσκω δή σε, εἰ δὲ μή, δοξάζω μόνον.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. λόγος δέ γε ἦν ἡ τῆς σῆς διαφορότητος ἑρμηνεία.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. ἡνίκʼ οὖν ἐδόξαζον μόνον, ἄλλο τι ᾧ τῶν ἄλλων διαφέρεις, τούτων οὐδενὸς ἡπτόμην τῇ διανοίᾳ;
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔοικε.
ΣΩ. τῶν κοινῶν τι ἄρα διενοούμην, ὧν οὐδὲν σὺ μᾶλλον ἤ τις ἄλλος ἔχει.
209bTheaitetos: Zorunlu olarak.
Sokrates: Söyle, Zeus aşkına: Böyle bir durumda nasıl olur da kanaatimde başka herhangi birini değil de seni tutardım? Diyelim ki "bu Theaitetos'tur; insandır, burnu, gözleri, ağzı vardır" diye, uzuvlarını da böylece tek tek sayarak düşünüyorum. Bu düşünce, Theodoros'u ya da deyim yerindeyse Mysialıların en sefilini değil de Theaitetos'u düşünmemi sağlar mı?
Theaitetos: Nasıl sağlasın?
Sokrates: Peki yalnızca burnu ve gözleri olanı değil, basık burunlu ve patlak gözlü olanı da düşünsem, bu sefer kanaatimde kendimi ya da böyle olan herkesi değil de seni mi tutmuş olurum?
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. φέρε δὴ πρὸς Διός· πῶς ποτε ἐν τῷ τοιούτῳ σὲ μᾶλλον ἐδόξαζον ἢ ἄλλον ὁντινοῦν; θὲς γάρ με διανοούμενον ὡς ἔστιν οὗτος Θεαίτητος, ὃς ἂν ᾖ τε ἄνθρωπος καὶ ἔχῃ ῥῖνα καὶ ὀφθαλμοὺς καὶ στόμα καὶ οὕτω δὴ ἓν ἕκαστον τῶν μελῶν. αὕτη οὖν ἡ διάνοια ἔσθʼ ὅτι μᾶλλον ποιήσει με Θεαίτητον ἢ Θεόδωρον διανοεῖσθαι, ἢ τῶν λεγομένων Μυσῶν τὸν ἔσχατον;
ΘΕΑΙ. τί γάρ;
ΣΩ. ἀλλʼ ἐὰν δὴ μὴ μόνον τὸν ἔχοντα ῥῖνα καὶ ὀφθαλμοὺς
209cTheaitetos: Hiç de değil.
Sokrates: Ama sanırım, senin bu basık burnun, gördüğüm başka basık burunlardan ayrı bir iz olarak içime mühürlenip yerleşmedikçe — seni oluşturan öteki şeyler de böyle — Theaitetos hakkında içimde bir kanaat oluşmayacak. O iz, yarın karşılaşsam bile bana seni hatırlatacak ve senin hakkında doğru kanaat beslememi sağlayacak.
Theaitetos: Çok doğru.
διανοηθῶ, ἀλλὰ καὶ τὸν σιμόν τε καὶ ἐξόφθαλμον, μή τι σὲ αὖ μᾶλλον δοξάσω ἢ ἐμαυτὸν ἢ ὅσοι τοιοῦτοι;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΣΩ. ἀλλʼ οὐ πρότερόν γε, οἶμαι, Θεαίτητος ἐν ἐμοὶ δοξασθήσεται, πρὶν ἂν ἡ σιμότης αὕτη τῶν ἄλλων σιμοτήτων ὧν ἐγὼ ἑώρακα διάφορόν τι μνημεῖον παρʼ ἐμοὶ ἐνσημηναμένη κατάθηται—καὶ τἆλλα οὕτω ἐξ ὧν εἶ σύ—ἥ με, καὶ ἐὰν αὔριον ἀπαντήσω, ἀναμνήσει καὶ ποιήσει ὀρθὰ δοξάζειν περὶ σοῦ.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα.
209dSokrates: Demek her bir şey hakkındaki doğru kanaat de onun farklılığıyla ilgili olmalı.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: O zaman doğru kanaate logos eklemek daha ne olabilir? Çünkü bir şeyin başkalarından nasıl ayrıldığına dair ayrıca kanaat edinmek demekse, bu buyruk pek gülünç olur.
