Platon
Kratylos
Κρατύλος
383aHermogenes: Ne dersin, konuşmamıza Sokrates'i de katalım mı?
Kratylos: Sen uygun görürsen.
Hermogenes: Sokrates, buradaki Kratylos diyor ki var olan her şeyin tabiatça kendisine ait doğru bir adı vardır. Ad, birtakım insanların bir şeyi öyle çağırmak üzere anlaşıp kendi dillerinden bir ses parçasıyla ona seslendikleri şey değildir; adların tabiatça bir doğruluğu vardır ve bu doğruluk Yunanlar için de barbarlar için de herkes için aynıdır.
ΕΡΜ. βούλει οὖν καὶ Σωκράτει τῷδε ἀνακοινωσώμεθα τὸν λόγον;
ΚΡ. εἴ σοι δοκεῖ.
ΕΡΜ. Κρατύλος φησὶν ὅδε, ὦ Σώκρατες, ὀνόματος ὀρθότητα εἶναι ἑκάστῳ τῶν ὄντων φύσει πεφυκυῖαν, καὶ οὐ τοῦτο εἶναι ὄνομα ὃ ἄν τινες συνθέμενοι καλεῖν καλῶσι, τῆς αὑτῶν φωνῆς μόριον ἐπιφθεγγόμενοι, ἀλλὰ ὀρθότητά τινα τῶν
383bBen de ona, gerçekten adının Kratylos olup olmadığını sordum; o da evet dedi. "Peki Sokrates'in adı?" dedim. "Sokrates" dedi. "Öteki insanların hepsi için de öyle değil mi? Her birine hangi adla seslenirsek, onun adı o değil mi?" O da "Hiç değilse senin adın Hermogenes değil, bütün insanlar sana öyle seslense bile" dedi.
Ne demek istediğini öğrenmeye can atıp üstüne gittikçe de hiçbir şeyi açık etmiyor, bana karşı bilmezden geliyor; sanki bu konuda bildiği, kendi içinde düşündüğü bir şey varmış da açıkça söylemek istese beni de ikna edip kendi söylediğini bana da söyletecekmiş gibi yapıyor.
ὀνομάτων πεφυκέναι καὶ Ἕλλησι καὶ βαρβάροις τὴν αὐτὴν ἅπασιν. ἐρωτῶ οὖν αὐτὸν ἐγὼ εἰ αὐτῷ Κρατύλος τῇ ἀληθείᾳ ὄνομα [ἐστὶν ἢ οὔ]· ὁ δὲ ὁμολογεῖ. τί δὲ Σωκράτει; ἔφην. Σωκράτης, ἦ δʼ ὅς. οὐκοῦν καὶ τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις πᾶσιν, ὅπερ καλοῦμεν ὄνομα ἕκαστον, τοῦτό ἐστιν ἑκάστῳ ὄνομα; ὁ δέ, οὔκουν σοί γε, ἦ δʼ ὅς, ὄνομα Ἑρμογένης, οὐδὲ ἂν πάντες καλῶσιν ἄνθρωποι.
ΕΡΜ. καὶ ἐμοῦ ἐρωτῶντος καὶ προθυμουμένου εἰδέναι ὅτι ποτὲ
384aKratylos'un bu kehanetini yorumlayabilirsen seve seve dinlerim; daha da çok, sakıncası yoksa, senin kendinin adların doğruluğu hakkında ne düşündüğünü öğrenmek isterim.
Sokrates: Hipponikos'un oğlu Hermogenes, eski bir atasözü vardır: güzel şeylerin nasıl olduğunu öğrenmek zordur.
λέγει, οὔτε ἀποσαφεῖ οὐδὲν εἰρωνεύεταί τε πρός με, προσποιούμενός τι αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ διανοεῖσθαι ὡς εἰδὼς περὶ αὐτοῦ, ὃ εἰ βούλοιτο σαφῶς εἰπεῖν, ποιήσειεν ἂν καὶ ἐμὲ ὁμολογεῖν καὶ λέγειν ἅπερ αὐτὸς λέγει. εἰ οὖν πῃ ἔχεις συμβαλεῖν τὴν Κρατύλου μαντείαν, ἡδέως ἂν ἀκούσαιμι· μᾶλλον δὲ αὐτῷ σοι ὅπῃ δοκεῖ [ἔχειν] περὶ ὀνομάτων ὀρθότητος ἔτι ἂν ἥδιον πυθοίμην, εἴ σοι βουλομένῳ [ἐστίν].
ΣΩ. ὦ παῖ Ἱππονίκου Ἑρμόγενες, παλαιὰ παροιμία ὅτι
384bAdlarla ilgili konu da hiç küçük bir öğrenim konusu değildir. Prodikos'un elli drahmilik gösterisini dinlemiş olsaydım, ki onun dediğine göre dinleyen bu konuda tam bir eğitim almış olur, seni adların doğruluğu hakkındaki gerçeği hemen öğrenmekten hiçbir şey alıkoymazdı. Ama ben onu dinlemedim, yalnız bir drahmilik olanı dinledim.
χαλεπὰ τὰ καλά ἐστιν ὅπῃ ἔχει μαθεῖν· καὶ δὴ καὶ τὸ περὶ τῶν ὀνομάτων οὐ σμικρὸν τυγχάνει ὂν μάθημα. εἰ μὲν οὖν ἐγὼ ἤδη ἠκηκόη παρὰ Προδίκου τὴν πεντηκοντάδραχμον ἐπίδειξιν, ἣν ἀκούσαντι ὑπάρχει περὶ τοῦτο πεπαιδεῦσθαι, ὥς φησιν ἐκεῖνος, οὐδὲν ἂν ἐκώλυέν σε αὐτίκα μάλα εἰδέναι τὴν ἀλήθειαν περὶ ὀνομάτων ὀρθότητος· νῦν δὲ οὐκ ἀκήκοα,
384cBu yüzden bu tür şeylerde gerçeğin ne olduğunu bilmiyorum; ama seninle ve Kratylos'la birlikte araştırmaya hazırım. Gerçekte adının Hermogenes olmadığını söylemesine gelince, sanırım seninle alay ediyor: belki de para kazanmaya her heveslendiğinde eli boş kaldığını düşünüyor. Ama demin söylediğim gibi, böyle şeyleri bilmek zordur; meseleyi ortaya koyup senin dediğin gibi mi, Kratylos'un dediği gibi mi olduğuna birlikte bakmalıyız.
Hermogenes: Doğrusu, Sokrates, hem onunla hem başka birçok kişiyle sık sık konuştum, ama adın doğruluğunun uzlaşma ve anlaşmadan başka bir şey olduğuna ikna olamıyorum.
ἀλλὰ τὴν δραχμιαίαν. οὔκουν οἶδα πῇ ποτε τὸ ἀληθὲς ἔχει περὶ τῶν τοιούτων· συζητεῖν μέντοι ἕτοιμός εἰμι καὶ σοὶ καὶ Κρατύλῳ κοινῇ. ὅτι δὲ οὔ φησί σοι Ἑρμογένη ὄνομα εἶναι τῇ ἀληθείᾳ, ὥσπερ ὑποπτεύω αὐτὸν σκώπτειν· οἴεται γὰρ ἴσως σε χρημάτων ἐφιέμενον κτήσεως ἀποτυγχάνειν ἑκάστοτε. ἀλλʼ, ὃ νυνδὴ ἔλεγον, εἰδέναι μὲν τὰ τοιαῦτα χαλεπόν, εἰς τὸ κοινὸν δὲ καταθέντας χρὴ σκοπεῖν εἴτε ὡς σὺ λέγεις ἔχει εἴτε ὡς Κρατύλος.
ΕΡΜ. καὶ μὴν ἔγωγε, ὦ Σώκρατες, πολλάκις δὴ καὶ τούτῳ διαλεχθεὶς καὶ ἄλλοις πολλοῖς, οὐ δύναμαι πεισθῆναι
384dBana öyle geliyor ki biri bir şeye hangi adı koyarsa doğru ad odur. Sonra onu bir başkasıyla değiştirir de eskisini artık kullanmazsa, sonraki ad öncekinden daha az doğru olmaz; tıpkı hizmetkârlarımızın adlarını değiştirdiğimizde olduğu gibi. Çünkü hiçbir şeyin adı onda tabiatça bulunmaz; ad, onu alışkanlık edinip kullananların âdet ve alışkanlığına bağlıdır. Ama iş başka türlüyse, yalnız Kratylos'tan değil, kim olursa olsun herkesten öğrenmeye ve dinlemeye hazırım.
ὡς ἄλλη τις ὀρθότης ὀνόματος ἢ συνθήκη καὶ ὁμολογία. ἐμοὶ γὰρ δοκεῖ ὅτι ἄν τίς τῳ θῆται ὄνομα, τοῦτο εἶναι τὸ ὀρθόν· καὶ ἂν αὖθίς γε ἕτερον μεταθῆται, ἐκεῖνο δὲ μηκέτι καλῇ, οὐδὲν ἧττον τὸ ὕστερον ὀρθῶς ἔχειν τοῦ προτέρου, ὥσπερ τοῖς οἰκέταις ἡμεῖς μετατιθέμεθα [οὐδὲν ἧττον τοῦτʼ εἶναι ὀρθὸν τὸ μετατεθὲν τοῦ πρότερον κειμένου]· οὐ γὰρ φύσει ἑκάστῳ πεφυκέναι ὄνομα οὐδὲν οὐδενί, ἀλλὰ νόμῳ καὶ ἔθει τῶν ἐθισάντων τε καὶ καλούντων. εἰ δέ πῃ ἄλλῃ
ἔχει, ἕτοιμος ἔγωγε καὶ μανθάνειν καὶ ἀκούειν οὐ μόνον παρὰ Κρατύλου, ἀλλὰ καὶ παρʼ ἄλλου ὁτουοῦν.
385aSokrates: Belki de söylediğinde bir şey var, Hermogenes; ama bir inceleyelim. Biri bir şeye hangi adı verirse, o şeyin adı o mudur diyorsun?
Hermogenes: Bence öyle.
Sokrates: Adı veren ister tek bir kişi olsun ister şehir?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Peki ya ben var olan bir şeye, örneğin bugün insan dediğimiz şeye at, bugün at dediğimize de insan dersem? O zaman aynı şeyin adı herkes için insan, yalnız benim için at mı olacak; öbürünün adı da yalnız benim için insan, herkes için at mı? Böyle mi diyorsun?
ΣΩ. ἴσως μέντοι τὶ λέγεις, ὦ Ἑρμόγενες· σκεψώμεθα δέ. ὃ ἂν φῂς καλῇ τις ἕκαστον, τοῦθʼ ἑκάστῳ ὄνομα;
ΕΡΜ. ἔμοιγε δοκεῖ.
ΣΩ. καὶ ἐὰν ἰδιώτης καλῇ καὶ ἐὰν πόλις;
ΕΡΜ. φημί.
ΣΩ. τί οὖν; ἐὰν ἐγὼ καλῶ ὁτιοῦν τῶν ὄντων, οἷον ὃ νῦν καλοῦμεν ἄνθρωπον, ἐὰν ἐγὼ τοῦτο ἵππον προσαγορεύω, ὃ δὲ νῦν ἵππον, ἄνθρωπον, ἔσται δημοσίᾳ μὲν ὄνομα ἄνθρωπος τῷ αὐτῷ, ἰδίᾳ δὲ ἵππος; καὶ ἰδίᾳ μὲν αὖ ἄνθρωπος, δημοσίᾳ δὲ ἵππος; οὕτω λέγεις;
385bHermogenes: Bence öyle.
Sokrates: Şimdi bana şunu söyle: doğru söylemek ve yanlış söylemek diye bir şeyden söz eder misin?
Hermogenes: Ederim.
Sokrates: Öyleyse bir logos doğru, bir başkası yanlış olabilir, değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Var olanları oldukları gibi söyleyen logos doğru, olmadıkları gibi söyleyen yanlış değil mi?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Demek ki logosla var olanı da olmayanı da söylemek mümkündür?
Hermogenes: Elbette.
ΕΡΜ. ἔμοιγε δοκεῖ.
ΣΩ. φέρε δή μοι τόδε εἰπέ· καλεῖς τι ἀληθῆ λέγειν καὶ ψευδῆ;
ΕΡΜ. ἔγωγε.
ΣΩ. οὐκοῦν εἴη ἂν λόγος ἀληθής, ὁ δὲ ψευδής;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὗτος ὃς ἂν τὰ ὄντα λέγῃ ὡς ἔστιν, ἀληθής· ὃς δʼ ἂν ὡς οὐκ ἔστιν, ψευδής;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ἔστιν ἄρα τοῦτο, λόγῳ λέγειν τὰ ὄντα τε καὶ μή;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
385cSokrates: Peki doğru logos yalnız bir bütün olarak mı doğrudur, parçaları doğru değil midir?
Hermogenes: Hayır, parçaları da doğrudur.
Sokrates: Büyük parçaları doğru da küçükleri değil mi, yoksa hepsi mi?
Hermogenes: Bence hepsi.
Sokrates: Peki logosun addan daha küçük bir parçası olduğunu söyleyebilir misin?
Hermogenes: Hayır, en küçüğü ad.
Sokrates: Demek ki doğru logosun parçası olan ad da söylenir?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Hem de senin dediğine göre doğru olarak.
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Yanlış logosun parçası da yanlış değil mi?
Hermogenes: Öyle.
Sokrates: Demek ki logos gibi ad da yanlış ya da doğru söylenebilir?
ΣΩ. ὁ λόγος δʼ ἐστὶν ὁ ἀληθὴς πότερον μὲν ὅλος ἀληθής, τὰ μόρια δʼ αὐτοῦ οὐκ ἀληθῆ;
ΕΡΜ. οὔκ, ἀλλὰ καὶ τὰ μόρια.
ΣΩ. πότερον δὲ τὰ μὲν μεγάλα μόρια ἀληθῆ, τὰ δὲ σμικρὰ οὔ· ἢ πάντα;
ΕΡΜ. πάντα, οἶμαι ἔγωγε.
ΣΩ. ἔστιν οὖν ὅτι λέγεις λόγου σμικρότερον μόριον ἄλλο ἢ ὄνομα;
ΕΡΜ. οὔκ, ἀλλὰ τοῦτο σμικρότατον.
ΣΩ. καὶ τοῦτο [ὄνομα] ἄρα τὸ τοῦ ἀληθοῦς λόγου λέγεται;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ἀληθές γε, ὡς φῄς.
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. τὸ δὲ τοῦ ψεύδους μόριον οὐ ψεῦδος;
ΕΡΜ. φημί.
ΣΩ. ἔστιν ἄρα ὄνομα ψεῦδος καὶ ἀληθὲς λέγειν, εἴπερ καὶ λόγον;
385dHermogenes: Elbette.
Sokrates: Öyleyse herkes bir şeyin adı diye ne söylerse, o şeyin adı o mudur?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Biri bir şeye kaç ad verirse, o şeyin o kadar adı mı olacak, hem de onları verdiği süre boyunca?
Hermogenes: Ben, Sokrates, adın bundan başka bir doğruluğunu bilmiyorum: her şeyi ben kendi koyduğum bir adla çağırabilirim, sen de kendi koyduğun başka bir adla. Şehirlerde de bunu görüyorum: aynı şeylere her birinde ayrı adlar konmuş; kimi Yunanlar öteki Yunanlardan, Yunanlar da barbarlardan farklı adlar kullanıyor.
ΕΡΜ. πῶς γὰρ οὔ;
ΣΩ. ὃ ἂν ἄρα ἕκαστος φῇ τῳ ὄνομα εἶναι, τοῦτό ἐστιν ἑκάστῳ ὄνομα;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ἦ καὶ ὁπόσα ἂν φῇ τις ἑκάστῳ ὀνόματα εἶναι, τοσαῦτα ἔσται καὶ τότε ὁπόταν φῇ;
ΕΡΜ. οὐ γὰρ ἔχω ἔγωγε, ὦ Σώκρατες, ὀνόματος ἄλλην ὀρθότητα ἢ ταύτην, ἐμοὶ μὲν ἕτερον εἶναι καλεῖν ἑκάστῳ ὄνομα, ὃ ἐγὼ ἐθέμην, σοὶ δὲ ἕτερον, ὃ αὖ σύ. οὕτω δὲ καὶ
385eSokrates: Haydi bakalım, Hermogenes, bir görelim: var olan şeyler de sana böyle mi görünüyor, her birinin ousia'sı her kişi için ayrı mıdır? Protagoras, insanın bütün şeylerin ölçüsü olduğunu söylerken bunu kastediyordu: şeyler bana nasıl görünüyorsa benim için öyledir, sana nasıl görünüyorsa senin için öyledir. Yoksa sence şeylerin ousia'larında kendilerine ait bir sağlamlık var mıdır?
ταῖς πόλεσιν ὁρῶ ἰδίᾳ [ἑκάσταις] ἐνίοις ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς κείμενα ὀνόματα, καὶ Ἕλλησι παρὰ τοὺς ἄλλους Ἕλληνας, καὶ Ἕλλησι παρὰ βαρβάρους.
ΣΩ. φέρε δὴ ἴδωμεν, ὦ Ἑρμόγενες, πότερον καὶ τὰ ὄντα οὕτως ἔχειν σοι φαίνεται, ἰδίᾳ αὐτῶν ἡ οὐσία εἶναι ἑκάστῳ, ὥσπερ Πρωταγόρας ἔλεγεν λέγων πάντων χρημάτων
386aHermogenes: Ben bir ara, Sokrates, ne diyeceğimi bilemeyip bu konuda da Protagoras'ın söylediklerine kapıldım; ama işin pek öyle olduğunu düşünmüyorum.
Sokrates: Nasıl yani? Hiç kötü bir insan olmadığını düşünecek kadar da kapıldın mı?
μέτρον εἶναι ἄνθρωπον—ὡς ἄρα οἷα μὲν ἂν ἐμοὶ φαίνηται τὰ πράγματα [εἶναι], τοιαῦτα μὲν ἔστιν ἐμοί· οἷα δʼ ἂν σοί, τοιαῦτα δὲ σοί—ἢ ἔχειν δοκεῖ σοι αὐτὰ αὑτῶν τινα βεβαιότητα τῆς οὐσίας;
ΕΡΜ. ἤδη ποτὲ ἔγωγε, ὦ Σώκρατες, ἀπορῶν καὶ ἐνταῦθα ἐξηνέχθην εἰς ἅπερ Πρωταγόρας λέγει· οὐ πάνυ τι μέντοι μοι δοκεῖ οὕτως ἔχειν.
ΣΩ. τί δέ; ἐς τόδε ἤδη ἐξηνέχθης, ὥστε μὴ πάνυ σοι
386bHermogenes: Vallahi hayır; tam tersine, bazı insanların çok kötü olduğunu, hem de bunların epeyce çok olduğunu sık sık düşündüm.
Sokrates: Peki çok iyi insanlar da gördüğünü hiç düşünmedin mi?
Hermogenes: Pek azını.
Sokrates: Ama gördün?
Hermogenes: Gördüm.
Sokrates: Bunu nasıl açıklıyorsun? Şöyle mi: çok iyiler çok akıllı, çok kötüler de çok akılsız?
δοκεῖν εἶναί τινα ἄνθρωπον πονηρόν;
ΕΡΜ. οὐ μὰ τὸν Δία, ἀλλὰ πολλάκις δὴ αὐτὸ πέπονθα, ὥστε μοι δοκεῖν πάνυ πονηροὺς εἶναί τινας ἀνθρώπους, καὶ μάλα συχνούς.
ΣΩ. τί δέ; πάνυ χρηστοὶ οὔπω σοι ἔδοξαν εἶναι [ἄνθρωποι];
ΕΡΜ. καὶ μάλα ὀλίγοι.
ΣΩ. ἔδοξαν δʼ οὖν;
ΕΡΜ. ἔμοιγε.
ΣΩ. πῶς οὖν τοῦτο τίθεσαι; ἆρʼ ὧδε· τοὺς μὲν πάνυ χρηστοὺς πάνυ φρονίμους, τοὺς δὲ πάνυ πονηροὺς πάνυ ἄφρονας;
386cHermogenes: Bence öyle.
Sokrates: Peki Protagoras doğru söylüyorsa, yani gerçek buysa ve şeyler kime nasıl görünüyorsa onun için öyleyse, bizden kimilerinin akıllı, kimilerinin akılsız olması mümkün müdür?
Hermogenes: Elbette değil.
Sokrates: Şu da sanırım sana gayet açık görünüyor: phronēsis de akılsızlık da varsa, Protagoras'ın doğru söylemesi hiç mümkün değildir. Çünkü herkese neyi doğru görünüyorsa onun için o doğru olacaksa, gerçekte kimse kimseden daha akıllı olamaz.
ΕΡΜ. ἔμοιγε δοκεῖ οὕτως.
ΣΩ. οἷόν τε οὖν [ἐστιν], εἰ Πρωταγόρας ἀληθῆ ἔλεγεν καὶ ἔστιν αὕτη ἡ ἀλήθεια, τὸ οἷα ἂν δοκῇ ἑκάστῳ τοιαῦτα καὶ εἶναι, τοὺς μὲν ἡμῶν φρονίμους εἶναι, τοὺς δὲ ἄφρονας;
ΕΡΜ. οὐ δῆτα.
ΣΩ. καὶ ταῦτά γε, ὡς ἐγᾦμαι, σοὶ πάνυ δοκεῖ, φρονήσεως οὔσης καὶ ἀφροσύνης μὴ πάνυ δυνατὸν εἶναι Πρωταγόραν ἀληθῆ λέγειν· οὐδὲν γὰρ ἄν που τῇ ἀληθείᾳ ὁ ἕτερος τοῦ ἑτέρου φρονιμώτερος εἴη, εἴπερ ἃ ἂν ἑκάστῳ
386dHermogenes: Öyle.
Sokrates: Ama sanırım Euthydemos'un dediği gibi, her şeyin herkes için aynı anda ve her zaman aynı olduğunu da düşünmüyorsun. Öyle olsaydı, aretē de kötülük de herkeste aynı ölçüde ve her zaman bulunacağından, kimileri iyi, kimileri kötü olamazdı.
Hermogenes: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Öyleyse ne her şey herkes için aynı anda ve her zaman aynıysa, ne de her şey her kişi için ayrıysa, şeylerin kendilerine ait sağlam bir ousia'sı olduğu açıktır. Bize bağlı değillerdir, bizim hayalimizle bizim tarafımızdan bir aşağı bir yukarı çekiştirilmezler; kendi başlarına vardırlar ve tabiatları neyse ona uygun olarak kendi ousia'larına bağlıdırlar.
δοκῇ ἑκάστῳ ἀληθῆ ἔσται.
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κατʼ Εὐθύδημόν γε οἶμαι σοὶ δοκεῖ πᾶσι πάντα ὁμοίως εἶναι ἅμα καὶ ἀεί· οὐδὲ γὰρ ἂν οὕτως εἶεν οἱ μὲν χρηστοί, οἱ δὲ πονηροί, εἰ ὁμοίως ἅπασι καὶ ἀεὶ ἀρετή τε καὶ κακία εἴη.
ΕΡΜ. ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰ μήτε πᾶσι πάντα ἐστὶν ὁμοίως ἅμα καὶ ἀεί, μήτε ἑκάστῳ ἰδίᾳ ἕκαστον [τῶν ὄντων ἐστίν], δῆλον δὴ
386eHermogenes: Bana öyle geliyor, Sokrates.
Sokrates: Peki şeylerin kendileri böyle bir tabiata sahip de eylemleri aynı şekilde değil midir? Yoksa eylemler de var olanların bir türü değil midir?
Hermogenes: Elbette, onlar da öyle.
ὅτι αὐτὰ αὑτῶν οὐσίαν ἔχοντά τινα βέβαιόν ἐστι τὰ πράγματα, οὐ πρὸς ἡμᾶς οὐδὲ ὑφʼ ἡμῶν ἑλκόμενα ἄνω καὶ κάτω τῷ ἡμετέρῳ φαντάσματι, ἀλλὰ καθʼ αὑτὰ πρὸς τὴν αὑτῶν οὐσίαν ἔχοντα ᾗπερ πέφυκεν.
ΕΡΜ. δοκεῖ μοι, ὦ Σώκρατες, οὕτω.
ΣΩ. πότερον οὖν αὐτὰ μὲν ἂν εἴη οὕτω πεφυκότα, αἱ δὲ πράξεις αὐτῶν οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον; ἢ οὐ καὶ αὗται ἕν τι εἶδος τῶν ὄντων εἰσίν, αἱ πράξεις;
ΕΡΜ. πάνυ γε καὶ αὗται.
387aSokrates: Demek eylemler de bizim kanaatimize göre değil, kendi tabiatlarına göre yapılır. Mesela var olan şeylerden birini kesmeye girişirsek, her birini nasıl istersek öyle ve neyle istersek onunla mı kesmeliyiz? Yoksa her birini, tabiatı nasıl ve neyle kesilmesini gerektiriyorsa öyle kesmek istersek hem keseriz hem de bir şey elde eder, işi doğru yapmış oluruz; tabiata aykırı kesmeye kalkarsak da hata eder, hiçbir şey beceremeyiz, öyle değil mi?
ΣΩ. κατὰ τὴν αὑτῶν ἄρα φύσιν καὶ αἱ πράξεις πράττονται, οὐ κατὰ τὴν ἡμετέραν δόξαν. οἷον ἐάν τι ἐπιχειρήσωμεν ἡμεῖς τῶν ὄντων τέμνειν, πότερον ἡμῖν τμητέον [ἐστὶν] ἕκαστον ὡς ἂν ἡμεῖς βουλώμεθα καὶ ᾧ ἂν βουληθῶμεν, ἢ ἐὰν μὲν κατὰ τὴν φύσιν βουληθῶμεν ἕκαστον τέμνειν τοῦ τέμνειν τε καὶ τέμνεσθαι καὶ ᾧ πέφυκε, τεμοῦμέν τε καὶ πλέον τι ἡμῖν ἔσται καὶ ὀρθῶς πράξομεν τοῦτο, ἐὰν δὲ παρὰ φύσιν, ἐξαμαρτησόμεθά τε καὶ οὐδὲν πράξομεν;
387bHermogenes: Bana öyle geliyor.
Sokrates: Bir şeyi yakmaya girişirsek de, herhangi bir kanaate göre değil, doğru kanaate göre yakmamız gerekmez mi? Doğru kanaat de, her şeyin tabiatça nasıl ve neyle yanıp yakması gerekiyorsa ona uyan kanaattir, değil mi?
Hermogenes: Öyle.
Sokrates: Ötekiler için de durum aynı değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Peki konuşmak da eylemlerden biri değil mi?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: O hâlde biri, nasıl konuşulması gerektiğini düşünüyorsa öyle konuşursa mı doğru konuşmuş olur? Yoksa şeyleri, tabiatları nasıl ve neyle söylenmelerini gerektiriyorsa öyle söylerse mi bir şey elde eder ve gerçekten konuşmuş olur; öyle söylemezse de hata eder ve hiçbir şey beceremez?
ΕΡΜ. ἔμοιγε δοκεῖ οὕτω.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ ἐὰν κάειν τι ἐπιχειρήσωμεν, οὐ κατὰ πᾶσαν δόξαν δεῖ κάειν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ὀρθήν; αὕτη δʼ ἐστὶν ᾗ ἐπεφύκει ἕκαστον κάεσθαί τε καὶ κάειν καὶ ᾧ ἐπεφύκει;
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τἆλλα οὕτω;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐ καὶ τὸ λέγειν μία τις τῶν πράξεών ἐστιν;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. πότερον οὖν ᾗ ἄν τῳ δοκῇ λεκτέον εἶναι, ταύτῃ
387cHermogenes: Bana da söylediğin gibi geliyor.
Sokrates: Peki adlandırmak konuşmanın bir parçası değil mi? İnsanlar sözlerini herhalde adlar sıralayarak söylerler.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Konuşmak, şeylerle ilgili bir eylem olduğuna göre adlandırmak da bir eylem değil mi?
Hermogenes: Evet.
λέγων ὀρθῶς λέξει, ἢ ἐὰν μὲν ᾗ πέφυκε τὰ πράγματα λέγειν τε καὶ λέγεσθαι καὶ ᾧ, ταύτῃ καὶ τούτῳ λέγῃ, πλέον τέ τι ποιήσει καὶ ἐρεῖ· ἂν δὲ μή, ἐξαμαρτήσεταί τε καὶ οὐδὲν ποιήσει;
ΕΡΜ. οὕτω μοι δοκεῖ ὡς λέγεις.
ΣΩ. οὐκοῦν τοῦ λέγειν μόριον τὸ ὀνομάζειν; διονομάζοντες γάρ που λέγουσι τοὺς λόγους.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τὸ ὀνομάζειν πρᾶξίς [τίς] ἐστιν, εἴπερ καὶ τὸ λέγειν πρᾶξίς τις ἦν περὶ τὰ πράγματα;
ΕΡΜ. ναί.
387dSokrates: Eylemlerin de bize bağlı olmadığını, kendilerine ait bir tabiatları olduğunu görmüştük, değil mi?
Hermogenes: Öyle.
Sokrates: O hâlde, önceki söylediklerimizle tutarlı kalacaksak, adlandırmayı da bizim istediğimiz şekilde değil, şeyleri, tabiatları nasıl ve neyle adlandırılmalarını gerektiriyorsa öyle adlandırmamız gerekmez mi? Böyle yaparsak bir şey elde eder, gerçekten adlandırmış oluruz; başka türlü yaparsak olmaz, değil mi?
Hermogenes: Bana öyle görünüyor.
Sokrates: Söyle bakalım: Kesilmesi gerekeni bir şeyle kesmek gerekir diyoruz, değil mi?
Hermogenes: Evet.
ΣΩ. αἱ δὲ πράξεις ἐφάνησαν ἡμῖν οὐ πρὸς ἡμᾶς οὖσαι, ἀλλʼ αὑτῶν τινα ἰδίαν φύσιν ἔχουσαι;
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ ὀνομαστέον [ἐστὶν] ᾗ πέφυκε τὰ πράγματα ὀνομάζειν τε καὶ ὀνομάζεσθαι καὶ ᾧ, ἀλλʼ οὐχ ᾗ ἂν ἡμεῖς βουληθῶμεν, εἴπερ τι τοῖς ἔμπροσθεν μέλλει ὁμολογούμενον εἶναι; καὶ οὕτω μὲν ἂν πλέον τι ποιοῖμεν καὶ ὀνομάζοιμεν, ἄλλως δὲ οὔ;
ΕΡΜ. φαίνεταί μοι.
ΣΩ. φέρε δή, ὃ ἔδει τέμνειν, ἔδει τῳ, φαμέν, τέμνειν;
ΕΡΜ. ναί.
387eSokrates: Dokunması gerekeni bir şeyle dokumak, delinmesi gerekeni de bir şeyle delmek gerekir, değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Adlandırılması gerekeni de bir şeyle adlandırmak gerekir, değil mi?
ΣΩ. καὶ ὃ ἔδει κερκίζειν, ἔδει τῳ κερκίζειν; καὶ ὃ ἔδει τρυπᾶν, ἔδει τῳ τρυπᾶν;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. καὶ ὃ ἔδει δὴ ὀνομάζειν, ἔδει τῳ ὀνομάζειν;
388aHermogenes: Öyle.
Sokrates: Peki delmek için kullanmamız gereken şey neydi?
Hermogenes: Matkap.
Sokrates: Dokumak için?
Hermogenes: Mekik.
Sokrates: Ya adlandırmak için?
Hermogenes: Ad.
Sokrates: Güzel. Demek ad da bir alettir.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Şimdi sana mekiğin nasıl bir alet olduğunu sorsam: Onunla dokuduğumuz alet değil mi?
Hermogenes: Evet.
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. τί δὲ ἦν ἐκεῖνο ᾧ ἔδει τρυπᾶν;
ΕΡΜ. τρύπανον.
ΣΩ. τί δὲ ᾧ κερκίζειν;
ΕΡΜ. κερκίς.
ΣΩ. τί δὲ ᾧ ὀνομάζειν;
ΕΡΜ. ὄνομα.
ΣΩ. εὖ λέγεις. ὄργανον ἄρα τί ἐστι καὶ τὸ ὄνομα.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. εἰ οὖν ἐγὼ ἐροίμην τί ἦν ὄργανον ἡ κερκίς; οὐχ ᾧ κερκίζομεν;
ΕΡΜ. ναί.
388bSokrates: Peki dokurken ne yaparız? Birbirine karışmış atkı ve çözgü ipliklerini ayırmaz mıyız?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Matkap için de, öteki aletler için de aynı şekilde konuşabilirsin, değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Peki ad için de böyle konuşabilir misin? Bir alet olan adla adlandırırken ne yaparız?
Hermogenes: Söyleyemem.
Sokrates: Birbirimize bir şey öğretmez, şeyleri de nasılsalar öyle birbirinden ayırmaz mıyız?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: O hâlde ad, öğretmeye yarayan ve tıpkı mekiğin dokumanın ipliklerini ayırması gibi şeylerin ousia'sını ayıran bir alettir.
ΣΩ. κερκίζοντες δὲ τί δρῶμεν; οὐ τὴν κρόκην καὶ τοὺς στήμονας συγκεχυμένους διακρίνομεν;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ περὶ τρυπάνου ἕξεις οὕτως εἰπεῖν καὶ περὶ τῶν ἄλλων;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ἔχεις δὴ καὶ περὶ ὀνόματος οὕτως εἰπεῖν; ὀργάνῳ ὄντι τῷ ὀνόματι ὀνομάζοντες τί ποιοῦμεν;
ΕΡΜ. οὐκ ἔχω λέγειν.
ΣΩ. ἆρʼ οὐ διδάσκομέν τι ἀλλήλους καὶ τὰ πράγματα διακρίνομεν ᾗ ἔχει;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ὄνομα ἄρα διδασκαλικόν τί ἐστιν ὄργανον καὶ
388cHermogenes: Evet.
Sokrates: Mekik de dokumacılığa ait bir alet değil mi?
Hermogenes: Nasıl olmasın?
Sokrates: O hâlde mekiği güzel kullanacak olan dokumacıdır; burada güzel, dokumacıya yakışır biçimde demektir. Adı güzel kullanacak olan da öğretmeyi bilendir; burada da güzel, öğretmeyi bilene yakışır biçimde demektir.
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Dokumacı mekiği kullanırken kimin işini güzel kullanmış olur?
Hermogenes: Marangozun.
Sokrates: Peki herkes marangoz mudur, yoksa yalnız bu tekhnē'ye sahip olan mı?
Hermogenes: Tekhnē'ye sahip olan.
διακριτικὸν τῆς οὐσίας ὥσπερ κερκὶς ὑφάσματος.
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ὑφαντικὸν δέ γε ἡ κερκίς;
ΕΡΜ. πῶς δʼ οὔ;
ΣΩ. ὑφαντικὸς μὲν ἄρα κερκίδι καλῶς χρήσεται, καλῶς δʼ ἐστὶν ὑφαντικῶς· διδασκαλικὸς δὲ ὀνόματι, καλῶς δʼ ἐστὶ διδασκαλικῶς.
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. τῷ τίνος οὖν ἔργῳ ὁ ὑφάντης καλῶς χρήσεται ὅταν τῇ κερκίδι χρῆται;
ΕΡΜ. τῷ τοῦ τέκτονος.
ΣΩ. πᾶς δὲ τέκτων ἢ ὁ τὴν τέχνην ἔχων;
ΕΡΜ. ὁ τὴν τέχνην.
388dSokrates: Delik açan kişi matkabı kullanırken kimin işini güzel kullanmış olur?
Hermogenes: Demircinin.
Sokrates: Peki herkes demirci midir, yoksa yalnız tekhnē'ye sahip olan mı?
Hermogenes: Tekhnē'ye sahip olan.
Sokrates: Peki. Öğretmeyi bilen kişi adı kullanırken kimin işini kullanır?
Hermogenes: Bunu da bilemiyorum.
Sokrates: Kullandığımız adları bize kimin verdiğini de mi söyleyemezsin?
Hermogenes: Gerçekten söyleyemem.
Sokrates: Sence onları bize veren kanun değil mi?
Hermogenes: Öyle görünüyor.
ΣΩ. τῷ τίνος δὲ ἔργῳ ὁ τρυπητὴς καλῶς χρήσεται ὅταν τῷ τρυπάνῳ χρῆται;
ΕΡΜ. τῷ τοῦ χαλκέως.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν πᾶς χαλκεὺς ἢ ὁ τὴν τέχνην ἔχων;
ΕΡΜ. ὁ τὴν τέχνην.
ΣΩ. εἶεν. τῷ δὲ τίνος ἔργῳ ὁ διδασκαλικὸς χρήσεται ὅταν τῷ ὀνόματι χρῆται;
ΕΡΜ. οὐδὲ τοῦτʼ ἔχω.
ΣΩ. οὐδὲ τοῦτό γʼ ἔχεις εἰπεῖν, τίς παραδίδωσιν ἡμῖν τὰ ὀνόματα οἷς χρώμεθα;
ΕΡΜ. οὐ δῆτα.
ΣΩ. ἆρʼ οὐχὶ ὁ νόμος δοκεῖ σοι [εἶναι] ὁ παραδιδοὺς αὐτά;
ΕΡΜ. ἔοικεν.
388eSokrates: Demek öğretmeyi bilen kişi adı kullanırken kanun koyucunun işini kullanır?
Hermogenes: Bana öyle geliyor.
Sokrates: Peki sence herkes kanun koyucu mudur, yoksa yalnız tekhnē'ye sahip olan mı?
Hermogenes: Tekhnē'ye sahip olan.
Sokrates: O hâlde, Hermogenes, ad koymak herkesin işi değil, bir ad ustasının işidir. Bu usta da, öyle görünüyor ki, kanun koyucudur; zanaatkârlar içinde insanlar arasında en seyrek rastlananı da odur.
ΣΩ. νομοθέτου ἄρα ἔργῳ χρήσεται ὁ διδασκαλικὸς ὅταν ὀνόματι χρῆται;
ΕΡΜ. δοκεῖ μοι.
ΣΩ. νομοθέτης δέ σοι δοκεῖ πᾶς εἶναι ἀνὴρ ἢ ὁ τὴν τέχνην ἔχων;
ΕΡΜ. ὁ τὴν τέχνην.
ΣΩ. οὐκ ἄρα παντὸς ἀνδρός, ὦ Ἑρμόγενες, ὄνομα θέσθαι
389aHermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Haydi düşün bakalım, kanun koyucu adları koyarken neye bakar? Önceki söylediklerimizden yola çıkarak incele. Marangoz mekiği yaparken neye bakar? Tabiatı dokumaya elverişli olan bir şeye değil mi?
Hermogenes: Elbette.
[ἐστὶν] ἀλλά τινος ὀνοματουργοῦ· οὗτος δʼ ἐστίν, ὡς ἔοικεν, ὁ νομοθέτης, ὃς δὴ τῶν δημιουργῶν σπανιώτατος ἐν ἀνθρώποις γίγνεται.
ΕΡΜ. ἔοικεν.
ΣΩ. ἴθι δή, ἐπίσκεψαι ποῖ βλέπων ὁ νομοθέτης τὰ ὀνόματα τίθεται· ἐκ τῶν ἔμπροσθεν δὲ ἀνάσκεψαι. ποῖ βλέπων ὁ τέκτων τὴν κερκίδα ποιεῖ; ἆρʼ οὐ πρὸς τοιοῦτόν τι ὃ ἐπεφύκει κερκίζειν;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
389bSokrates: Peki, yaparken mekik kırılırsa? Yenisini kırılmış olana bakarak mı yapacak, yoksa kırdığını yaparken de baktığı o eidos'a bakarak mı?
Hermogenes: Bence o eidos'a bakarak.
Sokrates: O hâlde ona, hakkını vererek, "mekik olanın kendisi" diyebiliriz, değil mi?
Hermogenes: Bence öyle.
Sokrates: İnce ya da kalın bir giysi, keten ya da yün ya da başka herhangi bir kumaş için mekik yapmak gerektiğinde, hepsinin mekiğin eidos'unu taşıması gerekir; ama her kumaşa tabiatça en uygun mekik hangisiyse, yapılan her mekiğe o tabiatın verilmesi gerekir, değil mi?
ΣΩ. τί δέ; ἂν καταγῇ αὐτῷ ἡ κερκὶς ποιοῦντι, πότερον πάλιν ποιήσει ἄλλην πρὸς τὴν κατεαγυῖαν βλέπων, ἢ πρὸς ἐκεῖνο τὸ εἶδος πρὸς ὅπερ καὶ ἣν κατέαξεν ἐποίει;
ΕΡΜ. πρὸς ἐκεῖνο, ἔμοιγε δοκεῖ.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐκεῖνο δικαιότατʼ ἂν αὐτὸ ὃ ἔστιν κερκὶς καλέσαιμεν;
ΕΡΜ. ἔμοιγε δοκεῖ.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐπειδὰν δέῃ λεπτῷ ἱματίῳ ἢ παχεῖ ἢ λινῷ ἢ ἐρεῷ ἢ ὁποιῳοῦν τινι κερκίδα ποιεῖν, πάσας μὲν δεῖ τὸ τῆς κερκίδος ἔχειν εἶδος, οἵα δʼ ἑκάστῳ καλλίστη ἐπεφύκει,
389cHermogenes: Evet.
Sokrates: Öteki aletler için de yol aynıdır: Her iş için tabiatça uygun aleti bulmak ve onu kendi istediği biçimde değil, tabiatı neyse o biçimde, yapıldığı malzemeye geçirmek gerekir. Çünkü öyle görünüyor ki, her iş için tabiatça uygun olan matkabı demire geçirmeyi bilmek gerekir.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Her iş için tabiatça uygun olan mekiği de tahtaya.
Hermogenes: Öyle.
ταύτην ἀποδιδόναι τὴν φύσιν εἰς τὸ ἔργον ἕκαστον;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. καὶ περὶ τῶν ἄλλων δὴ ὀργάνων ὁ αὐτὸς τρόπος· τὸ φύσει ἑκάστῳ πεφυκὸς ὄργανον ἐξευρόντα δεῖ ἀποδοῦναι εἰς ἐκεῖνο ἐξ οὗ ἂν ποιῇ [τὸ ἔργον], οὐχ οἷον ἂν αὐτὸς βουληθῇ, ἀλλʼ οἷον ἐπεφύκει. τὸ φύσει γὰρ ἑκάστῳ, ὡς ἔοικε, τρύπανον πεφυκὸς εἰς τὸν σίδηρον δεῖ ἐπίστασθαι τιθέναι.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. καὶ τὴν φύσει κερκίδα ἑκάστῳ πεφυκυῖαν εἰς ξύλον.
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
389dSokrates: Çünkü öyle görünüyor ki her kumaş türünün tabiatça kendine ait bir mekiği vardır; öteki aletler de böyledir.
Hermogenes: Evet.
Sokrates: O hâlde, azizim, o kanun koyucunun da her şey için tabiatça uygun olan adı seslere ve hecelere geçirmeyi bilmesi, gerçek bir ad koyucu olacaksa da bütün adları ad olanın kendisine bakarak yapıp koyması gerekmez mi? Her kanun koyucu adı aynı hecelere geçirmiyorsa, buna şaşmamak gerek.
ΣΩ. φύσει γὰρ ἦν ἑκάστῳ εἴδει ὑφάσματος, ὡς ἔοικεν, ἑκάστη κερκίς, καὶ τἆλλα οὕτως.
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν, ὦ βέλτιστε, καὶ τὸ ἑκάστῳ φύσει πεφυκὸς ὄνομα τὸν νομοθέτην ἐκεῖνον εἰς τοὺς φθόγγους καὶ τὰς συλλαβὰς δεῖ ἐπίστασθαι τιθέναι, καὶ βλέποντα πρὸς αὐτὸ ἐκεῖνο ὃ ἔστιν ὄνομα, πάντα τὰ ὀνόματα ποιεῖν τε καὶ τίθεσθαι, εἰ μέλλει κύριος εἶναι ὀνομάτων θέτης; εἰ δὲ μὴ εἰς τὰς αὐτὰς συλλαβὰς ἕκαστος ὁ νομοθέτης τίθησιν, οὐδὲν
389eÇünkü her demirci de, aynı amaç için aynı aleti yaparken onu aynı demire geçirmez; ama aynı ideayı verdiği sürece, ister başka bir demirde yapsın, ister burada ister barbarlar arasında yapsın, alet yine de doğru olur. Öyle değil mi?
δεῖ τοῦτο ἀ⟨μφι⟩γνοεῖν· οὐδὲ γὰρ εἰς τὸν αὐτὸν σίδηρον ἅπας χαλκεὺς τίθησιν, τοῦ αὐτοῦ ἕνεκα ποιῶν τὸ αὐτὸ ὄργανον· ἀλλʼ ὅμως, ἕως ἂν τὴν αὐτὴν ἰδέαν ἀποδιδῷ, ἐάντε
390aHermogenes: Elbette.
Sokrates: O hâlde kanun koyucu için de aynı şeyi düşüneceksin: İster burada ister barbarlar arasında olsun, her şeye uygun düşen ad eidos'unu hangi hecelerle olursa olsun verdiği sürece, buradaki kanun koyucu başka herhangi bir yerdekinden hiç de aşağı değildir.
Hermogenes: Elbette.
ἐν ἄλλῳ σιδήρῳ, ὅμως ὀρθῶς ἔχει τὸ ὄργανον, ἐάντε ἐνθάδε ἐάντε ἐν βαρβάροις τις ποιῇ. ἦ γάρ;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. οὐκοῦν οὕτως ἀξιώσεις καὶ τὸν νομοθέτην τόν τε ἐνθάδε καὶ τὸν ἐν τοῖς βαρβάροις, ἕως ἂν τὸ τοῦ ὀνόματος εἶδος ἀποδιδῷ τὸ προσῆκον ἑκάστῳ ἐν ὁποιαισοῦν συλλαβαῖς, οὐδὲν χείρω νομοθέτην εἶναι τὸν ἐνθάδε ἢ τὸν ὁπουοῦν ἄλλοθι;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
390bSokrates: Peki, mekiğe uygun eidos'un herhangi bir tahtaya yerleşip yerleşmediğini kim bilecek? Onu yapan marangoz mu, yoksa kullanacak olan dokumacı mı?
Hermogenes: Kullanacak olanın bilmesi daha akla yakın, Sokrates.
Sokrates: Peki lir yapımcısının işini kim kullanacak? Lir yapılırken işe en iyi biçimde nezaret etmeyi bilen, yapıldıktan sonra da iyi yapılıp yapılmadığını anlayacak olan kişi değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Kim o?
Hermogenes: Kithara çalan.
Sokrates: Peki gemi yapımcısının işini kim kullanacak?
ΣΩ. τίς οὖν ὁ γνωσόμενος εἰ τὸ προσῆκον εἶδος κερκίδος ἐν ὁποιῳοῦν ξύλῳ κεῖται; ὁ ποιήσας, ὁ τέκτων, ἢ ὁ χρησόμενος [ὁ] ὑφάντης;
ΕΡΜ. εἰκὸς μὲν μᾶλλον, ὦ Σώκρατες, τὸν χρησόμενον.
ΣΩ. τίς οὖν ὁ τῷ τοῦ λυροποιοῦ ἔργῳ χρησόμενος; ἆρʼ οὐχ οὗτος ὃς ἐπίσταιτο ἂν ἐργαζομένῳ κάλλιστα ἐπιστατεῖν καὶ εἰργασμένον γνοίη εἴτʼ εὖ εἴργασται εἴτε μή;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. τίς;
ΕΡΜ. ὁ κιθαριστής.
ΣΩ. τίς δὲ ὁ τῷ τοῦ ναυπηγοῦ;
390cHermogenes: Dümenci.
Sokrates: Peki kanun koyucunun işine, burada da barbarlar arasında da en iyi kim nezaret eder, iş bitince de onu kim değerlendirir? Onu kullanacak olan değil mi?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Bu da soru sormayı bilen kişi değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Cevap vermeyi bilen de aynı kişi, değil mi?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Soru sormayı ve cevap vermeyi bilen kişiye diyalektikçiden başka bir ad verir misin?
Hermogenes: Hayır, bu adı veririm.
ΕΡΜ. κυβερνήτης.
ΣΩ. τίς δὲ τῷ τοῦ νομοθέτου ἔργῳ ἐπιστατήσειέ τʼ ἂν κάλλιστα καὶ εἰργασμένον κρίνειε καὶ ἐνθάδε καὶ ἐν τοῖς βαρβάροις; ἆρʼ οὐχ ὅσπερ χρήσεται;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐχ ὁ ἐρωτᾶν ἐπιστάμενος οὗτός ἐστιν;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἀποκρίνεσθαι;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. τὸν δὲ ἐρωτᾶν καὶ ἀποκρίνεσθαι ἐπιστάμενον ἄλλο τι σὺ καλεῖς ἢ διαλεκτικόν;
ΕΡΜ. οὔκ, ἀλλὰ τοῦτο.
390dSokrates: Demek dümen güzel olacaksa, onu dümencinin nezareti altında yapmak marangozun işidir.
Hermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Ad yapmak da, öyle görünüyor ki, kanun koyucunun işidir; ama adları güzel koyacaksa başında nezaret eden diyalektikçi bir adam bulunmalıdır.
Hermogenes: Öyle.
Sokrates: Demek, Hermogenes, ad koymak senin sandığın gibi önemsiz bir iş olmayabilir; ne önemsiz adamların ne de rastgele kişilerin işidir. Kratylos da adların şeylere tabiatça ait olduğunu, herkesin ad ustası olamayacağını, yalnız her şeyin tabiatça sahip olduğu ada bakan ve onun eidos'unu harflere ve hecelere geçirebilen kişinin ad ustası olduğunu söylerken doğruyu söylüyor.
ΣΩ. τέκτονος μὲν ἄρα ἔργον ἐστὶν ποιῆσαι πηδάλιον ἐπιστατοῦντος κυβερνήτου, εἰ μέλλει καλὸν εἶναι τὸ πηδάλιον.
ΕΡΜ. φαίνεται.
ΣΩ. νομοθέτου δέ γε, ὡς ἔοικεν, ὄνομα, ἐπιστάτην ἔχοντος διαλεκτικὸν ἄνδρα, εἰ μέλλει καλῶς ὀνόματα θήσεσθαι.
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. κινδυνεύει ἄρα, ὦ Ἑρμόγενες, εἶναι οὐ φαῦλον, ὡς σὺ οἴει, ἡ τοῦ ὀνόματος θέσις, οὐδὲ φαύλων ἀνδρῶν οὐδὲ τῶν ἐπιτυχόντων. καὶ Κρατύλος ἀληθῆ λέγει λέγων φύσει
390eHermogenes: Söylediklerine nasıl karşı çıkmam gerektiğini bilemiyorum, Sokrates.
τὰ ὀνόματα εἶναι τοῖς πράγμασι, καὶ οὐ πάντα δημιουργὸν ὀνομάτων εἶναι, ἀλλὰ μόνον ἐκεῖνον τὸν ἀποβλέποντα εἰς τὸ τῇ φύσει ὄνομα ὂν ἑκάστῳ καὶ δυνάμενον αὐτοῦ τὸ εἶδος τιθέναι εἴς τε τὰ γράμματα καὶ τὰς συλλαβάς.
ΕΡΜ. οὐκ ἔχω, ὦ Σώκρατες, ὅπως χρὴ πρὸς ἃ λέγεις
391aGerçi insanın böyle birdenbire ikna olması belki de kolay değil. Bana kalırsa, tabiatça ad doğruluğu dediğin şeyin ne olduğunu bana gösterirsen sana daha çok inanırım.
Sokrates: Aziz Hermogenes, ben hiçbir doğruluk ileri sürmüyorum. Az önce ne dediğimi unuttun: bilmediğimi, ama seninle birlikte inceleyeceğimi söylemiştim. Şimdi ikimiz, sen ve ben, incelerken önceki duruma göre şu kadarı artık görünüyor: Adın tabiatça bir doğruluğu vardır ve onu herhangi bir şeye koymayı bilmek herkesin işi değildir. Öyle değil mi?
ἐναντιοῦσθαι. ἴσως μέντοι οὐ ῥᾴδιόν ἐστιν οὕτως ἐξαίφνης πεισθῆναι, ἀλλὰ δοκῶ μοι ὧδε ἂν μᾶλλον πιθέσθαι σοι, εἴ μοι δείξειας ἥντινα φῂς εἶναι τὴν φύσει ὀρθότητα ὀνόματος.
ΣΩ. ἐγὼ μέν, ὦ μακάριε Ἑρμόγενες, οὐδεμίαν λέγω, ἀλλʼ ἐπελάθου γε ὧν ὀλίγον πρότερον ἔλεγον, ὅτι οὐκ εἰδείην ἀλλὰ σκεψοίμην μετὰ σοῦ. νῦν δὲ σκοπουμένοις ἡμῖν, ἐμοί τε καὶ σοί, τοσοῦτον μὲν ἤδη φαίνεται παρὰ τὰ πρότερα, φύσει τέ τινα ὀρθότητα ἔχον εἶναι τὸ ὄνομα καὶ οὐ
391bHermogenes: Elbette.
Sokrates: O hâlde, bilmeyi arzuluyorsan, bundan sonra adın bu doğruluğunun ne olduğunu araştırmalıyız.
Hermogenes: Elbette bilmeyi arzuluyorum.
Sokrates: Öyleyse incele.
Hermogenes: Peki nasıl incelemeli?
Sokrates: İncelemenin en doğru yolu, dostum, bilenlerle birlikte, onlara para ödeyip gönüllerini de kazanarak yapılanıdır. Bunlar da sofistlerdir; kardeşin Kallias da onlara çok para ödeyip bilge diye ün kazandı.
παντὸς ἀνδρὸς ἐπίστασθαι [καλῶς] αὐτὸ πράγματι ὁτῳοῦν θέσθαι· ἢ οὔ;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. οὐκοῦν τὸ μετὰ τοῦτο χρὴ ζητεῖν, εἴπερ ἐπιθυμεῖς εἰδέναι, ἥτις ποτʼ αὖ ἐστιν αὐτοῦ ἡ ὀρθότης.
ΕΡΜ. ἀλλὰ μὴν ἐπιθυμῶ γε εἰδέναι.
ΣΩ. σκόπει τοίνυν.
ΕΡΜ. πῶς οὖν χρὴ σκοπεῖν;
ΣΩ. ὀρθοτάτη μὲν τῆς σκέψεως, ὦ ἑταῖρε, μετὰ τῶν ἐπισταμένων, χρήματα ἐκείνοις τελοῦντα καὶ χάριτας κατατιθέμενον. εἰσὶ δὲ οὗτοι οἱ σοφισταί, οἷσπερ καὶ ὁ ἀδελφός
391cAma sen baba mirasının sahibi olmadığına göre kardeşine yalvarıp yakarmalı, Protagoras'tan öğrendiği bu tür şeylerdeki doğruluğu sana da öğretmesini rica etmelisin.
Hermogenes: Ama Sokrates, Protagoras'ın "Hakikat"ini hiç kabul etmezken, öyle bir hakikatle söylenmiş sözlere bir değerleri varmış gibi gönül versem, tuhaf bir rica etmiş olurum.
Sokrates: Bunlar da hoşuna gitmiyorsa, o zaman Homeros'tan ve öteki şairlerden öğrenmek gerek.
σου Καλλίας πολλὰ τελέσας χρήματα σοφὸς δοκεῖ εἶναι. ἐπειδὴ δὲ οὐκ ἐγκρατὴς εἶ τῶν πατρῴων, λιπαρεῖν χρὴ τὸν ἀδελφὸν καὶ δεῖσθαι αὐτοῦ διδάξαι σε τὴν ὀρθότητα περὶ τῶν τοιούτων ἣν ἔμαθεν παρὰ Πρωταγόρου.
ΕΡΜ. ἄτοπος μεντἂν εἴη μου, ὦ Σώκρατες, ἡ δέησις, εἰ τὴν μὲν ἀλήθειαν τὴν Πρωταγόρου ὅλως οὐκ ἀποδέχομαι, τὰ δὲ τῇ τοιαύτῃ ἀληθείᾳ ῥηθέντα ἀγαπῴην ὥς του ἄξια.
ΣΩ. ἀλλʼ εἰ μὴ αὖ σε ταῦτα ἀρέσκει, παρʼ Ὁμήρου χρὴ
391dHermogenes: Peki Homeros adlar hakkında ne diyor, Sokrates, hem de nerede?
Sokrates: Birçok yerde; ama en önemli ve en güzel sözleri, aynı şeylere insanların hangi adları, tanrıların hangi adları verdiğini ayırt ettiği yerlerdedir. Yoksa onun bu yerlerde adların doğruluğu hakkında büyük ve şaşırtıcı bir şey söylediğini düşünmüyor musun? Çünkü apaçıktır ki, tanrılar hiç değilse şeyleri doğru biçimde, tabiatça ad olan adlarla çağırırlar; yoksa sen öyle düşünmüyor musun?
μανθάνειν καὶ παρὰ τῶν ἄλλων ποιητῶν.
ΕΡΜ. καὶ τί λέγει, ὦ Σώκρατες, Ὅμηρος περὶ ὀνομάτων, καὶ ποῦ;
ΣΩ. πολλαχοῦ· μέγιστα δὲ καὶ κάλλιστα ἐν οἷς διορίζει ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ἅ τε οἱ ἄνθρωποι ὀνόματα καλοῦσι καὶ οἱ θεοί. ἢ οὐκ οἴει αὐτὸν μέγα τι καὶ θαυμάσιον λέγειν ἐν τούτοις περὶ ὀνομάτων ὀρθότητος; δῆλον γὰρ δὴ ὅτι οἵ γε θεοὶ αὐτὰ καλοῦσιν πρὸς ὀρθότητα ἅπερ ἔστι φύσει ὀνόματα·
391eHermogenes: Tanrılar bir şeyi adlandırıyorlarsa, doğru adlandırdıklarını elbette çok iyi biliyorum. Ama sen hangi adlardan söz ediyorsun?
Sokrates: Troya'daki o ırmak, Hephaistos'la teke tek dövüşen ırmak hakkında Homeros'un, "tanrılar ona Ksanthos der, insanlarsa Skamandros" dediğini bilmiyor musun?
Hermogenes: Biliyorum.
ἢ σὺ οὐκ οἴει;
ΕΡΜ. εὖ οἶδα μὲν οὖν ἔγωγε, εἴπερ καλοῦσιν, ὅτι ὀρθῶς καλοῦσιν. ἀλλὰ ποῖα ταῦτα λέγεις;
ΣΩ. οὐκ οἶσθα ὅτι περὶ τοῦ ποταμοῦ τοῦ ἐν τῇ Τροίᾳ, ὃς ἐμονομάχει τῷ Ἡφαίστῳ, ὃν Ξάνθον, φησί, καλέουσι θεοί, ἄνδρες δὲ Σκάμανδρον;
ΕΡΜ. ἔγωγε.
392aSokrates: Peki ne dersin? O ırmağa Skamandros yerine Ksanthos demenin neden doğru olduğunu bilmeyi yüce bir şey saymaz mısın? İstersen, şairin hakkında şöyle dediği kuşu ele al: Tanrılar khalkis der ona, insanlarsa kymindis. Aynı kuşa kymindis yerine khalkis denmesinin ne kadar daha doğru olduğunu öğrenmeyi önemsiz bir bilgi mi sayarsın? Ya da Batieia ile Myrine'yi, hem bu şairin hem başka şairlerin daha birçok örneğini?
ΣΩ. τί οὖν δή; οὐκ οἴει τοῦτο σεμνόν τι εἶναι γνῶναι, ὅπῃ ποτὲ ὀρθῶς ἔχει ἐκεῖνον τὸν ποταμὸν Ξάνθον καλεῖν μᾶλλον ἢ Σκάμανδρον; εἰ δὲ βούλει, περὶ τῆς ὄρνιθος ἣν λέγει ὅτι—χαλκίδα κικλῄσκουσι θεοί, ἄνδρες δὲ κύμινδιν, ηομ. ιλ. 14.291φαῦλον ἡγῇ τὸ μάθημα ὅσῳ ὀρθότερόν ἐστι καλεῖσθαι χαλκὶς κυμίνδιδος τῷ αὐτῷ ὀρνέῳ; ἢ τὴν Βατίειάν τε καὶ Μυρίνην,
392bAma bunları bulmak belki de senin benim harcımız değil. Homeros'un Hektor'un oğluna ait olduğunu söylediği Skamandrios ve Astyanaks adlarına gelince, onların doğruluğunu neye dayandırdığını incelemek, bana kalırsa, insan aklına daha uygun ve daha kolaydır. Sözünü ettiğim şeylerin geçtiği dizeleri herhalde biliyorsun.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Peki sence Homeros çocuğa hangi adın daha doğru konduğunu düşünüyordu: Astyanaks mı, Skamandrios mu?
καὶ ἄλλα πολλὰ καὶ τούτου τοῦ ποιητοῦ καὶ ἄλλων; ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως μείζω ἐστὶν ἢ κατʼ ἐμὲ καὶ σὲ ἐξευρεῖν· ὁ δὲ Σκαμάνδριός τε καὶ ὁ Ἀστυάναξ ἀνθρωπινώτερον διασκέψασθαι, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, καὶ ῥᾷον, ἅ φησιν ὀνόματα εἶναι τῷ τοῦ Ἕκτορος ὑεῖ, τίνα ποτὲ λέγει τὴν ὀρθότητα αὐτῶν. οἶσθα γὰρ δήπου ταῦτα τὰ ἔπη ἐν οἷς ἔνεστιν ἃ ἐγὼ λέγω.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. πότερον οὖν οἴει Ὅμηρον ὀρθότερον ἡγεῖσθαι τῶν ὀνομάτων κεῖσθαι τῷ παιδί, τὸν Ἀστυάνακτα ἢ τὸν Σκαμάνδριον;
392cHermogenes: Söyleyemem.
Sokrates: Şöyle düşün: Biri sana, şeylere adları daha doğru verenler daha akıllılar mıdır yoksa daha akılsızlar mı, diye sorsa?
Hermogenes: "Daha akıllılar, elbette" derdim.
Sokrates: Peki şehirlerde, bir bütün olarak cinslerine bakarsak, sence kadınlar mı daha akıllıdır, erkekler mi?
Hermogenes: Erkekler.
Sokrates: Homeros'un, Hektor'un çocuğuna Troyalıların Astyanaks dediğini söylediğini bilirsin; erkekler ona Astyanaks dediğine göre, Skamandrios adını da besbelli kadınlar veriyordu, değil mi?
ΕΡΜ. οὐκ ἔχω λέγειν.
ΣΩ. ὧδε δὴ σκόπει. εἴ τις ἔροιτό σε πότερον οἴει ὀρθότερον καλεῖν τὰ ὀνόματα τοὺς φρονιμωτέρους ἢ τοὺς ἀφρονεστέρους;
ΕΡΜ. δῆλον δὴ ὅτι τοὺς φρονιμωτέρους, φαίην ἄν.
ΣΩ. πότερον οὖν αἱ γυναῖκες ἐν ταῖς πόλεσιν φρονιμώτεραί σοι δοκοῦσιν εἶναι ἢ οἱ ἄνδρες, ὡς τὸ ὅλον εἰπεῖν γένος;
ΕΡΜ. οἱ ἄνδρες.
ΣΩ. οὐκοῦν οἶσθα ὅτι Ὅμηρος τὸ παιδίον τὸ τοῦ Ἕκτορος
392dHermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Homeros da Troyalı erkekleri kadınlarından daha bilge sayıyordu, değil mi?
Hermogenes: Bence öyle.
Sokrates: Demek çocuğa Astyanaks adının Skamandrios'tan daha doğru konduğunu düşünüyordu.
Hermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Peki nedenini inceleyelim. Yoksa bize gerekçeyi en güzel biçimde kendisi mi gösteriyor? Çünkü şöyle diyor: *Onların şehrini ve uzun surlarını bir tek o korurdu.*
ὑπὸ τῶν Τρώων φησὶν καλεῖσθαι Ἀστυάνακτα, Σκαμάνδριον δὲ δῆλον ὅτι ὑπὸ τῶν γυναικῶν, ἐπειδὴ οἵ γε ἄνδρες αὐτὸν Ἀστυάνακτα ἐκάλουν;
ΕΡΜ. ἔοικέ γε.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ Ὅμηρος τοὺς Τρῶας σοφωτέρους ἡγεῖτο ἢ τὰς γυναῖκας αὐτῶν;
ΕΡΜ. οἶμαι ἔγωγε.
ΣΩ. τὸν Ἀστυάνακτα ἄρα ὀρθότερον ᾤετο κεῖσθαι τῷ παιδὶ ἢ τὸν Σκαμάνδριον;
ΕΡΜ. φαίνεται.
ΣΩ. σκοπῶμεν δὴ διὰ τί ποτε. ἢ αὐτὸς ἡμῖν κάλλιστα ὑφηγεῖται τὸ διότι; φησὶν γάρ—
392eBu yüzden, öyle görünüyor ki, kurtarıcının oğluna, Homeros'un dediği gibi, babasının kurtardığı şeyin Astyanaks'ı [şehrin efendisi] demek doğru olur.
Hermogenes: Bana öyle görünüyor.
Sokrates: Ama neden? Ben kendim bile henüz anlamış değilim; sen anlıyor musun, Hermogenes?
Hermogenes: Zeus adına, ben de anlamıyorum.
οἶος γάρ σφιν ἔρυτο πόλιν καὶ τείχεα μακρά. ηομ. ιλ. 22.507διὰ ταῦτα δή, ὡς ἔοικεν, ὀρθῶς ἔχει καλεῖν τὸν τοῦ σωτῆρος ὑὸν Ἀστυάνακτα τούτου ὃ ἔσῳζεν ὁ πατὴρ αὐτοῦ, ὥς φησιν Ὅμηρος.
ΕΡΜ. φαίνεταί μοι.
ΣΩ. τί δή ποτε; οὐ γάρ πω οὐδʼ αὐτὸς ἔγωγε μανθάνω· ὦ Ἑρμόγενες, σὺ δὲ μανθάνεις;
ΕΡΜ. μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγε.
393aSokrates: Ama azizim, Hektor'a da adını Homeros'un kendisi koymuş olmasın?
Hermogenes: Neden?
Sokrates: Çünkü bana kalırsa bu ad da Astyanaks'a pek benzer bir şeydir, ikisi de Yunanca adlara benziyor. "Anaks" ile "Hektor" aşağı yukarı aynı şeyi anlatır, ikisi de krallara yakışan adlardır. Çünkü bir kimse neyin anaks'ı [efendisi] ise, elbette onun Hektor'u da odur: Onu yönettiği, ona sahip olduğu ve onu elinde tuttuğu (ekhei) apaçıktır.
ΣΩ. ἀλλʼ ἆρα, ὠγαθέ, καὶ τῷ Ἕκτορι αὐτὸς ἔθετο τὸ ὄνομα Ὅμηρος;
ΕΡΜ. τί δή;
ΣΩ. ὅτι μοι δοκεῖ καὶ τοῦτο παραπλήσιόν τι εἶναι τῷ Ἀστυάνακτι, καὶ ἔοικεν Ἑλληνικοῖς ταῦτα [τὰ ὀνόματα]. ὁ γὰρ ἄναξ καὶ ὁ Ἕκτωρ σχεδόν τι ταὐτὸν σημαίνει, βασιλικὰ ἀμφότερα εἶναι τὰ ὀνόματα· οὗ γὰρ ἄν τις ἄναξ ᾖ, καὶ Ἕκτωρ δήπου ἐστὶν τούτου· δῆλον γὰρ ὅτι κρατεῖ
393bYoksa boş mu konuşuyorum da, Homeros'un adların doğruluğu hakkındaki kanaatinin izini yakaladığımı sanarak farkına varmadan kendimi de mi aldatıyorum?
Hermogenes: Zeus adına, bence hayır; belki gerçekten bir şeyin izini yakalamışsındır.
Sokrates: Bana kalırsa aslanın yavrusuna aslan, atın yavrusuna at demek doğrudur. Bir attan, bir ucube gibi, attan başka bir şey doğarsa onu kastetmiyorum; bir yavru tabiatça hangi cinstense, onu kastediyorum. Bir at, tabiata aykırı olarak, tabiatça sığır yavrusu olan bir buzağı doğurursa ona tay değil buzağı denmelidir. Sanırım insandan da insan yavrusu olmayan bir şey doğarsa o yavruya insan denmemelidir. Ağaçlar da öteki her şey de böyledir. Sen de böyle düşünmüyor musun?
τε αὐτοῦ καὶ κέκτηται καὶ ἔχει αὐτό. ἢ οὐδέν σοι δοκῶ λέγειν, ἀλλὰ λανθάνω καὶ ἐμαυτὸν οἰόμενός τινος ὥσπερ ἴχνους ἐφάπτεσθαι τῆς Ὁμήρου δόξης περὶ ὀνομάτων ὀρθότητος;
ΕΡΜ. μὰ Δίʼ οὐ σύ γε, ὡς ἐμοὶ δοκεῖς, ἀλλὰ ἴσως τοῦ ἐφάπτῃ.
ΣΩ. δίκαιόν γέ τοί ἐστιν, ὡς ἐμοὶ φαίνεται, τὸν λέοντος ἔκγονον λέοντα καλεῖν καὶ τὸν ἵππου ἔκγονον ἵππον. οὔ τι λέγω ἐὰν ὥσπερ τέρας γένηται ἐξ ἵππου ἄλλο τι ἢ ἵππος,
393cHermogenes: Ben de öyle düşünüyorum.
Sokrates: Güzel; ama gözünü dört aç da seni bir yerde aldatmayayım. Aynı akıl yürütmeye göre bir kraldan bir yavru doğarsa ona da kral denmelidir.
ἀλλʼ οὗ ἂν ᾖ τοῦ γένους ἔκγονον τὴν φύσιν, τοῦτο λέγω· ἐὰν βοὸς ἔκγονον φύσει ἵππος παρὰ φύσιν τέκῃ μόσχον, οὐ πῶλον κλητέον ἀλλὰ μόσχον· οὐδʼ ἂν ἐξ ἀνθρώπου οἶμαι μὴ τὸ ἀνθρώπου ἔκγονον γένηται, [ἀλλʼ ὃ ἂν] τὸ ἔκγονον ἄνθρωπος κλητέος· καὶ τὰ δένδρα ὡσαύτως καὶ τἆλλα ἅπαντα· ἢ οὐ συνδοκεῖ;
ΕΡΜ. συνδοκεῖ.
ΣΩ. καλῶς λέγεις· φύλαττε γάρ με μή πῃ παρακρούσωμαί σε. κατὰ γὰρ τὸν αὐτὸν λόγον κἂν ἐκ βασιλέως γίγνηταί τι
393dAynı şeyi ister şu hecelerle ister başka hecelerle anlatsın, hiç önemi yoktur; bir harf eklenmiş ya da çıkarılmış olsa bile, adda görünen şeyin ousia'sı ağır bastığı sürece bunun da önemi yoktur.
Hermogenes: Ne demek istiyorsun?
Sokrates: Karmaşık bir şey değil. Bilirsin, harflerden (stoikheia) söz ederken kendilerini değil adlarını söyleriz; yalnız dördü bunun dışındadır: E, Y, O ve Ō. Öteki ünlülere ve ünsüzlere ise, bilirsin, başka harfler ekleyerek ad yaparız; ama harfin değerini açıkça görünecek biçimde adın içine koyduğumuz sürece, onu bize gösterecek o adla çağırmak doğrudur.
ἔκγονον, βασιλεὺς κλητέος· εἰ δὲ ἐν ἑτέραις συλλαβαῖς ἢ ἐν ἑτέραις τὸ αὐτὸ σημαίνει, οὐδὲν πρᾶγμα· οὐδʼ εἰ πρόσκειταί τι γράμμα ἢ ἀφῄρηται, οὐδὲν οὐδὲ τοῦτο, ἕως ἂν ἐγκρατὴς ᾖ ἡ οὐσία τοῦ πράγματος δηλουμένη ἐν τῷ ὀνόματι.
ΕΡΜ. πῶς τοῦτο λέγεις;
ΣΩ. οὐδὲν ποικίλον, ἀλλʼ ὥσπερ τῶν στοιχείων οἶσθα ὅτι ὀνόματα λέγομεν ἀλλʼ οὐκ αὐτὰ τὰ στοιχεῖα, πλὴν τεττάρων, τοῦ Ε καὶ τοῦ Υ καὶ τοῦ Ο καὶ τοῦ Ω· τοῖς δʼ
393eMesela beta: Görüyorsun ki ē, t ve a eklenmesi hiç zarar vermemiş; kanun koyucu bütün adla, istediği gibi, o harfin tabiatını yine göstermiştir. Harflere adları güzel koymayı işte böyle bilmiş.
Hermogenes: Bence doğru söylüyorsun.
ἄλλοις φωνήεσί τε καὶ ἀφώνοις οἶσθα ὅτι περιτιθέντες ἄλλα γράμματα λέγομεν, ὀνόματα ποιοῦντες· ἀλλʼ ἕως ἂν αὐτοῦ δηλουμένην τὴν δύναμιν ἐντιθῶμεν, ὀρθῶς ἔχει ἐκεῖνο τὸ ὄνομα καλεῖν ὃ αὐτὸ ἡμῖν δηλώσει. οἷον τὸ βῆτα· ὁρᾷς ὅτι τοῦ ἦτα καὶ τοῦ ταῦ καὶ τοῦ ἄλφα προστεθέντων οὐδὲν ἐλύπησεν, ὥστε μὴ οὐχὶ τὴν ἐκείνου τοῦ στοιχείου φύσιν δηλῶσαι ὅλῳ τῷ ὀνόματι οὗ ἐβούλετο ὁ νομοθέτης· οὕτως ἠπιστήθη καλῶς θέσθαι τοῖς γράμμασι τὰ ὀνόματα.
ΕΡΜ. ἀληθῆ μοι δοκεῖς λέγειν.
394aSokrates: Kral için de aynı söz geçerli değil mi? Kraldan bir gün kral doğar, iyiden iyi, güzelden güzel; öteki her şey de böyledir: Bir ucube doğmadıkça her cinsten yine kendi gibi bir yavru doğar. O hâlde onları aynı adlarla çağırmak gerekir. Ama hecelerle oynanabilir; öyle ki aynı oldukları hâlde, işin ehli olmayana birbirinden farklı görünebilirler. Tıpkı hekimlerin renklerle ve kokularla süslenmiş ilaçlarının, aynı oldukları hâlde bize başka başka görünmesi gibi; ama ilaçların etkisine bakan hekime aynı görünürler ve eklenen şeyler onun aklını karıştırmaz.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ περὶ βασιλέως ὁ αὐτὸς λόγος; ἔσται γάρ ποτε ἐκ βασιλέως βασιλεύς, καὶ ἐξ ἀγαθοῦ ἀγαθός, καὶ ἐκ καλοῦ καλός, καὶ τἆλλα πάντα οὕτως, ἐξ ἑκάστου γένους ἕτερον τοιοῦτον ἔκγονον, ἐὰν μὴ τέρας γίγνηται· κλητέον δὴ ταὐτὰ ὀνόματα. ποικίλλειν δὲ ἔξεστι ταῖς συλλαβαῖς, ὥστε δόξαι ἂν τῷ ἰδιωτικῶς ἔχοντι ἕτερα εἶναι ἀλλήλων τὰ αὐτὰ ὄντα· ὥσπερ ἡμῖν τὰ τῶν ἰατρῶν φάρμακα χρώμασιν καὶ ὀσμαῖς πεποικιλμένα ἄλλα φαίνεται τὰ αὐτὰ ὄντα, τῷ δέ γε
394bBelki adlardan anlayan kişi de aynı şekilde onların anlamına bakar; bir harf eklenmiş, yer değiştirmiş ya da çıkarılmışsa, hatta adın anlamı bambaşka harflerle verilmişse aklı karışmaz. Tıpkı az önce dediğimiz gibi, Astyanaks ile Hektor'un t harfinden başka hiçbir ortak harfi yoktur, ama yine de aynı şeyi anlatırlar.
ἰατρῷ, ἅτε τὴν δύναμιν τῶν φαρμάκων σκοπουμένῳ, τὰ αὐτὰ φαίνεται, καὶ οὐκ ἐκπλήττεται ὑπὸ τῶν προσόντων. οὕτω δὲ ἴσως καὶ ὁ ἐπιστάμενος περὶ ὀνομάτων τὴν δύναμιν αὐτῶν σκοπεῖ, καὶ οὐκ ἐκπλήττεται εἴ τι πρόσκειται γράμμα ἢ μετάκειται ἢ ἀφῄρηται, ἢ καὶ ἐν ἄλλοις παντάπασιν γράμμασίν ἐστιν ἡ τοῦ ὀνόματος δύναμις. ὥσπερ ὃ νυνδὴ ἐλέγομεν, Ἀστυάναξ τε καὶ Ἕκτωρ οὐδὲν τῶν αὐτῶν
394cArkhepolis'in de bunlarla hangi harfi ortaktır? Yine de aynı şeyi gösterir. Kraldan başka bir şey anlatmayan daha birçok ad vardır; başka adlar da komutanı anlatır, Agis, Polemarkhos ve Eupolemos gibi. Hekime dair başkaları da vardır: İatrokles ve Akesimbrotos. Hece ve harfleri bakımından birbirini tutmayan ama anlamca aynı şeyi söyleyen daha pek çok ad bulabiliriz belki. Sana da böyle görünüyor mu, görünmüyor mu?
γραμμάτων ἔχει πλὴν τοῦ ταῦ, ἀλλʼ ὅμως ταὐτὸν σημαίνει. καὶ Ἀρχέπολίς γε τῶν μὲν γραμμάτων τί ἐπικοινωνεῖ; δηλοῖ δὲ ὅμως τὸ αὐτό· καὶ ἄλλα πολλά ἐστιν ἃ οὐδὲν ἀλλʼ ἢ βασιλέα σημαίνει· καὶ ἄλλα γε αὖ στρατηγόν, οἷον Ἆγις καὶ Πολέμαρχος καὶ Εὐπόλεμος. καὶ ἰατρικά γε ἕτερα, Ἰατροκλῆς καὶ Ἀκεσίμβροτος· καὶ ἕτερα ἂν ἴσως συχνὰ εὕροιμεν ταῖς μὲν συλλαβαῖς καὶ τοῖς γράμμασι διαφωνοῦντα, τῇ δὲ δυνάμει ταὐτὸν φθεγγόμενα. φαίνεται οὕτως ἢ οὔ;
394dHermogenes: Elbette öyle görünüyor.
Sokrates: Demek tabiata uygun doğanlara aynı adları vermek gerekir.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Peki tabiata aykırı doğanlara, bir ucube suretinde doğanlara ne yapacağız? Mesela iyi ve dindar bir adamdan dinsiz biri doğduğunda? Önceki örnekte, bir at sığır yavrusu doğurursa yavrunun adını doğurandan değil ait olduğu cinsten alması gerekiyordu; burada da öyle değil mi?
Hermogenes: Elbette.
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. τοῖς μὲν δὴ κατὰ φύσιν γιγνομένοις τὰ αὐτὰ ἀποδοτέον ὀνόματα.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. τί δὲ τοῖς παρὰ φύσιν, οἳ ἂν ἐν τέρατος εἴδει γένωνται; οἷον ὅταν ἐξ ἀνδρὸς ἀγαθοῦ καὶ θεοσεβοῦς ἀσεβὴς γένηται, ἆρʼ οὐχ ὥσπερ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, κἂν ἵππος βοὸς ἔκγονον τέκῃ, οὐ τοῦ τεκόντος δήπου ἔδει τὴν ἐπωνυμίαν ἔχειν, ἀλλὰ τοῦ γένους οὗ εἴη;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
394eSokrates: Demek dindar bir adamdan doğan dinsize de ait olduğu cinsin adı verilmelidir.
Hermogenes: Öyle.
Sokrates: Öyle görünüyor ki ona ne Theophilos [tanrı dostu] ne Mnesitheos [tanrıyı anan] ne de böyle bir ad verilmeli; adlar doğruluğu tutturacaksa, bunların tersini anlatan bir ad verilmelidir.
Hermogenes: Hem de kesinlikle, Sokrates.
Sokrates: Tıpkı Orestes adı gibi, Hermogenes; o da doğru konmuş görünüyor. Bu adı ona ister bir rastlantı koymuş olsun ister bir şair, adla onun tabiatındaki yabaniliği, vahşiliği ve dağlara özgü (oreinos) sertliği göstermiştir.
ΣΩ. καὶ τῷ ἐκ τοῦ εὐσεβοῦς ἄρα γενομένῳ ἀσεβεῖ τὸ τοῦ γένους ὄνομα ἀποδοτέον.
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. οὐ Θεόφιλον, ὡς ἔοικεν, οὐδὲ Μνησίθεον οὐδὲ τῶν τοιούτων οὐδέν· ἀλλʼ ὅτι τἀναντία τούτοις σημαίνει, ἐάνπερ τῆς ὀρθότητος τυγχάνῃ τὰ ὀνόματα.
ΕΡΜ. παντός γε μᾶλλον, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ὥσπερ γε καὶ ὁ Ὀρέστης, ὦ Ἑρμόγενες, κινδυνεύει ὀρθῶς ἔχειν, εἴτε τις τύχη ἔθετο αὐτῷ τὸ ὄνομα εἴτε καὶ ποιητής τις, τὸ θηριῶδες τῆς φύσεως καὶ τὸ ἄγριον αὐτοῦ καὶ τὸ ὀρεινὸν ἐνδεικνύμενος τῷ ὀνόματι.
395aHermogenes: Öyle görünüyor, Sokrates.
Sokrates: Babasının adı da tabiatına uygun görünüyor.
Hermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Çünkü Agamemnon, kararlaştırdığı şeyler uğruna didinip katlanan ve kararlarını aretē sayesinde sonuna kadar götüren biri olsa gerek. Bunun kanıtı da ordunun Troya'da tutulması ve onun bu dayanıklılığıdır. İşte Agamemnon adı, bu adamın sebatı (epimonē) bakımından hayranlık uyandıran (agastos) biri olduğunu gösterir.
ΕΡΜ. φαίνεται οὕτως, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἔοικεν δέ γε καὶ τῷ πατρὶ αὐτοῦ κατὰ φύσιν τὸ ὄνομα εἶναι.
ΕΡΜ. φαίνεται.
ΣΩ. κινδυνεύει γὰρ τοιοῦτός τις εἶναι ὁ Ἀγαμέμνων, οἷος ἃ δόξειεν αὐτῷ διαπονεῖσθαι καὶ καρτερεῖν τέλος ἐπιτιθεὶς τοῖς δόξασι διʼ ἀρετήν. σημεῖον δὲ αὐτοῦ ἡ ἐν Τροίᾳ μονὴ τοῦ πάθους τε καὶ καρτερίας. ὅτι οὖν ἀγαστὸς κατὰ
395bBelki Atreus adı da doğrudur. Çünkü Khrysippos'u öldürmesi de, Thyestes'e yaptığı zalimce şeyler de, hepsi aretē bakımından zararlı ve yıkıcıdır. Adın anlamı biraz sapmış ve örtülmüştür; öyle ki adamın tabiatını herkese göstermez, ama adlardan anlayanlara Atreus adının ne demek istediğini yeterince gösterir. Çünkü ister yılmazlığı (ateires) ister korkusuzluğu (atrestos) ister yıkıcılığı (atēros) bakımından olsun, ad ona her yönden doğru konmuştur.
τὴν ἐπιμονὴν οὗτος ὁ ἀνὴρ ἐνσημαίνει τὸ ὄνομα ὁ Ἀγαμέμνων. ἴσως δὲ καὶ ὁ Ἀτρεὺς ὀρθῶς ἔχει. ὅ τε γὰρ τοῦ Χρυσίππου αὐτῷ φόνος καὶ ἃ πρὸς τὸν Θυέστην ὡς ὠμὰ διεπράττετο, πάντα ταῦτα ζημιώδη καὶ ἀτηρὰ πρὸς ἀρετήν. ἡ οὖν τοῦ ὀνόματος ἐπωνυμία σμικρὸν παρακλίνει καὶ ἐπικεκάλυπται, ὥστε μὴ πᾶσι δηλοῦν τὴν φύσιν τοῦ ἀνδρός· τοῖς δʼ ἐπαΐουσι περὶ ὀνομάτων ἱκανῶς δηλοῖ ὃ βούλεται ὁ Ἀτρεύς. καὶ γὰρ κατὰ τὸ ἀτειρὲς καὶ
395cBana öyle geliyor ki Pelops'a da ad yerinde konmuş; çünkü bu ad, yalnız yakını gören kişiyi anlatır.
Hermogenes: Nasıl yani?
Sokrates: O adam hakkında anlatıldığı gibi: Myrtilos'u öldürürken uzaktaki şeylerden hiçbirini öngöremedi, bütün soyunu ne büyük bir felakete boğduğunu sezemedi; Hippodameia ile her ne pahasına olursa olsun evlenmeye can attığı o sırada yalnız yakını ve o anı görüyordu. Yakın da "pelas" demektir.
κατὰ τὸ ἄτρεστον καὶ κατὰ τὸ ἀτηρὸν πανταχῇ ὀρθῶς αὐτῷ τὸ ὄνομα κεῖται. δοκεῖ δέ μοι καὶ τῷ Πέλοπι τὸ ὄνομα ἐμμέτρως κεῖσθαι· σημαίνει γὰρ τοῦτο τὸ ὄνομα τὸν τὰ ἐγγὺς ὁρῶντα [ἄξιον εἶναι ταύτης τῆς ἐπωνυμίας].
ΕΡΜ. πῶς δή;
ΣΩ. οἷόν που καὶ κατʼ ἐκείνου λέγεται τοῦ ἀνδρὸς ἐν τῷ τοῦ Μυρτίλου φόνῳ οὐδὲν οἵου τε γενέσθαι προνοηθῆναι οὐδὲ προϊδεῖν τῶν πόρρω τῶν εἰς τὸ πᾶν γένος, ὅσης αὐτὸ
395dTantalos'a gelince, onun hakkında anlatılanlar doğruysa, herkes onun adının doğru ve tabiata uygun konduğunu kabul eder.
Hermogenes: Neler anlatılıyor?
Sokrates: Hayattayken başına gelen pek çok korkunç felaket, ki sonunda bütün yurdu da altüst oldu; öldükten sonra da Hades'te başının üstünde taşın sallanıp durması (talanteia). Bu, adıyla ne şaşılacak ölçüde uyuşuyor! Sanki biri ona "en talihsiz" (talantatos) demek isteyip bunu gizleyerek onun yerine Tantalos demiş gibi; söylentinin rastlantısı da ona tam böyle bir ad bulup getirmiş görünüyor.
δυστυχίας ἐνεπίμπλη, τὸ ἐγγὺς μόνον ὁρῶν καὶ τὸ παραχρῆμα—τοῦτο δʼ ἐστὶ πέλας —ἡνίκα προεθυμεῖτο λαβεῖν παντὶ τρόπῳ τὸν τῆς Ἱπποδαμείας γάμον. τῷ δὲ Ταντάλῳ καὶ πᾶς ἂν ἡγήσαιτο τοὔνομα ὀρθῶς καὶ κατὰ φύσιν τεθῆναι εἰ ἀληθῆ τὰ περὶ αὐτὸν λεγόμενα.
ΕΡΜ. τὰ ποῖα ταῦτα;
ΣΩ. ἅ τέ που ἔτι ζῶντι δυστυχήματα ἐγένετο πολλὰ καὶ δεινά, ὧν καὶ τέλος ἡ πατρὶς αὐτοῦ ὅλη ἀνετράπετο, καὶ τελευτήσαντι ἐν Ἅιδου ἡ ὑπὲρ τῆς κεφαλῆς τοῦ λίθου
395eOnun babası olduğu söylenen Zeus'a da ad pek güzel konmuş görünüyor.
ταλαντεία θαυμαστὴ ὡς σύμφωνος τῷ ὀνόματι· καὶ ἀτεχνῶς ἔοικεν, ὥσπερ ἂν εἴ τις βουλόμενος ταλάντατον ὀνομάσαι ἀποκρυπτόμενος ὀνομάσειε καὶ εἴποι ἀντʼ ἐκείνου Τάνταλον, τοιοῦτόν τι καὶ τούτῳ τὸ ὄνομα ἔοικεν ἐκπορίσαι ἡ τύχη τῆς φήμης.
ΣΩ. φαίνεται δὲ καὶ τῷ πατρὶ αὐτοῦ λεγομένῳ τῷ Διὶ
396aAma bunu kavramak kolay değil. Çünkü Zeus'un adı tam bir cümle gibidir: Biz onu ikiye bölüp kimimiz bir parçasını, kimimiz öteki parçasını kullanırız; kimi ona Zēna, kimi Dia der. İki parça bir araya getirilince tanrının tabiatını gösterir; bir adın yapabilmesi gerektiğini söylediğimiz şey de budur. Çünkü bizim için de, öteki bütün varlıklar için de, yaşamanın (zēn) sebebi, her şeyin hükümdarı ve kralı olandan daha fazla olan kimse yoktur. Demek ki bu tanrıya, bütün canlıların hep sayesinde (di' hon) yaşadığı tanrı olarak doğru ad verilmiş oluyor.
παγκάλως τὸ ὄνομα κεῖσθαι· ἔστι δὲ οὐ ῥᾴδιον κατανοῆσαι. ἀτεχνῶς γάρ ἐστιν οἷον λόγος τὸ τοῦ Διὸς ὄνομα, διελόντες δὲ αὐτὸ διχῇ οἱ μὲν τῷ ἑτέρῳ μέρει, οἱ δὲ τῷ ἑτέρῳ χρώμεθα— οἱ μὲν γὰρ Ζῆνα, οἱ δὲ Δία καλοῦσιν—συντιθέμενα δʼ εἰς ἓν δηλοῖ τὴν φύσιν τοῦ θεοῦ, ὃ δὴ προσήκειν φαμὲν ὀνόματι οἵῳ τε εἶναι ἀπεργάζεσθαι. οὐ γὰρ ἔστιν ἡμῖν καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσιν ὅστις ἐστὶν αἴτιος μᾶλλον τοῦ ζῆν ἢ ὁ ἄρχων τε καὶ βασιλεὺς τῶν πάντων. συμβαίνει οὖν ὀρθῶς
396bAd, dediğim gibi, bir olduğu hâlde Dia ve Zēna diye ikiye bölünmüştür. Zeus'un Kronos'un oğlu olduğunu birdenbire duyan biri bunu saygısızca bir söz sanabilir; ama Zeus'un büyük bir düşüncenin çocuğu olması akla yatkındır. Çünkü buradaki "koros" çocuk anlamına gelmez, onun nous'unun arılığını ve katışıksızlığını anlatır. Rivayete göre Kronos da Uranos'un oğludur. Yukarıya bakışın "urania" diye, yani yukarıdakileri gören bakış diye adlandırılması da yerindedir; göksel şeyleri araştıranlar, Hermogenes, arı nous'un buradan geldiğini söylerler. Gökyüzüne (uranos) de ad doğru konmuştur.
ὀνομάζεσθαι οὗτος ὁ θεὸς εἶναι, διʼ ὃν ζῆν ἀεὶ πᾶσι τοῖς ζῶσιν ὑπάρχει· διείληπται δὲ δίχα, ὥσπερ λέγω, ἓν ὂν τὸ ὄνομα, τῷ Διὶ καὶ τῷ Ζηνί. τοῦτον δὲ Κρόνου ὑὸν ὑβριστικὸν μὲν ἄν τις δόξειεν εἶναι ἀκούσαντι ἐξαίφνης, εὔλογον δὲ μεγάλης τινὸς διανοίας ἔκγονον εἶναι τὸν Δία· κόρον γὰρ σημαίνει οὐ παῖδα, ἀλλὰ τὸ καθαρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκήρατον τοῦ νοῦ. ἔστι δὲ οὗτος Οὐρανοῦ ὑός, ὡς λόγος· ἡ δὲ αὖ ἐς τὸ ἄνω ὄψις καλῶς ἔχει τοῦτο τὸ ὄνομα καλεῖσθαι,
396cHesiodos'un soykütüğünü hatırlasaydım, bunların daha yukarıdaki atalarından kimleri saydığını, onlara da adların ne kadar doğru konduğunu anlatıp dururdum; ta ki az önce, nereden geldiğini bilmeden, birdenbire üstüme çöken bu bilgeliğin ne yapacağını, gücü sonunda kesilecek mi kesilmeyecek mi, deneyip görünceye kadar.