Theaitetos: Nasıl?
Sokrates: Başkalarından nasıl ayrıldığına dair doğru kanaatimiz olan şeyler hakkında, başkalarından nasıl ayrıldıklarına dair bir doğru kanaat daha edinmemizi buyuruyor. Böyle olunca, sopayı ya da havaneli ya da her neyse onu döndürüp durmak dedikleri boş iş bu buyruğun yanında hiç kalır; buna daha haklı olarak körün öğüdü denebilir.
ΣΩ. περὶ τὴν διαφορότητα ἄρα καὶ ἡ ὀρθὴ δόξα ἂν εἴη ἑκάστου πέρι.
ΘΕΑΙ. φαίνεταί γε.
ΣΩ. τὸ οὖν προσλαβεῖν λόγον τῇ ὀρθῇ δόξῃ τί ἂν ἔτι εἴη; εἰ μὲν γὰρ προσδοξάσαι λέγει ᾗ διαφέρει τι τῶν ἄλλων, πάνυ γελοία γίγνεται ἡ ἐπίταξις.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΣΩ. ὧν ὀρθὴν δόξαν ἔχομεν ᾗ τῶν ἄλλων διαφέρει, τούτων προσλαβεῖν κελεύει ἡμᾶς ὀρθὴν δόξαν ᾗ τῶν ἄλλων διαφέρει. καὶ οὕτως ἡ μὲν σκυτάλης ἢ ὑπέρου ἢ ὅτου δὴ
209eÇünkü zaten sahip olduğumuz şeyi, kanaat beslediğimiz şeyleri öğrenelim diye bir daha edinmemizi buyurmak, tam anlamıyla gözü kararmış birine yaraşır.
Theaitetos: Söyle hadi: Demin sorarken ne söyleyecektin?
Sokrates: Eğer logos eklemek, evladım, farklılık hakkında kanaat beslemeyi değil de onu bilmeyi buyuruyorsa, epistēmē hakkındaki logos'ların en güzeli hoş bir şey olur doğrusu! Çünkü bilmek, herhalde epistēmē edinmektir; değil mi?
λέγεται περιτροπὴ πρὸς ταύτην τὴν ἐπίταξιν οὐδὲν ἂν λέγοι, τυφλοῦ δὲ παρακέλευσις ἂν καλοῖτο δικαιότερον· τὸ γάρ, ἃ ἔχομεν, ταῦτα προσλαβεῖν κελεύειν, ἵνα μάθωμεν ἃ δοξάζομεν, πάνυ γενναίως ἔοικεν ἐσκοτωμένῳ.
ΘΕΑΙ. εἰπὲ δὴ τί νυνδὴ ὡς ἐρῶν ἐπύθου;
ΣΩ. εἰ τὸ λόγον, ὦ παῖ, προσλαβεῖν γνῶναι κελεύει, ἀλλὰ μὴ δοξάσαι τὴν διαφορότητα, ἡδὺ χρῆμʼ ἂν εἴη τοῦ καλλίστου τῶν περὶ ἐπιστήμης λόγου. τὸ γὰρ γνῶναι
210aTheaitetos: Evet.
Sokrates: O hâlde epistēmē nedir diye sorulduğunda, galiba "farklılığın epistēmē'siyle birlikte doğru kanaat" diye cevap verecek; çünkü ona göre logos eklemek bu olacak.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Oysa epistēmē'yi ararken, onun farklılığın ya da herhangi bir şeyin epistēmē'siyle birlikte doğru kanaat olduğunu söylemek büsbütün saflık. Demek ki, Theaitetos, epistēmē ne his, ne doğru kanaat, ne de doğru kanaate eklenen logos olabilir.
ἐπιστήμην που λαβεῖν ἐστιν· ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐρωτηθείς, ὡς ἔοικε, τί ἐστιν ἐπιστήμη, ἀποκρινεῖται ὅτι δόξα ὀρθὴ μετὰ ἐπιστήμης διαφορότητος. λόγου γὰρ πρόσληψις τοῦτʼ ἂν εἴη κατʼ ἐκεῖνον.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. καὶ παντάπασί γε εὔηθες, ζητούντων ἡμῶν ἐπιστήμην, δόξαν φάναι ὀρθὴν εἶναι μετʼ ἐπιστήμης εἴτε διαφορότητος εἴτε ὁτουοῦν. οὔτε ἄρα αἴσθησις, ὦ Θεαίτητε, οὔτε
210bTheaitetos: Öyle görünmüyor.