οὐρανία, ὁρῶσα τὰ ἄνω, ὅθεν δὴ καί φασιν, ὦ Ἑρμόγενες, τὸν καθαρὸν νοῦν παραγίγνεσθαι οἱ μετεωρολόγοι, καὶ τῷ οὐρανῷ ὀρθῶς τὸ ὄνομα κεῖσθαι· εἰ δʼ ἐμεμνήμην τὴν Ἡσιόδου γενεαλογίαν, τίνας ἔτι τοὺς ἀνωτέρω προγόνους λέγει τούτων, οὐκ ἂν ἐπαυόμην διεξιὼν ὡς ὀρθῶς αὐτοῖς τὰ ὀνόματα κεῖται, ἕως ἀπεπειράθην τῆς σοφίας ταυτησὶ τί ποιήσει, εἰ ἄρα ἀπερεῖ ἢ οὔ, ἣ ἐμοὶ ἐξαίφνης νῦν οὑτωσὶ
396dHermogenes: Gerçekten de, Sokrates, bana tıpkı tanrı esinine kapılıp birden kehanet okumaya başlayanlar gibi görünüyorsun.
Sokrates: Hermogenes, bu bilgeliğin en çok Prospaltalı Euthyphron'dan üstüme geçtiği kanısındayım; sabahtan beri onunla uzun uzun birlikteydim ve onu dinledim. Galiba esinlenmiş hâliyle yalnız kulaklarımı bu tanrısal bilgelikle doldurmakla kalmadı, psykhēmi de ele geçirdi. Bana kalırsa şöyle yapmalıyız: Bugün bu bilgelikten yararlanalım ve adlarla ilgili geri kalan şeyleri inceleyelim; yarın da, siz de uygun görürseniz, onu kovup kendimizi arındıralım. Bunun için bu tür şeyleri arındırmada usta birini, ister rahiplerden ister sofistlerden biri olsun, bulmalıyız.
προσπέπτωκεν ἄρτι οὐκ οἶδʼ ὁπόθεν.
ΕΡΜ. καὶ μὲν δή, ὦ Σώκρατες, ἀτεχνῶς γέ μοι δοκεῖς ὥσπερ οἱ ἐνθουσιῶντες ἐξαίφνης χρησμῳδεῖν.
ΣΩ. καὶ αἰτιῶμαί γε, ὦ Ἑρμόγενες, μάλιστα αὐτὴν ἀπὸ Εὐθύφρονος τοῦ Προσπαλτίου προσπεπτωκέναι μοι· ἕωθεν γὰρ πολλὰ αὐτῷ συνῆ καὶ παρεῖχον τὰ ὦτα. κινδυνεύει οὖν ἐνθουσιῶν οὐ μόνον τὰ ὦτά μου ἐμπλῆσαι τῆς δαιμονίας σοφίας, ἀλλὰ καὶ τῆς ψυχῆς ἐπειλῆφθαι. δοκεῖ οὖν μοι
χρῆναι οὑτωσὶ ἡμᾶς ποιῆσαι· τὸ μὲν τήμερον εἶναι χρήσασθαι αὐτῇ καὶ τὰ λοιπὰ περὶ τῶν ὀνομάτων ἐπισκέψασθαι, αὔριον δέ, ἂν καὶ ὑμῖν συνδοκῇ, ἀποδιοπομπησόμεθά τε αὐτὴν καὶ καθαρούμεθα ἐξευρόντες ὅστις τὰ τοιαῦτα δεινὸς
397aHermogenes: Ben razıyım; adlar hakkında geri kalanları seve seve dinlerim.
Sokrates: Öyleyse böyle yapmalıyız. Madem bir ana hat belirledik, incelemeye nereden başlamamızı istersin? Amacımız, adların kendilerinin bize tanıklık edip etmeyeceğini görmek: Her biri öylesine, gelişigüzel konmamış, bir doğruluk taşıyor mu?
καθαίρειν, εἴτε τῶν ἱερέων τις εἴτε τῶν σοφιστῶν.
ΕΡΜ. ἀλλʼ ἐγὼ μὲν συγχωρῶ· πάνυ γὰρ ἂν ἡδέως τὰ ἐπίλοιπα περὶ τῶν ὀνομάτων ἀκούσαιμι.
ΣΩ. ἀλλὰ χρὴ οὕτω ποιεῖν. πόθεν οὖν βούλει ἀρξώμεθα διασκοποῦντες, ἐπειδήπερ εἰς τύπον τινὰ ἐμβεβήκαμεν, ἵνα εἰδῶμεν εἰ ἄρα ἡμῖν ἐπιμαρτυρήσει αὐτὰ τὰ ὀνόματα μὴ πάνυ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου οὕτως ἕκαστα κεῖσθαι, ἀλλʼ ἔχειν
397bKahramanlara ve insanlara verilen adlar belki bizi yanıltabilir. Çünkü bunların birçoğu, en başta söylediğimiz gibi, atalarının adına göre konmuştur ve kimine hiç uymaz; birçoğunu da bir dilek dileyerek koyarlar: Eutykhides (talihli), Sosias (kurtarıcı), Theophilos (tanrı dostu) ve daha başka birçokları gibi. Bence bu türlerini bir kenara bırakmalıyız. Doğru konmuş adları büyük ihtimalle en çok, her zaman var olan ve tabiatın ortaya koyduğu şeyler arasında buluruz. Çünkü adlar konurken en çok orada özen gösterilmiş olması yakışır.
τινὰ ὀρθότητα; τὰ μὲν οὖν τῶν ἡρώων καὶ ἀνθρώπων λεγόμενα ὀνόματα ἴσως ἂν ἡμᾶς ἐξαπατήσειεν· πολλὰ μὲν γὰρ αὐτῶν κεῖται κατὰ προγόνων ἐπωνυμίας, οὐδὲν προσῆκον ἐνίοις, ὥσπερ κατʼ ἀρχὰς ἐλέγομεν, πολλὰ δὲ ὥσπερ εὐχόμενοι τίθενται, οἷον Εὐτυχίδην καὶ Σωσίαν καὶ Θεόφιλον καὶ ἄλλα πολλά. τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα δοκεῖ μοι χρῆναι ἐᾶν· εἰκὸς δὲ μάλιστα ἡμᾶς εὑρεῖν τὰ ὀρθῶς κείμενα περὶ τὰ ἀεὶ ὄντα καὶ πεφυκότα. ἐσπουδάσθαι γὰρ ἐνταῦθα
397cHatta belki bunların bazılarını insanınkinden daha tanrısal bir güç koymuştur.
Hermogenes: Bence güzel söylüyorsun, Sokrates.
Sokrates: O hâlde tanrılardan başlamamız, tanrıların ne diye tam da bu "tanrı" (theos) adıyla doğru olarak anıldığını incelememiz yerinde olmaz mı?
Hermogenes: Olur elbette.
Sokrates: Şöyle bir şeyden şüpheleniyorum: Bana öyle geliyor ki Yunanistan'ın ilk insanları, bugün barbarların birçoğu gibi, yalnız güneşi, ayı, yeri, yıldızları ve gökyüzünü tanrı sayıyordu.
μάλιστα πρέπει τὴν θέσιν τῶν ὀνομάτων· ἴσως δʼ ἔνια αὐτῶν καὶ ὑπὸ θειοτέρας δυνάμεως ἢ τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐτέθη.
ΕΡΜ. δοκεῖς μοι καλῶς λέγειν, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐ δίκαιον ἀπὸ τῶν θεῶν ἄρχεσθαι, σκοπουμένους πῇ ποτε αὐτὸ τοῦτο τὸ ὄνομα οἱ θεοὶ ὀρθῶς ἐκλήθησαν;
ΕΡΜ. εἰκός γε.
ΣΩ. τοιόνδε τοίνυν ἔγωγε ὑποπτεύω· φαίνονταί μοι οἱ πρῶτοι τῶν ἀνθρώπων τῶν περὶ τὴν Ἑλλάδα τούτους μόνους
397dBunların hepsinin hep yol alıp koştuğunu (thein) gördüklerinden, bu koşma tabiatından ötürü onlara "theoi" (tanrılar) adını verdiler. Sonra ötekilerin hepsini de fark edince onları da bu adla çağırmaya başladılar. Söylediğim doğruya biraz olsun benziyor mu, yoksa hiç mi benzemiyor?
Hermogenes: Hem de çok benziyor.
Sokrates: Peki bundan sonra neyi inceleyelim?
Hermogenes: Belli ki daimonları.
[τοὺς θεοὺς] ἡγεῖσθαι οὕσπερ νῦν πολλοὶ τῶν βαρβάρων, ἥλιον καὶ σελήνην καὶ γῆν καὶ ἄστρα καὶ οὐρανόν· ἅτε οὖν αὐτὰ ὁρῶντες πάντα ἀεὶ ἰόντα δρόμῳ καὶ θέοντα, ἀπὸ ταύτης τῆς φύσεως τῆς τοῦ δαήμονες θεοὺς αὐτοὺς ἐπονομάσαι· ὕστερον δὲ κατανοοῦντες τοὺς ἄλλους πάντας ἤδη τούτῳ τῷ ὀνόματι προσαγορεύειν. ἔοικέ τι ὃ λέγω τῷ ἀληθεῖ ἢ οὐδέν;
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν ἔοικεν.
ΣΩ. τί οὖν ἂν μετὰ τοῦτο σκοποῖμεν;
ΕΡΜ. δῆλον δὴ ὅτι [δαίμονάς τε καὶ ἥρωας καὶ ἀνθρώπους] δαίμονας.
397eSokrates: Gerçekten de, Hermogenes, "daimonlar" adı ne anlatıyor olabilir? Bak bakalım, söyleyeceğim sana bir şey ifade edecek mi.
Hermogenes: Sen söyle yeter.
Sokrates: Hesiodos'un daimonlara kimler dediğini biliyor musun?
Hermogenes: Aklıma gelmiyor.
Sokrates: İnsanlardan ilk ortaya çıkan soyun altın soy olduğunu söylediğini de mi bilmiyorsun?
Hermogenes: Onu biliyorum.
Sokrates: İşte onun hakkında şöyle der: Ama kader bu soyu toprağa örtünce, onlara yeraltının kutsal daimonları denir; *soyludurlar, kötülüğü savarlar, ölümlü insanların bekçileridir.*
ΣΩ. καὶ ὡς ἀληθῶς, ὦ Ἑρμόγενες, τί ἄν ποτε νοοῖ τὸ ὄνομα οἱ δαίμονες; σκέψαι ἄν τί σοι δόξω εἰπεῖν.
ΕΡΜ. λέγε μόνον.
ΣΩ. οἶσθα οὖν τίνας φησὶν Ἡσίοδος εἶναι τοὺς δαίμονας;
ΕΡΜ. οὐκ ἐννοῶ.
ΣΩ. οὐδὲ ὅτι χρυσοῦν γένος τὸ πρῶτόν φησιν γενέσθαι τῶν ἀνθρώπων;
ΕΡΜ. οἶδα τοῦτό γε.
ΣΩ. λέγει τοίνυν περὶ αὐτοῦ—αὐτὰρ ἐπειδὴ τοῦτο γένος κατὰ μοῖρʼ ἐκάλυψεν,
398aHermogenes: Ee, ne olmuş?
Sokrates: Bence altın soy derken altından yapılmış bir soyu değil, iyi ve güzel bir soyu kastediyor. Bunun kanıtı da bizim için demir soy olduğumuzu söylemesidir.
Hermogenes: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Öyleyse sence bugün yaşayanlardan biri iyiyse, onun da o altın soydan olduğunu söylemez mi?
οἱ μὲν δαίμονες ἁγνοὶ ὑποχθόνιοι καλέονται, ἐσθλοί, ἀλεξίκακοι, φύλακες θνητῶν ἀνθρώπων. Hes. WD 122 ff.
ΕΡΜ. τί οὖν δή;
ΣΩ. ὅτι οἶμαι ἐγὼ λέγειν αὐτὸν τὸ χρυσοῦν γένος οὐκ ἐκ χρυσοῦ πεφυκὸς ἀλλʼ ἀγαθόν τε καὶ καλόν. τεκμήριον δέ μοί ἐστιν ὅτι καὶ ἡμᾶς φησιν σιδηροῦν εἶναι γένος.
ΕΡΜ. ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τῶν νῦν οἴει ἂν φάναι αὐτὸν εἴ τις
398bHermogenes: Söylemesi beklenir.
Sokrates: İyiler de akıllılardan (phronimoi) başkası mıdır?
Hermogenes: Akıllılardır.
Sokrates: İşte bana kalırsa daimonlar derken her şeyden çok bunu söylüyor: Akıllı ve bilgili (daēmones) oldukları için onlara daimon adını verdi. Bizim eski dilimizde de ad tam bu biçimde geçer. Demek ki hem o, hem de iyi bir insan ölünce büyük bir paya ve şerefe eriştiğini, phronēsisten aldığı ada uygun olarak daimon olduğunu söyleyen başka birçok şair güzel söylüyor.
ἀγαθός ἐστιν ἐκείνου τοῦ χρυσοῦ γένους εἶναι;
ΕΡΜ. εἰκός γε.
ΣΩ. οἱ δʼ ἀγαθοὶ ἄλλο τι ἢ φρόνιμοι;
ΕΡΜ. φρόνιμοι.
ΣΩ. τοῦτο τοίνυν παντὸς μᾶλλον λέγει, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, τοὺς δαίμονας· ὅτι φρόνιμοι καὶ δαήμονες ἦσαν, δαίμονας αὐτοὺς ὠνόμασεν· καὶ ἔν γε τῇ ἀρχαίᾳ τῇ ἡμετέρᾳ φωνῇ αὐτὸ συμβαίνει τὸ ὄνομα. λέγει οὖν καλῶς καὶ οὗτος καὶ ἄλλοι ποιηταὶ πολλοὶ ὅσοι λέγουσιν ὡς, ἐπειδάν τις ἀγαθὸς ὢν τελευτήσῃ, μεγάλην μοῖραν καὶ τιμὴν ἔχει καὶ γίγνεται
398cBen de bu yüzden iyi olan her insanın, ister yaşasın ister ölmüş olsun, daimona özgü bir varlık olduğunu ve daimon diye anılmasının doğru olduğunu kabul ediyorum.
Hermogenes: Bu konuda, Sokrates, seninle tamamen aynı oyu verdiğimi düşünüyorum. Peki kahraman (hērōs) ne olabilir?
Sokrates: Bunu kavramak hiç de zor değil. Çünkü onların adı pek az değiştirilmiştir ve aşktan (erōs) doğduklarını gösterir.
Hermogenes: Ne demek istiyorsun?
Sokrates: Kahramanların yarı tanrı olduğunu bilmiyor musun?
Hermogenes: Ee?
δαίμων κατὰ τὴν τῆς φρονήσεως ἐπωνυμίαν. ταύτῃ οὖν τίθεμαι καὶ ἐγὼ [τὸν δαήμονα] πάντʼ ἄνδρα ὃς ἂν ἀγαθὸς ᾖ, δαιμόνιον εἶναι καὶ ζῶντα καὶ τελευτήσαντα, καὶ ὀρθῶς δαίμονα καλεῖσθαι.
ΕΡΜ. καὶ ἐγώ μοι δοκῶ, ὦ Σώκρατες, τούτου πάνυ σοι σύμψηφος εἶναι. ὁ δὲ δὴ ἥρως τί ἂν εἴη;
ΣΩ. τοῦτο δὲ οὐ πάνυ χαλεπὸν ἐννοῆσαι. σμικρὸν γὰρ παρῆκται αὐτῶν τὸ ὄνομα, δηλοῦν τὴν ἐκ τοῦ ἔρωτος γένεσιν.
ΕΡΜ. πῶς λέγεις;
ΣΩ. οὐκ οἶσθα ὅτι ἡμίθεοι οἱ ἥρωες;
ΕΡΜ. τί οὖν;
398dSokrates: Hepsi de ya bir tanrının ölümlü bir kadına ya da ölümlü bir erkeğin bir tanrıçaya âşık olmasından doğmuştur elbet. Bunu eski Attika diline göre de incelersen daha iyi anlarsın. Çünkü sana adın, kahramanların doğduğu aşkın (erōs) adından, ad olsun diye biraz değiştirilerek yapıldığını gösterecektir. Ya kahramanları bunun için böyle anar ya da bilge, usta hatip ve diyalektikçi oldukları, soru sormaya (erōtan) yetenekli oldukları için; çünkü "eirein" konuşmak demektir. Demin söylediğimiz gibi, kahramanlar Attika dilinde anıldıklarında birer hatip ve soru soran olarak çıkıyor karşımıza; öyle ki kahramanlar soyu, hatiplerin ve sofistlerin soyu oluyor.
ΣΩ. πάντες δήπου γεγόνασιν ἐρασθέντος ἢ θεοῦ θνητῆς ἢ θνητοῦ θεᾶς. ἐὰν οὖν σκοπῇς καὶ τοῦτο κατὰ τὴν Ἀττικὴν τὴν παλαιὰν φωνήν, μᾶλλον εἴσῃ· δηλώσει γάρ σοι ὅτι παρὰ τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα, ὅθεν γεγόνασιν οἱ ἥρωες, σμικρὸν παρηγμένον ἐστὶν ὀνόματος χάριν. καὶ ἤτοι τοῦτο λέγει τοὺς ἥρωας, ἢ ὅτι σοφοὶ ἦσαν καὶ ῥήτορες [καὶ] δεινοὶ καὶ διαλεκτικοί, ἐρωτᾶν ἱκανοὶ ὄντες· τὸ γὰρ εἴρειν λέγειν ἐστίν. ὅπερ οὖν ἄρτι λέγομεν, ἐν τῇ Ἀττικῇ φωνῇ λεγόμενοι
398eAma zor olan bu değil; zor olan daha çok insanların adı: İnsana neden "anthrōpos" deniyor? Yoksa sen söyleyebilir misin?
Hermogenes: Nereden söyleyebileyim, dostum? Bir şey bulabilecek olsam bile uğraşmam, çünkü senin benden daha iyi bulacağını düşünüyorum.
οἱ ἥρωες ῥήτορές τινες καὶ ἐρωτητικοὶ συμβαίνουσιν, ὥστε ῥητόρων καὶ σοφιστῶν γένος γίγνεται τὸ ἡρωικὸν φῦλον. ἀλλὰ οὐ τοῦτο χαλεπόν ἐστιν ἐννοῆσαι, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τῶν ἀνθρώπων, διὰ τί ποτε ἄνθρωποι καλοῦνται· ⟨ἢ⟩ σὺ ἔχεις εἰπεῖν;
ΕΡΜ. πόθεν, ὠγαθέ, ἔχω; οὐδʼ εἴ τι οἷός τʼ ἂν εἴην εὑρεῖν, οὐ συντείνω διὰ τὸ ἡγεῖσθαι σὲ μᾶλλον εὑρήσειν ἢ ἐμαυτόν.
399aSokrates: Euthyphron'un ilhamına güveniyorsun galiba.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Güvenmekte de haklısın. Çünkü şimdi de ince bir şey düşündüm gibi geliyor bana; dikkat etmezsem daha bugün gereğinden fazla bilge olup çıkacağım. Söylediğime bak. Önce adlar hakkında şunu akılda tutmak gerekir: Ad koyarken, istediğimize göre çoğu zaman harf ekler, harf çıkarır, vurguları da değiştiririz. Mesela "Dii philos" (Zeus'un dostu): Bu söz öbeği bir ad olsun diye ikinci iotayı çıkardık ve ortadaki heceyi tiz vurgu yerine pes vurguyla söyledik.
ΣΩ. τῇ τοῦ Εὐθύφρονος ἐπιπνοίᾳ πιστεύεις, ὡς ἔοικας.
ΕΡΜ. δῆλα δή.
ΣΩ. ὀρθῶς γε σὺ πιστεύων· ὡς καὶ νῦν γέ μοι φαίνομαι κομψῶς ἐννενοηκέναι, καὶ κινδυνεύσω, ἐὰν μὴ εὐλαβῶμαι, ἔτι τήμερον σοφώτερος τοῦ δέοντος γενέσθαι. σκόπει δὴ ὃ λέγω. πρῶτον μὲν γὰρ τὸ τοιόνδε δεῖ ἐννοῆσαι περὶ ὀνομάτων, ὅτι πολλάκις ἐπεμβάλλομεν γράμματα, τὰ δʼ ἐξαιροῦμεν, παρʼ ὃ βουλόμεθα ὀνομάζοντες, καὶ τὰς ὀξύτητας μεταβάλλομεν. οἷον Διὶ φίλος —τοῦτο ἵνα
399bBaşka adlarda ise tersine harf ekler, pes vurgulu heceleri tiz söyleriz.
Hermogenes: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Bana öyle geliyor ki insanın adının başına da bunlardan biri gelmiştir. Bir söz öbeğinden ad olmuş; bir harf, alfa, çıkarılmış ve son hece pesleşmiştir.
Hermogenes: Nasıl yani?
ἀντὶ ῥήματος ὄνομα ἡμῖν γένηται, τό τε ἕτερον αὐτόθεν ἰῶτα ἐξείλομεν καὶ ἀντὶ ὀξείας τῆς μέσης συλλαβῆς βαρεῖαν ἐφθεγξάμεθα. ἄλλων δὲ τοὐναντίον ἐμβάλλομεν γράμματα, τὰ δὲ βαρύτερα ⟨ὀξύτερα⟩ φθεγγόμεθα.
ΕΡΜ. ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. τούτων τοίνυν ἓν καὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων ὄνομα πέπονθεν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ. ἐκ γὰρ ῥήματος ὄνομα γέγονεν, ἑνὸς γράμματος τοῦ ἄλφα ἐξαιρεθέντος καὶ βαρυτέρας τῆς τελευτῆς γενομένης.
ΕΡΜ. πῶς λέγεις;
399cSokrates: Şöyle: "Anthrōpos" adı şunu anlatır: Öteki hayvanlar gördükleri şeylerin hiçbirini incelemez, hesaba katmaz, üzerine eğilip bakmaz (anathrein). İnsan ise bir şeyi gördüğü anda —"opōpe" da budur, "gördü" demektir— gördüğü şeyin üzerine eğilip bakar ve onu hesaba katar. İşte hayvanlar arasında yalnız insanın "anthrōpos" diye anılması bu yüzden doğrudur: Gördüğünün üzerine eğilip bakandır (anathrōn ha opōpe).
Hermogenes: Peki bundan sonra ne geliyor? Öğrenmek istediğim bir şeyi sorabilir miyim?
Sokrates: Elbette.
ΣΩ. ὧδε. σημαίνει τοῦτο τὸ ὄνομα ὁ ἄνθρωπος ὅτι τὰ μὲν ἄλλα θηρία ὧν ὁρᾷ οὐδὲν ἐπισκοπεῖ οὐδὲ ἀναλογίζεται οὐδὲ ἀναθρεῖ, ὁ δὲ ἄνθρωπος ἅμα ἑώρακεν—τοῦτο δʼ ἐστὶ [τὸ] ὄπωπε —καὶ ἀναθρεῖ καὶ λογίζεται τοῦτο ὃ ὄπωπεν. ἐντεῦθεν δὴ μόνον τῶν θηρίων ὀρθῶς ὁ ἄνθρωπος ἄνθρωπος ὠνομάσθη, ἀναθρῶν ἃ ὄπωπε.
ΕΡΜ. τί οὖν τὸ μετὰ τοῦτο; ἔρωμαί σε ὃ ἡδέως ἂν πυθοίμην;
ΣΩ. πάνυ γε.
399dHermogenes: Bana öyle geliyor ki sırada bunların hemen ardından gelen bir şey var. İnsanda psykhē ve beden dediğimiz şeyler var ya.
Sokrates: Elbette.
Hermogenes: Bunları da öncekiler gibi çözümlemeye çalışalım.
Sokrates: Psykhēnin bu adı neden yerinde olarak aldığını, sonra da bedenin adını mı incelememizi istiyorsun?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Hemen o anda aklıma geldiği kadarıyla söyleyeyim: Sanırım psykhēye bu adı verenler şöyle düşünüyordu: Psykhē bedende bulunduğu sürece onun yaşamasının sebebidir; ona soluk alma gücü verir, onu serinletip canlandırır (anapsykhon). Serinleten şey ayrılır ayrılmaz da beden yok olur, ölür.
ΕΡΜ. ὥσπερ τοίνυν μοι δοκεῖ τούτοις ἑξῆς εἶναί τι χρῆμα. ψυχὴν γάρ που καὶ σῶμα καλοῦμεν τοῦ ἀνθρώπου.
ΣΩ. πῶς γὰρ οὔ;
ΕΡΜ. πειρώμεθα δὴ καὶ ταῦτα διελεῖν ὥσπερ τὰ ἔμπροσθεν.
ΣΩ. ψυχὴν λέγεις ἐπισκέψασθαι ὡς εἰκότως τούτου τοῦ ὀνόματος τυγχάνει, ἔπειτʼ αὖ τὸ σῶμα;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ὡς μὲν τοίνυν ἐκ τοῦ παραχρῆμα λέγειν, οἶμαί τι τοιοῦτον νοεῖν τοὺς τὴν ψυχὴν ὀνομάσαντας, ὡς τοῦτο ἄρα, ὅταν παρῇ τῷ σώματι, αἴτιόν ἐστι τοῦ ζῆν αὐτῷ, τὴν τοῦ
399eBana kalırsa ona psykhē adını bu yüzden verdiler. Ama istersen... Yok, dur biraz; Euthyphron'un çevresindekilere bundan daha inandırıcı gelecek bir şey seçer gibiyim.
ἀναπνεῖν δύναμιν παρέχον καὶ ἀναψῦχον, ἅμα δὲ ἐκλείποντος τοῦ ἀναψύχοντος τὸ σῶμα ἀπόλλυταί τε καὶ τελευτᾷ· ὅθεν δή μοι δοκοῦσιν αὐτὸ ψυχὴν καλέσαι. εἰ δὲ βούλει —ἔχε ἠρέμα· δοκῶ γάρ μοί τι καθορᾶν πιθανώτερον τούτου
400aÇünkü bana kalırsa onlar bu açıklamayı küçümser ve kaba bulurlar. Ama şuna bak, belki senin de hoşuna gider.
Hermogenes: Sen söyle yeter.
Sokrates: Bütün bedenin tabiatını, yaşasın ve dolaşabilsin diye, tutan ve taşıyan psykhēden başka ne olabilir sence?
Hermogenes: Başka hiçbir şey.
Sokrates: Peki? Öteki her şeyin tabiatını da düzene sokan ve bir arada tutanın nous ve psykhē olduğunu söyleyen Anaksagoras'a inanmıyor musun?
Hermogenes: İnanıyorum.
τοῖς ἀμφὶ Εὐθύφρονα. τούτου μὲν γάρ, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, καταφρονήσαιεν ἂν καὶ ἡγήσαιντο φορτικὸν εἶναι· τόδε δὲ σκόπει ἐὰν ἄρα καὶ σοὶ ἀρέσῃ.
ΕΡΜ. λέγε μόνον.
ΣΩ. τὴν φύσιν παντὸς τοῦ σώματος, ὥστε καὶ ζῆν καὶ περιιέναι, τί σοι δοκεῖ ἔχειν τε καὶ ὀχεῖν ἄλλο ἢ ψυχή;
ΕΡΜ. οὐδὲν ἄλλο.
ΣΩ. τί δέ; καὶ τὴν τῶν ἄλλων ἁπάντων φύσιν οὐ πιστεύεις Ἀναξαγόρᾳ νοῦν καὶ ψυχὴν εἶναι τὴν διακοσμοῦσαν καὶ ἔχουσαν;
ΕΡΜ. ἔγωγε.
400bSokrates: Öyleyse tabiatı taşıyan ve tutan (physin okhei kai ekhei) bu güce "physekhē" adını vermek güzel olur. Bunu inceltip "psykhē" diye söylemek de mümkündür.
Hermogenes: Elbette; hem bana bu açıklama ötekinden daha ustaca görünüyor.
Sokrates: Öyledir de. Ama adı gerçekten konduğu biçimiyle söylenince gülünç görünüyor.
Hermogenes: Peki bundan sonrakini nasıl açıklayalım?
Sokrates: Bedeni (sōma) mi diyorsun?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Bana kalırsa bu ad pek çok biçimde açıklanabilir; biraz değiştirilirse hem de çok biçimde.
ΣΩ. καλῶς ἄρα ἂν τὸ ὄνομα τοῦτο ἔχοι τῇ δυνάμει ταύτῃ ἣ φύσιν ὀχεῖ καὶ ἔχει φυσέχην ἐπονομάζειν. ἔξεστι δὲ καὶ ψυχὴν κομψευόμενον λέγειν.
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν, καὶ δοκεῖ γέ μοι τοῦτο ἐκείνου τεχνικώτερον εἶναι.
ΣΩ. καὶ γὰρ ἔστιν· γελοῖον μέντοι φαίνεται ὡς ἀληθῶς ὀνομαζόμενον ὡς ἐτέθη.
ΕΡΜ. ἀλλὰ δὴ τὸ μετὰ τοῦτο πῶς φῶμεν ἔχειν;
ΣΩ. τὸ σῶμα λέγεις;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. πολλαχῇ μοι δοκεῖ τοῦτό γε· ἂν μὲν καὶ σμικρόν
400cKimileri bedenin psykhēnin mezarı (sēma) olduğunu söyler, sanki psykhē bu hayatta onun içine gömülüymüş gibi. Psykhē ne anlatacaksa onu bedenle anlattığı (sēmainei) için de bedenin doğru olarak "sēma" diye anıldığını söylerler. Ama bana kalırsa bu adı en çok Orpheus'un çevresindekiler koymuştur. Onlara göre psykhē, hangi suçları yüzünden ceza çekiyorsa onların cezasını çekmektedir ve korunsun (sōzētai) diye kendisine zindana benzeyen bu kuşatmayı edinmiştir. Demek ki psykhē borcunu ödeyinceye kadar beden, tam adının söylediği gibi, onun koruyucusudur (sōma); tek bir harfi bile değiştirmeye gerek yoktur.
τις παρακλίνῃ, καὶ πάνυ. καὶ γὰρ σῆμά τινές φασιν αὐτὸ εἶναι τῆς ψυχῆς, ὡς τεθαμμένης ἐν τῷ νῦν παρόντι· καὶ διότι αὖ τούτῳ σημαίνει ἃ ἂν σημαίνῃ ἡ ψυχή, καὶ ταύτῃ σῆμα ὀρθῶς καλεῖσθαι. δοκοῦσι μέντοι μοι μάλιστα θέσθαι οἱ ἀμφὶ Ὀρφέα τοῦτο τὸ ὄνομα, ὡς δίκην διδούσης τῆς ψυχῆς ὧν δὴ ἕνεκα δίδωσιν, τοῦτον δὲ περίβολον ἔχειν, ἵνα σῴζηται, δεσμωτηρίου εἰκόνα· εἶναι οὖν τῆς ψυχῆς τοῦτο, ὥσπερ αὐτὸ ὀνομάζεται, ἕως ἂν ἐκτείσῃ τὰ ὀφειλόμενα, [τὸ] σῶμα, καὶ οὐδὲν δεῖν παράγειν οὐδʼ ἓν γράμμα.
400dHermogenes: Bunlar bence yeterince söylendi, Sokrates. Peki tanrıların adlarını da, demin Zeus'unkini anlattığın gibi, aynı yoldan inceleyip hangi doğruluğa göre konduklarını görebilir miyiz?
Sokrates: Zeus adına, Hermogenes, aklımız varsa birinci ve en güzel yol şudur: Tanrılar hakkında hiçbir şey bilmediğimizi kabul etmek; ne onların kendileri hakkında ne de kendilerine hangi adları verdikleri hakkında. Çünkü açıktır ki onlar kendilerine doğru adlarla seslenirler.
ΕΡΜ. ταῦτα μέν μοι δοκεῖ ἱκανῶς, ὦ Σώκρατες, εἰρῆσθαι· περὶ δὲ τῶν θεῶν τῶν ὀνομάτων, οἷον καὶ περὶ τοῦ Διὸς νυνδὴ ἔλεγες, ἔχοιμεν ἄν που κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπισκέψασθαι κατὰ τίνα ποτὲ ὀρθότητα αὐτῶν τὰ ὀνόματα κεῖται;
ΣΩ. ναὶ μὰ Δία ἡμεῖς γε, ὦ Ἑρμόγενες, εἴπερ γε νοῦν ἔχοιμεν, ἕνα μὲν τὸν κάλλιστον τρόπον, ὅτι περὶ θεῶν οὐδὲν ἴσμεν, οὔτε περὶ αὐτῶν οὔτε περὶ τῶν ὀνομάτων, ἅττα ποτὲ ἑαυτοὺς καλοῦσιν· δῆλον γὰρ ὅτι ἐκεῖνοί γε τἀληθῆ καλοῦσι.
400eDoğruluğun ikinci yolu da şudur: Dualarda tanrılara, hangi adlarla ve nereden çağrılmaktan hoşlanıyorlarsa o adlarla seslenmek bizim âdetimizdir; biz de onları, başka hiçbir şey bilmediğimizi kabul ederek, öyle çağırırız.
δεύτερος δʼ αὖ τρόπος ὀρθότητος, ὥσπερ ἐν ταῖς εὐχαῖς νόμος ἐστὶν ἡμῖν εὔχεσθαι, οἵτινές τε καὶ ὁπόθεν χαίρουσιν ὀνομαζόμενοι, ταῦτα καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς καλεῖν, ὡς ἄλλο μηδὲν
401aBu bana gerçekten de güzel konmuş bir âdet gibi görünüyor. İstersen, incelemeye girişmeden önce tanrılara şunu bildirmiş olalım: Onların kendileri hakkında hiçbir inceleme yapmayacağız, çünkü buna gücümüzün yeteceğini düşünmüyoruz; yalnız insanların onlara adlarını koyarken neyi kanaat ederek koyduklarını inceleyeceğiz. Bunda tanrıları gücendirecek bir şey yok.
Hermogenes: Bence yerinde konuşuyorsun, Sokrates; öyle yapalım.
εἰδότας· καλῶς γὰρ δὴ ἔμοιγε δοκεῖ νενομίσθαι.
ΣΩ. εἰ οὖν βούλει, σκοπῶμεν ὥσπερ προειπόντες τοῖς θεοῖς ὅτι περὶ αὐτῶν οὐδὲν ἡμεῖς σκεψόμεθα—οὐ γὰρ ἀξιοῦμεν οἷοί τʼ ἂν εἶναι σκοπεῖν—ἀλλὰ περὶ τῶν ἀνθρώπων, ἥν ποτέ τινα δόξαν ἔχοντες ἐτίθεντο αὐτοῖς τὰ ὀνόματα· τοῦτο γὰρ ἀνεμέσητον.
ΕΡΜ. ἀλλά μοι δοκεῖς, ὦ Σώκρατες, μετρίως λέγειν, καὶ οὕτω ποιῶμεν.
401bSokrates: Âdet olduğu üzere Hestia'dan başlasak mı?
Hermogenes: Doğrusu da bu.
Sokrates: Peki Hestia'ya bu adı veren kişinin neyi düşünerek verdiği söylenebilir?
Hermogenes: Zeus adına, bunun da kolay olduğunu sanmıyorum.
Sokrates: Sevgili Hermogenes, adları ilk koyanlar sıradan insanlar değilmiş galiba; göksel şeyler üzerine kafa yoran, ince ince laf eden kimselermiş.
Hermogenes: Neden öyle diyorsun?
Sokrates: Adların konuluşu bana bu tür insanların işi gibi görünüyor. Yabancı adlar incelenirse de her birinin ne anlatmak istediği yine o kadar iyi bulunur.
ΣΩ. ἄλλο τι οὖν ἀφʼ Ἑστίας ἀρχώμεθα κατὰ τὸν νόμον;
ΕΡΜ. δίκαιον γοῦν.
ΣΩ. τί οὖν ἄν τις φαίη διανοούμενον τὸν ὀνομάσαντα Ἑστίαν ὀνομάσαι;
ΕΡΜ. οὐ μὰ τὸν Δία οὐδὲ τοῦτο οἶμαι ῥᾴδιον εἶναι.
ΣΩ. κινδυνεύουσι γοῦν, ὠγαθὲ Ἑρμόγενες, οἱ πρῶτοι τὰ ὀνόματα τιθέμενοι οὐ φαῦλοι εἶναι ἀλλὰ μετεωρολόγοι καὶ ἀδολέσχαι τινές.
ΕΡΜ. τί δή;
ΣΩ. καταφαίνεταί μοι ἡ θέσις τῶν ὀνομάτων τοιούτων
401cMesela bizim "ousia" dediğimiz şeye kimileri "essia", kimileri de "ōsia" der. Önce bu adlardan ilkine göre, şeylerin ousiasının Hestia diye anılması akla yatar. Ayrıca biz de ousiadan pay alan şey için "estin" (vardır) deriz; bu bakımdan da Hestia adı doğru olur. Galiba biz de eskiden ousiaya "essia" diyorduk. Kurbanları da düşünen biri, adları koyanların bunları böyle düşündüğüne hükmedebilir.
τινῶν ἀνθρώπων, καὶ ἐάν τις τὰ ξενικὰ ὀνόματα ἀνασκοπῇ, οὐχ ἧττον ἀνευρίσκεται ὃ ἕκαστον βούλεται. οἷον καὶ ἐν τούτῳ ὃ ἡμεῖς οὐσίαν καλοῦμεν, εἰσὶν οἳ ἐσσίαν καλοῦσιν, οἳ δʼ αὖ ὠσίαν. πρῶτον μὲν οὖν κατὰ τὸ ἕτερον ὄνομα τούτων ἡ τῶν πραγμάτων οὐσία Ἑστία καλεῖσθαι ἔχει λόγον, καὶ ὅτι γε αὖ ἡμεῖς τὸ τῆς οὐσίας μετέχον ἔστιν φαμέν, καὶ κατὰ τοῦτο ὀρθῶς ἂν καλοῖτο Ἑστία· ἐοίκαμεν γὰρ καὶ ἡμεῖς τὸ παλαιὸν ἐσσίαν καλεῖν τὴν οὐσίαν. ἔτι δὲ καὶ κατὰ τὰς θυσίας ἄν τις
401dÇünkü bütün tanrılardan önce ilk kurbanı Hestia'ya sunanların, her şeyin ousiasına "essia" adını verenler olması beklenir. "Ōsia" diyenler ise aşağı yukarı Herakleitos gibi, var olan her şeyin gidip hiçbir şeyin yerinde durmadığını düşünüyor olmalı. Onlara göre her şeyin sebebi ve önderi iten şeydir (to ōthoun); bu yüzden ona "ōsia" denmesi yerindedir. Neyse, bunlar da hiçbir şey bilmeyen birinin ağzından böyle söylenmiş olsun.
ἐννοήσας ἡγήσαιτο οὕτω νοεῖν ταῦτα τοὺς τιθεμένους· τὸ γὰρ πρὸ πάντων θεῶν τῇ Ἑστίᾳ πρώτῃ προθύειν εἰκὸς ἐκείνους οἵτινες τὴν πάντων οὐσίαν ἐσσίαν ἐπωνόμασαν. ὅσοι δʼ αὖ ὠσίαν, σχεδόν τι αὖ οὗτοι καθʼ Ἡράκλειτον ἂν ἡγοῖντο τὰ ὄντα ἰέναι τε πάντα καὶ μένειν οὐδέν· τὸ οὖν αἴτιον καὶ τὸ ἀρχηγὸν αὐτῶν εἶναι τὸ ὠθοῦν, ὅθεν δὴ καλῶς ἔχειν αὐτὸ ὠσίαν ὠνομάσθαι. καὶ ταῦτα
401eHestia'dan sonra Rhea'yı ve Kronos'u incelemek yerinde olur. Gerçi Kronos'un adını zaten ele almıştık. Ama belki de boş konuşuyorum.
Hermogenes: Neden, Sokrates?
Sokrates: Dostum, aklıma bir arı kovanı dolusu bilgelik geldi.
Hermogenes: Neymiş bu?
μὲν δὴ ταύτῃ ὡς παρὰ μηδὲν εἰδότων εἰρήσθω· μετὰ δʼ Ἑστίαν δίκαιον Ῥέαν καὶ Κρόνον ἐπισκέψασθαι. καίτοι τό γε τοῦ Κρόνου ὄνομα ἤδη διήλθομεν. ἴσως μέντοι οὐδὲν λέγω.
ΕΡΜ. τί δή, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. ὠγαθέ, ἐννενόηκά τι σμῆνος σοφίας.
ΕΡΜ. ποῖον δὴ τοῦτο;
402aSokrates: Söylemesi pek gülünç, ama yine de biraz inandırıcılığı var sanırım.
Hermogenes: Nedir o?
Sokrates: Herakleitos'un, düpedüz Kronos ile Rhea zamanından kalma, Homeros'un da söylediği birtakım eski bilgece şeyler söylediğini görür gibiyim.
Hermogenes: Ne demek istiyorsun?
Sokrates: Herakleitos bir yerde her şeyin akıp gittiğini ve hiçbir şeyin kalmadığını söyler; var olanları bir ırmağın akışına benzeterek aynı ırmağa iki kez giremeyeceğini söyler.
Hermogenes: Öyle.
ΣΩ. γελοῖον μὲν πάνυ εἰπεῖν, οἶμαι μέντοι τινὰ πιθανότητα ἔχον.
ΕΡΜ. τίνα ταύτην;
ΣΩ. τὸν Ἡράκλειτόν μοι δοκῶ καθορᾶν παλαίʼ ἄττα σοφὰ λέγοντα, ἀτεχνῶς τὰ ἐπὶ Κρόνου καὶ Ῥέας, ἃ καὶ Ὅμηρος ἔλεγεν.
ΕΡΜ. πῶς τοῦτο λέγεις;
ΣΩ. λέγει που Ἡράκλειτος ὅτι πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, καὶ ποταμοῦ ῥοῇ ἀπεικάζων τὰ ὄντα λέγει ὡς δὶς ἐς τὸν αὐτὸν ποταμὸν οὐκ ἂν ἐμβαίης.
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
402bSokrates: Ee? Öteki tanrıların atalarına Rhea ve Kronos adlarını koyan kişinin Herakleitos'tan farklı düşündüğünü mü sanıyorsun? İkisine birden akıntı adlarını gelişigüzel koyduğunu mu sanıyorsun? Nitekim Homeros da Okeanos'un tanrıların kaynağı, Tethys'in de anaları olduğunu söyler; sanırım Hesiodos da öyle der. Orpheus da bir yerde şöyle der: Güzel akışlı Okeanos evlenen ilk kişi oldu; *kendi kız kardeşini, aynı anadan Tethys'i aldı.*
ΣΩ. τί οὖν; δοκεῖ σοι ἀλλοιότερον Ἡρακλείτου νοεῖν ὁ τιθέμενος τοῖς τῶν ἄλλων θεῶν προγόνοις Ῥέαν τε καὶ Κρόνον; ἆρα οἴει ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου αὐτὸν ἀμφοτέροις ῥευμάτων ὀνόματα θέσθαι; ὥσπερ αὖ Ὅμηρος Ὠκεανόν τε θεῶν γένεσίν φησιν καὶ μητέρα Τηθύν· οἶμαι δὲ καὶ Ἡσίοδος. λέγει δέ που καὶ Ὀρφεὺς ὅτιὨκεανὸς πρῶτος καλλίρροος ἦρξε γάμοιο,
402cBak işte, bunlar hem birbiriyle uyuşuyor hem de hepsi Herakleitos'un görüşlerine varıyor.
Hermogenes: Bir şey söylüyorsun gibi geliyor bana, Sokrates; ama Tethys adının ne anlatmak istediğini anlamıyorum.
Sokrates: Oysa bu ad neredeyse kendisi söylüyor: İçinde bir pınar adı gizlidir. Çünkü sızan (diattōmenon) ve süzülen (ēthoumenon) şey pınarı andırır.
ὅς ῥα κασιγνήτην ὁμομήτορα Τηθὺν ὄπυιεν. Orpheus fr.ταῦτʼ οὖν σκόπει ὅτι καὶ ἀλλήλοις συμφωνεῖ καὶ πρὸς τὰ τοῦ Ἡρακλείτου πάντα τείνει.
ΕΡΜ. φαίνῃ τί μοι λέγειν, ὦ Σώκρατες· τὸ μέντοι τῆς Τηθύος οὐκ ἐννοῶ ὄνομα τί βούλεται.
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν τοῦτό γε ὀλίγου αὐτὸ λέγει ὅτι πηγῆς ὄνομα ἐπικεκρυμμένον ἐστίν. τὸ γὰρ διαττώμενον καὶ
402dTethys adı da bu iki addan birleşmiştir.
Hermogenes: Bu ince bir buluş, Sokrates.
Sokrates: Nasıl olmasın? Peki bundan sonra ne gelir? Zeus'u konuştuk.
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Öyleyse kardeşlerinden söz edelim: Poseidon'dan, Pluton'dan ve Pluton'u çağırdıkları öteki addan.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Bana kalırsa Poseidon'a bu adı ilk koyan kişi, yürürken denizin tabiatı onu durdurup daha ileri gitmesine izin vermediği, ayaklarına adeta bir bağ olduğu için koymuştur.
τὸ ἠθούμενον πηγῆς ἀπείκασμά ἐστιν· ἐκ δὲ τούτων ἀμφοτέρων τῶν ὀνομάτων ἡ Τηθὺς τὸ ὄνομα σύγκειται.
ΕΡΜ. τοῦτο μέν, ὦ Σώκρατες, κομψόν.
ΣΩ. τί δʼ οὐ μέλλει; ἀλλὰ τί τὸ μετὰ τοῦτο; τὸν μὲν Δία εἴπομεν.
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. τοὺς ἀδελφοὺς δὴ αὐτοῦ λέγωμεν, τόν τε Ποσειδῶ καὶ τὸν Πλούτωνα καὶ τὸ ἕτερον ὄνομα ὃ ὀνομάζουσιν αὐτόν.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. τὸ μὲν τοίνυν τοῦ Ποσειδῶνός μοι φαίνεται ὠνομάσθαι
402eBu gücün başındaki tanrıya da ayak bağı (posidesmos) olduğu için Poseidon adını verdi; "e" harfi ise belki kulağa hoş gelsin diye eklenmiştir.
Ama belki de ad bunu söylemiyordur; belki başlangıçta sigma yerine iki lambda söyleniyordu, tanrı çok şey bildiği (polla eidōs) için.
[τοῦ πρώτου ὀνομάσαντος], ὅτι αὐτὸν βαδίζοντα ἐπέσχεν ἡ τῆς θαλάττης φύσις καὶ οὐκέτι εἴασεν προελθεῖν, ἀλλʼ ὥσπερ δεσμὸς τῶν ποδῶν αὐτῷ ἐγένετο. τὸν οὖν ἄρχοντα τῆς δυνάμεως ταύτης θεὸν ὠνόμασεν Ποσειδῶνα, ὡς ποσίδεσμον ὄντα· τὸ δὲ ε ἔγκειται ἴσως εὐπρεπείας ἕνεκα.
ΣΩ. τάχα δὲ οὐκ ἂν τοῦτο λέγοι, ἀλλʼ ἀντὶ τοῦ σῖγμα
403aBelki de sarsmaktan (seiein) ötürü "sarsan" diye anılmıştır; "p" ile "d" de sonradan eklenmiştir. Pluton adına gelince, bu ad ona zenginlik (plutos) verdiği için konmuştur, çünkü zenginlik yerin altından yukarı çıkar. Hades adına gelince, bana kalırsa çoğu insan bu adla görünmeyenin (aides) kastedildiğini sanıyor; adından korktukları için de ona Pluton diyorlar.
δύο λάβδα τὸ πρῶτον ἐλέγετο, ὡς πολλὰ εἰδότος τοῦ θεοῦ. ἴσως δὲ ἀπὸ τοῦ σείειν ὁ σείων ὠνόμασται· πρόσκειται δὲ τὸ πεῖ καὶ τὸ δέλτα. τὸ δὲ Πλούτωνος, τοῦτο μὲν κατὰ τὴν τοῦ πλούτου δόσιν, ὅτι ἐκ τῆς γῆς κάτωθεν ἀνίεται ὁ πλοῦτος, ἐπωνομάσθη· ὁ δὲ Ἅιδης, οἱ πολλοὶ μέν μοι δοκοῦσιν ὑπολαμβάνειν τὸ ἀιδὲς προσειρῆσθαι τῷ ὀνόματι τούτῳ, καὶ φοβούμενοι τὸ ὄνομα Πλούτωνα καλοῦσιν αὐτόν.
403bHermogenes: Peki sana nasıl görünüyor, Sokrates?
Sokrates: Bana kalırsa insanlar bu tanrının gücü konusunda pek çok bakımdan yanılıyor ve ondan, korkulacak biri olmadığı hâlde korkuyorlar. Birimiz bir kez öldü mü hep orada kalacak diye korkuyorlar; psykhēnin bedenden soyunmuş olarak onun yanına gittiğinden de korkuyorlar. Bana ise bunların hepsi, hem tanrının hükümranlığı hem de adı, aynı noktaya çıkıyor gibi geliyor.
Hermogenes: Nasıl yani?
ΕΡΜ. σοὶ δὲ πῶς φαίνεται, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. πολλαχῇ ἔμοιγε δοκοῦσιν ἅνθρωποι διημαρτηκέναι περὶ τούτου τοῦ θεοῦ τῆς δυνάμεως καὶ φοβεῖσθαι αὐτὸν οὐκ ἄξιον ⟨ὄν⟩. ὅτι τε γάρ, ἐπειδὰν ἅπαξ τις ἡμῶν ἀποθάνῃ, ἀεὶ ἐκεῖ ἐστιν, φοβοῦνται, καὶ ὅτι ἡ ψυχὴ γυμνὴ τοῦ σώματος παρʼ ἐκεῖνον ἀπέρχεται, καὶ τοῦτο πεφόβηνται· τὰ δʼ ἐμοὶ δοκεῖ πάντα ἐς ταὐτόν τι συντείνειν, καὶ ἡ ἀρχὴ τοῦ θεοῦ καὶ τὸ ὄνομα.
ΕΡΜ. πῶς δή;
403cSokrates: Bana nasıl göründüğünü söyleyeyim. Söyle bakalım: Bir canlıyı, hangisi olursa olsun, bir yerde, neresi olursa olsun, tutan bağlardan hangisi daha güçlüdür, zorunluluk mu, arzu mu?
Hermogenes: Arzu çok daha güçlüdür, Sokrates.
Sokrates: Peki, oraya gidenleri en güçlü bağla bağlamasaydı, sence Hades'ten kaçan pek çok kişi olmaz mıydı?
Hermogenes: Olurdu elbette.
Sokrates: Demek ki onları en büyük bağla bağlıyorsa, zorunlulukla değil, bir tür arzuyla bağlıyor galiba.
Hermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Arzular da çok değil midir?
Hermogenes: Evet.
ΣΩ. ἐγώ σοι ἐρῶ ἅ γέ μοι φαίνεται. εἰπὲ γάρ μοι, δεσμὸς ζῴῳ ὁτῳοῦν ὥστε μένειν ὁπουοῦν, πότερος ἰσχυρότερός ἐστιν, ἀνάγκη ἢ ἐπιθυμία;
ΕΡΜ. πολὺ διαφέρει, ὦ Σώκρατες, ἡ ἐπιθυμία.
ΣΩ. οἴει οὖν τὸν Ἅιδην οὐκ ἂν πολλοὺς ἐκφεύγειν, εἰ μὴ τῷ ἰσχυροτάτῳ δεσμῷ ἔδει τοὺς ἐκεῖσε ἰόντας;
ΕΡΜ. δῆλα δή.
ΣΩ. ἐπιθυμίᾳ ἄρα τινὶ αὐτούς, ὡς ἔοικε, δεῖ, εἴπερ τῷ μεγίστῳ δεσμῷ δεῖ, καὶ οὐκ ἀνάγκῃ.
ΕΡΜ. φαίνεται.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐπιθυμίαι αὖ πολλαί εἰσιν;
ΕΡΜ. ναί.
403dSokrates: Öyleyse onları en büyük bağla tutacaksa, arzuların en büyüğüyle bağlamalı.
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Peki, birinin, biriyle birlikte olarak onun sayesinde daha iyi bir insan olacağını düşünmesinden daha büyük bir arzu var mıdır?
Hermogenes: Zeus adına, hiç yoktur, Sokrates.
Sokrates: Öyleyse diyelim ki, Hermogenes, oradakilerden hiçbiri bu yüzden buraya dönmek istemiyor, Sirenler bile; onlar da, ötekilerin hepsi de büyülenmiş durumda.
ΣΩ. τῇ μεγίστῃ ἄρα ἐπιθυμίᾳ τῶν ἐπιθυμιῶν δεῖ αὐτούς, εἴπερ μέλλει τῷ μεγίστῳ δεσμῷ κατέχειν.
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ἔστιν οὖν τις μείζων ἐπιθυμία ἢ ὅταν τίς τῳ συνὼν οἴηται διʼ ἐκεῖνον ἔσεσθαι ἀμείνων ἀνήρ;
ΕΡΜ. μὰ Δίʼ οὐδʼ ὁπωστιοῦν, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. διὰ ταῦτα ἄρα φῶμεν, ὦ Ἑρμόγενες, οὐδένα δεῦρο ἐθελῆσαι ἀπελθεῖν τῶν ἐκεῖθεν, οὐδὲ αὐτὰς τὰς Σειρῆνας,
403eGörünüşe göre Hades öyle güzel sözler söylemeyi biliyor. Bu açıklamaya göre bu tanrı hem kusursuz bir sofist, hem de yanındakilerin büyük bir velinimetidir; üstelik yeryüzündekilere bile o kadar çok nimet gönderir. Orada o kadar çok şeyi var ki Pluton adını da buradan almıştır.
Bir de şu var: Bedenleri taşıyan insanlarla bir arada olmak istemiyor, onlarla ancak psykhē bedenden gelen bütün kötülüklerden ve arzulardan arındığında birlikte oluyor. Sence bu, bir filozofun, şunu iyice kavramış birinin işi değil mi: İnsanları ancak böyle, aretē arzusuyla bağlayarak tutabilir; bedenin telaşını ve çılgınlığını taşıdıkları sürece babası Kronos bile, kendisinin bağlandığı anlatılan o bağlarla bağlasa, onları yanında tutamaz.
ἀλλὰ κατακεκηλῆσθαι ἐκείνας τε καὶ τοὺς ἄλλους πάντας· οὕτω καλούς τινας, ὡς ἔοικεν, ἐπίσταται λόγους λέγειν ὁ Ἅιδης, καὶ ἔστιν, ὥς γʼ ἐκ τοῦ λόγου τούτου, ὁ θεὸς [οὗτος] τέλεος σοφιστής τε καὶ μέγας εὐεργέτης τῶν παρʼ αὐτῷ, ὅς γε καὶ τοῖς ἐνθάδε τοσαῦτα ἀγαθὰ ἀνίησιν· οὕτω πολλὰ αὐτῷ τὰ περιόντα ἐκεῖ ἐστιν, καὶ τὸν Πλούτωνα ἀπὸ τούτου ἔσχε τὸ ὄνομα.
ΣΩ. καὶ τὸ αὖ μὴ ἐθέλειν συνεῖναι τοῖς ἀνθρώποις ἔχουσι τὰ σώματα, ἀλλὰ τότε συγγίγνεσθαι,
404aHermogenes: Söylediğinde bir şey var gibi, Sokrates.
ἐπειδὰν ἡ ψυχὴ καθαρὰ ᾖ πάντων τῶν περὶ τὸ σῶμα κακῶν καὶ ἐπιθυμιῶν, οὐ φιλοσόφου δοκεῖ σοι εἶναι καὶ εὖ ἐντεθυμημένου ὅτι οὕτω μὲν ἂν κατέχοι αὐτοὺς δήσας τῇ περὶ ἀρετὴν ἐπιθυμίᾳ, ἔχοντας δὲ τὴν τοῦ σώματος πτοίησιν καὶ μανίαν οὐδʼ ἂν ὁ Κρόνος δύναιτο ὁ πατὴρ συγκατέχειν αὑτῷ ἐν τοῖς δεσμοῖς δήσας τοῖς αὐτοῦ λεγομένοις;
ΕΡΜ. κινδυνεύεις τὶ λέγειν, ὦ Σώκρατες.
404bSokrates: Hades adı da, Hermogenes, görünmeyenden (aides) gelmekten çok uzaktır; kanun koyucu ona bu adı asıl, bütün güzel şeyleri bildiği (eidenai) için vermiştir.
Hermogenes: Peki. Demeter, Hera, Apollon, Athena, Hephaistos, Ares ve öteki tanrılar için ne diyeceğiz?
Sokrates: Demeter, yiyeceği bir ana gibi verdiği (didousa hōs mētēr) için Demeter diye anılmış görünüyor. Hera da sevilesi (eratē) biridir; nitekim Zeus'un ona âşık olup onu eş edindiği anlatılır.
ΣΩ. καὶ τό γε ὄνομα ὁ Ἅιδης, ὦ Ἑρμόγενες, πολλοῦ δεῖ ἀπὸ τοῦ ἀιδοῦς ἐπωνομάσθαι, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἀπὸ τοῦ πάντα τὰ καλὰ εἰδέναι, ἀπὸ τούτου ὑπὸ τοῦ νομοθέτου Ἅιδης ἐκλήθη.
ΕΡΜ. εἶεν· τί δὲ Δήμητρά τε καὶ Ἥραν καὶ Ἀπόλλω καὶ Ἀθηνᾶν καὶ Ἥφαιστον καὶ Ἄρη καὶ τοὺς ἄλλους θεούς, πῶς λέγομεν;
ΣΩ. Δημήτηρ μὲν φαίνεται κατὰ τὴν δόσιν τῆς ἐδωδῆς διδοῦσα ὡς μήτηρ Δημήτηρ κεκλῆσθαι, Ἥρα δὲ ἐρατή
404cBelki de kanun koyucu göksel şeyler üzerine kafa yorarken havaya (aēr) üstü kapalı bir biçimde Hera adını verdi, başı sona koyarak; Hera adını art arda birkaç kez söylersen anlarsın. Pherrephatta'ya gelince, birçokları bu addan da, Apollon adından da korkuyor; görünüşe göre adların doğruluğundan anlamadıkları için. Adı değiştirip Phersephone biçimine bakıyorlar ve gözlerine korkunç görünüyor. Oysa ad tanrıçanın bilge olduğunu bildirir.
τις, ὥσπερ οὖν καὶ λέγεται ὁ Ζεὺς αὐτῆς ἐρασθεὶς ἔχειν. ἴσως δὲ μετεωρολογῶν ὁ νομοθέτης τὸν ἀέρα Ἥραν ὠνόμασεν ἐπικρυπτόμενος, θεὶς τὴν ἀρχὴν ἐπὶ τελευτήν· γνοίης δʼ ἄν, εἰ πολλάκις λέγοις τὸ τῆς Ἥρας ὄνομα. Φερρέφαττα δέ· πολλοὶ μὲν καὶ τοῦτο φοβοῦνται τὸ ὄνομα καὶ τὸν Ἀπόλλω, ὑπὸ ἀπειρίας, ὡς ἔοικεν, ὀνομάτων ὀρθότητος. καὶ γὰρ μεταβάλλοντες σκοποῦνται τὴν Φερσεφόνην, καὶ δεινὸν αὐτοῖς φαίνεται· τὸ δὲ μηνύει
404dÇünkü şeyler sürüklenip giderken (pheromena) onları yakalayan, onlara dokunan ve peşlerinden gidebilen şey bilgelik olsa gerektir. Demek ki tanrıçaya bilgeliği ve sürüklenene dokunması (epaphē) yüzünden "Pherepapha" ya da buna benzer bir ad vermek doğru olurdu; bilge olan Hades'in onunla birlikte olması da onun böyle olmasındandır. Ama şimdi, söyleyiş kolaylığını hakikatten daha çok önemsedikleri için adı eğip bükerek ona Pherrephatta diyorlar. Apollon için de dediğim gibi aynı şey geçerli: Birçokları tanrının adından, korkunç bir şey anlatıyor diye ürküyor. Yoksa fark etmedin mi?
σοφὴν εἶναι τὴν θεόν. ἅτε γὰρ φερομένων τῶν πραγμάτων τὸ ἐφαπτόμενον καὶ ἐπαφῶν καὶ δυνάμενον ἐπακολουθεῖν σοφία ἂν εἴη. Φερέπαφα οὖν διὰ τὴν σοφίαν καὶ τὴν ἐπαφὴν τοῦ φερομένου ἡ θεὸς ἂν ὀρθῶς καλοῖτο, ἢ τοιοῦτόν τι—διʼ ὅπερ καὶ σύνεστιν αὐτῇ ὁ Ἅιδης σοφὸς ὤν, διότι τοιαύτη ἐστίν—νῦν δὲ αὐτῆς ἐκκλίνουσι τὸ ὄνομα εὐστομίαν περὶ πλείονος ποιούμενοι τῆς ἀληθείας, ὥστε Φερρέφατταν αὐτὴν καλεῖν. ταὐτὸν δὲ καὶ περὶ τὸν
404eHermogenes: Elbette fark ettim; doğru söylüyorsun.
Sokrates: Oysa bana kalırsa bu ad, tanrının gücüne en güzel biçimde uyacak şekilde konmuştur.
Hermogenes: Nasıl?
Sokrates: Bana nasıl göründüğünü anlatmaya çalışayım. Tek bir ad olarak tanrının dört gücüne, yani mousikēye, kehanete, hekimliğe ve okçuluğa bundan daha iyi uyan, hepsine birden dokunup bir bakıma hepsini gösteren bir ad olamazdı.
Ἀπόλλω, ὅπερ λέγω, πολλοὶ πεφόβηνται περὶ τὸ ὄνομα τοῦ θεοῦ, ὥς τι δεινὸν μηνύοντος· ἢ οὐκ ᾔσθησαι;
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν, καὶ ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. τὸ δέ γʼ ἐστίν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, κάλλιστα κείμενον πρὸς τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ.
ΕΡΜ. πῶς δή;
ΣΩ. ἐγὼ πειράσομαι φράσαι ὅ γέ μοι φαίνεται· οὐ γὰρ
405aHermogenes: Haydi söyle; çünkü bu addan garip bir şeymiş gibi söz ediyorsun.
Sokrates: Garip değil, tam tersine pek ahenkli; tanrı mousikē ehli olduğuna göre öyle olması da beklenir. Önce, hem hekimlikte hem kehanette yapılan arınma (katharsis) ve arındırmalar, hekimlerin ilaçlarla, kâhinlerin de kükürtle yaptıkları tütsülemeler, bu tür işlerdeki yıkanmalar ve su serpmeler, bunların hepsinin bir tek işi olabilir: İnsanı hem beden hem psykhē bakımından arı kılmak. Öyle değil mi?
ἔστιν ὅτι ἂν μᾶλλον ὄνομα ἥρμοσεν ἓν ὂν τέτταρσι δυνάμεσι ταῖς τοῦ θεοῦ, ὥστε πασῶν ἐφάπτεσθαι καὶ δηλοῦν τρόπον τινὰ μουσικήν τε καὶ μαντικὴν καὶ ἰατρικὴν καὶ τοξικήν.
ΕΡΜ. λέγε δή· ἄτοπον γάρ τί μοι λέγεις τὸ ὄνομα εἶναι.
ΣΩ. εὐάρμοστον μὲν οὖν, ἅτε μουσικοῦ ὄντος τοῦ θεοῦ. πρῶτον μὲν γὰρ ἡ κάθαρσις καὶ οἱ καθαρμοὶ καὶ κατὰ τὴν ἰατρικὴν καὶ κατὰ τὴν μαντικὴν καὶ αἱ τοῖς ἰατρικοῖς
405bHermogenes: Elbette.
Sokrates: Peki arındıran, bu tür kötülüklerden yıkayıp (apolouōn) kurtaran (apolyōn) tanrı bu değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: O hâlde bu tür şeylerin hekimi olarak yaptığı kurtarmalara ve yıkamalara bakarak ona "Apolouōn" demek doğru olur.
φαρμάκοις καὶ αἱ τοῖς μαντικοῖς περιθειώσεις τε καὶ τὰ λουτρὰ τὰ ἐν τοῖς τοιούτοις καὶ αἱ περιρράνσεις, πάντα ἕν τι ταῦτα δύναιτʼ ἄν, καθαρὸν παρέχειν τὸν ἄνθρωπον καὶ κατὰ τὸ σῶμα καὶ κατὰ τὴν ψυχήν· ἢ οὔ;
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκοῦν ὁ καθαίρων θεὸς καὶ ὁ ἀπολούων τε καὶ ἀπολύων τῶν τοιούτων κακῶν οὗτος ἂν εἴη;
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. κατὰ μὲν τοίνυν τὰς ἀπολύσεις τε καὶ ἀπολούσεις,
405cKehanete, doğruya ve yalına göre —çünkü bu ikisi aynı şeydir— ona Tesalyalıların dediği gibi seslenmek en doğrusu olur; bütün Tesalyalılar bu tanrıya "Haplun" (yalın olan) der. Okçulukta atışlarına (bolai) her zaman hâkim olduğu için de "Aeiballōn"dur (hep atan). Mousikēye gelince şunu bilmek gerekir: Alfa çoğu yerde "birlikte" anlamına gelir. Burada da gökyüzünde ve kutup (polos) dedikleri şeylerin çevresindeki birlikte dönüşü (homou polēsis), şarkıda da ses uyumu denen harmoniayı anlatır. Çünkü mousikē ve astronomi konusunda ince düşünenlerin dediğine göre bütün bunlar belli bir harmonia içinde hep birlikte döner.
ὡς ἰατρὸς ὢν τῶν τοιούτων, Ἀπολούων ἂν ὀρθῶς καλοῖτο· κατὰ δὲ τὴν μαντικὴν καὶ τὸ ἀληθές τε καὶ τὸ ἁπλοῦν— ταὐτὸν γάρ ἐστιν—ὥσπερ οὖν οἱ Θετταλοὶ καλοῦσιν αὐτόν, ὀρθότατʼ ἂν καλοῖτο· Ἄπλουν γάρ φασι πάντες Θετταλοὶ τοῦτον τὸν θεόν. διὰ δὲ τὸ ἀεὶ βολῶν ἐγκρατὴς εἶναι τοξικῇ Ἀειβάλλων ἐστίν. κατὰ δὲ τὴν μουσικὴν δεῖ ὑπολαβεῖν [ὥσπερ τὸν ἀκόλουθόν τε καὶ τὴν ἄκοιτιν] ὅτι τὸ ἄλφα σημαίνει πολλαχοῦ τὸ ὁμοῦ, καὶ ἐνταῦθα τὴν ὁμοῦ πόλησιν καὶ περὶ τὸν οὐρανόν, οὓς δὴ πόλους καλοῦσιν, καὶ [τὴν] περὶ
405dBu tanrı da harmoniaya nezaret eder ve bunların hepsini, tanrılar arasında da insanlar arasında da, birlikte döndürür (homopolōn). Nasıl ki "homokeleuthos" (yol arkadaşı) ve "homokoitis" (yatak arkadaşı) yerine "homo-" yerine "a-" koyarak "akolouthos" ve "akoitis" dedikse, homopolōn olan tanrıya da bir lambda daha ekleyerek Apollon dedik; çünkü öteki türlü o uğursuz adla, yok edicinin adıyla (apolōn) aynı olacaktı.
τὴν ἐν τῇ ᾠδῇ ἁρμονίαν, ἣ δὴ συμφωνία καλεῖται, ὅτι ταῦτα πάντα, ὥς φασιν οἱ κομψοὶ περὶ μουσικὴν καὶ ἀστρονομίαν, ἁρμονίᾳ τινὶ πολεῖ ἅμα πάντα· ἐπιστατεῖ δὲ οὗτος ὁ θεὸς τῇ ἁρμονίᾳ ὁμοπολῶν αὐτὰ πάντα καὶ κατὰ θεοὺς καὶ κατʼ ἀνθρώπους· ὥσπερ οὖν τὸν ὁμοκέλευθον καὶ ὁμόκοιτιν ἀκόλουθον καὶ ἄκοιτιν ἐκαλέσαμεν, μεταβαλόντες ἀντὶ τοῦ ὁμο— ἀ—, οὕτω καὶ Ἀπόλλωνα ἐκαλέσαμεν
405eBugün de bazıları adın gücünü doğru incelemedikleri için bundan şüphelenip addan, bir yıkım anlatıyor diye korkuyor. Oysa ad, demin söylendiği gibi, tanrının bütün güçlerine dokunacak biçimde konmuştur: yalın olan, hep atan, yıkayıp arındıran, birlikte döndüren.
ὃς ἦν ὁμοπολῶν, ἕτερον λάβδα ἐμβαλόντες, ὅτι ὁμώνυμον ἐγίγνετο τῷ χαλεπῷ ὀνόματι.
ΣΩ. ὅπερ καὶ νῦν ὑποπτεύοντές τινες διὰ τὸ μὴ ὀρθῶς σκοπεῖσθαι τὴν δύναμιν τοῦ ὀνόματος φοβοῦνται αὐτὸ ὡς σημαῖνον φθοράν τινα· τὸ
406aAdı koyan, Mousalara ve genel olarak mousikēye bu adı, görünüşe göre, arayıp araştırmaktan (mōsthai), yani incelemeden ve felsefeden almıştır. Lētō adı ise tanrıçanın yumuşak huyundan gelir: Kendisinden ne istenirse yapmaya gönüllüdür (ethelēmōn). Belki de yabancıların söyleyişine göre konmuştur; çünkü birçokları ona Lēthō der. Öyleyse ona böyle seslenenler, huyunun sert değil, uysal ve yumuşak (leion) olmasına bakarak Lēthō demiş olsa gerek.
δὲ [πολύ], ὥσπερ ἄρτι ἐλέγετο, πασῶν ἐφαπτόμενον κεῖται τῶν τοῦ θεοῦ δυνάμεων, ἁπλοῦ, ἀεὶ βάλλοντος, ἀπολούοντος, ὁμοπολοῦντος. τὰς δὲ Μούσας τε καὶ ὅλως τὴν μουσικὴν ἀπὸ τοῦ μῶσθαι, ὡς ἔοικεν, καὶ τῆς ζητήσεώς τε καὶ φιλοσοφίας τὸ ὄνομα τοῦτο ἐπωνόμασεν. Λητὼ δὲ ἀπὸ τῆς πρᾳότητος τῆς θεοῦ, κατὰ τὸ ἐθελήμονα εἶναι ὧν ἄν τις δέηται. ἴσως δὲ ὡς οἱ ξένοι καλοῦσιν— πολλοὶ γὰρ Ληθὼ καλοῦσιν—ἔοικεν οὖν πρὸς τὸ μὴ τραχὺ τοῦ ἤθους ἀλλʼ ἥμερόν τε καὶ λεῖον Ληθὼ
406bArtemis adı ise, tanrıça bekâreti arzuladığı için, onun bozulmamışlığını (artemes) ve edebini gösteriyor gibi. Belki de adı koyan, tanrıçaya "aretēyi bilen" (aretēs histōr) demek istemiştir; belki de erkeğin kadını ekip sürmesinden (arotos) nefret ettiği için böyle adlandırmıştır. Adı koyan, tanrıçaya bu adı ya bunlardan biri yüzünden ya da hepsi yüzünden vermiştir.
Hermogenes: Ya Dionysos ile Aphrodite?
Sokrates: Büyük şeyler soruyorsun, Hipponikos'un oğlu. Ama bu tanrıların adlarının hem ciddi hem de şaka yollu bir açıklaması var.
κεκλῆσθαι ὑπὸ τῶν τοῦτο καλούντων. Ἄρτεμις δὲ ⟨διὰ⟩ τὸ ἀρτεμὲς φαίνεται καὶ τὸ κόσμιον, διὰ τὴν τῆς παρθενίας ἐπιθυμίαν· ἴσως δὲ ἀρετῆς ἵστορα τὴν θεὸν ἐκάλεσεν ὁ καλέσας, τάχα δʼ ἂν καὶ ὡς τὸν ἄροτον μισησάσης τὸν ἀνδρὸς ἐν γυναικί· ἢ διὰ τούτων τι ἢ διὰ πάντα ταῦτα τὸ ὄνομα τοῦτο ὁ τιθέμενος ἔθετο τῇ θεῷ.
ΕΡΜ. τί δὲ ὁ Διόνυσός τε καὶ ἡ ἀφροδίτη;
ΣΩ. μεγάλα, ὦ παῖ Ἱππονίκου, ἐρωτᾷς. ἀλλὰ ἔστι γὰρ καὶ σπουδαίως εἰρημένος ὁ τρόπος τῶν ὀνομάτων τούτοις
406cCiddi olanını başkalarına sor; şaka yollu olanını anlatmama ise hiçbir engel yok, çünkü tanrılar da şakayı sever. Dionysos, şarabı veren (ho didous ton oinon) olduğu için şakayla Didoinysos diye anılıyor olabilir. Şaraba (oinos) gelince, içenlerin çoğuna nousları olmadığı hâlde nousları olduğunu sandırdığı (oiesthai noun ekhein) için ona en haklı olarak "oionous" denebilirdi. Aphrodite konusunda ise Hesiodos'a karşı çıkmaya değmez; köpükten (aphros) doğduğu için Aphrodite denildiğini kabul etmek gerek.
τοῖς θεοῖς καὶ παιδικῶς. τὸν μὲν οὖν σπουδαῖον ἄλλους τινὰς ἐρώτα, τὸν δὲ παιδικὸν οὐδὲν κωλύει διελθεῖν· φιλοπαίσμονες γὰρ καὶ οἱ θεοί. ὅ τε γὰρ Διόνυσος εἴη ἂν ὁ διδοὺς τὸν οἶνον Διδοίνυσος ἐν παιδιᾷ καλούμενος, οἶνος δʼ, ὅτι οἴεσθαι νοῦν ἔχειν ποιεῖ τῶν πινόντων τοὺς πολλοὺς οὐκ ἔχοντας, οἰόνους δικαιότατʼ ἂν καλούμενος. περὶ δὲ ἀφροδίτης οὐκ ἄξιον Ἡσιόδῳ ἀντιλέγειν, ἀλλὰ
406dHermogenes: Ama Atinalı olduğuna göre, Sokrates, Athena'yı unutmazsın herhalde; Hephaistos'la Ares'i de.
Sokrates: Unutmam elbette, olacak şey değil.
Hermogenes: Değil tabii.
Sokrates: Onun adlarından birinin neden konduğunu söylemek zor değil.
Hermogenes: Hangisinin?
Sokrates: Ona Pallas da deriz ya.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Bu adın silahlarla yapılan danstan geldiğini düşünürsek, bana kalırsa doğru düşünmüş oluruz.
συγχωρεῖν ὅτι διὰ τὴν ⟨ἐκ⟩ τοῦ ἀφροῦ γένεσιν ἀφροδίτη ἐκλήθη.
ΕΡΜ. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ Ἀθηνᾶς Ἀθηναῖός γʼ ὤν, ὦ Σώκρατες, ἐπιλήσῃ, οὐδʼ Ἡφαίστου τε καὶ Ἄρεως.
ΣΩ. οὐδὲ εἰκός γε.
ΕΡΜ. οὐ γάρ.
ΣΩ. οὐκοῦν τὸ μὲν ἕτερον ὄνομα αὐτῆς οὐ χαλεπὸν εἰπεῖν διʼ ὃ κεῖται.
ΕΡΜ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. Παλλάδα που αὐτὴν καλοῦμεν.
ΕΡΜ. πῶς γὰρ οὔ;
ΣΩ. τοῦτο μὲν τοίνυν ἀπὸ τῆς ἐν τοῖς ὅπλοις ὀρχήσεως
406eÇünkü insanın kendini ya da başka bir şeyi, ister yerden ister elleriyle havaya kaldırmasına "pallein" ve "pallesthai" (sallamak, sallanmak), "orkhein" ve "orkheisthai" (oynatmak, oynamak) deriz.
ἡγούμενοι τεθῆναι ὀρθῶς ἄν, ὡς ἐγᾦμαι, ἡγοίμεθα· τὸ γάρ που ἢ αὑτὸν ἤ τι ἄλλο μετεωρίζειν ἢ ἀπὸ τῆς γῆς ἢ ἐν ταῖς
407aHermogenes: Kesinlikle.
Sokrates: Demek Pallas adı böyle açıklanır.
Hermogenes: Doğru da açıklanır. Peki öteki adı nasıl açıklıyorsun?
Sokrates: Athena adını mı?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: O daha ağır bir iş, dostum. Görünüşe göre eskiler de Athena hakkında, bugün Homeros'u yorumlamakta usta olanlar gibi düşünüyorlardı.
χερσὶν πάλλειν τε καὶ πάλλεσθαι καὶ ὀρχεῖν καὶ ὀρχεῖσθαι καλοῦμεν.
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. Παλλάδα μὲν τοίνυν ταύτῃ.
ΕΡΜ. καὶ ὀρθῶς γε. ἀλλὰ δὴ τὸ ἕτερον πῶς λέγεις;
ΣΩ. τὸ τῆς Ἀθηνᾶς;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. τοῦτο ἐμβριθέστερον, ὦ φίλε. ἐοίκασι δὴ καὶ οἱ παλαιοὶ τὴν Ἀθηνᾶν νομίζειν ὥσπερ οἱ νῦν περὶ Ὅμηρον
407bÇünkü bunların çoğu şairi yorumlarken onun Athena'yı nousun ve düşüncenin (dianoia) ta kendisi olarak yarattığını söyler. Adları koyan da onun hakkında buna benzer bir şey düşünmüş görünüyor; hatta daha da yüce bir dille onu "tanrının düşünmesi" (theou noēsis) diye anarak, sanki onun "ha theonoa" olduğunu söyler: Ēta yerine yabancılar gibi alfa kullanmış, iota ile sigmayı da atmıştır. Belki de böyle değil de onu tanrısal şeyleri herkesten üstün biçimde düşündüğü (ta theia noousa) için Theonoē diye adlandırmıştır. Tanrıça huydaki (ēthos) düşünme olduğu için ona Ēthonoē demek istemiş olması da pekâlâ mümkün; sonra ya kendisi ya da sonradan gelenler adı, sandıklarına göre daha güzele doğru değiştirerek ona Athēnaa demişler.
δεινοί. καὶ γὰρ τούτων οἱ πολλοὶ ἐξηγούμενοι τὸν ποιητήν φασι τὴν Ἀθηνᾶν αὐτὸν νοῦν τε καὶ διάνοιαν πεποιηκέναι, καὶ ὁ τὰ ὀνόματα ποιῶν ἔοικε τοιοῦτόν τι περὶ αὐτῆς διανοεῖσθαι, ἔτι δὲ μειζόνως λέγων θεοῦ νόησιν ὡσπερεὶ λέγει ὅτι ἁ θεονόα ἐστὶν αὕτη, τῷ ἄλφα ξενικῶς ἀντὶ τοῦ ἦτα χρησάμενος καὶ τὸ ἰῶτα καὶ τὸ σῖγμα ἀφελών. ἴσως δὲ οὐδὲ ταύτῃ, ἀλλʼ ὡς τὰ θεῖα νοούσης αὐτῆς διαφερόντως τῶν ἄλλων Θεονόην ἐκάλεσεν. οὐδὲν δὲ ἀπέχει καὶ τὴν ἐν τῷ ἤθει νόησιν ὡς οὖσαν τὴν θεὸν ταύτην Ἠθονόην μὲν
407cHermogenes: Ya Hephaistos'u nasıl açıklıyorsun?
Sokrates: Soylu "ışığı bilen"i (phaeos histōr) mi soruyorsun?
Hermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Onun Phaistos olduğu, ēta harfini de başına çektiği herkesçe açık değil mi?
Hermogenes: Öyle gibi; tabii senin aklına bir başka görüş daha gelmiyorsa.
Sokrates: Gelmesin diye Ares'i sor.
Hermogenes: Soruyorum.
βούλεσθαι προσειπεῖν· παραγαγὼν δὲ ἢ αὐτὸς ἤ τινες ὕστερον ἐπὶ τὸ κάλλιον ὡς ᾤοντο, Ἀθηνάαν ἐκάλεσαν.
ΕΡΜ. τί δὲ δὴ τὸν Ἥφαιστον, πῇ λέγεις;
ΣΩ. ἦ τὸν γενναῖον τὸν φάεος ἵστορα ἐρωτᾷς;
ΕΡΜ. ἔοικα.
ΣΩ. οὐκοῦν οὗτος μὲν παντὶ δῆλος Φαῖστος ὤν, τὸ ἦτα προσελκυσάμενος;
ΕΡΜ. κινδυνεύει, ἐὰν μή πῄ σοι, ὡς ἔοικεν, ἔτι ἄλλῃ δόξῃ.
ΣΩ. ἀλλʼ ἵνα μὴ δόξῃ, τὸν Ἄρη ἐρώτα.
ΕΡΜ. ἐρωτῶ.
407dSokrates: İstersen, erkek olana (arren) ve yiğit olana (andreion) bakarak Ares denmiş olabilir. Ya da sert ve dönmez olana, yani "arraton" denen şeye bakarak; bu açıdan da her bakımdan savaşçı bir tanrıya Ares denmesi yakışır.
Hermogenes: Kesinlikle.
Sokrates: Şimdi, tanrılar aşkına, tanrılardan uzaklaşalım; çünkü onlar hakkında konuşmaktan korkuyorum. Başka neyi istersen önüme koy, "göresin diye Euthyphron'un atları nasılmış".
ΣΩ. οὐκοῦν, εἰ μὲν βούλει, κατὰ τὸ ἄρρεν τε καὶ κατὰ τὸ ἀνδρεῖον Ἄρης ἂν εἴη· εἰ δʼ αὖ κατὰ τὸ σκληρόν τε καὶ ἀμετάστροφον, ὃ δὴ ἄρρατον καλεῖται, καὶ ταύτῃ ἂν πανταχῇ πολεμικῷ θεῷ πρέποι Ἄρη καλεῖσθαι.
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. ἐκ μὲν οὖν τῶν θεῶν πρὸς θεῶν ἀπαλλαγῶμεν, ὡς ἐγὼ δέδοικα περὶ αὐτῶν διαλέγεσθαι· περὶ δὲ ἄλλων ⟨ὧν⟩ τινων βούλει προβαλλέ μοι, ὄφρα ἴδηαι οἷοι Εὐθύφρονος ἵπποι.
407eHermogenes: Öyle yapacağım; yalnız sana bir de Hermes'i sormak istiyorum, çünkü Kratylos benim Hermogenes olmadığımı söylüyor. Hermes adının ne anlama geldiğini incelemeye çalışalım da onun söylediğinde bir şey var mı, görelim.
Sokrates: Peki, bu Hermes adı logosla ilgili bir şey gibi görünüyor. Tercüman (hermēneus) olmak, haberci olmak, sözle çalıp çırpmak ve aldatmak, çarşıda pazarlık etmek: Bütün bu işler logosun gücüyle ilgilidir.
ΕΡΜ. ἀλλὰ ποιήσω ταῦτα, ἔτι γε ἓν ἐρόμενός σε περὶ Ἑρμοῦ, ἐπειδή με καὶ οὔ φησιν Κρατύλος Ἑρμογένη εἶναι. πειρώμεθα οὖν τὸν Ἑρμῆν σκέψασθαι τί καὶ νοεῖ τὸ ὄνομα, ἵνα καὶ εἰδῶμεν εἰ τὶ ὅδε λέγει.
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν τοῦτό γε ἔοικε περὶ λόγον τι εἶναι ὁ Ἑρμῆς, καὶ τὸ ἑρμηνέα εἶναι καὶ τὸ ἄγγελον καὶ τὸ
408aDaha önce de söylediğimiz gibi, "eirein" sözü kullanmaktır; öteki, Homeros'un pek çok yerde dediği "emēsato" ise "tasarladı" demektir. İşte bu ikisinden yola çıkarak kanun koyucu, konuşmayı ve logosu tasarlayan bu tanrı hakkında —"legein" de zaten "eirein" demektir— bize adeta şunu buyurur: "Ey insanlar, konuşmayı tasarlayana (to eirein emēsato) sizin Eiremēs demeniz yerinde olur."
κλοπικόν τε καὶ τὸ ἀπατηλὸν ἐν λόγοις καὶ τὸ ἀγοραστικόν, περὶ λόγου δύναμίν ἐστιν πᾶσα αὕτη ἡ πραγματεία· ὅπερ οὖν καὶ ἐν τοῖς πρόσθεν ἐλέγομεν, τὸ εἴρειν λόγου χρεία ἐστί, τὸ δέ, οἷον καὶ Ὅμηρος πολλαχοῦ λέγει, ἐμήσατό φησιν, τοῦτο δὲ μηχανήσασθαί ἐστιν. ἐξ ἀμφοτέρων οὖν τούτων τὸν τὸ λέγειν τε καὶ τὸν λόγον μησάμενον—τὸ δὲ λέγειν δή ἐστιν εἴρειν—τοῦτον τὸν θεὸν ὡσπερεὶ ἐπιτάττει
408bAma biz şimdi, adı güzelleştirdiğimizi sanarak ona Hermes diyoruz. [İris de, haberci olduğu için, "eirein"den ad almış görünüyor.]
Hermogenes: Zeus adına, Kratylos benim Hermogenes olmadığımı söylerken haklıymış demek; çünkü söz tasarlamada pek becerikli (eumēkhanos) değilimdir.
Sokrates: Pan'ın Hermes'in iki tabiatlı oğlu olması da akla yatkın, dostum.
ἡμῖν ὁ νομοθέτης· ὦ ἄνθρωποι, ὃς τὸ εἴρειν ἐμήσατο, δικαίως ἂν καλοῖτο ὑπὸ ὑμῶν εἰρέμης· νῦν δὲ ἡμεῖς, ὡς οἰόμεθα, καλλωπίζοντες τὸ ὄνομα Ἑρμῆν καλοῦμεν. [καὶ ἥ γε Ἶρις ἀπὸ τοῦ εἴρειν ἔοικεν κεκλημένη, ὅτι ἄγγελος ἦν.]
ΕΡΜ. νὴ τὸν Δία, εὖ ἄρα μοι δοκεῖ Κρατύλος λέγειν τὸ ἐμὲ μὴ εἶναι Ἑρμογένη· οὔκουν εὐμήχανός γέ εἰμι λόγου.
ΣΩ. καὶ τό γε τὸν Πᾶνα τοῦ Ἑρμοῦ εἶναι ὑὸν διφυῆ ἔχει τὸ εἰκός, ὦ ἑταῖρε.
408cHermogenes: Nasıl yani?
Sokrates: Biliyorsun, logos her şeyi (to pan) anlatır, onu hep dolaştırır, döndürür; ayrıca iki türlüdür: doğru ve yanlış.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Onun doğru yanı pürüzsüzdür, tanrısaldır ve yukarıda, tanrıların arasında oturur. Yanlış yanı ise aşağıda, insanların çoğunun arasındadır; pürüzlüdür ve "tragikon"dur, yani hem teke gibi kaba hem de tragedyaya özgüdür. Çünkü mythosların ve yalanların çoğu burada, tragedyalara konu olan (tragikos) hayatın içindedir.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Öyleyse her şeyi (pan) bildiren ve hep dolaştıran (aei polōn) Pan'ın keçi çobanı (aipolos) olması doğrudur: Hermes'in iki tabiatlı oğludur, belinden yukarısı pürüzsüz, aşağısı pürüzlü ve teke biçimlidir (tragoeidēs).
ΕΡΜ. πῶς δή;
ΣΩ. οἶσθα ὅτι ὁ λόγος τὸ πᾶν σημαίνει καὶ κυκλεῖ καὶ πολεῖ ἀεί, καὶ ἔστι διπλοῦς, ἀληθής τε καὶ ψευδής.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. οὐκοῦν τὸ μὲν ἀληθὲς αὐτοῦ λεῖον καὶ θεῖον καὶ ἄνω οἰκοῦν ἐν τοῖς θεοῖς, τὸ δὲ ψεῦδος κάτω ἐν τοῖς πολλοῖς τῶν ἀνθρώπων καὶ τραχὺ καὶ τραγικόν· ἐνταῦθα γὰρ πλεῖστοι οἱ μῦθοί τε καὶ τὰ ψεύδη ἐστίν, περὶ τὸν τραγικὸν βίον.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ὀρθῶς ἄρʼ ⟨ἂν⟩ ὁ πᾶν μηνύων καὶ ἀεὶ πολῶν
408dMadem Hermes'in oğludur, Pan ya logostur ya da logosun kardeşi; kardeşin kardeşe benzemesinde de şaşılacak bir şey yok. Ama dediğim gibi, sevgili dostum, tanrılardan uzaklaşalım.
Hermogenes: Bu türden tanrılardan uzaklaşalım, Sokrates, istersen. Ama şunları ele almana ne engel var: güneş, ay, yıldızlar, toprak, esir, hava, ateş, su, mevsimler ve yıl?
Πὰν αἰπόλος εἴη, διφυὴς Ἑρμοῦ ὑός, τὰ μὲν ἄνωθεν λεῖος, τὰ δὲ κάτωθεν τραχὺς καὶ τραγοειδής. καὶ ἔστιν ἤτοι λόγος ἢ λόγου ἀδελφὸς ὁ Πάν, εἴπερ Ἑρμοῦ ὑός ἐστιν· ἀδελφῷ δὲ ἐοικέναι ἀδελφὸν οὐδὲν θαυμαστόν. ἀλλʼ ὅπερ ἐγὼ ἔλεγον, ὦ μακάριε, ἀπαλλαγῶμεν ἐκ τῶν θεῶν.
ΕΡΜ. τῶν γε τοιούτων, ὦ Σώκρατες, εἰ βούλει. περὶ τῶν τοιῶνδε δὲ τί σε κωλύει διελθεῖν, οἷον ἡλίου τε καὶ σελήνης καὶ ἄστρων καὶ γῆς καὶ αἰθέρος καὶ ἀέρος καὶ πυρὸς
408eSokrates: Bana epey iş buyuruyorsun; yine de hoşuna gidecekse yapmaya razıyım.
Hermogenes: Gidecek elbette.
Sokrates: Peki önce hangisini istersin? Dediğin gibi güneşle mi başlayalım?
Hermogenes: Olur.
Sokrates: Dor ağzındaki adı kullanırsak daha açık anlaşılacak gibi; çünkü Dorlar ona "halios" der.
καὶ ὕδατος καὶ ὡρῶν καὶ ἐνιαυτοῦ;
ΣΩ. συχνὰ μέν μοι προστάττεις, ὅμως δέ, εἴπερ σοι κεχαρισμένον ἔσται, ἐθέλω.
ΕΡΜ. καὶ μὴν χαριῇ.
ΣΩ. τί δὴ οὖν πρῶτον βούλει; ἢ ὥσπερ εἶπες τὸν ἥλιον διέλθωμεν;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ἔοικε τοίνυν κατάδηλον γενόμενον ἂν μᾶλλον εἰ
409aHalios, doğduğunda insanları bir araya topladığı (halizein) için böyle anılıyor olabilir; ya da yeryüzünün çevresinde hep dönüp durduğu (heilein) için; ya da ilerlerken topraktan biten şeyleri rengârenk yaptığı (poikillei) için; çünkü "poikillein" ile "aiolein" aynı şeydir.
Hermogenes: Ya ay (selēnē)?
Sokrates: Bu ad Anaksagoras'ı zor durumda bırakıyor gibi.
Hermogenes: Neden?
Sokrates: Onun yakın zamanda söylediği şeyi, ayın ışığını güneşten aldığını, çok daha önceden bildiriyor gibi.
τῷ Δωρικῷ τις ὀνόματι χρῷτο— ἅλιον γὰρ καλοῦσιν οἱ Δωριῆς— ἅλιος οὖν εἴη μὲν ἂν κατὰ τὸ ἁλίζειν εἰς ταὐτὸν τοὺς ἀνθρώπους ἐπειδὰν ἀνατείλῃ, εἴη δʼ ἂν καὶ τῷ περὶ τὴν γῆν ἀεὶ εἱλεῖν ἰών, ἐοίκοι δʼ ἂν καὶ ὅτι ποικίλλει ἰὼν τὰ γιγνόμενα ἐκ τῆς γῆς· τὸ δὲ ποικίλλειν καὶ αἰολεῖν ταὐτόν.
ΕΡΜ. τί δὲ ἡ σελήνη;
ΣΩ. τοῦτο δὲ τὸ ὄνομα φαίνεται τὸν Ἀναξαγόραν πιέζειν.
ΕΡΜ. τί δή;
ΣΩ. ἔοικε δηλοῦντι παλαιότερον ὃ ἐκεῖνος νεωστὶ ἔλεγεν,
409bHermogenes: Nasıl yani?
Sokrates: "Selas" ile "phōs" (ışık) herhalde aynı şeydir.