Sokrates: Peki, dostum, epistēmē konusunda hâlâ gebe miyiz, hâlâ doğum sancısı mı çekiyoruz, yoksa hepsini doğurduk mu?
Theaitetos: Zeus adına, ben senin sayende içimde olandan fazlasını söyledim.
Sokrates: Ebelik tekhnē'miz de bütün bunların rüzgâr yumurtası olduğunu, beslenip büyütülmeye değmediğini söylemiyor mu?
Theaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: O hâlde, Theaitetos, bundan sonra başka şeylere gebe kalmaya girişirsen ve gebe kalırsan, bu inceleme sayesinde daha iyi şeylerle dolu olacaksın; boş kalırsan da, itidalle bilmediğin şeyleri bildiğini sanmayacağın için, birlikte olduğun insanlara daha az yük olacak ve daha yumuşak huylu olacaksın.
δόξα ἀληθὴς οὔτε μετʼ ἀληθοῦς δόξης λόγος προσγιγνόμενος ἐπιστήμη ἂν εἴη.
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔοικεν.
ΣΩ. ἦ οὖν ἔτι κυοῦμέν τι καὶ ὠδίνομεν, ὦ φίλε, περὶ ἐπιστήμης, ἢ πάντα ἐκτετόκαμεν;
ΘΕΑΙ. καὶ ναὶ μὰ Δίʼ ἔγωγε πλείω ἢ ὅσα εἶχον ἐν ἐμαυτῷ διὰ σὲ εἴρηκα.
ΣΩ. οὐκοῦν ταῦτα μὲν πάντα ἡ μαιευτικὴ ἡμῖν τέχνη ἀνεμιαῖά φησι γεγενῆσθαι καὶ οὐκ ἄξια τροφῆς;παντάπασι μὲν οὖν.
ΣΩ. ἐὰν τοίνυν ἄλλων μετὰ ταῦτα ἐγκύμων ἐπιχειρῇς
210cÇünkü benim tekhnē'm yalnızca bu kadarını yapabilir, fazlasını değil; bugün yaşayan ya da geçmişte yaşamış büyük ve hayranlık uyandıran adamların bildiklerinden hiçbirini de bilmem. Bu ebeliği annemle ben tanrıdan nasip olarak aldık: o kadınları, ben ise gençleri, soyluları ve güzel olanların hepsini doğurtmak için.
γίγνεσθαι, ὦ Θεαίτητε, ἐάντε γίγνῃ, βελτιόνων ἔσῃ πλήρης διὰ τὴν νῦν ἐξέτασιν, ἐάντε κενὸς ᾖς, ἧττον ἔσῃ βαρὺς τοῖς συνοῦσι καὶ ἡμερώτερος σωφρόνως οὐκ οἰόμενος εἰδέναι ἃ μὴ οἶσθα. τοσοῦτον γὰρ μόνον ἡ ἐμὴ τέχνη δύναται, πλέον δὲ οὐδέν, οὐδέ τι οἶδα ὧν οἱ ἄλλοι, ὅσοι μεγάλοι καὶ θαυμάσιοι ἄνδρες εἰσί τε καὶ γεγόνασιν· τὴν δὲ μαιείαν ταύτην ἐγώ τε καὶ ἡ μήτηρ ἐκ θεοῦ ἐλάχομεν, ἡ μὲν τῶν γυναικῶν,
210dŞimdi Meletos'un bana karşı açtığı dava için Kral Arkhon'un Stoa'sına gitmem gerekiyor. Yarın sabah, Theodoros, yine burada buluşalım.
ἐγὼ δὲ τῶν νέων τε καὶ γενναίων καὶ ὅσοι καλοί. νῦν μὲν οὖν ἀπαντητέον μοι εἰς τὴν τοῦ βασιλέως στοὰν ἐπὶ τὴν Μελήτου γραφὴν ἥν με γέγραπται· ἕωθεν δέ, ὦ Θεόδωρε, δεῦρο πάλιν ἀπαντῶμεν.