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Anaksagorasçılar doğru söylüyorsa, ayın çevresindeki bu ışık hep hem yeni (neon) hem eskidir (henon). Çünkü güneş onun çevresinde dönerek ona hep yeni ışık salar, önceki aydan kalan ışık da eski olarak durur.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Birçokları ona Selanaia der.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Hep yeni ve eski bir ışığı (selas neon kai henon) olduğu için ona en haklı olarak "Selaenoneoaeia" denebilirdi; sıkıştırılmış hâliyle de Selanaia denmiştir.
ὅτι ἡ σελήνη ἀπὸ τοῦ ἡλίου ἔχει τὸ φῶς.
ΕΡΜ. πῶς δή;
ΣΩ. τὸ μέν που σέλας καὶ τὸ φῶς ταὐτόν.
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. νέον δέ που καὶ ἕνον ἀεί ἐστι περὶ τὴν σελήνην τοῦτο τὸ φῶς, εἴπερ ἀληθῆ οἱ Ἀναξαγόρειοι λέγουσιν· κύκλῳ γάρ που ἀεὶ αὐτὴν περιιὼν νέον ἀεὶ ἐπιβάλλει, ἕνον δὲ ὑπάρχει τὸ τοῦ προτέρου μηνός.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. Σελαναίαν δέ γε καλοῦσιν αὐτὴν πολλοί.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ὅτι δὲ σέλας νέον καὶ ἕνον ἔχει ἀεί, Σελαενονεοάεια
409cHermogenes: Bu ad tam bir dithyrambos adı, Sokrates! Peki takvim ayını ve yıldızları nasıl açıklıyorsun?
Sokrates: Takvim ayına (meis) azalmaktan (meiousthai) ötürü "meiēs" denmesi doğru olurdu. Yıldızlar (astra) ise adlarını şimşekten (astrapē) almış görünüyor. Şimşek de gözleri yukarı çevirdiği (ta ōpa anastrephei) için "anastrōpē" olmalıydı; şimdi güzelleştirilmiş hâliyle "astrapē" deniyor.
Hermogenes: Ya ateş ile su?
μὲν δικαιότατʼ ἂν [τῶν] ὀνομάτων καλοῖτο, συγκεκροτημένον δὲ Σελαναία κέκληται.
ΕΡΜ. διθυραμβῶδές γε τοῦτο τοὔνομα, ὦ Σώκρατες. ἀλλὰ τὸν μῆνα καὶ τὰ ἄστρα πῶς λέγεις;
ΣΩ. ὁ μὲν μεὶς ἀπὸ τοῦ μειοῦσθαι εἴη ἂν μείης ὀρθῶς κεκλημένος, τὰ δʼ ἄστρα ἔοικε τῆς ἀστραπῆς ἐπωνυμίαν ἔχειν. ἡ δὲ ἀστραπή, ὅτι τὰ ὦπα ἀναστρέφει, ἀναστρωπὴ ἂν εἴη, νῦν δὲ ἀστραπὴ καλλωπισθεῖσα κέκληται.
ΕΡΜ. τί δὲ τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ;
409dSokrates: Ateş konusunda çaresizim; ya Euthyphron'dan gelen Mousa beni terk etti ya da bu gerçekten çok zor bir şey. Öyleyse bu türden çaresiz kaldığım her şey için başvurduğum çareye bak.
Hermogenes: Hangi çare?
Sokrates: Söyleyeyim. Cevap ver bakalım: Ateşe (pyr) ne yüzden "pyr" denildiğini söyleyebilir misin?
Hermogenes: Zeus adına, ben söyleyemem.
Sokrates: O hâlde bu konuda neden şüphelendiğime bak. Aklıma şu geliyor: Yunanlılar, özellikle de barbarların egemenliği altında yaşayanlar, pek çok adı barbarlardan almışlardır.
ΣΩ. τὸ πῦρ ἀπορῶ· καὶ κινδυνεύει ἤτοι ἡ τοῦ Εὐθύφρονός με μοῦσα ἐπιλελοιπέναι, ἢ τοῦτό τι παγχάλεπον εἶναι. σκέψαι οὖν ἣν εἰσάγω μηχανὴν ἐπὶ πάντα τὰ τοιαῦτα ἃ ἂν ἀπορῶ.
ΕΡΜ. τίνα δή;
ΣΩ. ἐγώ σοι ἐρῶ. ἀπόκριναι γάρ μοι· ἔχοις ἂν εἰπεῖν πῦρ κατὰ τίνα τρόπον καλεῖται;
ΕΡΜ. μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγε.
ΣΩ. σκέψαι δὴ ὃ ἐγὼ ὑποπτεύω περὶ αὐτοῦ. ἐννοῶ γὰρ
409eHermogenes: Ne olmuş yani?
Sokrates: Biri bu adların neden yerinde konduğunu, adın asıl ait olduğu dile göre değil de Yunancaya göre araştırırsa, biliyorsun, çaresiz kalır.
Hermogenes: Tabii.
ὅτι πολλὰ οἱ Ἕλληνες ὀνόματα ἄλλως τε καὶ οἱ ὑπὸ τοῖς βαρβάροις οἰκοῦντες παρὰ τῶν βαρβάρων εἰλήφασιν.
ΕΡΜ. τί οὖν δή;
ΣΩ. εἴ τις ζητοῖ ταῦτα κατὰ τὴν Ἑλληνικὴν φωνὴν ὡς εἰκότως κεῖται, ἀλλὰ μὴ κατʼ ἐκείνην ἐξ ἧς τὸ ὄνομα τυγχάνει ὄν, οἶσθα ὅτι ἀποροῖ ἄν.
ΕΡΜ. εἰκότως γε.
410aSokrates: Öyleyse bak, bu "pyr" adı da barbarca bir şey olmasın. Çünkü onu Yunancaya bağlamak kolay değil; Frigyalıların da onu biraz değiştirerek böyle söyledikleri açık. Su (hydōr), köpekler (kynes) ve daha birçok şey için de durum aynı.
Hermogenes: Öyle.
Sokrates: Demek ki bu adları zorlamamak gerek; gerçi istenirse onlar hakkında da bir şeyler söylenebilir. Ateşi ve suyu böylece bir yana bırakıyorum.
ΣΩ. ὅρα τοίνυν καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα τὸ πῦρ μή τι βαρβαρικὸν ᾖ. τοῦτο γὰρ οὔτε ῥᾴδιον προσάψαι ἐστὶν Ἑλληνικῇ φωνῇ, φανεροί τʼ εἰσὶν οὕτως αὐτὸ καλοῦντες Φρύγες σμικρόν τι παρακλίνοντες· καὶ τό γε ὕδωρ καὶ τὰς κύνας καὶ ἄλλα πολλά.
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. οὐ τοίνυν δεῖ ταῦτα προσβιάζεσθαι, ἐπεὶ ἔχοι γʼ ἄν τις εἰπεῖν περὶ αὐτῶν. τὸ μὲν οὖν πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ ταύτῃ
410bHava (aēr) ise, Hermogenes, yerdeki şeyleri yukarı kaldırdığı (airei) için mi aēr diye anılmıştır? Yoksa hep aktığı (aei rhei) için mi? Ya da aktıkça ondan rüzgâr doğduğu için mi? Çünkü şairler rüzgârlara "aētai" der; belki de ad, "pneumatorroun" (rüzgâr akıtan) der gibi "aētorroun" demek istiyor [demek ki ona aēr derken bunu kastediyor]. Esiri (aithēr) de şöyle anlıyorum: Havanın çevresinde akarak hep koştuğu (aei thei) için ona haklı olarak "aeitheēr" denebilir. Toprağa (gē) gelince, ona "gaia" denirse ne demek istediği daha iyi anlaşılır.
ἀπωθοῦμαι· ὁ δὲ δὴ ἀὴρ ἆρά γε, ὦ Ἑρμόγενες, ὅτι αἴρει τὰ ἀπὸ τῆς γῆς, ἀὴρ κέκληται; ἢ ὅτι ἀεὶ ῥεῖ; ἢ ὅτι πνεῦμα ἐξ αὐτοῦ γίγνεται ῥέοντος; οἱ γὰρ ποιηταί που τὰ πνεύματα ἀήτας καλοῦσιν· ἴσως οὖν λέγει, ὥσπερ ἂν εἰ εἴποι πνευματόρρουν, ἀητόρρουν [ὅθεν δὴ βούλεται αὐτὸν οὕτως εἰπεῖν, ὅτι ἐστὶν ἀήρ]. τὸν δὲ αἰθέρα τῇδέ πῃ ὑπολαμβάνω, ὅτι ἀεὶ θεῖ περὶ τὸν ἀέρα ῥέων ἀειθεὴρ δικαίως ἂν καλοῖτο. γῆ δὲ μᾶλλον σημαίνει ὃ βούλεται ἐάν τις
410cÇünkü Homeros'un dediği gibi "gaia"ya doğuran (gennēteira) denmesi doğru olur; o, "doğmuşlar" (gegennēsthai) yerine "gegaasin" der. Peki; bundan sonra sırada ne vardı?
Hermogenes: Mevsimler (hōrai), Sokrates, ve yıl: "eniautos" ile "etos".
Sokrates: Akla yatkın olanı bilmek istiyorsan, "hōrai"yi eski Attika söyleyişiyle telaffuz etmek gerek. Çünkü kışları ve yazları, rüzgârları ve topraktan çıkan ürünleri sınırladıkları (horizein) için HORAI'dırlar; sınırladıkları için de onlara haklı olarak "horai" denir.
γαῖαν ὀνομάσῃ· γαῖα γὰρ γεννήτειρα ἂν εἴη ὀρθῶς κεκλημένη, ὥς φησιν Ὅμηρος· τὸ γὰρ γεγάασιν γεγεννῆσθαι λέγει. εἶεν· τί οὖν ἡμῖν ἦν τὸ μετὰ τοῦτο;
ΕΡΜ. ὧραι, ὦ Σώκρατες, καὶ ἐνιαυτὸς καὶ ἔτος.
ΣΩ. αἱ μὲν δὴ ὧραι Ἀττικιστὶ ὡς τὸ παλαιὸν ῥητέον, εἴπερ βούλει τὸ εἰκὸς εἰδέναι· ΗΟΡΑΙ γάρ εἰσι διὰ τὸ ὁρίζειν χειμῶνάς τε καὶ θέρη καὶ πνεύματα καὶ τοὺς καρποὺς τοὺς ἐκ τῆς γῆς· ὁρίζουσαι δὲ δικαίως ἂν ὅραι καλοῖντο.
410dEniautos ile etos ise bir ve aynı şey gibi görünüyor. Biten ve oluşan şeylerin her birini sırası gelince ışığa çıkaran ve kendi içinde sınayan şeye —daha önce Zeus'un adı ikiye bölünüp kimileri ona Zēna, kimileri Dia dediği gibi— burada da kimileri kendi içinde (en heautōi) olduğu için "eniautos", kimileri sınadığı (etazei) için "etos" der. Bütün ifade "kendi içinde sınayan"dır; bir olan bu şey ikiye bölünerek anılmış, böylece tek bir ifadeden iki ad, eniautos ile etos doğmuştur.
ἐνιαυτὸς δὲ καὶ ἔτος κινδυνεύει ἕν τι εἶναι. τὸ γὰρ τὰ φυόμενα καὶ τὰ γιγνόμενα ἐν μέρει ἕκαστον προάγον εἰς φῶς καὶ αὐτὸ ἐν αὑτῷ ἐξετάζον, τοῦτο, ὥσπερ ἐν τοῖς πρόσθεν τὸ τοῦ Διὸς ὄνομα δίχα διῃρημένον οἱ μὲν Ζῆνα, οἱ δὲ Δία ἐκάλουν, οὕτω καὶ ἐνταῦθα οἱ μὲν ἐνιαυτόν, ὅτι ἐν ἑαυτῷ, οἱ δὲ ἔτος, ὅτι ἐτάζει· ὁ δὲ ὅλος λόγος ἐστὶν τὸ ἐν ἑαυτῷ ἐτάζον τοῦτο προσαγορεύεσθαι ἓν ὂν δίχα, ὥστε δύο ὀνόματα γεγονέναι, ἐνιαυτόν τε καὶ
410eHermogenes: Gerçekten de çok yol alıyorsun, Sokrates.
Sokrates: Bilgelikte artık epey ileri gittiğim belli oluyor sanırım.
Hermogenes: Kesinlikle.
Sokrates: Birazdan bunu daha da çok söyleyeceksin.
ἔτος, ἐξ ἑνὸς λόγου.
ΕΡΜ. ἀλλὰ δῆτα, ὦ Σώκρατες, πολὺ ἐπιδίδως.
ΣΩ. πόρρω ἤδη οἶμαι φαίνομαι σοφίας ἐλαύνειν.
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. τάχα μᾶλλον φήσεις.
411aHermogenes: Bu türden sonra şu güzel adların, aretēyle ilgili olanların, yani phronēsisin, kavrayışın (synesis), adaletin ve bunlara benzer bütün ötekilerin hangi doğrulukla konduğunu görmek isterdim doğrusu.
Sokrates: Hiç de önemsiz olmayan bir ad soyunu kurcalıyorsun, dostum. Yine de mademki aslan postunu giydim, yılmamalıyım; görünüşe göre phronēsisi, kavrayışı, görüşü (gnōmē), epistēmēyi ve senin saydığın bütün o güzel adları incelemem gerekiyor.
ΕΡΜ. ἀλλὰ μετὰ τοῦτο τὸ εἶδος ἔγωγε ἡδέως ἂν θεασαίμην ταῦτα τὰ καλὰ ὀνόματα τίνι ποτὲ ὀρθότητι κεῖται, τὰ περὶ τὴν ἀρετήν, οἷον φρόνησίς τε καὶ σύνεσις καὶ δικαιοσύνη καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα πάντα.
ΣΩ. ἐγείρεις μέν, ὦ ἑταῖρε, οὐ φαῦλον γένος ὀνομάτων· ὅμως δὲ ἐπειδήπερ τὴν λεοντῆν ἐνδέδυκα, οὐκ ἀποδειλιατέον ἀλλʼ ἐπισκεπτέον, ὡς ἔοικε, φρόνησιν καὶ σύνεσιν καὶ γνώμην καὶ ἐπιστήμην καὶ τἆλλα δὴ ἃ φῂς πάντα ταῦτα τὰ
411bHermogenes: Elbette, daha baştan vazgeçmemeliyiz.
Sokrates: Köpek adına, demin aklıma gelen şeyi fena kestirmiyorum gibi geliyor bana: Adları koyan çok eski insanlar, tıpkı bugünkü bilgelerin çoğu gibi, varlıkların ne durumda olduğunu araştırırken durmadan dönüp dolaşmaktan başları dönüyor; sonra da şeyler onlara dönüp duruyor ve her yöne sürükleniyor gibi görünüyor.
καλὰ ὀνόματα.
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν οὐ δεῖ ἡμᾶς προαποστῆναι.
ΣΩ. καὶ μήν, νὴ τὸν κύνα, δοκῶ γέ μοι οὐ κακῶς μαντεύεσθαι, ὃ καὶ νυνδὴ ἐνενόησα, ὅτι οἱ πάνυ παλαιοὶ ἄνθρωποι οἱ τιθέμενοι τὰ ὀνόματα παντὸς μᾶλλον, ὥσπερ καὶ τῶν νῦν οἱ πολλοὶ τῶν σοφῶν ὑπὸ τοῦ πυκνὰ περιστρέφεσθαι ζητοῦντες ὅπῃ ἔχει τὰ ὄντα εἰλιγγιῶσιν, κἄπειτα αὐτοῖς φαίνεται περιφέρεσθαι τὰ πράγματα καὶ πάντως
411cBu kanaatin sebebini kendi içlerindeki hâlde görmüyorlar; suçu şeylere yüklüyor, şeylerin tabiatça böyle olduğunu, hiçbirinin kalıcı ve sağlam olmadığını, hepsinin akıp sürüklendiğini, her türlü sürüklenmeyle ve oluşla hep dolu olduğunu söylüyorlar. Bunu demin saydığımız bütün adlara bakarak fark ettiğim için söylüyorum.
Hermogenes: Nasıl yani, Sokrates?
Sokrates: Belki fark etmedin: Demin söylenen adlar şeylere tam da onlar sürükleniyor, akıyor ve oluşuyormuş gibi konmuş.
Hermogenes: Pek aklıma gelmemişti.
φέρεσθαι. αἰτιῶνται δὴ οὐ τὸ ἔνδον τὸ παρὰ σφίσιν πάθος αἴτιον εἶναι ταύτης τῆς δόξης, ἀλλὰ αὐτὰ τὰ πράγματα οὕτω πεφυκέναι, οὐδὲν αὐτῶν μόνιμον εἶναι οὐδὲ βέβαιον, ἀλλὰ ῥεῖν καὶ φέρεσθαι καὶ μεστὰ εἶναι πάσης φορᾶς καὶ γενέσεως ἀεί. λέγω δὴ ἐννοήσας πρὸς πάντα τὰ νυνδὴ ὀνόματα.
ΕΡΜ. πῶς δὴ τοῦτο, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. οὐ κατενόησας ἴσως τὰ ἄρτι λεγόμενα ὅτι παντάπασιν ὡς φερομένοις τε καὶ ῥέουσι καὶ γιγνομένοις τοῖς πράγμασι τὰ ὀνόματα ἐπίκειται.
ΕΡΜ. οὐ πάνυ ἐνεθυμήθην.
411dSokrates: Bir kere, ilk söylediğimiz ad tamamen bu türden şeyler için konmuş.
Hermogenes: Hangisi?
Sokrates: Phronēsis. Çünkü o, sürüklenmenin ve akışın düşünülmesidir (phoras kai rhou noēsis). Sürüklenmenin yararı (onēsis) diye de anlaşılabilir; ama her hâlükârda sürüklenmeyle ilgilidir. İstersen, gnōmē da açıkça doğuşun (gonē) gözetilip yoklanmasını (nōmēsis) gösterir; çünkü "nōman" ile "skopein" (gözetmek) aynı şeydir. İstersen, düşünmenin (noēsis) kendisi de yeninin arzulanmasıdır (neou hesis); varlıkların yeni olması da onların hep oluşmakta olduğunu anlatır.
ΣΩ. καὶ μὴν πρῶτον μὲν τοῦτο ὃ πρῶτον εἴπομεν παντάπασιν ὡς ἐπὶ τοιούτων ἐστίν.
ΕΡΜ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. ἡ φρόνησις· φορᾶς γάρ ἐστι καὶ ῥοῦ νόησις. εἴη δʼ ἂν καὶ ὄνησιν ὑπολαβεῖν φορᾶς· ἀλλʼ οὖν περί γε τὸ φέρεσθαί ἐστιν. εἰ δὲ βούλει, ἡ γνώμη παντάπασιν δηλοῖ γονῆς σκέψιν καὶ νώμησιν· τὸ γὰρ νωμᾶν καὶ τὸ σκοπεῖν ταὐτόν. εἰ δὲ βούλει, αὐτὸ ἡ νόησις τοῦ νέου ἐστὶν ἕσις, τὸ δὲ νέα εἶναι τὰ ὄντα σημαίνει
411eAdı "neoesis" diye koyan, psykhēnin işte buna yöneldiğini bildiriyor. Çünkü eskiden "noēsis" denmezdi; ēta yerine iki epsilon söylemek gerekirdi: noeesis. İtidal (sōphrosynē) da demin incelediğimiz phronēsisin korunmasıdır (sōtēria).
γιγνόμενα ἀεὶ εἶναι· τούτου οὖν ἐφίεσθαι τὴν ψυχὴν μηνύει τὸ ὄνομα ὁ θέμενος τὴν νεόεσιν. οὐ γὰρ νόησις τὸ ἀρχαῖον ἐκαλεῖτο, ἀλλʼ ἀντὶ τοῦ ἦτα εἶ ἔδει λέγειν δύο, νοέεσιν.
ΣΩ. σωφροσύνη δὲ σωτηρία οὗ νυνδὴ ἐσκέμμεθα,
412aEpistēmē de, söze değer bir psykhēnin sürüklenen şeylerin peşinden gittiğini, ne geride kaldığını ne de önlerine geçtiğini bildirir; bu yüzden araya bir epsilon katıp ona "hepeistēmē" demek gerekir. Kavrayış (synesis) ise ilk bakışta bir tür kıyas (syllogismos) gibi görünebilir; ama "syneinai" (kavramak) dendiğinde söylenen, "epistasthai" (bilmek) ile tamamen aynı şey olur. Çünkü "syneinai", psykhēnin şeylerle birlikte yol alması (symporeuesthai) demektir.
φρονήσεως. καὶ μὴν ἥ γε ἐπιστήμη μηνύει ὡς φερομένοις τοῖς πράγμασιν ἑπομένης τῆς ψυχῆς τῆς ἀξίας λόγου, καὶ οὔτε ἀπολειπομένης οὔτε προθεούσης· διὸ δὴ ἐμβάλλοντας δεῖ τὸ εἶ ἑπεϊστήμην αὐτὴν ὀνομάζειν. σύνεσις δʼ αὖ οὕτω μὲν δόξειεν ἂν ὥσπερ συλλογισμὸς εἶναι, ὅταν δὲ συνιέναι λέγῃ, ταὐτὸν παντάπασιν τῷ ἐπίστασθαι συμβαίνει λεγόμενον· συμπορεύεσθαι γὰρ λέγει
412bBilgelik (sophia) ise sürüklenmeye dokunmayı anlatır. Bu daha karanlık ve daha yabancı bir ad; ama şairlerden hatırlamalıyız ki hızla ilerlemeye başlayan her şey için çoğu yerde "esythē" (atıldı) derler. Ünlü bir Lakonyalının adı da Sous'tu; Lakedaimonlular hızlı atılışa bu adı verir. Demek ki varlıklar sürüklendiğine göre bilgelik bu sürüklenmeye dokunmayı (epaphē) anlatır.
τὴν ψυχὴν τοῖς πράγμασι τὸ συνιέναι. ἀλλὰ μὴν ἥ γε σοφία φορᾶς ἐφάπτεσθαι σημαίνει. σκοτωδέστερον δὲ τοῦτο καὶ ξενικώτερον· ἀλλὰ δεῖ ἐκ τῶν ποιητῶν ἀναμιμνῄσκεσθαι ὅτι πολλαχοῦ λέγουσιν περὶ ὅτου ἂν τύχωσιν τῶν ἀρχομένων ταχὺ προϊέναι ἐσύθη φασίν. Λακωνικῷ δὲ ἀνδρὶ τῶν εὐδοκίμων καὶ ὄνομα ἦν Σοῦς· τὴν γὰρ ταχεῖαν ὁρμὴν οἱ Λακεδαιμόνιοι τοῦτο καλοῦσιν. ταύτης οὖν τῆς φορᾶς ἐπαφὴν σημαίνει ἡ σοφία, ὡς φερομένων τῶν ὄντων.
412cİyi (agathon) adı da bütün tabiatta hayranlık uyandıran (agaston) şeye verilmek istenmiştir. Çünkü varlıklar yol aldığına göre onlarda hem hız hem yavaşlık vardır. Hızlı olanın da hepsi değil, bir kısmı hayranlık uyandırır. İşte "tagathon" adı, hızlı olandaki (thoos) hayranlık uyandırıcı şeye verilmiştir.
Adalete (dikaiosynē) gelince, bu adın adil olanın kavranması (synesis) yüzünden konduğunu çıkarmak kolay; ama adil olanın kendisini anlamak zor. Çünkü görünüşe göre birçokları buna bir yere kadar katılıyor, sonra tartışma başlıyor.
καὶ μὴν τό γε ἀγαθόν, τοῦτο τῆς φύσεως πάσης τῷ ἀγαστῷ βούλεται τὸ ὄνομα ἐπικεῖσθαι. ἐπειδὴ γὰρ πορεύεται τὰ ὄντα, ἔνι μὲν ἄρʼ αὐτοῖς τάχος, ἔνι δὲ βραδυτής. ἔστιν οὖν οὐ πᾶν τὸ ταχὺ ἀλλὰ τὶ αὐτοῦ ἀγαστόν. τοῦ θοοῦ δὴ τῷ ἀγαστῷ αὕτη ἡ ἐπωνυμία ἐστίν, τἀγαθόν.
δικαιοσύνη δέ, ὅτι μὲν ἐπὶ τῇ τοῦ δικαίου συνέσει τοῦτο κεῖται τὸ ὄνομα, ῥᾴδιον συμβαλεῖν· αὐτὸ δὲ τὸ δίκαιον χαλεπόν. καὶ γὰρ δὴ καὶ ἔοικε μέχρι μέν του ὁμολογεῖσθαι
412dHer şeyin yol almakta olduğunu düşünenler, bütünün büyük kısmının yer değiştirmekten başka bir şey olmadığını sanırlar; bu bütünün içinden de her şeyi kat eden bir şey geçtiğini, oluşan her şeyin onun aracılığıyla oluştuğunu söylerler. Bu şey de en hızlı ve en ince olandır. Çünkü başka türlü bütün varlığın içinden geçemezdi: Hiçbir şeyin onu tutamayacağı kadar ince, ötekileri sanki duruyormuş gibi kullanacak kadar da hızlı olmalıydı. Mademki öteki her şeyin içinden geçerek (diaion) onları yönetir, ona doğru olarak "dikaion" denmiş; söyleyiş kolaylığı için de kappa harfinin sesi eklenmiş.
παρὰ πολλῶν, ἔπειτα δὲ ἀμφισβητεῖσθαι. ὅσοι γὰρ ἡγοῦνται τὸ πᾶν εἶναι ἐν πορείᾳ, τὸ μὲν πολὺ αὐτοῦ ὑπολαμβάνουσιν τοιοῦτόν τι εἶναι οἷον οὐδὲν ἄλλο ἢ χωρεῖν, διὰ δὲ τούτου παντὸς εἶναί τι διεξιόν, διʼ οὗ πάντα τὰ γιγνόμενα γίγνεσθαι· εἶναι δὲ τάχιστον τοῦτο καὶ λεπτότατον. οὐ γὰρ ἂν δύνασθαι ἄλλως διὰ τοῦ ὄντος ἰέναι παντός, εἰ μὴ λεπτότατόν τε ἦν ὥστε αὐτὸ μηδὲν στέγειν, καὶ τάχιστον ὥστε χρῆσθαι ὥσπερ ἑστῶσι τοῖς ἄλλοις. ἐπεὶ δʼ οὖν ἐπιτροπεύει τὰ
412eDemin dediğimiz gibi, buraya kadar birçokları adil olanın bu olduğunda birleşiyor.
ἄλλα πάντα διαϊόν, τοῦτο τὸ ὄνομα ἐκλήθη ὀρθῶς δίκαιον, εὐστομίας ἕνεκα τὴν τοῦ κάππα δύναμιν προσλαβόν.
ΣΩ. μέχρι μὲν οὖν ἐνταῦθα, ὃ νυνδὴ ἐλέγομεν, παρὰ πολλῶν ὁμολογεῖται
413aAma ben, Hermogenes, bu konunun peşini bırakmadığım için bütün bunları gizli öğretilerde dinleyip öğrendim: Adil olan budur, sebep de budur —çünkü bir şey neyin aracılığıyla (di' ho) oluyorsa sebep odur—; biri de bu yüzden ona Dia demenin doğru olduğunu söyledi. Ama bunları dinledikten sonra yine de onlara usulca, "Peki, iyi dostum, bu böyleyse adil olan nedir?" diye sorunca, artık uygun olandan fazlasını soruyormuşum, haddimi aşıp çizginin ötesine sıçrıyormuşum gibi görünüyorum.
τοῦτο εἶναι τὸ δίκαιον· ἐγὼ δέ, ὦ Ἑρμόγενες, ἅτε λιπαρὴς ὢν περὶ αὐτοῦ, ταῦτα μὲν πάντα διαπέπυσμαι ἐν ἀπορρήτοις, ὅτι τοῦτό ἐστι τὸ δίκαιον καὶ τὸ αἴτιον—διʼ ὃ γὰρ γίγνεται, τοῦτʼ ἔστι τὸ αἴτιον—καὶ Δία καλεῖν ἔφη τις τοῦτο ὀρθῶς ἔχειν διὰ ταῦτα. ἐπειδὰν δʼ ἠρέμα αὐτοὺς ἐπανερωτῶ ἀκούσας ταῦτα μηδὲν ἧττον· τί οὖν ποτʼ ἔστιν, ὦ ἄριστε, δίκαιον, εἰ τοῦτο οὕτως ἔχει; δοκῶ τε ἤδη μακρότερα τοῦ προσήκοντος ἐρωτᾶν καὶ ὑπὲρ τὰ ἐσκαμμένα
413bÇünkü yeterince öğrendiğimi söylüyorlar ve gönlümü doldurmak için her biri başka bir şey söylemeye kalkışıyor; artık birbirleriyle de uyuşmuyorlar. Biri adil olanın güneş olduğunu söylüyor; çünkü varlıkları içlerinden geçerek (diaionta) ve yakarak (kaonta) yöneten yalnız odur. Bunu güzel bir şey duymuş olmanın sevinciyle birine anlattığımda, o dinleyip bana gülüyor ve güneş batınca insanlar arasında hiç adil bir şey kalmadığını mı sandığımı soruyor.
ἅλλεσθαι. ἱκανῶς γάρ μέ φασι πεπύσθαι [ἀκηκοέναι] καὶ ἐπιχειροῦσιν, βουλόμενοι ἀποπιμπλάναι με, ἄλλος ἄλλα ἤδη λέγειν, καὶ οὐκέτι συμφωνοῦσιν. ὁ μὲν γὰρ τίς φησιν τοῦτο εἶναι δίκαιον, τὸν ἥλιον· τοῦτον γὰρ μόνον διαϊόντα καὶ κάοντα ἐπιτροπεύειν τὰ ὄντα. ἐπειδὰν οὖν τῳ λέγω αὐτὸ ἅσμενος ὡς καλόν τι ἀκηκοώς, καταγελᾷ μου οὗτος ἀκούσας καὶ ἐρωτᾷ εἰ οὐδὲν δίκαιον οἶμαι εἶναι ἐν τοῖς ἀνθρώποις ἐπειδὰν
413cBen de ısrar edip bu kez onun ne dediğini sorunca, ateş diyor; ama bunu anlamak kolay değil. Bir başkası ateşin kendisi değil, ateşin içindeki sıcaklığın kendisi olduğunu söylüyor. Bir başkası da bütün bunlara güldüğünü, adil olanın Anaksagoras'ın dediği şey, yani nous olduğunu söylüyor; çünkü Anaksagoras'a göre nous kendi kendinin hâkimidir, hiçbir şeyle karışmamıştır ve her şeyin içinden geçerek bütün şeyleri düzene koyar. İşte o zaman, dostum, adil olanın ne olduğunu öğrenmeye kalkışmadan öncekinden çok daha büyük bir aporia içine düşüyorum.
ὁ ἥλιος δύῃ. λιπαροῦντος οὖν ἐμοῦ ὅτι αὖ ἐκεῖνος λέγει αὐτό, τὸ πῦρ φησιν· τοῦτο δὲ οὐ ῥᾴδιόν ἐστιν εἰδέναι. ὁ δὲ οὐκ αὐτὸ τὸ πῦρ φησιν, ἀλλʼ αὐτὸ τὸ θερμὸν τὸ ἐν τῷ πυρὶ ἐνόν. ὁ δὲ τούτων μὲν πάντων καταγελᾶν φησιν, εἶναι δὲ τὸ δίκαιον ὃ λέγει Ἀναξαγόρας, νοῦν εἶναι τοῦτο· αὐτοκράτορα γὰρ αὐτὸν ὄντα καὶ οὐδενὶ μεμειγμένον πάντα φησὶν αὐτὸν κοσμεῖν τὰ πράγματα διὰ πάντων ἰόντα. ἐνταῦθα δὴ ἐγώ, ὦ φίλε, πολὺ ἐν πλείονι ἀπορίᾳ εἰμὶ ἢ πρὶν ἐπιχειρῆσαι μανθάνειν
413dAma incelediğimiz şey açısından bakarsak, bu ad en azından bu sebeplerle konmuş görünüyor.
Hermogenes: Bana öyle geliyor ki Sokrates, bunları birinden duymuşsun, kendiliğinden uydurmuyorsun.
Sokrates: Ya ötekiler?
Hermogenes: Onlar için pek öyle düşünmüyorum.
Sokrates: Öyleyse dinle; belki geri kalanları da kimseden duymadan söylüyormuşum gibi seni kandırırım. Adaletten sonra bize ne kalıyor? Cesareti (andreia) henüz ele almadık sanırım. Adaletsizlik (adikia), açıktır ki içinden geçen şeyin önünü kesmektir. Cesaret ise savaşta konmuş bir ad olduğunu anlatır; varlıkta savaş da, madem varlık akıyor, zıt akıştan başka bir şey değildir. Andreia adından delta harfini çıkarırsak, "anreia" (zıt akış) adı işin kendisini gösterir.
περὶ τοῦ δικαίου ὅτι ποτʼ ἔστιν. ἀλλʼ οὖν οὗπερ ἕνεκα ἐσκοποῦμεν, τό γε ὄνομα τοῦτο φαίνεται αὐτῷ διὰ ταῦτα κεῖσθαι.
ΕΡΜ. φαίνῃ μοι, ὦ Σώκρατες, ταῦτα μὲν ἀκηκοέναι του καὶ οὐκ αὐτοσχεδιάζειν.
ΣΩ. τί δὲ τἆλλα;
ΕΡΜ. οὐ πάνυ.
ΣΩ. ἄκουε δή· ἴσως γὰρ ἄν σε καὶ τὰ ἐπίλοιπα ἐξαπατήσαιμι ὡς οὐκ ἀκηκοὼς λέγω. μετὰ γὰρ δικαιοσύνην τί ἡμῖν λείπεται; ἀνδρείαν οἶμαι οὔπω διήλθομεν. ἀδικία μὲν γὰρ
413eAma açıktır ki her akışa zıt akış cesaret değildir; ancak adil olana aykırı akan akışa zıt akış cesarettir.
δῆλον ὅτι ἐστὶν ὄντος ἐμπόδισμα τοῦ διαϊόντος, ἀνδρεία δὲ σημαίνει ὡς ἐν μάχῃ ἐπονομαζομένης τῆς ἀνδρείας—μάχην δʼ εἶναι ἐν τῷ ὄντι, εἴπερ ῥεῖ, οὐκ ἄλλο τι ἢ τὴν ἐναντίαν ῥοήν—ἐὰν οὖν τις ἐξέλῃ τὸ δέλτα τοῦ ὀνόματος τῆς ἀνδρείας, αὐτὸ μηνύει τὸ ἔργον τὸ ὄνομα ἡ ἀνρεία.
ΣΩ. δῆλον οὖν ὅτι οὐ πάσῃ ῥοῇ ἡ ἐναντία ῥοὴ ἀνδρεία ἐστίν, ἀλλὰ τῇ παρὰ
414aYoksa cesaret övülmezdi. Erkek (arren) ve er (anēr) adları da buna çok yakın bir şeyle, yukarı doğru akışla (anō rhoē) ilgilidir. Kadın (gynē) ise bana doğum (gonē) olmak istiyor gibi geliyor. Dişi (thēly) de memeden (thēlē) ad almış görünüyor. Peki meme, Hermogenes, sulanan bitkiler gibi serpilip gelişmeyi (tethēlenai) sağladığı için mi böyle anılıyor?
Hermogenes: Öyle görünüyor, Sokrates.
Sokrates: Serpilmek (thallein) de bana gençlerin büyümesini andırıyor gibi geliyor, çünkü bu büyüme hızlı ve ani olur.
τὸ δίκαιον ῥεούσῃ· οὐ γὰρ ἂν ἐπῃνεῖτο ἡ ἀνδρεία. καὶ τὸ ἄρρεν καὶ ὁ ἀνὴρ ἐπὶ παραπλησίῳ τινὶ τούτῳ ἐστί, τῇ ἄνῳ ῥοῇ. γυνὴ δὲ γονή μοι φαίνεται βούλεσθαι εἶναι. τὸ δὲ θῆλυ ἀπὸ τῆς θηλῆς τι φαίνεται ἐπωνομάσθαι· ἡ δὲ θηλὴ ἆρά γε, ὦ Ἑρμόγενες, ὅτι τεθηλέναι ποιεῖ ὥσπερ τὰ ἀρδόμενα;
ΕΡΜ. ἔοικέν γε, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. καὶ μὴν αὐτό γε τὸ θάλλειν τὴν αὔξην μοι δοκεῖ ἀπεικάζειν τὴν τῶν νέων, ὅτι ταχεῖα καὶ ἐξαιφνιδία γίγνεται.
414bAdı koyan da bunu adla taklit etmiş; adı koşmaktan (thein) ve sıçramaktan (hallesthai) birleştirmiş. Ama sen beni gözetmiyorsun; düz bir zemin bulunca yarış yolunun dışına sürüklenip gidiyorum. Oysa önemli görünen adlardan daha epeyce önümüzde duruyor.
Hermogenes: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Bunlardan biri de tekhnēnin ne anlama gelmek istediğini görmek.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Tau harfini çıkarıp khi ile nü arasına ve nü ile ēta arasına birer omikron katarsak (ekhonoē), bu ad nousun melekesini (hexis nou) anlatmıyor mu?
οἷόνπερ οὖν μεμίμηται τῷ ὀνόματι, συναρμόσας ἀπὸ τοῦ θεῖν καὶ ἅλλεσθαι τὸ ὄνομα. ἀλλʼ οὐ γὰρ ἐπισκοπεῖς με ὥσπερ ἐκτὸς δρόμου φερόμενον ἐπειδὰν λείου ἐπιλάβωμαι· ἐπίλοιπα δὲ ἡμῖν ἔτι συχνὰ τῶν δοκούντων σπουδαίων εἶναι.
ΕΡΜ. ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. ὧν γʼ ἔστιν ἓν καὶ τέχνην ἰδεῖν ὅτι ποτὲ βούλεται εἶναι.
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκοῦν τοῦτό γε ἕξιν νοῦ σημαίνει, τὸ μὲν ταῦ
414cHermogenes: Hem de pek zorlama bir yolla, Sokrates.
Sokrates: Sevgili dostum, bilmiyor musun, ilk konan adlar çoktan gömülüp gitmiştir. Onları bir yandan tragedya tarzında şişirmek isteyenler gömdü —bunlar söyleyiş kolaylığı için harf ekleyip çıkarır, adları her yöne büküp çevirirler—, bir yandan da süsleme merakı ve zaman. Söz gelimi "katoptron"a (ayna) rho harfinin sokulması sana tuhaf gelmiyor mu? Bence bunu hakikati hiç umursamayan, yalnız ağızlarına göre ses biçimleyenler yapar; öyle ki ilk adlara üst üste nice harf ekleyerek sonunda adın ne demek istediğini hiçbir insanın anlayamayacağı hâle getirirler. Nitekim Sphinks'e de "Phiks" yerine "Sphinks" derler; başka birçok örnek de var.
ἀφελόντι, ἐμβαλόντι δὲ οὖ μεταξὺ τοῦ χεῖ καὶ τοῦ νῦ καὶ ⟨τοῦ νῦ καὶ⟩ τοῦ ἦτα;
ΕΡΜ. καὶ μάλα γε γλίσχρως, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ὦ μακάριε, οὐκ οἶσθʼ ὅτι τὰ πρῶτα ὀνόματα τεθέντα κατακέχωσται ἤδη ὑπὸ τῶν βουλομένων τραγῳδεῖν αὐτά, περιτιθέντων γράμματα καὶ ἐξαιρούντων εὐστομίας ἕνεκα καὶ πανταχῇ στρεφόντων, καὶ ὑπὸ καλλωπισμοῦ καὶ ὑπὸ χρόνου. ἐπεὶ ἐν τῷ κατόπτρῳ οὐ δοκεῖ [σοι] ἄτοπον εἶναι τὸ ἐμβεβλῆσθαι τὸ ῥῶ; ἀλλὰ τοιαῦτα οἶμαι ποιοῦσιν οἱ τῆς μὲν
414dHermogenes: Bunlar öyle, Sokrates.
Sokrates: Ama adlara herkesin dilediği harfi koyup çıkarmasına izin verilirse işimiz pek kolaylaşır: Herkes her adı her şeye uydurabilir.
ἀληθείας οὐδὲν φροντίζοντες, τὸ δὲ στόμα πλάττοντες, ὥστʼ ἐπεμβάλλοντες πολλὰ ἐπὶ τὰ πρῶτα ὀνόματα τελευτῶντες ποιοῦσιν μηδʼ ἂν ἕνα ἀνθρώπων συνεῖναι ὅτι ποτὲ βούλεται τὸ ὄνομα· ὥσπερ καὶ τὴν Σφίγγα ἀντὶ φικὸς σφίγγα καλοῦσιν, καὶ ἄλλα πολλά.
ΕΡΜ. ταῦτα μὲν ἔστιν οὕτως, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. εἰ δʼ αὖ τις ἐάσει καὶ ἐντιθέναι καὶ ἐξαιρεῖν ἅττʼ ἂν βούληταί τις εἰς τὰ ὀνόματα, πολλὴ εὐπορία ἔσται καὶ πᾶν ἂν παντί τις ὄνομα πράγματι προσαρμόσειεν.
414eHermogenes: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Doğru elbette. Ama bence ölçüyü ve akla yatkın olanı gözetmek gerek; bunu da bilge bir gözetmen olarak sen yapmalısın.
Hermogenes: İsterim.
Sokrates: Ben de seninle birlikte isterim, Hermogenes. Ama pek de titizlenme, aziz dostum, "dizlerimin dermanını kesme".
ΕΡΜ. ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. ἀληθῆ μέντοι. ἀλλὰ τὸ μέτριον οἶμαι δεῖ φυλάττειν καὶ τὸ εἰκὸς σὲ τὸν σοφὸν ἐπιστάτην.
ΕΡΜ. βουλοίμην ἄν.
ΣΩ. καὶ ἐγώ σοι συμβούλομαι, ὦ Ἑρμόγενες. ἀλλὰ μὴ
415aÇünkü söylediklerimin doruğuna varmak üzereyim; yalnız tekhnē'den sonra mēkhanē'ye (çare, düzenek) de bir bakalım. Bana öyle geliyor ki mēkhanē, çok ileri gitmenin (anein epi poly) işaretidir; çünkü mēkos (uzunluk) bir bakıma çokluğu anlatır. Demek mēkhanē adı bu ikisinden, mēkos ile anein'den kurulmuş. Ama az önce dediğim gibi, söylediklerimizin doruğuna varmamız gerek: aretē ile kakia (kötülük) adlarının ne demek istediğini araştırmalıyız.
λίαν, ὦ δαιμόνιε, ἀκριβολογοῦ,μή μʼ ἀπογυιώσῃς μένεος.ηομ. ιλ. 6.265ἔρχομαι γὰρ ἐπὶ τὴν κορυφὴν ὧν εἴρηκα, ἐπειδὰν μετὰ τέχνην μηχανὴν ἐπισκεψώμεθα. μηχανὴ γάρ μοι δοκεῖ τοῦ ἄνειν ἐπὶ πολὺ σημεῖον εἶναι· τὸ γὰρ μῆκός πως τὸ πολὺ σημαίνει· ἐξ ἀμφοῖν οὖν τούτοιν σύγκειται, μήκους τε καὶ τοῦ ἄνειν, τὸ ὄνομα ἡ μηχανή. ἀλλʼ, ὅπερ νυνδὴ εἶπον, ἐπὶ τὴν κορυφὴν δεῖ τῶν εἰρημένων ἐλθεῖν· ἀρετὴ γὰρ καὶ κακία ὅτι βούλεται τὰ ὀνόματα
415bBunlardan birini henüz seçemiyorum, ama öteki bana besbelli görünüyor; çünkü önceki açıklamaların hepsiyle uyuşuyor. Şeyler yolda, hareket hâlinde olduğuna göre, kötü giden (kakōs ion) her şey kakia olur. Şeylere doğru bu kötü gidiş psykhē'de bulununca da bütünün adını, kakia adını en çok o taşır. Kötü gitmenin ne olduğunu bence deilia (korkaklık) adı da gösteriyor. Onu henüz ele almadık, atlayıp geçtik; oysa cesaretten hemen sonra incelememiz gerekirdi.
ζητητέα. τὸ μὲν οὖν ἕτερον οὔπω καθορῶ, τὸ δʼ ἕτερον δοκεῖ μοι κατάδηλον εἶναι. συμφωνεῖ γὰρ τοῖς ἔμπροσθεν πᾶσιν. ἅτε γὰρ ἰόντων τῶν πραγμάτων, πᾶν τὸ κακῶς ἰὸν κακία ἂν εἴη· τοῦτο δὲ ὅταν ἐν ψυχῇ ᾖ, τὸ κακῶς ἰέναι ἐπὶ τὰ πράγματα, μάλιστα τὴν τοῦ ὅλου ἐπωνυμίαν ἔχει τῆς κακίας. τὸ δὲ κακῶς ἰέναι ὅτι ποτʼ ἔστιν, δοκεῖ μοι δηλοῦν καὶ ἐν τῇ δειλίᾳ, ὃ οὔπω διήλθομεν ἀλλʼ
415cSanırım başka birçok şeyi de atladık. Her neyse, deilia, psykhē'nin güçlü bir bağı (desmos) olduğunu anlatıyor; çünkü lian ("pek, fazlasıyla") bir güç bildirir. Demek deilia, psykhē'nin pek sıkı ve en büyük bağıdır. Aynı şekilde aporia da, yani yol bulamamak da kötüdür; görünüşe göre gitmeye ve yürümeye engel olan her şey kötüdür. Kötü gitmek de işte bunu anlatıyor gibi: tutularak, engellenerek yürümek. Psykhē bu hâle düşünce kötülükle dolar. Kakia adı böyle şeyler için konmuşsa aretē de onun zıddı olur: önce yolunu kolayca bulmayı (euporia), sonra da iyi psykhē'nin akışının daima serbest olmasını anlatır. Öyle ki bu ad, görünüşe göre, tutulmadan ve engellenmeden daima akan şeyin adı olmuş. Doğrusu ona aeireitē ("daima akan") demek gerekirdi —belki de hairetē ("seçilmeye değer") diyordur, çünkü bütün melekeler içinde en çok seçilmeye değer olan budur—; ama ses kısalıp sıkışmış, aretē denir olmuş.
ὑπερέβημεν, δέον αὐτὸ μετὰ τὴν ἀνδρείαν σκέψασθαι· δοκοῦμεν δέ μοι καὶ ἄλλα πολλὰ ὑπερβεβηκέναι. ἡ δʼ οὖν δειλία τῆς ψυχῆς σημαίνει δεσμὸν εἶναι ἰσχυρόν· τὸ γὰρ λίαν ἰσχύς τίς ἐστιν. δεσμὸς οὖν ὁ λίαν καὶ ὁ μέγιστος τῆς ψυχῆς ἡ δειλία ἂν εἴη· ὥσπερ γε καὶ ἡ ἀπορία κακόν, καὶ πᾶν, ὡς ἔοικεν, ὅτι ἂν ἐμποδὼν ᾖ τῷ ἰέναι καὶ πορεύεσθαι. τοῦτʼ οὖν φαίνεται τὸ κακῶς ἰέναι δηλοῦν, τὸ ἰσχομένως τε καὶ ἐμποδιζομένως πορεύεσθαι, ὃ δὴ ψυχὴ ὅταν ἔχῃ, κακίᾳ μεστὴ γίγνεται. εἰ δʼ ἐπὶ τοιούτοις ἡ κακία ἐστὶν τοὔνομα, τοὐναντίον τούτου ἡ ἀρετὴ ἂν εἴη, σημαῖνον πρῶτον
415dBelki yine uydurduğumu söyleyeceksin. Ama ben derim ki, kakia için az önce söylediğim doğruysa, aretē adı da doğru konmuştur.
μὲν εὐπορίαν, ἔπειτα δὲ λελυμένην τὴν ῥοὴν τῆς ἀγαθῆς ψυχῆς εἶναι ἀεί, ὥστε τὸ ἀσχέτως καὶ τὸ ἀκωλύτως ἀεὶ ῥέον ἐπωνυμίαν εἴληφεν, ὡς ἔοικε, τοῦτο τοὔνομα, ⟨ὃ⟩ ὀρθῶς μὲν ἔχει ἀειρείτην καλεῖν, [ἴσως δὲ αἱρετὴν λέγει, ὡς οὔσης ταύτης τῆς ἕξεως αἱρετωτάτης,] συγκεκρότηται δὲ καὶ καλεῖται ἀρετή. καὶ ἴσως με αὖ φήσεις πλάττειν· ἐγὼ δέ φημι, εἴπερ ὃ ἔμπροσθεν εἶπον ὀρθῶς ἔχει, ἡ κακία,
καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα τὴν ἀρετὴν ὀρθῶς ἔχειν.
416aHermogenes: Peki öncekilerin çoğunu açıklarken başvurduğun kakon (kötü) adı ne anlama geliyor?
Sokrates: Vallahi bana tuhaf ve çıkarması güç bir ad gibi geliyor. Bu yüzden ona da şu bildik çaremi uygulayacağım.
Hermogenes: Hangisini?
Sokrates: Bunun da yabancı bir ad olduğunu söyleme çaresini.
Hermogenes: Haklı da görünüyorsun. Ama istersen bunları bırakalım; kalon (güzel) ile aiskhron (çirkin) adlarının nasıl akla yatkın düştüğünü görmeye çalışalım.
Sokrates: Aiskhron'un ne demek istediği bana artık besbelli görünüyor; çünkü bu da öncekilerle uyuşuyor.
ΕΡΜ. τὸ δὲ δὴ κακόν, διʼ οὗ πολλὰ τῶν ἔμπροσθεν εἴρηκας, τί ἂν νοοῖ τοὔνομα;
ΣΩ. ἄτοπόν τι νὴ Δία ἔμοιγε δοκεῖ καὶ χαλεπὸν συμβαλεῖν. ἐπάγω οὖν καὶ τούτῳ ἐκείνην τὴν μηχανήν.
ΕΡΜ. ποίαν ταύτην;
ΣΩ. τὴν τοῦ βαρβαρικόν τι καὶ τοῦτο φάναι εἶναι.
ΕΡΜ. καὶ ἔοικάς γε ὀρθῶς λέγοντι. ἀλλʼ εἰ δοκεῖ, ταῦτα μὲν ἐῶμεν, τὸ δὲ καλὸν καὶ [τὸ] αἰσχρὸν πειρώμεθα ἰδεῖν πῇ εὐλόγως ἔχει.
ΣΩ. τὸ μὲν τοίνυν αἰσχρὸν καὶ δὴ κατάδηλόν μοι
416bBana öyle geliyor ki adları koyan, varlıkların akışını engelleyeni ve durduranı her yerde yeriyor. Burada da akışı daima durdurana (aei iskhon ton rhoun) bu adı, aeiskhoroun'u koymuş; şimdi ise sesleri sıkıştırıp aiskhron diyorlar.
Hermogenes: Ya kalon?
Sokrates: Bunu anlamak daha zor. Gerçi ad kendini söylüyor: yalnız harmoniası, yani vurgusu, bir de ou'nun uzunluğu değişmiş.
Hermogenes: Nasıl yani?
Sokrates: Bu ad, düşüncenin (dianoia) bir adı gibi görünüyor.
Hermogenes: Ne demek istiyorsun?
φαίνεται ὃ νοεῖ· καὶ τοῦτο γὰρ τοῖς ἔμπροσθεν ὁμολογεῖται. τὸ γὰρ ἐμποδίζον καὶ ἴσχον τῆς ῥοῆς τὰ ὄντα λοιδορεῖν μοι φαίνεται διὰ παντὸς ὁ τὰ ὀνόματα τιθείς, καὶ νῦν τῷ ἀεὶ ἴσχοντι τὸν ῥοῦν τοῦτο τὸ ὄνομα ἔθετο ⟨τὸ⟩ ἀεισχοροῦν· νῦν δὲ συγκροτήσαντες αἰσχρὸν καλοῦσιν.
ΕΡΜ. τί δὲ τὸ καλόν;
ΣΩ. τοῦτο χαλεπώτερον κατανοῆσαι. καίτοι λέγει γε αὐτό· ἁρμονίᾳ μόνον καὶ μήκει τοῦ οὖ παρῆκται.
ΕΡΜ. πῶς δή;
ΣΩ. τῆς διανοίας τις ἔοικεν ἐπωνυμία εἶναι τοῦτο τὸ ὄνομα.
ΕΡΜ. πῶς λέγεις;
416cSokrates: Söyle bakalım, varlıkların her birine bir ad verilmesinin sebebi sence nedir? Adları koymuş olan şey değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Bu da tanrıların ya da insanların düşüncesi, ya da ikisinin birden düşüncesi olsa gerek?
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Demek şeylere ad vermiş olan (to kalesan) ile ad veren (to kaloun) aynı şeydir, yani düşünce?
Hermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Peki nous'un ve düşüncenin ortaya koyduğu işler övülmeye değer, ötekiler yerilmeye değer değil mi?
Hermogenes: Elbette.
ΣΩ. φέρε, τί οἴει σὺ εἶναι τὸ αἴτιον κληθῆναι ἑκάστῳ τῶν ὄντων; ἆρʼ οὐκ ἐκεῖνο τὸ τὰ ὀνόματα θέμενον;
ΕΡΜ. πάντως που.
ΣΩ. οὐκοῦν διάνοια ἂν εἴη τοῦτο ἤτοι θεῶν ἢ ἀνθρώπων ἢ ἀμφότερα;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. οὐκοῦν τὸ καλέσαν τὰ πράγματα καὶ τὸ καλοῦν ταὐτόν ἐστιν τοῦτο, διάνοια;
ΕΡΜ. φαίνεται.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ ὅσα μὲν ἂν νοῦς τε καὶ διάνοια ἐργάσηται, ταῦτά ἐστι τὰ ἐπαινετά, ἃ δὲ μή, ψεκτά;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
416dSokrates: Hekimlik bilen hekimce işler, marangozluk bilen marangozca işler çıkarır, değil mi? Yoksa sen başka mı diyorsun?
Hermogenes: Ben de böyle diyorum.
Sokrates: Demek ad veren (to kaloun) de güzel (kala) işler çıkarır?
Hermogenes: Öyle olmalı.
Sokrates: Ad veren de, dediğimiz gibi, düşüncedir, değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: O hâlde kalon, güzel deyip sevgiyle benimsediğimiz bu tür işleri ortaya koyan phronēsis'in yerinde bir adıdır.
Hermogenes: Öyle görünüyor.
ΣΩ. τὸ οὖν ἰατρικὸν ἰατρικὰ ἐργάζεται καὶ τὸ τεκτονικὸν τεκτονικά; ἢ πῶς λέγεις;
ΕΡΜ. οὕτως ἔγωγε.
ΣΩ. καὶ τὸ καλοῦν ἄρα καλά;
ΕΡΜ. δεῖ γέ τοι.
ΣΩ. ἔστι δέ γε τοῦτο, ὥς φαμεν, διάνοια;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ὀρθῶς ἄρα φρονήσεως αὕτη ἡ ἐπωνυμία ἐστὶν τὸ καλὸν τῆς τὰ τοιαῦτα ἀπεργαζομένης, ἃ δὴ καλὰ φάσκοντες εἶναι ἀσπαζόμεθα.
ΕΡΜ. φαίνεται.
416eSokrates: Bu türden adlardan geriye ne kaldı?
Hermogenes: İyi ve güzelle ilgili şunlar: sympheron (yararlı), lysiteloun (kârlı), ōphelimon (faydalı), kerdaleon (kazançlı) ve bunların zıtları.
ΣΩ. τί οὖν ἔτι ἡμῖν λοιπὸν τῶν τοιούτων;
ΕΡΜ. ταῦτα τὰ περὶ τὸ ἀγαθόν τε καὶ καλόν, συμφέροντά
417aSokrates: Sympheron'u önceki açıklamalara bakarak artık sen de bulabilirsin herhalde; epistēmē'nin kardeşi gibi bir şey olduğu görülüyor. Çünkü psykhē'nin şeylerle birlikte (hama) hareketinden başka bir şey anlatmıyor; böyle bir psykhē'nin yaptığı işlere de, şeylerle birlikte dolaşmaktan (symperipheresthai) ötürü sympheronta ve symphora denmiş gibi. Kerdaleon ise kerdos'tan (kazanç) gelir.
τε καὶ λυσιτελοῦντα καὶ ὠφέλιμα καὶ κερδαλέα καὶ τἀναντία τούτων.
ΣΩ. οὐκοῦν τὸ μὲν συμφέρον ἤδη που κἂν σὺ εὕροις ἐκ τῶν πρότερον ἐπισκοπῶν· τῆς γὰρ ἐπιστήμης ἀδελφόν τι φαίνεται. οὐδὲν γὰρ ἄλλο δηλοῖ ἢ τὴν ἅμα φορὰν τῆς ψυχῆς μετὰ τῶν πραγμάτων, καὶ τὰ ὑπὸ τοῦ τοιούτου πραττόμενα συμφέροντά τε καὶ σύμφορα κεκλῆσθαι ἀπὸ τοῦ συμπεριφέρεσθαι ἔοικε, τὸ δέ γε κερδαλέον ἀπὸ τοῦ
417bKerdos'ta delta yerine nü koyarsan adın ne demek istediği ortaya çıkar: iyiyi başka bir yoldan adlandırıyor. İyi her şeyin içinden geçerek her şeye karıştığı (kerannytai) için, onun bu gücünü adlandırarak koymuş bu adı; nü yerine delta koyunca da ağzından kerdos çıkmış.
Hermogenes: Peki lysiteloun ne demek?
Sokrates: Bana öyle geliyor ki, Hermogenes, lysiteloun, esnafın kullandığı anlamda, yani bir şey harcanan parayı çıkarıyorsa denmiyor. Bence iyiye lysiteloun adının verilmesinin sebebi şu: iyi, varlıkların en hızlısı olduğu için şeylerin durmasına izin vermez; hareketin bir sona (telos) varıp durmasına, dinmesine de izin vermez. Tersine, hareketin içinde bir son belirmeye kalkışırsa onu hep çözer (lyei) ve hareketi dinmez, ölümsüz kılar.
κέρδους. κέρδος δὲ νῦ ἀντὶ τοῦ δέλτα ἀποδιδόντι ἐς τὸ ὄνομα δηλοῖ ὃ βούλεται· τὸ γὰρ ἀγαθὸν κατʼ ἄλλον τρόπον ὀνομάζει. ὅτι γὰρ κεράννυται ἐς πάντα διεξιόν, ταύτην αὐτοῦ τὴν δύναμιν ἐπονομάζων ἔθετο τοὔνομα· δέλτα ⟨δʼ⟩ ἐνθεὶς ἀντὶ τοῦ νῦ κέρδος ἐφθέγξατο.
ΕΡΜ. Λυσιτελοῦν δὲ τί δή;
ΣΩ. ἔοικεν, ὦ Ἑρμόγενες, οὐχὶ καθάπερ οἱ κάπηλοι αὐτῷ χρῶνται, ἐὰν τὸ ἀνάλωμα ἀπολύῃ, οὐ ταύτῃ λέγειν
417cHareketin sonunu çözene (to lyon to telos) lysiteloun demiş yani. Ōphelimon ise yabancı bir ad; Homeros da ophellein fiilini birçok yerde kullanır. Bu da artırmanın, büyütmenin adıdır.
μοι δοκεῖ τὸ λυσιτελοῦν, ἀλλʼ ὅτι τάχιστον ὂν τοῦ ὄντος ἵστασθαι οὐκ ἐᾷ τὰ πράγματα, οὐδὲ τέλος λαβοῦσαν τὴν φορὰν τοῦ φέρεσθαι στῆναί τε καὶ παύσασθαι, ἀλλʼ ἀεὶ λύει αὐτῆς ἄν τι ἐπιχειρῇ τέλος ἐγγίγνεσθαι, καὶ παρέχει ἄπαυστον καὶ ἀθάνατον αὐτήν, ταύτῃ μοι δοκεῖ ἐπιφημίσαι τὸ ἀγαθὸν λυσιτελοῦν· τὸ γὰρ τῆς φορᾶς λύον τὸ τέλος λυσιτελοῦν καλέσαι. ὠφέλιμον δὲ ξενικὸν τοὔνομα, ᾧ καὶ Ὅμηρος πολλαχοῦ κέχρηται, τῷ ὀφέλλειν· ἔστι δὲ τοῦτο τοῦ αὔξειν καὶ ποιεῖν ἐπωνυμία.
417dHermogenes: Peki bunların zıtlarını nasıl açıklayacağız?
Sokrates: Bunları olumsuzlayan adları, bana kalırsa, tek tek ele almaya gerek yok.
Hermogenes: Hangileri?
Sokrates: Asymphoron (yararsız), anōpheles (faydasız), alysiteles (kârsız) ve akerdes (kazançsız).
Hermogenes: Doğru.
Sokrates: Ama blaberon (zararlı) ve zēmiōdes (ziyanlı) var.
Hermogenes: Evet.
Sokrates: Blaberon, akışa zarar veren (blapton ton rhoun) demektir.
ΕΡΜ. τὰ δὲ δὴ τούτων ἐναντία πῶς ἔχει ἡμῖν;
ΣΩ. ὅσα μὲν ἀπόφησιν αὐτῶν, ὥς γέ μοι δοκεῖ, οὐδὲν δεῖ ταῦτα διεξιέναι.
ΕΡΜ. ποῖα ταῦτα;
ΣΩ. ἀσύμφορον καὶ ἀνωφελὲς καὶ ἀλυσιτελὲς καὶ ἀκερδές.
ΕΡΜ. ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. ἀλλὰ βλαβερόν γε καὶ ζημιῶδες.
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. καὶ τὸ μέν γε βλαβερὸν τὸ
417eBlapton da bağlamak isteyen (boulomenon haptein) anlamına gelir; haptein ise dein (bağlamak) ile aynı şeydir ve ad koyan bunu her yerde yerer. Akışı bağlamak isteyen şeye en doğrusu boulapteroun denirdi; ama bana kalırsa süslenip püslenerek blaberon denir olmuş.
Hermogenes: Adlar senin elinde ne rengârenk şekillere giriyor, Sokrates! Şu boulapteroun adını söylerken bana sanki Athena ezgisinin aulos girişini ağzınla çalıyormuşsun gibi geldin.
βλάπτον τὸν ῥοῦν εἶναι λέγει· τὸ δὲ βλάπτον αὖ σημαίνει βουλόμενον ἅπτειν· τὸ δὲ ἅπτειν καὶ δεῖν ταὐτόν ἐστι, τοῦτο δὲ πανταχοῦ ψέγει. τὸ βουλόμενον οὖν ἅπτειν ῥοῦν ὀρθότατα μὲν ἂν εἴη βουλαπτεροῦν, καλλωπισθὲν δὲ καλεῖσθαί μοι φαίνεται βλαβερόν.
ΕΡΜ. ποικίλα γέ σοι, ὦ Σώκρατες, ἐκβαίνει τὰ ὀνόματα. καὶ γὰρ νῦν μοι ἔδοξας ὥσπερ τοῦ τῆς Ἀθηνάας νόμου προαύλιον στομαυλῆσαι, τοῦτο τὸ ὄνομα προειπὼν τὸ
418aSokrates: Sebep ben değilim, Hermogenes; adı koyanlar.
Hermogenes: Doğru. Peki zēmiōdes ne olabilir?
Sokrates: Zēmiōdes ne olabilir, öyle mi? Bak, Hermogenes, harf ekleyip çıkararak adların anlamlarını büsbütün değiştirdiklerini, hatta bazen pek küçük bir bükmeyle zıt anlama getirdiklerini söylerken ne kadar haklıymışım.
βουλαπτεροῦν.
ΣΩ. οὐκ ἐγώ, ὦ Ἑρμόγενες, αἴτιος, ἀλλʼ οἱ θέμενοι τὸ ὄνομα.
ΕΡΜ. ἀληθῆ λέγεις· ἀλλὰ δὴ τὸ ζημιῶδες τί ἂν εἴη;
ΣΩ. τί δʼ ἂν εἴη ποτὲ ζημιῶδες; θέασαι, ὦ Ἑρμόγενες, ὡς ἐγὼ ἀληθῆ λέγω λέγων ὅτι προστιθέντες γράμματα καὶ ἐξαιροῦντες σφόδρα ἀλλοιοῦσι τὰς τῶν ὀνομάτων διανοίας, οὕτως ὥστε σμικρὰ πάνυ παραστρέφοντες ἐνίοτε τἀναντία
418bSöz gelimi deon (gereken) adında da böyle olmuş. Az önce aklıma geldi; sana söyleyeceğim şeyi de bu sayede hatırladım: bizim bu güzel yeni dilimiz deon'u da zēmiōdes'i de çevirip zıt anlama getirmiş, ne demek istediklerini örtmüş; eski dil ise iki adın da ne demek istediğini gösteriyor.
Hermogenes: Ne demek istiyorsun?
Sokrates: Söyleyeyim. Biliyorsun, eski atalarımız iota ile deltayı pek severek kullanırdı; en çok da kadınlar, ki eski dili en iyi onlar korur.
ποιεῖν σημαίνειν. οἷον καὶ ἐν τῷ δέοντι· ἐνενόησα γὰρ αὐτὸ καὶ ἀνεμνήσθην ἄρτι ἀπὸ τοῦδε ὃ ἔμελλόν σοι ἐρεῖν ὅτι ἡ μὲν νέα φωνὴ ἡμῖν ἡ καλὴ αὑτηὶ καὶ τοὐναντίον περιέτρεψε μηνύειν τὸ δέον καὶ τὸ ζημιῶδες, ἀφανίζουσα ὅτι νοεῖ, ἡ δὲ παλαιὰ ἀμφότερον δηλοῖ ὃ βούλεται τοὔνομα.
ΕΡΜ. πῶς λέγεις;
ΣΩ. ἐγώ σοι ἐρῶ. οἶσθα ὅτι οἱ παλαιοὶ οἱ ἡμέτεροι τῷ ἰῶτα καὶ τῷ δέλτα εὖ μάλα ἐχρῶντο, καὶ οὐχ ἥκιστα
418cŞimdi ise iota yerine e ya da ēta, delta yerine de zēta söylüyorlar, sanki bunlar daha görkemliymiş gibi.
Hermogenes: Nasıl yani?
Sokrates: Söz gelimi güne (hēmera) en eskiler himera, onlardan sonrakiler hemera derdi; bugünküler ise hēmera diyor.
Hermogenes: Öyle.
Sokrates: Peki bunlardan yalnız eski adın, adı koyanın düşüncesini gösterdiğini biliyor musun? İnsanlar karanlıktan sonra gelen ışığa sevindikleri ve onu özledikleri (himeirousin) için ona himera adını verdiler.
αἱ γυναῖκες, αἵπερ μάλιστα τὴν ἀρχαίαν φωνὴν σῴζουσι. νῦν δὲ ἀντὶ μὲν τοῦ ἰῶτα ἢ εἶ ἢ ἦτα μεταστρέφουσιν, ἀντὶ δὲ τοῦ δέλτα ζῆτα, ὡς δὴ μεγαλοπρεπέστερα ὄντα.
ΕΡΜ. πῶς δή;
ΣΩ. οἷον οἱ μὲν ἀρχαιότατοι ἱμέραν τὴν ἡμέραν ἐκάλουν, οἱ δὲ ἑμέραν, οἱ δὲ νῦν ἡμέραν.
ΕΡΜ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. οἶσθα οὖν ὅτι μόνον τούτων δηλοῖ τὸ ἀρχαῖον ὄνομα τὴν διάνοιαν τοῦ θεμένου; ὅτι γὰρ ἁσμένοις τοῖς
418dHermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Şimdiyse tragedya kılığına sokulmuş olan hēmera'nın ne demek istediğini anlayamazsın bile. Hatta bazıları, gün insanları uysallaştırdığı (hēmera, "evcil") için bu adı aldığını sanıyor.
Hermogenes: Bana da öyle geliyor.
Sokrates: Eskilerin zygon'a (boyunduruk) duogon dediğini de biliyorsun.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Zygon bir şey göstermez; ama iki (duo) hayvanı çekmek (agōgē) için birbirine bağladığından ona haklı olarak duogon adı verilmişti. Şimdi ise zygon deniyor.
ἀνθρώποις καὶ ἱμείρουσιν ἐκ τοῦ σκότους τὸ φῶς ἐγίγνετο, ταύτῃ ὠνόμασαν ἱμέραν.
ΕΡΜ. φαίνεται.
ΣΩ. νῦν δέ γε τετραγῳδημένον οὐδʼ ἂν κατανοήσαις ὅτι βούλεται ἡ ἡμέρα. καίτοι τινὲς οἴονται, ὡς δὴ ἡ ἡμέρα ἥμερα ποιεῖ, διὰ ταῦτα ὠνομάσθαι αὐτὴν οὕτως.
ΕΡΜ. δοκεῖ μοι.
ΣΩ. καὶ τό γε ζυγὸν οἶσθα ὅτι δυογὸν οἱ παλαιοὶ ἐκάλουν.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. καὶ τὸ μέν γε ζυγὸν οὐδὲν δηλοῖ, τὸ δὲ τοῖν
418eBaşka pek çok ad da böyledir.
Hermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Aynı şekilde önce deon, bugünkü söylenişiyle, iyiyle ilgili bütün adların zıddını anlatıyor. Çünkü iyinin bir türü, bir ideası olduğu hâlde, deon bir bağ (desmos), hareketin önünde bir engel gibi görünüyor; sanki blaberon'un kardeşiymiş gibi.
Hermogenes: Gerçekten de öyle görünüyor, Sokrates.
Sokrates: Ama doğru konmuş olması bugünkünden çok daha muhtemel olan eski adı kullanırsan öyle görünmez; eskiden olduğu gibi e yerine iota koyarsan, ad önceki iyi adlarla uyuşur.
δυοῖν ἕνεκα τῆς δέσεως ἐς τὴν ἀγωγὴν ἐπωνόμασται δυογὸν δικαίως· νῦν δὲ ζυγόν. καὶ ἄλλα πάμπολλα οὕτως ἔχει.
ΕΡΜ. φαίνεται.
ΣΩ. κατὰ ταὐτὰ τοίνυν πρῶτον μὲν τὸ δέον οὕτω λεγόμενον τοὐναντίον σημαίνει πᾶσι τοῖς περὶ τὸ ἀγαθὸν ὀνόμασιν· ἀγαθοῦ γὰρ ἰδέα οὖσα τὸ δέον φαίνεται δεσμὸς εἶναι καὶ κώλυμα φορᾶς, ὥσπερ ἀδελφὸν ὂν τοῦ βλαβεροῦ.
ΕΡΜ. καὶ μάλα, ὦ Σώκρατες, οὕτω φαίνεται.
ΣΩ. ἀλλʼ οὐκ ἐὰν τῷ ἀρχαίῳ ὀνόματι χρῇ, ὃ πολὺ
419aÇünkü o zaman iyi, deon (bağlayan) olarak değil, dion (içinden geçen) olarak anlatılmış olur; ad koyanın övdüğü de zaten budur. Böylece adları koyan kendi kendisiyle çelişmez: deon, ōphelimon, lysiteloun, kerdaleon, agathon, sympheron ve euporon aynı şey olarak görünür. Hepsi ayrı adlarla aynı şeyi anlatır: düzene koyan ve her yere giden şey övülür, tutan ve bağlayan şey yerilir.
μᾶλλον εἰκός ἐστιν ὀρθῶς κεῖσθαι ἢ τὸ νῦν, ἀλλʼ ὁμολογήσει τοῖς πρόσθεν ἀγαθοῖς, ἐὰν ἀντὶ τοῦ εἶ τὸ ἰῶτα ἀποδιδῷς, ὥσπερ τὸ παλαιόν· διϊὸν γὰρ αὖ σημαίνει, ἀλλʼ οὐ δέον, τἀγαθόν, ὅπερ δὴ ἐπαινεῖ. καὶ οὕτω οὐκ ἐναντιοῦται αὐτὸς αὑτῷ ὁ τὰ ὀνόματα τιθέμενος, ἀλλὰ δέον καὶ ὠφέλιμον καὶ λυσιτελοῦν καὶ κερδαλέον καὶ ἀγαθὸν καὶ συμφέρον καὶ εὔπορον τὸ αὐτὸ φαίνεται, ἑτέροις ὀνόμασι σημαῖνον τὸ διακοσμοῦν καὶ ἰὸν πανταχοῦ ἐγκεκωμιασμένον,
419bZēmiōdes'te de eski dile uyup zēta yerine delta koyarsan, bu adın, gideni bağlayan (doun to ion) için konduğunu görürsün: dēmiōdes.
Hermogenes: Peki hēdonē (haz), lypē (acı), epithymia (arzu) ve benzerleri ne olacak, Sokrates?
Sokrates: Bunlar bana pek zor görünmüyor, Hermogenes. Hēdonē, faydaya (onēsis) yönelen eylem olduğu için bu adı almış gibi; araya bir delta girmiş, o yüzden hēonē yerine hēdonē deniyor.
τὸ δὲ ἴσχον καὶ δοῦν ψεγόμενον. καὶ δὴ καὶ τὸ ζημιῶδες, ἐὰν κατὰ τὴν ἀρχαίαν φωνὴν ἀποδῷς ἀντὶ τοῦ ζῆτα δέλτα, φανεῖταί σοι κεῖσθαι τὸ ὄνομα ἐπὶ τῷ δοῦντι τὸ ἰόν, ἐπονομασθὲν δημιῶδες.
ΕΡΜ. τί δὲ δὴ ἡδονὴ καὶ λύπη καὶ ἐπιθυμία καὶ τὰ τοιαῦτα, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. οὐ πάνυ χαλεπά μοι φαίνεται, ὦ Ἑρμόγενες. ἥ τε γὰρ ἡδονή, ἡ πρὸς τὴν ὄνησιν ἔοικε τείνουσα πρᾶξις τοῦτο ἔχειν τὸ ὄνομα—τὸ δέλτα δὲ ἔγκειται, ὥστε ἡδονὴ
419cLypē (acı) ise vücudun bu hâlde uğradığı çözülmeden (dialysis) adını almış görünüyor. Ania (sıkıntı), gitmeyi (ienai) engelleyendir. Algēdōn (ağrı) bana algeinon'dan (acı veren) türemiş yabancı bir ad gibi geliyor. Odynē (sızı), acının içe işlemesinden (endysis) adını almış gibi. Akhthēdōn (keder) adının hareketin ağırlığına (akhthos) benzetildiği herkesin gözü önünde. Khara (sevinç) ise psykhē'nin akışının yayılıp genişlemesinden (diakhysis) ve yolunu kolayca bulmasından adını almış gibi.
ἀντὶ ἡονῆς καλεῖται—ἥ τε λύπη ἀπὸ τῆς διαλύσεως τοῦ σώματος ἔοικεν ἐπωνομάσθαι ἣν ἐν τούτῳ τῷ πάθει ἴσχει τὸ σῶμα. καὶ ἥ γε ἀνία τὸ ἐμποδίζον τοῦ ἰέναι. ἡ δὲ ἀλγηδὼν ξενικόν τι φαίνεταί μοι ἀπὸ τοῦ ἀλγεινοῦ ὠνομασμένον. ὀδύνη δὲ ἀπὸ τῆς ἐνδύσεως τῆς λύπης κεκλημένῃ ἔοικεν. ἀχθηδὼν δὲ καὶ παντὶ δῆλον ἀπεικασμένον τὸ ὄνομα τῷ τῆς φορᾶς βάρει. χαρὰ δὲ τῇ διαχύσει καὶ εὐπορίᾳ τῆς ῥοῆς τῆς ψυχῆς ἔοικε κεκλημένῃ.
419dTerpsis (zevk) terpnon'dan (hoş) gelir; terpnon da psykhē'nin içinden bir soluk (pnoē) gibi süzülüp geçmesine (herpsis) benzetilerek adlandırılmıştır. Hakkıyla herpnoun denmeliydi, ama zamanla terpnon'a dönmüş. Euphrosynē (neşe) adının nereden geldiğini söylemeye gerek yok: herkes bilir ki bu adı psykhē'nin şeylerle iyi (eu) birlikte gitmesinden (sympheresthai) almıştır. Doğrusu eupherosynē olmalıydı; yine de euphrosynē diyoruz. Epithymia da zor değil; thymos'a doğru giden (epi ton thymon iousa) güce bu adın verildiği açık.
τέρψις δὲ ἀπὸ τοῦ τερπνοῦ· τὸ δὲ τερπνὸν ἀπὸ τῆς διὰ τῆς ψυχῆς ἕρψεως πνοῇ ἀπεικασθὲν κέκληται, ἐν δίκῃ μὲν ἂν ἕρπνουν καλούμενον, ὑπὸ χρόνου δὲ τερπνὸν παρηγμένον. εὐφροσύνη δὲ οὐδὲν προσδεῖται τοῦ διότι ῥηθῆναι· παντὶ γὰρ δῆλον ὅτι ἀπὸ τοῦ εὖ τοῖς πράγμασι τὴν ψυχὴν συμφέρεσθαι τοῦτο ἔλαβε τὸ ὄνομα, εὐφεροσύνην τό γε δίκαιον· ὅμως δὲ αὐτὸ καλοῦμεν εὐφροσύνην. οὐδʼ ἐπιθυμία χαλεπόν· τῇ γὰρ ἐπὶ τὸν θυμὸν ἰούσῃ
419eThymos ise psykhē'nin coşup kaynamasından (thysis) bu adı almış olabilir.
Himeros'a (özlem) gelince, o da psykhē'yi en çok sürükleyen akıştan (rhous) adını almıştır.
δυνάμει δῆλον ὅτι τοῦτο ἐκλήθη τὸ ὄνομα. θυμὸς δὲ ἀπὸ τῆς θύσεως καὶ ζέσεως τῆς ψυχῆς ἔχοι ἂν τοῦτο τὸ ὄνομα.
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν ἵμερός γε τῷ μάλιστα ἕλκοντι τὴν ψυχὴν ῥῷ
420aÇünkü atılarak (hiemenos) ve şeylere yönelerek akar, böylece akışın bu atılışıyla psykhē'yi kuvvetle çekip sürükler; işte bütün bu gücünden ötürü himeros denmiştir. Pothos (hasret) ise yanımızda olanı değil, başka bir yerde (pou) olanı, uzakta olanı anlattığı için bu adı almıştır. Öyle ki insanın yöneldiği şey yanındayken himeros denen şeye, o şey uzaklaşınca pothos denir. Erōs ise dışarıdan içeri aktığı (esrei), yani bu akış sahibinin kendinden olmayıp gözler yoluyla dışarıdan geldiği için eskiden esros diye anılırdı —çünkü o zamanlar ō yerine o kullanırdık—; şimdi ise o yerine ō konduğu için erōs deniyor.
ἐπωνομάσθη· ὅτι γὰρ ἱέμενος ῥεῖ καὶ ἐφιέμενος τῶν πραγμάτων, καὶ οὕτω δὴ ἐπισπᾷ σφόδρα τὴν ψυχὴν διὰ τὴν ἕσιν τῆς ῥοῆς, ἀπὸ ταύτης οὖν πάσης τῆς δυνάμεως ἵμερος ἐκλήθη. καὶ μὴν πόθος αὖ καλεῖται σημαίνων οὐ τοῦ παρόντος εἶναι [ἱμέρου τε καὶ ῥεύματος] ἀλλὰ τοῦ ἄλλοθί που ὄντος καὶ ἀπόντος, ὅθεν πόθος ἐπωνόμασται ὃς τότε, ὅταν παρῇ οὗ τις ἐφίετο, ἵμερος ἐκαλεῖτο· ἀπογενομένου δὲ ὁ αὐτὸς οὗτος πόθος ἐκλήθη. ἔρως δέ, ὅτι εἰσρεῖ ἔξωθεν καὶ οὐκ οἰκεία ἐστὶν ἡ ῥοὴ
420bBaşka neye bakalım dersin?
Hermogenes: Doxa (kanaat) ve benzerleri sana nasıl görünüyor?
Sokrates: Doxa adını ya kovalamaktan (diōxis) almıştır, çünkü psykhē şeylerin nasıl olduğunu bilmenin peşine düşüp onu kovalayarak yol alır; ya da yaydan (toxon) atıştan. Ama daha çok bu ikincisine benziyor. Nitekim oiēsis (sanı) da bununla uyuşuyor.
αὕτη τῷ ἔχοντι ἀλλʼ ἐπείσακτος διὰ τῶν ὀμμάτων, διὰ ταῦτα ἀπὸ τοῦ ἐσρεῖν ἔσρος τό γε παλαιὸν ἐκαλεῖτο— τῷ γὰρ οὖ ἀντὶ τοῦ ὦ ἐχρώμεθα—νῦν δʼ ἔρως κέκληται διὰ τὴν τοῦ ὦ ἀντὶ τοῦ οὖ μεταλλαγήν. ἀλλὰ τί ἔτι σὺ λέγεις ὅτι σκοπῶμεν;
ΕΡΜ. δόξα καὶ τὰ τοιαῦτα πῇ σοι φαίνεται;
ΣΩ. δόξα δὴ ἤτοι τῇ διώξει ἐπωνόμασται, ἣν ἡ ψυχὴ διώκουσα τὸ εἰδέναι ὅπῃ ἔχει τὰ πράγματα πορεύεται, ἢ τῇ ἀπὸ τοῦ τόξου βολῇ. ἔοικε δὲ τούτῳ μᾶλλον. ἡ
420cÇünkü psykhē'nin her şeye, varlıkların her biri nasılsa ona doğru gidişini (oisis) anlatıyor gibi. Tıpkı boulē'nin (karar) bir bakıma bolē'yi (atış) anlatması, boulesthai'ın (dilemek) yönelmeyi anlatması, bouleuesthai'ın (danışıp karar vermek) da öyle anlatması gibi. Bütün bunlar doxa'nın ardından gelen, atışı andıran adlar gibi görünüyor. Nitekim bunun zıddı olan aboulia (düşüncesizlik) da bir atykhia, yani tutturamamak gibi görünüyor: insan nişan aldığını, dilediğini, üzerine düşünüp taşındığını, yöneldiğini vuramamış, tutturamamış gibi.
γοῦν οἴησις τούτῳ συμφωνεῖ. οἶσιν γὰρ τῆς ψυχῆς ἐπὶ πᾶν πρᾶγμα, οἷόν ἐστιν ἕκαστον τῶν ὄντων, δηλούσῃ προσέοικεν, ὥσπερ γε καὶ ἡ βουλή πως τὴν βολήν, καὶ τὸ βούλεσθαι τὸ ἐφίεσθαι σημαίνει καὶ ⟨τὸ⟩ βουλεύεσθαι· πάντα ταῦτα δόξῃ ἑπόμενʼ ἄττα φαίνεται τῆς βολῆς ἀπεικάσματα, ὥσπερ αὖ καὶ τοὐναντίον ἡ ἀβουλία ἀτυχία δοκεῖ εἶναι, ὡς οὐ βαλόντος οὐδὲ τυχόντος οὗ τʼ ἔβαλλε καὶ ὃ ἐβούλετο καὶ περὶ οὗ ἐβουλεύετο καὶ οὗ ἐφίετο.
420dHermogenes: Bunları artık giderek daha sık getiriyorsun, Sokrates.
Sokrates: Çünkü artık son düzlükte koşuyorum. Yine de bunların ardından gelen anankē'yi (zorunluluk) ve hekousion'u (isteyerek olan) geçmek istiyorum. Hekousion adı, boyun eğeni (eikon) ve karşı koymayanı, dediğim gibi, gidene boyun eğeni, yani dilemeye uygun olarak olup biteni göstermek için konmuş olsa gerek. Anankaion (zorunlu) ve karşı koyan ise dilemeye aykırı olduğundan yanılgı ve cehaletle ilgili olsa gerek. Vadilerde (ankē) yürümeye benzetilmiştir; çünkü vadiler zor geçit verir, sarp ve çalılıktır, insanın gitmesini engeller.
ΕΡΜ. ταῦτα ἤδη μοι δοκεῖς, ὦ Σώκρατες, πυκνότερα ἐπάγειν.
ΣΩ. τέλος γὰρ ἤδη θέω. ἀνάγκην δʼ οὖν ἔτι βούλομαι διαπερᾶναι, ὅτι τούτοις ἑξῆς ἐστι, καὶ τὸ ἑκούσιον. τὸ μὲν οὖν ἑκούσιον, τὸ εἶκον καὶ μὴ ἀντιτυποῦν ἀλλʼ, ὥσπερ λέγω, εἶκον τῷ ἰόντι δεδηλωμένον ἂν εἴη τούτῳ τῷ ὀνόματι, τῷ κατὰ τὴν βούλησιν γιγνομένῳ· τὸ δὲ ἀναγκαῖον καὶ ἀντίτυπον, παρὰ τὴν βούλησιν ὄν, τὸ περὶ τὴν ἁμαρτίαν ἂν εἴη καὶ ἀμαθίαν, ἀπείκασται δὲ τῇ κατὰ τὰ
420eBelki de anankaion adı buradan, vadiden geçen yürüyüşe benzetilerek verilmiştir. Ama gücümüz yerindeyken onu gevşetmeyelim; sen de gevşeme, sormaya devam et.
ἄγκη πορείᾳ, ὅτι δύσπορα καὶ τραχέα καὶ λάσια ὄντα ἴσχει τοῦ ἰέναι. ἐντεῦθεν οὖν ἴσως ἐκλήθη ἀναγκαῖον, τῇ διὰ τοῦ ἄγκους ἀπεικασθὲν πορείᾳ. ἕως δὲ πάρεστιν ἡ ῥώμη, μὴ ἀνιῶμεν αὐτήν· ἀλλὰ καὶ σὺ μὴ ἀνίει, ἀλλὰ ἐρώτα.
421aHermogenes: O hâlde en büyüklerini ve en güzellerini soruyorum: alētheia (hakikat), pseudos (yalan), on (varlık) ve şu an üzerine konuştuğumuz şeyin kendisi, onoma (ad); bunlar adlarını nereden almış?
Sokrates: Maiesthai diye bir söz biliyor musun?
Hermogenes: Evet, aramak demek.
Sokrates: Görünüşe göre onoma, "bu, aranan şeyin varlığıdır" (on hou zētēma) diyen bir sözün sıkıştırılmasıyla kurulmuş. Bunu onomaston (adlandırılabilir) sözünde daha iyi görürsün; orada açıkça "arayışı (masma) olan varlık" diyor.
ΕΡΜ. ἐρωτῶ δὴ τὰ μέγιστα καὶ τὰ κάλλιστα, τήν τε ἀλήθειαν καὶ τὸ ψεῦδος καὶ τὸ ὂν καὶ αὐτὸ τοῦτο περὶ ὧν νῦν ὁ λόγος ἡμῖν ἐστιν, ὄνομα, διʼ ὅτι τὸ ὄνομα ἔχει.
ΣΩ. μαίεσθαι οὖν καλεῖς τι;
ΕΡΜ. ἔγωγε, τό γε ζητεῖν.
ΣΩ. ἔοικε τοίνυν ἐκ λόγου ὀνόματι συγκεκροτημένῳ, λέγοντος ὅτι τοῦτʼ ἔστιν ὄν, οὗ τυγχάνει ζήτημα ⟨ὄν⟩, [τὸ] ὄνομα. μᾶλλον δὲ ἂν αὐτὸ γνοίης ἐν ᾧ λέγομεν τὸ ὀνομαστόν· ἐνταῦθα γὰρ σαφῶς λέγει τοῦτο εἶναι ὂν οὗ μάσμα ἐστίν.
421bAlētheia da ötekilere benziyor: varlığın tanrısal hareketi bu sözle, alētheia ile anılmış gibi; çünkü o tanrısal bir dolaşmadır (theia alē). Pseudos ise hareketin zıddıdır. Yine yerilen şeye dönüp geliyoruz: tutulana, durmaya zorlanana; uyuyanlara (heudousi) benzetilmiştir, başa eklenen psi de adın ne demek istediğini örtüyor. On ve ousia ise iotayı yitirmiş hâlde alēthes (hakiki) ile uyuşur; çünkü ion'u (giden) anlatır, ouk on da, bazılarının zaten dediği gibi, ouk ion'u (gitmeyen).
ἡ δʼ ἀλήθεια, καὶ τοῦτο τοῖς ἄλλοις ἔοικε [συγκεκροτῆσθαι]· ἡ γὰρ θεία τοῦ ὄντος φορὰ ἔοικε προσειρῆσθαι τούτῳ τῷ ῥήματι, τῇ ἀληθείᾳ, ὡς θεία οὖσα ἄλη. τὸ ⟨δὲ⟩ ψεῦδος τοὐναντίον τῇ φορᾷ· πάλιν γὰρ αὖ λοιδορούμενον ἥκει τὸ ἰσχόμενον καὶ τὸ ἀναγκαζόμενον ἡσυχάζειν, ἀπείκασται δὲ τοῖς καθεύδουσι· τὸ ψεῖ δὲ προσγενόμενον ἐπικρύπτει τὴν βούλησιν τοῦ ὀνόματος. τὸ δὲ ὂν καὶ ἡ οὐσία ὁμολογεῖ τῷ ἀληθεῖ, τὸ ἰῶτα ἀπολαβόν· ἰὸν γὰρ
421cHermogenes: Bunları pek yiğitçe dövüp kalıba döktün, Sokrates. Ama biri sana bu ion'un, rheon'un (akan) ve doun'un (bağlayan) adlarının doğruluğu nedir diye sorsa—
Sokrates: "Ona ne cevap verirdik?" demek istiyorsun, değil mi?
Hermogenes: Evet, tam olarak.
Sokrates: Cevap verirken bir şey söylüyormuş gibi görünmemizi sağlayacak bir yolu az önce bulmuştuk.
Hermogenes: Hangisi?
Sokrates: Bilmediğimiz bir ad için, bu yabancı bir addır demek.
σημαίνει, καὶ τὸ οὐκ ὂν αὖ, ὥς τινες καὶ ὀνομάζουσιν αὐτό, οὐκ ἰόν.
ΕΡΜ. ταῦτα μέν μοι δοκεῖς, ὦ Σώκρατες, ἀνδρείως πάνυ διακεκροτηκέναι· εἰ δέ τίς σε ἔροιτο τοῦτο τὸ ἰὸν καὶ τὸ ῥέον καὶ τὸ δοῦν, τίνα ἔχει ὀρθότητα ταῦτα τὰ ὀνόματα—
ΣΩ. τί ἂν αὐτῷ ἀποκριναίμεθα; λέγεις; ἦ γάρ;
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. ἓν μὲν τοίνυν ἄρτι που ἐπορισάμεθα ὥστε δοκεῖν τὶ λέγειν ἀποκρινόμενοι.
ΕΡΜ. τὸ ποῖον τοῦτο;
ΣΩ. φάναι, ὃ ἂν μὴ γιγνώσκωμεν, βαρβαρικόν τι τοῦτʼ
421dBelki gerçekten de bazıları böyledir; ama ilk adlar eskilikleri yüzünden de bulunamaz hâle gelmiş olabilir. Adlar her yöne bükülüp döndürüldüğü için, eski dilin bugünküne göre bir yabancı dilden hiç farkı olmaması şaşılacak şey değil.
Hermogenes: Hiç de yersiz konuşmuyorsun.
Sokrates: Akla yatkın olanı söylüyorum. Ama bence bu yarışma bahane kabul etmez; bunları iyice incelemeye gayret etmeliyiz. Şunu düşünelim: biri bir adın hangi sözlerle kurulduğunu sorsa, sonra o sözlerin hangi sözlerle kurulduğunu sorsa ve bunu yapmayı hiç bırakmasa, cevap veren sonunda pes etmek zorunda kalmaz mı?
εἶναι. εἴη μὲν οὖν ἴσως ἄν τι τῇ ἀληθείᾳ καὶ τοιοῦτον αὐτῶν, εἴη δὲ κἂν ὑπὸ παλαιότητος τὰ πρῶτα τῶν ὀνομάτων ἀνεύρετα εἶναι· διὰ γὰρ τὸ πανταχῇ στρέφεσθαι τὰ ὀνόματα, οὐδὲν θαυμαστὸν [ἂν] εἰ ἡ παλαιὰ φωνὴ πρὸς τὴν νυνὶ βαρβαρικῆς μηδὲν διαφέρει.
ΕΡΜ. καὶ οὐδέν γε ἀπὸ τρόπου λέγεις.
ΣΩ. λέγω γὰρ οὖν εἰκότα. οὐ μέντοι μοι δοκεῖ προφάσεις ἀγὼν δέχεσθαι, ἀλλὰ προθυμητέον ταῦτα διασκέψασθαι. ἐνθυμηθῶμεν δέ, εἴ τις ἀεί, διʼ ὧν ἂν λέγηται τὸ
421eHermogenes: Bana öyle geliyor.
ὄνομα, ἐκεῖνα ἀνερήσεται τὰ ῥήματα, καὶ αὖθις αὖ διʼ ὧν ἂν τὰ ῥήματα λεχθῇ, ἐκεῖνα πεύσεται, καὶ τοῦτο μὴ παύσεται ποιῶν, ἆρʼ οὐκ ἀνάγκη τελευτῶντα ἀπειπεῖν τὸν ἀποκρινόμενον;
ΕΡΜ. ἔμοιγε δοκεῖ.
422aSokrates: Peki pes eden ne zaman durmakta haklı olur? Öteki sözlerin ve adların, deyim yerindeyse, harfleri, yani stoikheia'sı olan adlara vardığında değil mi? Durum böyleyse bu adların başka adlardan kurulduğunu göstermek artık doğru olmaz herhalde. Söz gelimi az önce agathon'un (iyi) agaston (hayranlık uyandıran) ile thoon'dan (hızlı) kurulduğunu söyledik; thoon'un da belki başka adlardan, onların da başka adlardan kurulduğunu söyleyebiliriz.
ΣΩ. πότε οὖν ἀπειπὼν ὁ ἀπαγορεύων δικαίως παύοιτο ἄν; ἆρʼ οὐκ ἐπειδὰν ἐπʼ ἐκείνοις γένηται τοῖς ὀνόμασιν, ἃ ὡσπερεὶ στοιχεῖα τῶν ἄλλων ἐστὶ καὶ λόγων καὶ ὀνομάτων; ταῦτα γάρ που οὐκέτι δίκαιον φανῆναι ἐξ ἄλλων ὀνομάτων συγκείμενα, ἃν οὕτως ἔχῃ. οἷον νυνδὴ τὸ ἀγαθὸν ἔφαμεν ἐκ τοῦ ἀγαστοῦ καὶ ἐκ τοῦ θοοῦ συγκεῖσθαι, τὸ δὲ θοὸν ἴσως φαῖμεν ἂν ἐξ ἑτέρων, ἐκεῖνα δὲ ἐξ ἄλλων·
422bAma artık başka hiçbir addan kurulmamış bir adı yakaladığımızda, bir öğeye vardığımızı ve onu başka adlara bağlamamız gerekmediğini söylemekte haklı oluruz.
Hermogenes: Doğru söylüyorsun bence.
Sokrates: Peki şu sorduğun adlar da birer öğe olabilir mi? Öyleyse onların doğruluğunu artık başka bir yoldan incelememiz gerekir, değil mi?
Hermogenes: Muhtemelen.
Sokrates: Muhtemel elbette, Hermogenes; nitekim öncekilerin hepsi bunlara varıp dayanmış görünüyor.
ἀλλʼ ἐάν ποτέ γε λάβωμεν ὃ οὐκέτι ἔκ τινων ἑτέρων σύγκειται ὀνομάτων, δικαίως ἂν φαῖμεν ἐπὶ στοιχείῳ τε ἤδη εἶναι καὶ οὐκέτι τοῦτο ἡμᾶς δεῖν εἰς ἄλλα ὀνόματα ἀναφέρειν.
ΕΡΜ. ἔμοιγε δοκεῖς ὀρθῶς λέγειν.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν καὶ νῦν ἅ γʼ ἐρωτᾷς τὰ ὀνόματα στοιχεῖα ὄντα τυγχάνει, καὶ δεῖ αὐτῶν ἄλλῳ τινὶ τρόπῳ ἤδη τὴν ὀρθότητα ἐπισκέψασθαι ἥτις ἐστίν;
ΕΡΜ. εἰκός γε.
ΣΩ. εἰκὸς δῆτα, ὦ Ἑρμόγενες· πάντα γοῦν φαίνεται τὰ
422cDurum bana göründüğü gibiyse, gel benimle birlikte incele de ilk adların doğruluğu nasıl olmalı, bunu söylerken saçmalamayayım.
Hermogenes: Sen söyle yeter; gücüm yettiğince birlikte incelerim.
Sokrates: İlk olsun son olsun, her adın doğruluğunun bir ve aynı olduğunu, ad olmak bakımından hiçbirinin ötekinden farkı bulunmadığını sanırım sen de kabul edersin.
Hermogenes: Elbette.
ἔμπροσθεν εἰς ταῦτα ἀνεληλυθέναι. εἰ δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, ὥς μοι δοκεῖ ἔχειν, δεῦρο αὖ συνεπίσκεψαι μετʼ ἐμοῦ μή τι παραληρήσω λέγων οἵαν δεῖ τὴν τῶν πρώτων ὀνομάτων ὀρθότητα εἶναι.
ΕΡΜ. λέγε μόνον, ὡς ὅσον γε δυνάμεως παρʼ ἐμοί ἐστιν συνεπισκέψομαι.
ΣΩ. ὅτι μὲν τοίνυν μία γέ τις ἡ ὀρθότης παντὸς ὀνόματος καὶ πρώτου καὶ ὑστάτου, καὶ οὐδὲν διαφέρει τῷ ὄνομα εἶναι οὐδὲν αὐτῶν, οἶμαι καὶ σοὶ συνδοκεῖ.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
422dSokrates: Az önce ele aldığımız adların doğruluğu da, varlıkların her birinin nasıl olduğunu göstermeyi amaçlıyordu.
Hermogenes: Nasıl amaçlamasın?
Sokrates: Demek ilk adlar da sonrakiler de, ad olacaklarsa, bunu aynı ölçüde taşımalı.
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Ama sonrakiler, görünüşe göre, bunu kendilerinden öncekiler aracılığıyla yapabiliyordu.
Hermogenes: Öyle görünüyor.
Sokrates: Peki altlarında henüz başka adlar bulunmayan ilk adlar, ad olacaklarsa, varlıkları bize olabildiğince açık kılmayı nasıl başaracak?
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν ὧν γε νυν⟨δὴ⟩ διεληλύθαμεν τῶν ὀνομάτων ἡ ὀρθότης τοιαύτη τις ἐβούλετο εἶναι, οἵα δηλοῦν οἷον ἕκαστόν ἐστι τῶν ὄντων.
ΕΡΜ. πῶς γὰρ οὔ;
ΣΩ. τοῦτο μὲν ἄρα οὐδὲν ἧττον καὶ τὰ πρῶτα δεῖ ἔχειν καὶ τὰ ὕστερα, εἴπερ ὀνόματα ἔσται.
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ἀλλὰ τὰ μὲν ὕστερα, ὡς ἔοικε, διὰ τῶν προτέρων οἷά τε ἦν τοῦτο ἀπεργάζεσθαι.
ΕΡΜ. φαίνεται.
ΣΩ. εἶεν· τὰ δὲ δὴ πρῶτα, οἷς οὔπω ἕτερα ὑπόκειται, τίνι τρόπῳ κατὰ τὸ δυνατὸν ὅτι μάλιστα φανερὰ ἡμῖν
422eBana şunu cevapla: sesimiz, dilimiz olmasaydı da şeyleri birbirimize göstermek isteseydik, bugün dilsizlerin yaptığı gibi elimizle, başımızla ve vücudumuzun geri kalanıyla işaret etmeye çalışmaz mıydık?
Hermogenes: Başka nasıl olabilir ki, Sokrates?
ποιήσει τὰ ὄντα, εἴπερ μέλλει ὀνόματα εἶναι; ἀπόκριναι δέ μοι τόδε· εἰ φωνὴν μὴ εἴχομεν μηδὲ γλῶτταν, ἐβουλόμεθα δὲ δηλοῦν ἀλλήλοις τὰ πράγματα, ἆρʼ οὐκ ἄν, ὥσπερ νῦν οἱ ἐνεοί, ἐπεχειροῦμεν ἂν σημαίνειν ταῖς χερσὶ καὶ κεφαλῇ καὶ τῷ ἄλλῳ σώματι;
ΕΡΜ. πῶς γὰρ ἂν ἄλλως, ὦ Σώκρατες;
423aSokrates: Sanırım yukarıyı ve hafif olanı göstermek isteseydik, şeyin tabiatını taklit ederek elimizi göğe kaldırırdık; aşağıdakileri ve ağır olanları göstermek isteseydik yere doğru indirirdik. Koşan bir atı ya da başka bir hayvanı göstermek isteseydik, bilirsin, kendi vücudumuzu ve duruşumuzu onlara olabildiğince benzetirdik.
Hermogenes: Dediğin gibi olması zorunlu görünüyor bana.
Sokrates: Çünkü sanırım bir şey ancak böyle, vücut göstermek istediği şeyi taklit ettiğinde gösterilmiş olurdu.
ΣΩ. εἰ μέν γʼ οἶμαι τὸ ἄνω καὶ τὸ κοῦφον ἐβουλόμεθα δηλοῦν, ᾔρομεν ἂν πρὸς τὸν οὐρανὸν τὴν χεῖρα, μιμούμενοι αὐτὴν τὴν φύσιν τοῦ πράγματος· εἰ δὲ τὰ κάτω καὶ τὰ βαρέα, πρὸς τὴν γῆν. καὶ εἰ ἵππον θέοντα ἤ τι ἄλλο τῶν ζῴων ἐβουλόμεθα δηλοῦν, οἶσθα ὅτι ὡς ὁμοιότατʼ ἂν τὰ ἡμέτερα αὐτῶν σώματα καὶ σχήματα ἐποιοῦμεν ἐκείνοις.
ΕΡΜ. ἀνάγκη μοι δοκεῖ ὡς λέγεις ἔχειν.
ΣΩ. οὕτω γὰρ ἂν οἶμαι δήλωμά του [σώματος] ἐγίγνετο,
423bHermogenes: Evet.
Sokrates: Peki sesle, dille ve ağızla göstermek istediğimizde, bunlarla herhangi bir şeyin taklidi yapıldığında, bunlardan doğan şey her birinin bizim için göstergesi olmaz mı?
Hermogenes: Zorunlu görünüyor bana.
Sokrates: Demek ad, görünüşe göre, taklit ettiği şeyin sesle yapılmış bir taklididir (mimēma); sesle taklit eden de taklit ettiği şeyi adlandırmış olur.
Hermogenes: Bana öyle görünüyor.
μιμησαμένου, ὡς ἔοικε, τοῦ σώματος ἐκεῖνο ὃ ἐβούλετο δηλῶσαι.
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ἐπειδὴ δὲ φωνῇ τε καὶ γλώττῃ καὶ στόματι βουλόμεθα δηλοῦν, ἆρʼ οὐ τότε ἑκάστου δήλωμα ἡμῖν ἔσται τὸ ἀπὸ τούτων γιγνόμενον, ὅταν μίμημα γένηται διὰ τούτων περὶ ὁτιοῦν;
ΕΡΜ. ἀνάγκη μοι δοκεῖ.
ΣΩ. ὄνομʼ ἄρʼ ἐστίν, ὡς ἔοικε, μίμημα φωνῇ ἐκείνου ὃ μιμεῖται, καὶ ὀνομάζει ὁ μιμούμενος τῇ φωνῇ ὃ ἂν μιμῆται
ΕΡΜ. δοκεῖ μοι.
423cSokrates: Vallahi bana henüz doğru söylenmiş gibi görünmüyor, dostum.
Hermogenes: Neden?
Sokrates: O zaman koyunları, horozları ve öteki hayvanları taklit eden şu adamların, taklit ettikleri şeyleri adlandırdıklarını kabul etmek zorunda kalırdık.
Hermogenes: Doğru.
Sokrates: Peki sence bu doğru mu?
Hermogenes: Bence değil. Ama ad nasıl bir taklit olabilir, Sokrates?
Sokrates: Birincisi, bence şeyleri müzikle taklit ettiğimiz gibi taklit edersek ad koymuş olmayız; oysa o zaman da sesle taklit ederiz.
ΣΩ. μὰ Δίʼ ἀλλʼ οὐκ ἐμοί πω δοκεῖ καλῶς λέγεσθαι, ὦ ἑταῖρε.
ΕΡΜ. τί δή;
ΣΩ. τοὺς τὰ πρόβατα μιμουμένους τούτους καὶ τοὺς ἀλεκτρυόνας καὶ τὰ ἄλλα ζῷα ἀναγκαζοίμεθʼ ἂν ὁμολογεῖν ὀνομάζειν ταῦτα ἅπερ μιμοῦνται.
ΕΡΜ. ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. καλῶς οὖν ἔχειν δοκεῖ σοι;
ΕΡΜ. οὐκ ἔμοιγε. ἀλλὰ τίς ἄν, ὦ Σώκρατες, μίμησις εἴη τὸ ὄνομα;
ΣΩ. πρῶτον μέν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, οὐκ ἐὰν καθάπερ τῇ
423dİkincisi, mousikē'nin taklit ettiği şeyleri biz de taklit edersek, bence yine ad koymuş olmayız. Demek istediğim şu: şeylerin her birinin bir sesi ve biçimi, çoğunun da bir rengi var, değil mi?
Hermogenes: Elbette.
Sokrates: Görünüşe göre ad koyma tekhnē'si, biri bunları taklit ettiğinde ortaya çıkmaz; bu taklitlerle de ilgili değildir. Çünkü bunlardan biri mousikē, öbürü resimdir, değil mi?
Hermogenes: Evet.
μουσικῇ μιμούμεθα τὰ πράγματα οὕτω μιμώμεθα, καίτοι φωνῇ γε καὶ τότε μιμούμεθα· ἔπειτα οὐκ ἐὰν ἅπερ ἡ μουσικὴ μιμεῖται καὶ ἡμεῖς μιμώμεθα, οὔ μοι δοκοῦμεν ὀνομάσειν. λέγω δέ τοι τοῦτο· ἔστι τοῖς πράγμασι φωνὴ καὶ σχῆμα ἑκάστῳ, καὶ χρῶμά γε πολλοῖς;
ΕΡΜ. πάνυ γε.
ΣΩ. ἔοικε τοίνυν οὐκ ἐάν τις ταῦτα μιμῆται, οὐδὲ περὶ ταύτας τὰς μιμήσεις ἡ τέχνη ἡ ὀνομαστικὴ εἶναι. αὗται μὲν γάρ εἰσιν ἡ μὲν μουσική, ἡ δὲ γραφική· ἦ γάρ;
ΕΡΜ. ναί.
423eSokrates: Peki şuna ne dersin? Rengi ve az önce saydıklarımızı nasıl taşıyorsa, her şeyin bir ousia'sı da var gibi görünmüyor mu sana? Her şeyden önce rengin kendisinin de sesin kendisinin de, "olmak" adını almaya layık görülen öteki her şeyin de bir ousia'sı yok mu?
Hermogenes: Bana öyle geliyor.
Sokrates: Peki? Biri her şeyin bu kendisini, ousia'sını, harflerle ve hecelerle taklit edebilseydi, her birinin ne olduğunu göstermiş olmaz mıydı? Yoksa olmaz mıydı?
ΣΩ. τί δὲ δὴ τόδε; οὐ καὶ οὐσία δοκεῖ σοι εἶναι ἑκάστῳ, ὥσπερ καὶ χρῶμα καὶ ἃ νυνδὴ ἐλέγομεν; πρῶτον αὐτῷ τῷ χρώματι καὶ τῇ φωνῇ οὐκ ἔστιν οὐσία τις ἑκατέρῳ αὐτῶν καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσιν ὅσα ἠξίωται ταύτης τῆς προσρήσεως, τοῦ εἶναι;
ΕΡΜ. ἔμοιγε δοκεῖ.
ΣΩ. τί οὖν; εἴ τις αὐτὸ τοῦτο μιμεῖσθαι δύναιτο ἑκάστου, τὴν οὐσίαν, γράμμασί τε καὶ συλλαβαῖς, ἆρʼ οὐκ ἂν δηλοῖ ἕκαστον ὃ ἔστιν; ἢ οὔ;
424aHermogenes: Elbette.
Sokrates: Bunu yapabilene ne ad verirdin? Öncekilerin birine musikici, ötekine ressam demiştin; buna ne diyeceksin?
Hermogenes: Bana kalırsa, Sokrates, bu, çoktandır aradığımız kişinin ta kendisi: ad koyma ustası.
Sokrates: Bu doğruysa, şimdi senin sorduğun o adları — akışı (rhoē), gitmeyi (ienai) ve tutmayı (skhesis) — ele almamız gerekiyor gibi görünüyor: Bunlar harfleriyle ve heceleriyle varolanı, onun ousia'sını taklit edecek biçimde yakalıyor mu, yoksa yakalamıyor mu?
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. καὶ τί ἂν φαίης τὸν τοῦτο δυνάμενον, ὥσπερ τοὺς προτέρους τὸν μὲν μουσικὸν ἔφησθα, τὸν δέ [τινα] γραφικόν. τοῦτον δὲ τίνα;
ΕΡΜ. τοῦτο ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, ὅπερ πάλαι ζητοῦμεν, οὗτος ἂν εἶναι ὁ ὀνομαστικός.
ΣΩ. εἰ ἄρα τοῦτο ἀληθές, ἤδη ἔοικεν ἐπισκεπτέον περὶ ἐκείνων τῶν ὀνομάτων ὧν σὺ ἤρου, περὶ ῥοῆς τε καὶ τοῦ ἰέναι καὶ σχέσεως, εἰ τοῖς γράμμασι καὶ ταῖς συλλαβαῖς
424bHermogenes: Elbette.
Sokrates: Haydi bakalım, ilk adlar yalnız bunlar mı, yoksa başka birçok ilk ad da var mı?
Hermogenes: Ben başkaları da olduğunu sanıyorum.
Sokrates: Olması da muhtemel. Peki taklit eden kişi taklide başlarken nasıl bir ayırma yolu izler? Taklit, ousia'nın hecelerle ve harflerle taklidi olduğuna göre, en doğrusu önce öğeleri ayırmak değil midir? Ritimleri ele alanlar da önce öğelerin, sonra hecelerin değerlerini ayırırlar; ritimleri incelemeye ancak ondan sonra geçerler, daha önce değil.
τοῦ ὄντος ἐπιλαμβάνεται αὐτῶν ὥστε ἀπομιμεῖσθαι τὴν οὐσίαν, εἴτε καὶ οὔ;
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. φέρε δὴ ἴδωμεν πότερον ἄρα ταῦτα μόνα ἐστὶ τῶν πρώτων ὀνομάτων ἢ καὶ ἄλλα πολλά.
ΕΡΜ. οἶμαι ἔγωγε καὶ ἄλλα.
ΣΩ. εἰκὸς γάρ. ἀλλὰ τίς ἂν εἴη ὁ τρόπος τῆς διαιρέσεως ὅθεν ἄρχεται μιμεῖσθαι ὁ μιμούμενος; ἆρα οὐκ ἐπείπερ συλλαβαῖς τε καὶ γράμμασιν ἡ μίμησις τυγχάνει οὖσα τῆς οὐσίας, ὀρθότατόν ἐστι διελέσθαι τὰ στοιχεῖα πρῶτον, ὥσπερ
424cHermogenes: Evet.
Sokrates: O hâlde biz de önce sesli harfleri ayırmalı değil miyiz? Sonra ötekileri türlerine göre ayırmalıyız: bir yanda ne sesi ne sedası olanları — bu işleri bilenler bunlara böyle diyor galiba —, öbür yanda sesli olmayan ama büsbütün sessiz de olmayanları. Sesli harflerin kendi aralarında birbirinden farklı kaç türü varsa onları da ayırmalıyız.
οἱ ἐπιχειροῦντες τοῖς ῥυθμοῖς τῶν στοιχείων πρῶτον τὰς δυνάμεις διείλοντο, ἔπειτα τῶν συλλαβῶν, καὶ οὕτως ἤδη ἔρχονται ἐπὶ τοὺς ῥυθμοὺς σκεψόμενοι, πρότερον δʼ οὔ;
ΕΡΜ. ναί.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν καὶ ἡμᾶς οὕτω δεῖ πρῶτον μὲν τὰ φωνήεντα διελέσθαι, ἔπειτα τῶν ἑτέρων κατὰ εἴδη τά τε ἄφωνα καὶ ἄφθογγα—οὑτωσὶ γάρ που λέγουσιν οἱ δεινοὶ περὶ τούτων— καὶ τὰ αὖ φωνήεντα μὲν οὔ, οὐ μέντοι γε ἄφθογγα; καὶ αὐτῶν τῶν φωνηέντων ὅσα διάφορα εἴδη ἔχει ἀλλήλων; καὶ
424dBunları ayırdıktan sonra, ad koymamız gereken varolanların hepsini de yine iyice ayırmalıyız: Öğeler gibi bunların hepsinin kendisine dayandığı birtakım temeller var mı; onlardan yola çıkarak hem varolanları kendi başlarına görmek, hem de öğelerde olduğu gibi onların içinde de türler bulunup bulunmadığını görmek mümkün mü? Bütün bunları iyice gözden geçirdikten sonra da her birine, benzerliğine göre, ne vereceğimizi bilmeliyiz: ister bir şeye tek bir harf vermek gereksin, ister birçok harfi karıştırarak. Ressamlar da benzerini yapmak istediklerinde bazen yalnız mor boya sürerler, bazen başka herhangi bir boya, bazen de birçok boyayı karıştırırlar — sözgelimi ten rengi ya da buna benzer bir renk hazırladıklarında —; her suret hangi boyaya muhtaç görünüyorsa öyle.
ἐπειδὰν ταῦτα διελώμεθα [τὰ ὄντα] εὖ πάντα αὖ οἷς δεῖ ὀνόματα ἐπιθεῖναι, εἰ ἔστιν εἰς ἃ ἀναφέρεται πάντα ὥσπερ τὰ στοιχεῖα, ἐξ ὧν ἔστιν ἰδεῖν αὐτά τε καὶ εἰ ἐν αὐτοῖς ἔνεστιν εἴδη κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ὥσπερ ἐν τοῖς στοιχείοις· ταῦτα πάντα καλῶς διαθεασαμένους ἐπίστασθαι ἐπιφέρειν ἕκαστον κατὰ τὴν ὁμοιότητα, ἐάντε ἓν ἑνὶ δέῃ ἐπιφέρειν, ἐάντε συγκεραννύντα πολλὰ [ἑνί], ὥσπερ οἱ ζωγράφοι βουλόμενοι ἀφομοιοῦν ἐνίοτε μὲν ὄστρεον μόνον ἐπήνεγκαν, ἐνίοτε δὲ
424eİşte biz de öğeleri şeylere böyle uygulayacağız: gerekli görünen yerde bir şeye tek bir öğe, gerekli görünen yerde birçoğunu birlikte. Böylece hece dedikleri şeyi yapacağız; sonra heceleri birleştireceğiz ve onlardan adlar ve fiiller (rhēmata) kurulacak.
ὁτιοῦν ἄλλο τῶν φαρμάκων, ἔστι δὲ ὅτε πολλὰ συγκεράσαντες, οἷον ὅταν ἀνδρείκελον σκευάζωσιν ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων—ὡς ἂν οἶμαι δοκῇ ἑκάστη ἡ εἰκὼν δεῖσθαι ἑκάστου φαρμάκου—οὕτω δὴ καὶ ἡμεῖς τὰ στοιχεῖα ἐπὶ τὰ πράγματα ἐποίσομεν, καὶ ἓν ἐπὶ ἕν, οὗ ἂν δοκῇ δεῖν, καὶ σύμπολλα, ποιοῦντες ὃ δὴ συλλαβὰς καλοῦσιν, καὶ συλλαβὰς αὖ συντιθέντες,
425aSonra da adlardan ve fiillerden büyük, güzel ve bütün bir şey kuracağız: Resim sanatıyla bir figür nasıl kuruluyorsa, ad koyma işiyle ya da hitabetle — artık o tekhnē hangisiyse — logos da öyle kurulacak. Daha doğrusu biz değil; söze kapılıp gittim. Adları, şimdi nasıl kuruluysalar öyle kuranlar eskilerdir. Biz ise bütün bunları tekhnē'ye uygun biçimde incelemeyi bileceksek, onları bu şekilde ayırmalı, ilk adların da sonrakilerin de yerli yerince konup konmadığına böyle bakmalıyız.
ἐξ ὧν τά τε ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα συντίθενται· καὶ πάλιν ἐκ τῶν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων μέγα ἤδη τι καὶ καλὸν καὶ ὅλον συστήσομεν, ὥσπερ ἐκεῖ τὸ ζῷον τῇ γραφικῇ, ἐνταῦθα τὸν λόγον τῇ ὀνομαστικῇ ἢ ῥητορικῇ ἢ ἥτις ἐστὶν ἡ τέχνη.
ΣΩ. μᾶλλον δὲ οὐχ ἡμεῖς, ἀλλὰ λέγων ἐξηνέχθην. συνέθεσαν μὲν γὰρ οὕτως ᾗπερ σύγκειται οἱ παλαιοί· ἡμᾶς δὲ δεῖ, εἴπερ τεχνικῶς ἐπιστησόμεθα σκοπεῖσθαι αὐτὰ πάντα,
425bBaşka türlü bir araya dizmek, korkarım, kötü ve yöntemsiz bir iş olur, sevgili Hermogenes.
Hermogenes: Zeus hakkı için, belki de öyle, Sokrates.
Sokrates: Peki? Sen bunları böyle ayırabileceğine güveniyor musun? Ben güvenmiyorum.
Hermogenes: Ben ise bundan çok uzağım.
Sokrates: Bırakalım mı öyleyse? Yoksa elimizden geldiği kadarıyla, onlardan küçük bir şeyi bile görebilecek olursak, denemek ister misin?
οὕτω διελομένους, εἴτε κατὰ τρόπον τά τε πρῶτα ὀνόματα κεῖται καὶ τὰ ὕστερα εἴτε μή, οὕτω θεᾶσθαι· ἄλλως δὲ συνείρειν μὴ φαῦλον ᾖ καὶ οὐ καθʼ ὁδόν, ὦ φίλε Ἑρμόγενες.
ΕΡΜ. ἴσως νὴ Δίʼ, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. τί οὖν; σὺ πιστεύεις σαυτῷ οἷός τʼ ἂν εἶναι ταῦτα οὕτω διελέσθαι; ἐγὼ μὲν γὰρ οὔ.
ΕΡΜ. πολλοῦ ἄρα δέω ἔγωγε.
ΣΩ. ἐάσομεν οὖν, ἢ βούλει οὕτως ὅπως ἂν δυνώμεθα, καὶ ἂν σμικρόν τι αὐτῶν οἷοί τʼ ὦμεν κατιδεῖν, ἐπιχειρῶμεν,
425cAma az önce tanrılar konusunda yaptığımız gibi, önce bir şey söyleyerek: Orada hakikate dair hiçbir şey bilmediğimizi, yalnızca insanların tanrılar hakkındaki inançlarını tahmin ettiğimizi söylemiştik. Şimdi de kendimize şunu söyleyerek yola çıkalım: Bunları ayırmak gerekseydi, ister başka biri ayırsın ister biz, böyle ayırmak gerekirdi; ama şimdi, dedikleri gibi, gücümüz yettiğince uğraşmakla yetinmek zorundayız. Uygun mu bu, yoksa ne dersin?
Hermogenes: Bence de kesinlikle uygun.
προειπόντες, ὥσπερ ὀλίγον πρότερον τοῖς θεοῖς, ὅτι οὐδὲν εἰδότες τῆς ἀληθείας τὰ τῶν ἀνθρώπων δόγματα περὶ αὐτῶν εἰκάζομεν, οὕτω δὲ καὶ νῦν αὖ εἰπόντες [ἡμῖν] αὐτοῖς ἴωμεν, ὅτι εἰ μέν τι χρῆν [ἔδει] αὐτὰ διελέσθαι εἴτε ἄλλον ὁντινοῦν εἴτε ἡμᾶς, οὕτως ἔδει αὐτὰ διαιρεῖσθαι, νῦν δὲ τὸ λεγόμενον κατὰ δύναμιν δεήσει ἡμᾶς περὶ αὐτῶν πραγματεύεσθαι; δοκεῖ ταῦτα, ἢ πῶς λέγεις;
ΕΡΜ. πάνυ μὲν οὖν σφόδρα ἔμοιγε δοκεῖ.
425dSokrates: Şeylerin harflerle ve hecelerle taklit edilerek açığa çıkması gülünç görünecek sanırım, Hermogenes; ama başka çaremiz yok. Çünkü ilk adların doğruluğu konusunda başvurabileceğimiz bundan daha iyi bir şey elimizde yok. Meğer ki şunu isteyesin: Tragedya şairleri bir çıkmaza düştüklerinde tanrıları makineyle yükseltip onlara sığınırlar; biz de öyle yapıp "ilk adları tanrılar koymuştur, bu yüzden doğrudurlar" diyerek işin içinden sıyrılalım. Bizim için de en iyi açıklama bu mu?
ΣΩ. γελοῖα μὲν οἶμαι φανεῖσθαι, ὦ Ἑρμόγενες, γράμμασι καὶ συλλαβαῖς τὰ πράγματα μεμιμημένα κατάδηλα γιγνόμενα· ὅμως δὲ ἀνάγκη. οὐ γὰρ ἔχομεν τούτου βέλτιον εἰς ὅτι ἐπανενέγκωμεν περὶ ἀληθείας τῶν πρώτων ὀνομάτων, εἰ μὴ ἄρα ⟨βού⟩λει, ὥσπερ οἱ τραγῳδοποιοὶ ἐπειδάν τι ἀπορῶσιν ἐπὶ τὰς μηχανὰς καταφεύγουσι θεοὺς αἴροντες, καὶ ἡμεῖς οὕτως εἰπόντες ἀπαλλαγῶμεν, ὅτι τὰ πρῶτα ὀνόματα οἱ θεοὶ ἔθεσαν καὶ διὰ ταῦτα ὀρθῶς ἔχει. ἆρα
425eYoksa şu mu: "Onları birtakım barbarlardan aldık, barbarlar da bizden daha eskidir"? Ya da şu: "Barbar adları gibi bunları da eskilikleri yüzünden incelemek imkânsızdır"?
καὶ ἡμῖν κράτιστος οὗτος τῶν λόγων; ἢ ἐκεῖνος, ὅτι παρὰ βαρβάρων τινῶν αὐτὰ παρειλήφαμεν, εἰσὶ δὲ ἡμῶν ἀρχαιότεροι βάρβαροι;
ΣΩ. ἢ ὅτι ὑπὸ παλαιότητος ἀδύνατον αὐτὰ
426aBütün bunlar, ilk adların nasıl doğru konduğunu açıklamak istemeyenin başvuracağı kaçamaklar olurdu; hem de pek zarif kaçamaklar. Oysa biri ilk adların doğruluğunu bilmiyorsa — hangi yolla olursa olsun —, sonrakilerin doğruluğunu bilmesi de herhalde imkânsızdır; çünkü sonrakiler, hakkında hiçbir şey bilmediği o ilk adlarla açıklanmak zorundadır. Açıktır ki bu konuda usta olduğunu söyleyen kişi, her şeyden önce ve en açık biçimde ilk adları ortaya koyabilmelidir; yoksa sonrakiler hakkında saçmalayacağını iyi bilsin.
ἐπισκέψασθαι, ὥσπερ καὶ τὰ βαρβαρικά; αὗται γὰρ ἂν πᾶσαι ἐκδύσεις εἶεν καὶ μάλα κομψαὶ τῷ μὴ ἐθέλοντι λόγον διδόναι περὶ τῶν πρώτων ὀνομάτων ὡς ὀρθῶς κεῖται. καίτοι ὅτῳ τις τρόπῳ τῶν πρώτων ὀνομάτων τὴν ὀρθότητα μὴ οἶδεν, ἀδύνατόν που τῶν γε ὑστέρων εἰδέναι, ἃ ἐξ ἐκείνων ἀνάγκη δηλοῦσθαι ὧν τις πέρι μηδὲν οἶδεν· ἀλλὰ δῆλον ὅτι τὸν φάσκοντα περὶ αὐτῶν τεχνικὸν εἶναι περὶ τῶν πρώτων
426bYoksa sana başka türlü mü geliyor?
Hermogenes: Hiç de başka türlü gelmiyor, Sokrates.
Sokrates: İlk adlar hakkında benim sezdiklerim bana pek ölçüsüz ve gülünç görünüyor. Yine de istersen onları seninle paylaşayım; sen de bir yerden daha iyisini bulabilirsen onu benimle paylaşmaya çalış.
Hermogenes: Öyle yaparım. Sen çekinmeden söyle.
ὀνομάτων μάλιστά τε καὶ καθαρώτατα δεῖ ἔχειν ἀποδεῖξαι, ἢ εὖ εἰδέναι ὅτι τά γε ὕστερα ἤδη φλυαρήσει. ἢ σοὶ ἄλλως δοκεῖ;
ΕΡΜ. οὐδʼ ὁπωστιοῦν, ὦ Σώκρατες, ἄλλως.
ΣΩ. ἃ μὲν τοίνυν ἐγὼ ᾔσθημαι περὶ τῶν πρώτων ὀνομάτων πάνυ μοι δοκεῖ ὑβριστικὰ εἶναι καὶ γελοῖα. τούτων οὖν σοι μεταδώσω, ἂν βούλῃ· σὺ δʼ ἄν τι ἔχῃς βέλτιόν ποθεν λαβεῖν, πειρᾶσθαι καὶ ἐμοὶ μεταδιδόναι.
ΕΡΜ. ποιήσω ταῦτα. ἀλλὰ θαρρῶν λέγε.
426cSokrates: Önce rho bana her türlü hareketin aracı gibi görünüyor. Hareketin (kinēsis) neden bu adı taşıdığını da daha söylemedik. Ama açık ki "hesis" demek istiyor; çünkü eskiden ēta değil e kullanırdık. Kökü de "kiein"den gelir — bu yabancı bir addır —, o da "gitmek" demektir. Biri onun bizim dilimize uyan eski adını bulsa, ona doğru olarak "hesis" denirdi. Şimdi ise yabancı "kiein" kelimesinden, ēta'nın yerine geçmesinden ve nu'nun araya girmesinden ötürü "kinēsis" denmiştir; oysa "kieinēsis" denmesi gerekirdi.
ΣΩ. πρῶτον μὲν τοίνυν τὸ ῥῶ ἔμοιγε φαίνεται ὥσπερ ὄργανον εἶναι πάσης τῆς κινήσεως, ἣν οὐδʼ εἴπομεν διʼ ὅτι ἔχει τοῦτο τοὔνομα· ἀλλὰ γὰρ δῆλον ὅτι ἕσις βούλεται εἶναι· οὐ γὰρ ἦτα ἐχρώμεθα ἀλλὰ εἶ τὸ παλαιόν. ἡ δὲ ἀρχὴ ἀπὸ τοῦ κίειν —ξενικὸν δὲ τοὔνομα—τοῦτο δʼ ἐστὶν ἰέναι. εἰ οὖν τις τὸ παλαιὸν αὐτῆς εὕροι ὄνομα εἰς τὴν ἡμετέραν φωνὴν συμβαῖνον, ἕσις ἂν ὀρθῶς καλοῖτο· νῦν δὲ ἀπό τε τοῦ ξενικοῦ τοῦ κίειν καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ ἦτα μεταβολῆς καὶ τῆς τοῦ νῦ ἐνθέσεως κίνησις κέκληται, ἔδει
426dDurma (stasis) ise gitmenin olumsuzlanması demek istiyor; ama süs olsun diye "stasis" diye adlandırılmış. Neyse, dediğim gibi rho harfi, adları koyan kişiye, akışa benzetmek için hareketin güzel bir aracı gibi göründü; nitekim onu bu iş için pek çok yerde kullanıyor. Önce bizzat "rhein" (akmak) ve "rhoē" (akış) kelimelerinde akışı bu harfle taklit ediyor; sonra "tromos" (titreme) ve "trekhein" (koşmak) kelimelerinde; sonra da "krouein" (vurmak), "thrauein" (kırmak), "ereikein" (yarmak), "thryptein" (ufalamak), "kermatizein" (doğramak), "rhymbein" (döndürmek) gibi fiillerde: Bütün bunları çoğunlukla rho ile taklit ediyor.
δὲ κιείνησιν καλεῖσθαι [ἢ εἶσιν]. ἡ δὲ στάσις ἀπόφασις τοῦ ἰέναι βούλεται εἶναι, διὰ δὲ τὸν καλλωπισμὸν στάσις ὠνόμασται. τὸ δὲ οὖν ῥῶ τὸ στοιχεῖον, ὥσπερ λέγω, καλὸν ἔδοξεν ὄργανον εἶναι τῆς κινήσεως τῷ τὰ ὀνόματα τιθεμένῳ πρὸς τὸ ἀφομοιοῦν τῇ φορᾷ, πολλαχοῦ γοῦν χρῆται αὐτῷ εἰς αὐτήν· πρῶτον μὲν ἐν αὐτῷ τῷ ῥεῖν καὶ ῥοῇ διὰ τούτου τοῦ γράμματος τὴν φορὰν μιμεῖται, εἶτα ἐν τῷ
426eÇünkü sanırım dilin bu harfte neredeyse hiç durmadığını, en çok titrediğini görmüştü; bu yüzden onu bunlar için bolca kullanmış görünüyor. İota'yı ise her şeyin içinden en kolay geçebilecek bütün ince şeyler için kullandı. Bu yüzden "ienai" (gitmek) ve "hiesthai" (atılmak) kelimelerini iota ile taklit ediyor.
τρόμῳ, εἶτα ἐν τῷ τρέχειν, ἔτι δὲ ἐν τοῖς τοιοῖσδε ῥήμασιν οἷον κρούειν, θραύειν, ἐρείκειν, θρύπτειν, κερματίζειν, ῥυμβεῖν, πάντα ταῦτα τὸ πολὺ ἀπεικάζει διὰ τοῦ ῥῶ. ἑώ⟨ρα⟩ γὰρ οἶμαι τὴν γλῶτταν ἐν τούτῳ ἥκιστα μένουσαν, μάλιστα δὲ σειομένην· διὸ φαίνεταί μοι τούτῳ πρὸς ταῦτα κατακεχρῆσθαι. τῷ δὲ αὖ ἰῶτα πρὸς τὰ λεπτὰ πάντα, ἃ δὴ μάλιστα διὰ πάντων ἴοι ἄν.
ΣΩ. διὰ ταῦτα τὸ
427aPhi, psi, sigma ve zeta ile de, bunlar soluklu harfler olduğundan, bu türden her şeyi adlandırırken taklit etmiştir: "psykhron" (soğuk), "zeon" (kaynayan), "seiesthai" (sarsılmak) ve genel olarak "seismos" (sarsıntı) gibi. Adları koyan kişi, soluğa benzer bir şeyi taklit ettiği her yerde çoğunlukla bu tür harfleri kullanıyor görünüyor. Öte yandan delta ve tau'da dilin sıkışıp dayanmasının etkisini de bağın ve durmanın taklidi için yararlı saymış görünüyor.
ἰέναι καὶ τὸ ἵεσθαι διὰ τοῦ ἰῶτα ἀπομιμεῖται, ὥσπερ γε διὰ τοῦ φεῖ καὶ τοῦ ψεῖ καὶ τοῦ σῖγμα καὶ τοῦ ζῆτα, ὅτι πνευματώδη τὰ γράμματα, πάντα τὰ τοιαῦτα μεμίμηται αὐτοῖς ὀνομάζων, οἷον τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ ζέον καὶ τὸ σείεσθαι καὶ ὅλως σεισμόν. καὶ ὅταν που τὸ φυσῶδες μιμῆται, πανταχοῦ ἐνταῦθα ὡς τὸ πολὺ τὰ τοιαῦτα γράμματα ἐπιφέρειν φαίνεται ὁ τὰ ὀνόματα τιθέμενος. τῆς δʼ αὖ τοῦ δέλτα συμπιέσεως καὶ τοῦ ταῦ καὶ ἀπερείσεως τῆς γλώττης
427bDilin en çok lambda'da kaydığını fark edince, benzetme yoluyla "leia" (düz), bizzat "olisthanein" (kaymak), "liparon" (yağlı), "kollōdes" (yapışkan) ve bu türden öteki her şeyi adlandırdı. Gamma'nın kayan dili tutmasıyla da yapış yapış olanı (glischron), tatlıyı (glyky) ve sakızlıyı (gloiōdes) taklit etti.
τὴν δύναμιν χρήσιμον φαίνεται ἡγήσασθαι πρὸς τὴν μίμησιν τοῦ δεσμοῦ καὶ τῆς στάσεως. ὅτι δὲ ὀλισθάνει μάλιστα ἐν τῷ λάβδα ἡ γλῶττα κατιδών, ἀφομοιῶν ὠνόμασε τά τε λεῖα καὶ αὐτὸ τὸ ὀλισθάνειν καὶ τὸ λιπαρὸν καὶ τὸ κολλῶδες καὶ τἆλλα πάντα τὰ τοιαῦτα. ᾗ δὲ ὀλισθανούσης τῆς γλώττης ἀντιλαμβάνεται ἡ τοῦ γάμμα δύναμις, τὸ γλίσχρον ἀπεμιμήσατο καὶ γλυκὺ καὶ γλοιῶδες.
427cNu'nun sesi içeride tuttuğunu sezince, harflerle şeyleri benzetmek için içeriyi (endon) ve içte olanı (entos) adlandırdı. Alpha'yı büyüklüğe, ēta'yı uzunluğa verdi, çünkü bunlar büyük harflerdir. Yuvarlaklığı göstermek için o'ya ihtiyaç duydu ve "gongylon" (yuvarlak) adına en çok onu kattı. Görünüşe göre kanun koyucu öteki şeyleri de böyle uyarlamış: Harflerle ve hecelerle varolanların her biri için bir işaret ve ad yapmış, geri kalanları da bunlardan, yine bunlarla taklit ederek birleştirmiş. Adların doğruluğu, Hermogenes, bana böyle bir şey gibi görünüyor; meğer ki buradaki Kratylos başka bir şey söylesin.
τοῦ δʼ αὖ νῦ τὸ εἴσω αἰσθόμενος τῆς φωνῆς, τὸ ἔνδον καὶ τὰ ἐντὸς ὠνόμασεν, ὡς ἀφομοιῶν τοῖς γράμμασι τὰ ἔργα. τὸ δʼ αὖ ἄλφα τῷ μεγάλῳ ἀπέδωκε, καὶ τῷ μήκει τὸ ἦτα, ὅτι μεγάλα τὰ γράμματα. εἰς δὲ τὸ γογγύλον τοῦ οὖ δεόμενος σημείου, τοῦτο πλεῖστον αὐτῷ εἰς τὸ ὄνομα ἐνεκέρασεν. καὶ τἆλλα οὕτω φαίνεται προσβιβάζειν καὶ κατὰ γράμματα καὶ κατὰ συλλαβὰς ἑκάστῳ τῶν ὄντων σημεῖόν τε καὶ ὄνομα ποιῶν ὁ νομοθέτης, ἐκ δὲ τούτων τὰ λοιπὰ ἤδη αὐτοῖς τούτοις συντιθέναι ἀπομιμούμενος. αὕτη
427dHermogenes: Doğrusu, Sokrates, en başta da söylediğim gibi, Kratylos bana sık sık epey sıkıntı veriyor. Adların bir doğruluğu olduğunu iddia ediyor ama bunun ne olduğuna dair açık hiçbir şey söylemiyor; öyle ki her seferinde bu konuda bu kadar belirsiz konuşmasını isteyerek mi, istemeyerek mi yaptığını bilemiyorum. Şimdi, Kratylos, Sokrates'in yanında söyle bana: Sokrates'in adlar hakkında söyledikleri hoşuna gidiyor mu, yoksa daha güzel söyleyebileceğin başka bir yol var mı?
μοι φαίνεται, ὦ Ἑρμόγενες, βούλεσθαι εἶναι ἡ τῶν ὀνομάτων ὀρθότης, εἰ μή τι ἄλλο Κρατύλος ὅδε λέγει.
ΕΡΜ. καὶ μήν, ὦ Σώκρατες, πολλά γέ μοι πολλάκις πράγματα παρέχει Κρατύλος, ὥσπερ κατʼ ἀρχὰς ἔλεγον, φάσκων μὲν εἶναι ὀρθότητα ὀνομάτων, ἥτις δʼ ἐστὶν οὐδὲν σαφὲς λέγων, ὥστε με μὴ δύνασθαι εἰδέναι πότερον ἑκὼν ἢ ἄκων οὕτως ἀσαφῶς ἑκάστοτε περὶ αὐτῶν λέγει. νῦν οὖν
427eVarsa söyle de ya Sokrates'ten öğren ya da ikimize birden öğret.
Kratylos: Ne yani, Hermogenes? Herhangi bir şeyi bu kadar çabuk öğrenmenin ve öğretmenin kolay olduğunu mu sanıyorsun — hele en büyük konulardan biri sayılan böyle büyük bir şeyi?
μοι, ὦ Κρατύλε, ἐναντίον Σωκράτους εἰπὲ πότερον ἀρέσκει σοι ᾗ λέγει Σωκράτης περὶ ὀνομάτων, ἢ ἔχεις πῃ ἄλλῃ κάλλιον λέγειν; καὶ εἰ ἔχεις, λέγε, ἵνα ἤτοι μάθῃς παρὰ Σωκράτους ἢ διδάξῃς ἡμᾶς ἀμφοτέρους.
ΚΡ. τί δέ, ὦ Ἑρμόγενες; δοκεῖ σοι ῥᾴδιον εἶναι οὕτω ταχὺ μαθεῖν τε καὶ διδάξαι ὁτιοῦν πρᾶγμα, μὴ ὅτι τοσοῦτον, ὃ δὴ δοκεῖ ἐν τοῖς [μεγίστοις] μέγιστον εἶναι;
428aHermogenes: Zeus adına, hayır, sanmıyorum. Ama Hesiodos'un şu sözü bana yerinde görünüyor: Küçüğün üstüne küçük koymak bile işe yarar. Öyleyse az bir şey bile ilerletebileceksen yorulup vazgeçme; hem buradaki Sokrates'e — bunu ona borçlusun — hem bana iyilik et.
Sokrates: Ben de, Kratylos, söylediklerimin hiçbirinde ısrar etmem; yalnızca Hermogenes'le birlikte, bana nasıl göründüyse öyle inceledim. Bu yüzden, benden yana çekinmeden söyle, daha iyi bir şeyin varsa; ben onu seve seve kabul ederim.
ΕΡΜ. μὰ Δίʼ, οὐκ ἔμοιγε. ἀλλὰ τὸ τοῦ Ἡσιόδου καλῶς μοι φαίνεται ἔχειν, τὸ εἰ καί τις σμικρὸν ἐπὶ σμικρῷ καταθείη, προὔργου εἶναι. εἰ οὖν καὶ σμικρόν τι οἷός τʼ εἶ πλέον ποιῆσαι, μὴ ἀπόκαμνε ἀλλʼ εὐεργέτει καὶ Σωκράτη τόνδε—δίκαιος δʼ εἶ—καὶ ἐμέ.
ΣΩ. καὶ μὲν δὴ ἔγωγε καὶ αὐτός, ὦ Κρατύλε, οὐδὲν ἂν ἰσχυρισαίμην ὧν εἴρηκα, ᾗ δέ μοι ἐφαίνετο μεθʼ Ἑρμογένους ἐπεσκεψάμην, ὥστε τούτου γε ἕνεκα θαρρῶν λέγε, εἴ τι
428bAma bunlardan daha güzel bir şey söyleyebilirsen şaşırmam; çünkü bana öyle geliyor ki bu tür şeyleri hem kendin incelemişsin hem de başkalarından öğrenmişsin. O hâlde daha güzel bir şey söylersen, beni de adların doğruluğu konusunda öğrencilerinden biri olarak yaz.
Kratylos: Gerçekten de, Sokrates, dediğin gibi, bunlarla uğraştım; belki seni de öğrencim yapabilirim.
ἔχεις βέλτιον, ὡς ἐμοῦ ἐνδεξομένου. εἰ μέντοι ἔχεις τι σὺ κάλλιον τούτων λέγειν, οὐκ ἂν θαυμάζοιμι· δοκεῖς γάρ μοι αὐτός τε ἐσκέφθαι τὰ τοιαῦτα καὶ παρʼ ἄλλων μεμαθηκέναι. ἐὰν οὖν λέγῃς τι κάλλιον, ἕνα τῶν μαθητῶν περὶ ὀρθότητος ὀνομάτων καὶ ἐμὲ γράφου.
ΚΡ. ἀλλὰ μὲν δή, ὦ Σώκρατες, ὥσπερ σὺ λέγεις, μεμέληκέν τέ μοι περὶ αὐτῶν καὶ ἴσως ἄν σε ποιησαίμην
428cAma korkarım ki durum tam tersi; çünkü sana, Akhilleus'un Yakarışlar'da Aias'a söylediği sözü söylemek geliyor içimden. Şöyle diyor: Zeus soyundan Aias, Telamon oğlu, halkın önderi, söylediklerinin hepsi gönlümce gibi geldi bana. Sen de bana, Sokrates, epey gönlüme göre kehanette bulunuyor gibisin; ister Euthyphron'dan ilham almış ol, ister uzun zamandır içinde olan başka bir Musa farkına varmadan seni ele geçirmiş olsun.
μαθητήν. φοβοῦμαι μέντοι μὴ τούτου πᾶν τοὐναντίον ᾖ, ὅτι μοί πως ἐπέρχεται λέγειν πρὸς σὲ τὸ τοῦ Ἀχιλλέως, ὃ ἐκεῖνος ἐν Λιταῖς πρὸς τὸν Αἴαντα λέγει. φησὶ δὲΑἶαν διογενὲς Τελαμώνιε, κοίρανε λαῶν, πάντα τί μοι κατὰ θυμὸν ἐείσω μυθήσασθαι. ηομ. ιλ. 9.644καὶ ἐμοὶ σύ, ὦ Σώκρατες, ἐπιεικῶς φαίνῃ κατὰ νοῦν χρησμῳδεῖν, εἴτε παρʼ Εὐθύφρονος ἐπίπνους γενόμενος, εἴτε καὶ ἄλλη τις Μοῦσα πάλαι σε ἐνοῦσα ἐλελήθει.
428dSokrates: Sevgili Kratylos, ben de kendi bilgeliğime çoktandır şaşıyorum ve ona güvenemiyorum. Bu yüzden söylediklerimi yeniden gözden geçirmem gerektiğini düşünüyorum. Çünkü insanın kendi kendini aldatması her şeyin en kötüsüdür: Aldatacak olan bir an bile uzaklaşmayıp hep yanı başındaysa, bu nasıl korkunç olmaz? Öyleyse, görünüşe göre, sık sık daha önce söylenenlere dönmeli ve o şairin dediği gibi "aynı anda hem öne hem arkaya" bakmaya çalışmalıyız. Şimdi de neler söylediğimize bir bakalım.
ΣΩ. ὠγαθὲ Κρατύλε, θαυμάζω καὶ αὐτὸς πάλαι τὴν ἐμαυτοῦ σοφίαν καὶ ἀπιστῶ. δοκεῖ οὖν μοι χρῆναι ἐπανασκέψασθαι τί καὶ λέγω. τὸ γὰρ ἐξαπατᾶσθαι αὐτὸν ὑφʼ αὑτοῦ πάντων χαλεπώτατον· ὅταν γὰρ μηδὲ σμικρὸν ἀποστατῇ ἀλλʼ ἀεὶ παρῇ ὁ ἐξαπατήσων, πῶς οὐ δεινόν; δεῖ δή, ὡς ἔοικε, θαμὰ μεταστρέφεσθαι ἐπὶ τὰ προειρημένα, καὶ πειρᾶσθαι, τὸ ἐκείνου τοῦ ποιητοῦ, βλέπειν ἅμα πρόσσω καὶ ὀπίσσω. καὶ δὴ καὶ νυνὶ ἡμεῖς ἴδωμεν τί ἡμῖν εἴρηται.
428eAdın doğruluğu, diyoruz, şeyin nasıl bir şey olduğunu göstermesidir. Bunun yeterince söylendiğini kabul edelim mi?
Kratylos: Bence kesinlikle, Sokrates.
Sokrates: Demek adlar öğretmek için söyleniyor?
Kratylos: Elbette.
Sokrates: Bunun da bir tekhnē olduğunu, bu tekhnē'nin de ustaları bulunduğunu söyleyelim mi?
Kratylos: Elbette.
Sokrates: Kim bunlar?
ὀνόματος, φαμέν, ὀρθότης ἐστὶν αὕτη, ἥτις ἐνδείξεται οἷόν ἐστι τὸ πρᾶγμα· τοῦτο φῶμεν ἱκανῶς εἰρῆσθαι;
ΚΡ. ἐμοὶ μὲν δοκεῖ πάνυ σφόδρα, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. διδασκαλίας ἄρα ἕνεκα τὰ ὀνόματα λέγεται;
ΚΡ. πάνυ γε.
ΣΩ. οὐκοῦν φῶμεν καὶ ταύτην τέχνην εἶναι καὶ δημιουργοὺς αὐτῆς;
ΚΡ. πάνυ γε.
ΣΩ. τίνας;
429aKratylos: Senin en başta söylediğin kişiler: kanun koyucular.
Sokrates: Peki bu tekhnē'nin de ötekiler gibi insanlar arasında bulunduğunu söyleyelim mi, söylemeyelim mi? Şunu demek istiyorum: Ressamların kimi daha kötü, kimi daha iyi değil mi?
Kratylos: Elbette.
Sokrates: Daha iyileri kendi eserlerini, yani resimlerini daha güzel ortaya koyar, ötekiler daha kötü, öyle değil mi? Yapı ustaları da aynı şekilde: Kimi evleri daha güzel yapar, kimi daha çirkin?
Kratylos: Evet.
ΚΡ. οὕσπερ σὺ κατʼ ἀρχὰς ἔλεγες, τοὺς νομοθέτας.
ΣΩ. πότερον οὖν καὶ ταύτην φῶμεν τὴν τέχνην ἐν τοῖς ἀνθρώποις ἐγγίγνεσθαι ὥσπερ καὶ τὰς ἄλλας ἢ μή; βούλομαι δὲ λέγειν τὸ τοιόνδε. ζωγράφοι εἰσίν που οἱ μὲν χείρους, οἱ δὲ ἀμείνους;
ΚΡ. πάνυ γε.
ΣΩ. οὐκοῦν οἱ μὲν ἀμείνους τὰ αὑτῶν ἔργα καλλίω παρέχονται, τὰ ζῷα, οἱ δὲ φαυλότερα; καὶ οἰκοδόμοι ὡσαύτως οἱ μὲν καλλίους τὰς οἰκίας ἐργάζονται, οἱ δὲ αἰσχίους;
ΚΡ. ναί.
429bSokrates: Peki kanun koyucuların da kimi eserlerini daha güzel, kimi daha çirkin ortaya koymaz mı?
Kratylos: Bunda artık öyle düşünmüyorum.
Sokrates: Demek sana kanunların kimi daha iyi, kimi daha kötü görünmüyor?
Kratylos: Hayır, görünmüyor.
Sokrates: Görünüşe göre adların da kiminin daha kötü, kiminin daha iyi konduğunu düşünmüyorsun?
Kratylos: Hayır, düşünmüyorum.
Sokrates: Demek bütün adlar doğru konmuş?
Kratylos: Ad oldukları sürece, evet.
Sokrates: Peki az önce söz konusu olan şeye ne diyeceğiz? Buradaki Hermogenes'in Hermes soyundan hiçbir payı yoksa, ona bu adın hiç konmadığını mı söyleyelim, yoksa konduğunu ama doğru konmadığını mı?
ΣΩ. ἆρʼ οὖν καὶ νομοθέται οἱ μὲν καλλίω τὰ [ἔργα] αὑτῶν παρέχονται, οἱ δὲ αἰσχίω;
ΚΡ. οὔ μοι δοκεῖ τοῦτο ἔτι.
ΣΩ. οὐκ ἄρα δοκοῦσί σοι νόμοι οἱ μὲν βελτίους, οἱ δὲ φαυλότεροι εἶναι;
ΚΡ. οὐ δῆτα.
ΣΩ. οὐδὲ δὴ ὄνομα, ὡς ἔοικε, δοκεῖ σοι κεῖσθαι τὸ μὲν χεῖρον, τὸ δὲ ἄμεινον;
ΚΡ. οὐ δῆτα.
ΣΩ. πάντα ἄρα τὰ ὀνόματα ὀρθῶς κεῖται;
ΚΡ. ὅσα γε ὀνόματά ἐστιν.
ΣΩ. τί οὖν; ὃ καὶ ἄρτι ἐλέγετο, Ἑρμογένει τῷδε πότερον
429cKratylos: Bana kalırsa konmuş bile değil, Sokrates; yalnızca konmuş gibi görünüyor. Bu ad başka birinin adıdır: tabiatı bu ada uyan kişinin.
Sokrates: Peki biri ona Hermogenes dediğinde yanlış da söylemiş olmuyor mu? Yoksa, Hermogenes değilse, onun Hermogenes olduğunu söylemek bile mümkün değil mi?
Kratylos: Ne demek istiyorsun?
μηδὲ ὄνομα τοῦτο κεῖσθαι φῶμεν, εἰ μή τι αὐτῷ Ἑρμοῦ γενέσεως προσήκει, ἢ κεῖσθαι μέν, οὐ μέντοι ὀρθῶς γε;
ΚΡ. οὐδὲ κεῖσθαι ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, ἀλλὰ δοκεῖν κεῖσθαι, εἶναι δὲ ἑτέρου τοῦτο τοὔνομα, οὗπερ καὶ ἡ φύσις [ἡ τὸ ὄνομα δηλοῦσα].
ΣΩ. πότερον οὐδὲ ψεύδεται ὅταν τις φῇ Ἑρμογένη αὐτὸν εἶναι; μὴ γὰρ οὐδὲ τοῦτο αὖ ᾖ, τὸ τοῦτον φάναι Ἑρμογένη εἶναι, εἰ μὴ ἔστιν;
ΚΡ. πῶς λέγεις;
429dSokrates: Söylediğin, yanlış söylemenin hiç mümkün olmadığı anlamına mı geliyor? Çünkü bunu söyleyen pek çok kişi var, sevgili Kratylos, hem bugün hem eskiden.
Kratylos: Nasıl olabilir ki, Sokrates? Biri söylediği şeyi söylüyorsa, nasıl olur da var olanı söylemez? Yanlış söylemek, var olmayanı söylemek değil midir?
Sokrates: Bu söz, dostum, benim için ve benim yaşım için fazla ince. Yine de bana şu kadarını söyle.
ΣΩ. ἆρα ὅτι ψευδῆ λέγειν τὸ παράπαν οὐκ ἔστιν, ἆρα τοῦτό σοι δύναται ὁ λόγος; συχνοὶ γάρ τινες οἱ λέγοντες, ὦ φίλε Κρατύλε, καὶ νῦν καὶ πάλαι.
ΚΡ. πῶς γὰρ ἄν, ὦ Σώκρατες, λέγων γέ τις τοῦτο ὃ λέγει, μὴ τὸ ὂν λέγοι; ἢ οὐ τοῦτό ἐστιν τὸ ψευδῆ λέγειν, τὸ μὴ τὰ ὄντα λέγειν;
ΣΩ. κομψότερος μὲν ὁ λόγος ἢ κατʼ ἐμὲ καὶ κατὰ τὴν ἐμὴν ἡλικίαν, ὦ ἑταῖρε. ὅμως μέντοι εἰπέ μοι τοσόνδε·
429eYanlış bir şey söylemek sana mümkün görünmüyor, ama ileri sürmek mümkün görünüyor mu?
Kratylos: İleri sürmek de mümkün görünmüyor.
Sokrates: Demek de, seslenmek de mi? Sözgelimi biri yabancı bir yerde sana rastlasa, elini tutup "Selam sana, Atinalı yabancı, Smikrion oğlu Hermogenes!" dese, bu adam bunları söylemiş mi, ileri sürmüş mü, demiş mi, yoksa sana değil de buradaki Hermogenes'e mi böyle seslenmiş olurdu? Yoksa kimseye mi?
Kratylos: Bana kalırsa, Sokrates, bu adam bu sesleri boş yere çıkarmış olurdu.
πότερον λέγειν μὲν οὐ δοκεῖ σοι εἶναι ψευδῆ, φάναι δέ;
ΚΡ. οὔ μοι δοκεῖ οὐδὲ φάναι.
ΣΩ. οὐδὲ εἰπεῖν οὐδὲ προσειπεῖν; οἷον εἴ τις ἀπαντήσας σοι ἐπὶ ξενίας, λαβόμενος τῆς χειρὸς εἴποι· χαῖρε, ὦ ξένε Ἀθηναῖε, ὑὲ Σμικρίωνος Ἑρμόγενες, οὗτος λέξειεν ἂν ταῦτα ἢ φαίη ἂν ταῦτα ἢ εἴποι ἂν ταῦτα ἢ προσείποι ἂν οὕτω σὲ μὲν οὔ, Ἑρμογένη δὲ τόνδε; ἢ οὐδένα;
ΚΡ. ἐμοὶ μὲν δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, ἄλλως ἂν οὗτος ταῦτα φθέγξασθαι.
430aSokrates: Buna da şükür. Peki bu sesleri çıkaran doğru mu çıkarmış olurdu, yanlış mı? Yoksa bir kısmı doğru, bir kısmı yanlış mı? Bu kadarını bilmek de yeter.
Kratylos: Ben böylesinin yalnızca gürültü ettiğini, boş yere kendini sallayıp durduğunu söylerdim; tıpkı birinin bir bakır kaba vurup onu çınlatması gibi.
Sokrates: Haydi bakalım, Kratylos, belki bir yerde uzlaşırız. Adın bir şey, adı olduğu şeyin başka bir şey olduğunu söylemez misin?
Kratylos: Söylerim.
Sokrates: Adın da şeyin bir taklidi olduğunu kabul ediyorsun, değil mi?
ΣΩ. ἀλλʼ ἀγαπητὸν καὶ τοῦτο. πότερον γὰρ ἀληθῆ ἂν φθέγξαιτο ταῦτα ὁ φθεγξάμενος ἢ ψευδῆ; ἢ τὸ μέν τι αὐτῶν ἀληθές, τὸ δὲ ψεῦδος; καὶ γὰρ ἂν καὶ τοῦτο ἐξαρκοῖ.
ΚΡ. ψοφεῖν ἔγωγʼ ἂν φαίην τὸν τοιοῦτον, μάτην αὐτὸν ἑαυτὸν κινοῦντα, ὥσπερ ἂν εἴ τις χαλκίον κινήσειε κρούσας.
ΣΩ. φέρε δή, ἐάν πῃ διαλλαχθῶμεν, ὦ Κρατύλε· ἆρʼ οὐκ ἄλλο μὲν ἂν φαίης τὸ ὄνομα εἶναι, ἄλλο δὲ ἐκεῖνο οὗ τὸ ὄνομά ἐστιν;
ΚΡ. ἔγωγε.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τὸ ὄνομα ὁμολογεῖς μίμημά τι εἶναι τοῦ
430bKratylos: Hem de her şeyden çok.
Sokrates: Resimlerin de başka bir şekilde birtakım şeylerin taklitleri olduğunu söylüyorsun, değil mi?
Kratylos: Evet.
Sokrates: Haydi bakalım — belki senin söylediğin şeyin ne olduğunu ben anlamıyorum, sen de belki doğru söylüyorsundur —: Bu iki taklidi, hem resimleri hem adları, taklidi oldukları şeylere dağıtmak ve uygulamak mümkün mü, değil mi?
πράγματος;
ΚΡ. πάντων μάλιστα.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τὰ ζωγραφήματα τρόπον τινὰ ἄλλον λέγεις μιμήματα εἶναι πραγμάτων τινῶν;
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. φέρε δή—ἴσως γὰρ ἐγὼ οὐ μανθάνω ἅττα ποτʼ ἔστιν ἃ λέγεις, σὺ δὲ τάχʼ ἂν ὀρθῶς λέγοις—ἔστι διανεῖμαι καὶ προσενεγκεῖν ταῦτα ἀμφότερα τὰ μιμήματα, τά τε ζωγραφήματα κἀκεῖνα τὰ ὀνόματα, τοῖς πράγμασιν ὧν μιμήματά ἐστιν, ἢ οὔ;
430cKratylos: Mümkün.
Sokrates: Önce şuna bak. İnsan erkeğin suretini erkeğe, kadının suretini kadına verebilir, ötekileri de böyle, değil mi?
Kratylos: Elbette.
Sokrates: Tersini de yapabilir: erkeğinkini kadına, kadınınkini erkeğe?
Kratylos: Bu da mümkün.
Sokrates: Bu dağıtımların ikisi de mi doğru, yoksa yalnızca biri mi?
Kratylos: Yalnızca biri.
Sokrates: Sanırım her birine kendisine uygun ve benzer olanı veren.
Kratylos: Bence de.
ΚΡ. ἔστιν.
ΣΩ. πρῶτον μὲν δὴ σκόπει τόδε. ἆρʼ ἄν τις τὴν μὲν τοῦ ἀνδρὸς εἰκόνα τῷ ἀνδρὶ ἀποδοίη, τὴν δὲ τῆς γυναικὸς τῇ γυναικί, καὶ τἆλλα οὕτως;
ΚΡ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τοὐναντίον τὴν μὲν τοῦ ἀνδρὸς τῇ γυναικί, τὴν δὲ τῆς γυναικὸς τῷ ἀνδρί;
ΚΡ. ἔστι καὶ ταῦτα.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν αὗται αἱ διανομαὶ ἀμφότεραι ὀρθαί, ἢ ἡ ἑτέρα;
ΚΡ. ἡ ἑτέρα.
ΣΩ. ἣ ἂν ἑκάστῳ οἶμαι τὸ προσῆκόν τε καὶ τὸ ὅμοιον ἀποδιδῷ.
ΚΡ. ἔμοιγε δοκεῖ.
430dSokrates: Öyleyse, dost olan sen ve ben sözde kavga etmeyelim diye, söylediğimi kabul et. Ben, dostum, böyle bir dağıtıma, iki taklitte de, hem resimlerde hem adlarda, "doğru" derim; adlarda ise doğru olmasının yanı sıra "hakiki" de derim. Ötekine, yani benzemeyeni vermeye ve uygulamaya ise "doğru değil" derim; adlar söz konusu olduğunda da "yanlış".
Kratylos: Ama dikkat et, Sokrates: Yanlış dağıtmak belki resimlerde olur da adlarda olmaz; adlarda dağıtım hep doğru olmak zorundadır.
ΣΩ. ἵνα τοίνυν μὴ μαχώμεθα ἐν τοῖς λόγοις ἐγώ τε καὶ σὺ φίλοι ὄντες, ἀπόδεξαί μου ὃ λέγω. τὴν τοιαύτην γάρ, ὦ ἑταῖρε, καλῶ ἔγωγε διανομὴν ἐπʼ ἀμφοτέροις μὲν τοῖς μιμήμασιν, τοῖς τε ζῴοις καὶ τοῖς ὀνόμασιν, ὀρθήν, ἐπὶ δὲ τοῖς ὀνόμασι πρὸς τῷ ὀρθὴν καὶ ἀληθῆ· τὴν δʼ ἑτέραν, τὴν τοῦ ἀνομοίου δόσιν τε καὶ ἐπιφοράν, οὐκ ὀρθήν, καὶ ψευδῆ ὅταν ἐπʼ ὀνόμασιν ᾖ.
ΚΡ. ἀλλʼ ὅπως μή, ὦ Σώκρατες, ἐν μὲν τοῖς ζωγραφήμασιν
430eSokrates: Ne diyorsun? Bunun ondan farkı ne? Birine yaklaşıp "İşte senin resmin" demek ve ona, denk gelirse kendi suretini, denk gelirse bir kadınınkini göstermek mümkün değil mi? Göstermek derken görme hissinin önüne koymayı kastediyorum.
Kratylos: Elbette.
Sokrates: Peki? Aynı adama yine yaklaşıp "İşte senin adın" demek de mümkün değil mi? Ad da resim gibi bir taklittir herhalde. Şunu demek istiyorum: Ona "İşte senin adın" dedikten sonra bu kez işitme hissinin önüne, denk gelirse onun taklidini koymak, yani "erkek" demek, denk gelirse insan türünün dişisinin taklidini koymak, yani "kadın" demek mümkün olmaz mı?
ᾖ τοῦτο, τὸ μὴ ὀρθῶς διανέμειν, ἐπὶ δὲ τοῖς ὀνόμασιν οὔ, ἀλλʼ ἀναγκαῖον ᾖ ἀεὶ ὀρθῶς.
ΣΩ. πῶς λέγεις; τί τοῦτο ἐκείνου διαφέρει; ἆρʼ οὐκ ἔστι προσελθόντα ἀνδρί τῳ εἰπεῖν ὅτι τουτί ἐστι σὸν γράμμα, καὶ δεῖξαι αὐτῷ, ἂν μὲν τύχῃ, ἐκείνου εἰκόνα, ἂν δὲ τύχῃ, γυναικός; τὸ δὲ δεῖξαι λέγω εἰς τὴν τῶν ὀφθαλμῶν αἴσθησιν καταστῆσαι.
ΚΡ. πάνυ γε.
ΣΩ. τί δέ; πάλιν αὐτῷ τούτῳ προσελθόντα εἰπεῖν ὅτι τουτί ἐστιν σὸν ὄνομα; ἔστι δέ που καὶ τὸ ὄνομα μίμημα ὥσπερ τὸ ζωγράφημα. τοῦτο δὴ λέγω· ἆρʼ οὐκ ἂν εἴη αὐτῷ
431aBunun mümkün olduğu, hatta bazen olduğu sana da görünmüyor mu?
Kratylos: Sana hak vermek istiyorum, Sokrates; öyle olsun.
Sokrates: İyi edersin, dostum, eğer gerçekten böyleyse; çünkü şimdi bunun üzerine uzun uzun çekişmemize gerek yok. Peki burada da böyle bir dağıtım varsa, bunlardan birine "hakikati söylemek", ötekine "yanlış söylemek" demek istiyoruz.
εἰπεῖν ὅτι τουτί ἐστι σὸν ὄνομα, καὶ μετὰ τοῦτο εἰς τὴν τῆς ἀκοῆς αὖ αἴσθησιν καταστῆσαι, ἂν μὲν τύχῃ, τὸ ἐκείνου μίμημα, εἰπόντα ὅτι ἀνήρ, ἂν δὲ τύχῃ, τὸ τοῦ θήλεος τοῦ ἀνθρωπίνου γένους, εἰπόντα ὅτι γυνή; οὐ δοκεῖ σοι τοῦτο οἷόν τʼ εἶναι καὶ γίγνεσθαι ἐνίοτε;
ΚΡ. ἐθέλω σοι, ὦ Σώκρατες, συγχωρῆσαι καὶ ἔστω οὕτως.
ΣΩ. καλῶς γε σὺ ποιῶν, ὦ φίλε, εἰ ἔστι τοῦτο οὕτως· οὐδὲν γὰρ δεῖ νῦν πάνυ διαμάχεσθαι περὶ αὐτοῦ. εἰ δʼ οὖν
431bBu böyleyse, adları doğru dağıtmamak, her birine uygun olanı değil de bazen uygun olmayanı vermek mümkünse, fiillerle de aynı şeyi yapmak mümkün olur. Fiilleri ve adları böyle koymak mümkünse, logos'ları da öyle koymak zorunlu olarak mümkündür.
ἔστι τοιαύτη τις διανομὴ καὶ ἐνταῦθα, τὸ μὲν ἕτερον τούτων ἀληθεύειν βουλόμεθα καλεῖν, τὸ δʼ ἕτερον ψεύδεσθαι. εἰ δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, καὶ ἔστι μὴ ὀρθῶς διανέμειν τὰ ὀνόματα μηδὲ ἀποδιδόναι τὰ προσήκοντα ἑκάστῳ, ἀλλʼ ἐνίοτε τὰ μὴ προσήκοντα, εἴη ἂν καὶ ῥήματα ταὐτὸν τοῦτο ποιεῖν. εἰ δὲ ῥήματα καὶ ὀνόματα ἔστιν οὕτω τιθέναι, ἀνάγκη καὶ λόγους·
431cÇünkü logos'lar, sanırım, bunların birleşimidir. Yoksa sen ne dersin, Kratylos?
Kratylos: Öyle; bence iyi söylüyorsun.
Sokrates: Öyleyse ilk adları harflerle benzetiyorsak, resimlerde olduğu gibi burada da bütün uygun renkleri ve biçimleri vermek de mümkündür, hepsini vermeyip kimini eksik bırakmak, kimini de eklemek, hem de gereğinden çok ve büyük eklemek de. Yoksa mümkün değil mi?
Kratylos: Mümkün.
Sokrates: Hepsini veren, güzel resimler ve suretler ortaya koyar; ekleyen ya da çıkaran ise yine resimler ve suretler yapar ama kötülerini, değil mi?
λόγοι γάρ που, ὡς ἐγᾦμαι, ἡ τούτων σύνθεσίς ἐστιν· ἢ πῶς λέγεις, ὦ Κρατύλε;
ΚΡ. οὕτω· καλῶς γάρ μοι δοκεῖς λέγειν.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰ γράμμασιν αὖ τὰ πρῶτα ὀνόματα ἀπεικάζομεν, ἔστιν ὥσπερ ἐν τοῖς ζωγραφήμασιν καὶ πάντα τὰ προσήκοντα χρώματά τε καὶ σχήματα ἀποδοῦναι, καὶ μὴ πάντα αὖ, ἀλλʼ ἔνια ἐλλείπειν, ἔνια δὲ καὶ προστιθέναι, καὶ πλείω καὶ μείζω· ἢ οὐκ ἔστιν;
ΚΡ. ἔστιν.
ΣΩ. οὐκοῦν ὁ μὲν ἀποδιδοὺς πάντα καλὰ τὰ γράμματά τε καὶ τὰς εἰκόνας ἀποδίδωσιν, ὁ δὲ ἢ προστιθεὶς ἢ ἀφαιρῶν γράμματα μὲν καὶ εἰκόνας ἐργάζεται καὶ οὗτος, ἀλλὰ πονηράς;
431dKratylos: Evet.
Sokrates: Ya şeylerin ousia'sını heceler ve harflerle taklit eden? Aynı hesaba göre, uygun olanların hepsini verirse suret güzel olacak — bu da addır —; bazen küçük şeyleri eksik bırakır ya da eklerse suret olacak ama güzel olmayacak, değil mi? Öyle ki adların kimi güzel, kimi kötü işlenmiş olacak?
Kratylos: Belki.
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. τί δὲ ὁ διὰ τῶν συλλαβῶν τε καὶ γραμμάτων τὴν οὐσίαν τῶν πραγμάτων ἀπομιμούμενος; ἆρα οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, ἂν μὲν πάντα ἀποδῷ τὰ προσήκοντα, καλὴ ἡ εἰκὼν ἔσται—τοῦτο δʼ ἐστὶν ὄνομα—ἐὰν δὲ σμικρὰ ἐλλείπῃ ἢ προστιθῇ ἐνίοτε, εἰκὼν μὲν γενήσεται, καλὴ δὲ οὔ; ὥστε τὰ μὲν καλῶς εἰργασμένα ἔσται τῶν ὀνομάτων, τὰ δὲ κακῶς;
ΚΡ. ἴσως.
431eSokrates: Belki de adların da iyi ustası ve kötü ustası olacak?
Kratylos: Evet.
Sokrates: Bu ustanın adı da kanun koyucuydu.
Kratylos: Evet.
Sokrates: Öyleyse, Zeus hakkı için, öteki tekhnē'lerde olduğu gibi kanun koyucunun da kimi iyi, kimi kötü olabilir; yeter ki daha önce üzerinde anlaştığımız şeyler kabul edilsin.
Kratylos: Öyle. Ama görüyorsun, Sokrates: Bu harfleri, alfayı, betayı ve öğelerin her birini gramer tekhnē'siyle adlara verdiğimizde, bir şey çıkarır, ekler ya da yerini değiştirirsek, adı yazmış ama yanlış yazmış olmayız; onu hiç yazmamış oluruz. Ad bunlardan birine uğrar uğramaz hemen başka bir şey olur.
ΣΩ. ἴσως ἄρα ἔσται ὁ μὲν ἀγαθὸς δημιουργὸς ὀνομάτων, ὁ δὲ κακός;
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. οὐκοῦν τούτῳ ὁ νομοθέτης ἦν ὄνομα.
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. ἴσως ἄρα νὴ Δίʼ ἔσται, ὥσπερ ἐν ταῖς ἄλλαις τέχναις, καὶ νομοθέτης ὁ μὲν ἀγαθός, ὁ δὲ κακός, ἐάνπερ τὰ ἔμπροσθεν ἐκεῖνα ὁμολογηθῇ ἡμῖν.
ΚΡ. ἔστι ταῦτα. ἀλλʼ ὁρᾷς, ὦ Σώκρατες, ὅταν ταῦτα τὰ γράμματα, τό τε ἄλφα καὶ τὸ βῆτα καὶ ἕκαστον τῶν στοιχείων, τοῖς ὀνόμασιν ἀποδιδῶμεν τῇ γραμματικῇ τέχνῃ,
432aSokrates: Böyle bakarak yanlış bakıyor olmayalım, Kratylos.
Kratylos: Nasıl yani?
Sokrates: Senin söylediğin şey belki, var olmaları ya da olmamaları bir sayıya bağlı olan şeylerin başına gelir: On sayısı ya da istediğin başka bir sayı gibi; ondan bir şey çıkarır ya da eklersen hemen başka bir sayı olur.
ἐάν τι ἀφέλωμεν ἢ προσθῶμεν ἢ μεταθῶμέν τι, ⟨οὐ⟩ γέγραπται μὲν ἡμῖν τὸ ὄνομα, οὐ μέντοι ὀρθῶς, ἀλλὰ τὸ παράπαν οὐδὲ γέγραπται, ἀλλʼ εὐθὺς ἕτερόν ἐστιν ἐάν τι τούτων πάθῃ.
ΣΩ. μὴ γὰρ οὐ καλῶς σκοπῶμεν οὕτω σκοποῦντες, ὦ Κρατύλε.
ΚΡ. πῶς δή;
ΣΩ. ἴσως ὅσα ἔκ τινος ἀριθμοῦ ἀναγκαῖον εἶναι ἢ μὴ εἶναι πάσχοι ἂν τοῦτο ὃ σὺ λέγεις, ὥσπερ καὶ αὐτὰ τὰ δέκα ἢ ὅστις βούλει ἄλλος ἀριθμός, ἐὰν ἀφέλῃς τι ἢ
432bAma keyfiyete dair bir şeyin ve genel olarak suretin doğruluğu bu olmasa gerek; tam tersine, suret olacaksa, benzettiği şeyin her yönünü vermemesi gerekir. Bak bakalım bir şey söylüyor muyum. Şöyle iki şey olur muydu, Kratylos ve Kratylos'un sureti: Tanrılardan biri ressamlar gibi yalnızca senin rengini ve biçimini taklit etmekle kalmasa, içindeki her şeyi de tıpatıp seninkiler gibi yapsa; aynı yumuşaklıkları ve sıcaklıkları verse, sendekinin aynısı hareketi, psykhē'yi ve phronēsis'i onlara koysa; tek kelimeyle, sende olan her şeyin bir benzerini daha yapıp yanına koysa?
προσθῇς, ἕτερος εὐθὺς γέγονε· τοῦ δὲ ποιοῦ τινος καὶ συμπάσης εἰκόνος μὴ οὐχ αὕτη ⟨ᾖ⟩ ἡ ὀρθότης, ἀλλὰ τὸ ἐναντίον οὐδὲ τὸ παράπαν δέῃ πάντα ἀποδοῦναι οἷόν ἐστιν ᾧ εἰκάζει, εἰ μέλλει εἰκὼν εἶναι. σκόπει δὲ εἰ τὶ λέγω. ἆρʼ ἂν δύο πράγματα εἴη τοιάδε, οἷον Κρατύλος καὶ Κρατύλου εἰκών, εἴ τις θεῶν μὴ μόνον τὸ σὸν χρῶμα καὶ σχῆμα ἀπεικάσειεν ὥσπερ οἱ ζωγράφοι, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐντὸς πάντα τοιαῦτα ποιήσειεν οἷάπερ τὰ σά, καὶ μαλακότητας
432cO zaman bu, Kratylos ile Kratylos'un sureti mi olurdu, yoksa iki Kratylos mu?
Kratylos: Bana iki Kratylos gibi geliyor, Sokrates.
Sokrates: Görüyorsun ya, dostum: Hem suretin hem de az önce sözünü ettiğimiz şeylerin doğruluğunu başka türlü aramak gerekiyor; bir şey eksik ya da fazla olunca artık suret olmadığında da ısrar etmemek gerekiyor.
καὶ θερμότητας τὰς αὐτὰς ἀποδοίη, καὶ κίνησιν καὶ ψυχὴν καὶ φρόνησιν οἵαπερ ἡ παρὰ σοὶ ἐνθείη αὐτοῖς, καὶ ἑνὶ λόγῳ πάντα ἅπερ σὺ ἔχεις, τοιαῦτα ἕτερα καταστήσειεν πλησίον σου; πότερον Κρατύλος ἂν καὶ εἰκὼν Κρατύλου τότʼ εἴη τὸ τοιοῦτον, ἢ δύο Κρατύλοι;
ΚΡ. δύο ἔμοιγε δοκοῦσιν, ὦ Σώκρατες, Κρατύλοι.
ΣΩ. ὁρᾷς οὖν, ὦ φίλε, ὅτι ἄλλην χρὴ εἰκόνος ὀρθότητα ζητεῖν καὶ ὧν νυνδὴ ἐλέγομεν, καὶ οὐκ ἀναγκάζειν, ἐάν τι
432dYoksa suretlerin, sureti oldukları şeylerle aynı özelliklere sahip olmaktan ne kadar uzak olduklarını fark etmiyor musun?
Kratylos: Fark ediyorum.
Sokrates: Adlar, adı oldukları şeylere her bakımdan benzetilmiş olsaydı, o şeylerin adları yüzünden başına gülünç şeyler gelirdi, Kratylos. Her şey ikişer olurdu ve hiç kimse hangisinin şeyin kendisi, hangisinin adı olduğunu söyleyemezdi.
Kratylos: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Öyleyse, soylu dostum, gönül rahatlığıyla kabul et ki adların kimi iyi konmuştur, kimi değil. Adın, adı olduğu şeyin tıpkısı olsun diye bütün harflere sahip olmasını şart koşma; uygun olmayan bir harfin de konmasına izin ver.
ἀπῇ ἢ προσῇ, μηκέτι αὐτὴν εἰκόνα εἶναι; ἢ οὐκ αἰσθάνῃ ὅσου ἐνδέουσιν αἱ εἰκόνες τὰ αὐτὰ ἔχειν ἐκείνοις ὧν εἰκόνες εἰσίν;
ΚΡ. ἔγωγε.
ΣΩ. γελοῖα γοῦν, ὦ Κρατύλε, ὑπὸ τῶν ὀνομάτων πάθοι ἂν ἐκεῖνα ὧν ὀνόματά ἐστιν τὰ ὀνόματα, εἰ πάντα πανταχῇ αὐτοῖς ὁμοιωθείη. διττὰ γὰρ ἄν που πάντα γένοιτο, καὶ οὐκ ἂν ἔχοι αὐτῶν εἰπεῖν ⟨οὐδεὶς⟩ οὐδέτερον ὁπότερόν ἐστι τὸ μὲν αὐτό, τὸ δὲ ὄνομα.
ΚΡ. ἀληθῆ λέγεις.
ΣΩ. θαρρῶν τοίνυν, ὦ γενναῖε, ἔα καὶ ὄνομα τὸ μὲν εὖ
432eHarfe izin verdiysen logos içinde ada da izin ver; ada izin verdiysen, logos içinde şeylere uymayan bir logos'un kullanılmasına da. Şey yine de adlandırılır ve söylenir; yeter ki logos'un konusu olan şeyin ana kalıbı onda bulunsun. Tıpkı öğelerin adlarında olduğu gibi — hatırlarsan, az önce Hermogenes'le ben bunu konuşuyorduk.
κεῖσθαι, τὸ δὲ μή, καὶ μὴ ἀνάγκαζε πάντʼ ἔχειν τὰ γράμματα, ἵνα κομιδῇ ᾖ τοιοῦτον οἷόνπερ οὗ ὄνομά ἐστιν, ἀλλʼ ἔα καὶ τὸ μὴ προσῆκον γράμμα ἐπιφέρειν. εἰ δὲ γράμμα, καὶ ὄνομα ἐν λόγῳ· εἰ δὲ ὄνομα, καὶ λόγον ἐν λόγῳ μὴ προσήκοντα τοῖς πράγμασιν ἐπιφέρεσθαι, καὶ μηδὲν ἧττον ὀνομάζεσθαι τὸ πρᾶγμα καὶ λέγεσθαι, ἕως ἂν ὁ τύπος ἐνῇ τοῦ πράγματος περὶ οὗ ἂν ὁ λόγος ᾖ, ὥσπερ ἐν τοῖς
433aKratylos: Hatırlıyorum elbette.
Sokrates: Güzel. Bu ana kalıp içinde bulundukça, uygun olanların hepsine sahip olmasa bile şey söylenmiş olur: hepsi bulunduğunda güzel, azı bulunduğunda kötü söylenir. Söylendiğini kabul edelim öyleyse, aziz dostum; yoksa Aigina'da geceleri geç vakit yolda dolaşanlar gibi biz de ceza öderiz, şeylere hakikatte gereğinden geç varmış görünürüz.
τῶν στοιχείων ὀνόμασιν, εἰ μέμνησαι ἃ νυνδὴ ἐγὼ καὶ Ἑρμογένης ἐλέγομεν.
ΚΡ. ἀλλὰ μέμνημαι.
ΣΩ. καλῶς τοίνυν. ὅταν γὰρ τοῦτο ἐνῇ, κἂν μὴ πάντα τὰ προσήκοντα ἔχῃ, λέξεταί γε τὸ πρᾶγμα, καλῶς ὅταν πάντα, κακῶς δὲ ὅταν ὀλίγα· λέγεσθαι δʼ οὖν, ὦ μακάριε, ἐῶμεν, ἵνα μὴ ὄφλωμεν ὥσπερ οἱ ἐν Αἰγίνῃ νύκτωρ περιιόντες ὀψὲ ὁδοῦ, καὶ ἡμεῖς ἐπὶ τὰ πράγματα δόξωμεν αὖ
433bYa da adın başka bir doğruluğunu ara ve adın, şeyin hecelerle ve harflerle yapılmış bir göstergesi olduğunu kabul etme. Çünkü bu ikisini birden söylersen kendinle tutarlı olamazsın.
Kratylos: Bana makul konuşuyorsun gibi geliyor, Sokrates; böyle kabul ediyorum.
Sokrates: Bunda anlaştığımıza göre şimdi şuna bakalım: Bir adın iyi konmuş olması için, diyoruz, uygun harflere sahip olması gerekir, değil mi?
Kratylos: Evet.
τῇ ἀληθείᾳ οὕτω πως ἐληλυθέναι ὀψιαίτερον τοῦ δέοντος, ἢ ζήτει τινὰ ἄλλην ὀνόματος ὀρθότητα, καὶ μὴ ὁμολόγει δήλωμα συλλαβαῖς καὶ γράμμασι πράγματος ὄνομα εἶναι. εἰ γὰρ ταῦτα ἀμφότερα ἐρεῖς, οὐχ οἷός τʼ ἔσῃ συμφωνεῖν σαυτῷ.
ΚΡ. ἀλλά μοι δοκεῖς γε, ὦ Σώκρατες, μετρίως λέγειν, καὶ οὕτω τίθεμαι.
ΣΩ. ἐπειδὴ τοίνυν ταῦτα ἡμῖν συνδοκεῖ, μετὰ ταῦτα τάδε σκοπῶμεν· εἰ μέλλει φαμὲν καλῶς κεῖσθαι τὸ ὄνομα, τὰ προσήκοντα δεῖ αὐτὸ γράμματα ἔχειν;
ΚΡ. ναί.
433cSokrates: Uygun olanlar da şeylere benzeyen harflerdir, değil mi?
Kratylos: Elbette.
Sokrates: Demek iyi konmuş adlar böyle konmuştur. Ama bir ad iyi konmamışsa, bir suret olacaksa büyük kısmı belki yine uygun ve benzer harflerden oluşur, fakat içinde uygun olmayan bir şey de bulunur; bu yüzden ad ne güzel olur ne de iyi işlenmiş. Böyle mi diyoruz, başka türlü mü?
Kratylos: Bunun için kavgaya tutuşmaya gerek yok sanırım, Sokrates; gerçi bir şeyin ad olduğunu söyleyip de iyi konmadığını söylemek hoşuma gitmiyor.
ΣΩ. προσήκει δὲ τὰ ὅμοια τοῖς πράγμασιν;
ΚΡ. πάνυ γε.
ΣΩ. τὰ μὲν ἄρα καλῶς κείμενα οὕτω κεῖται· εἰ δὲ μή τι καλῶς ἐτέθη, τὸ μὲν ἂν πολὺ ἴσως ἐκ προσηκόντων εἴη γραμμάτων καὶ ὁμοίων, εἴπερ ἔσται εἰκών, ἔχοι δʼ ἄν τι καὶ οὐ προσῆκον, διʼ ὃ οὐκ ἂν καλὸν εἴη οὐδὲ καλῶς εἰργασμένον τὸ ὄνομα. οὕτω φαμὲν ἢ ἄλλως;
ΚΡ. οὐδὲν δεῖ οἶμαι διαμάχεσθαι, ὦ Σώκρατες· ἐπεὶ οὐκ ἀρέσκει γέ με τὸ φάναι ὄνομα μὲν εἶναι, μὴ μέντοι καλῶς γε κεῖσθαι.
433dSokrates: Peki hoşuna gitmeyen şu mu: adın şeyin bir göstergesi olması?
Kratylos: Hayır, o hoşuma gidiyor.
Sokrates: Peki adların bir kısmının önceki adlardan kurulduğu, bir kısmının da ilk adlar olduğu söylendiğinde, bu sana yanlış mı geliyor?
Kratylos: Hayır, bana doğru geliyor.
Sokrates: Peki ilk adlar bir şeylerin göstergesi olacaksa, gösterge olmaları için onları gösterecekleri şeylere elden geldiğince benzer yapmaktan daha iyi bir yol biliyor musun?
ΣΩ. πότερον τοῦτο οὐκ ἀρέσκει σε, τὸ εἶναι τὸ ὄνομα δήλωμα τοῦ πράγματος;
ΚΡ. ἔμοιγε.
ΣΩ. ἀλλὰ τὸ εἶναι τῶν ὀνομάτων τὰ μὲν ἐκ προτέρων συγκείμενα, τὰ δὲ πρῶτα, οὐ καλῶς σοι δοκεῖ λέγεσθαι;
ΚΡ. ἔμοιγε.
ΣΩ. ἀλλὰ τὰ πρῶτα εἰ μέλλει δηλώματά τινων γίγνεσθαι, ἔχεις τινὰ καλλίω τρόπον τοῦ δηλώματα αὐτὰ γενέσθαι
433eYoksa Hermogenes'in ve daha birçoklarının söylediği yol mu daha çok hoşuna gidiyor? Onlara göre adlar birer sözleşmedir; sözleşmeyi yapmış ve şeyleri önceden bilen kişilere bir şey gösterirler; adın doğruluğu da budur, yani sözleşme. Biri şimdiki gibi sözleşse de, tersine sözleşip şimdi küçük dediğimize büyük, büyük dediğimize küçük dese de hiçbir fark yoktur. Bu iki yoldan hangisi hoşuna gidiyor?
ἄλλον ἢ αὐτὰ ποιῆσαι ὅτι μάλιστα τοιαῦτα οἷα ἐκεῖνα ἃ δεῖ δηλοῦν αὐτά; ἢ ὅδε μᾶλλόν σε ἀρέσκει ὁ τρόπος ὃν Ἑρμογένης λέγει καὶ ἄλλοι πολλοί, τὸ συνθήματα εἶναι τὰ ὀνόματα καὶ δηλοῦν τοῖς συνθεμένοις προειδόσι δὲ τὰ πράγματα, καὶ εἶναι ταύτην ὀρθότητα ὀνόματος, συνθήκην, διαφέρειν δὲ οὐδὲν ἐάντε τις συνθῆται ὥσπερ νῦν σύγκειται, ἐάντε καὶ τοὐναντίον ἐπὶ μὲν ᾧ νῦν σμικρόν, μέγα καλεῖν, ἐπὶ δὲ ᾧ μέγα, σμικρόν; πότερός σε ὁ τρόπος ἀρέσκει;
434aKratylos: Bir şeyi gösterirken onu rastgele bir şeyle değil de kendisine benzeyen bir şeyle göstermek her bakımdan üstündür, Sokrates.
Sokrates: İyi söylüyorsun. O hâlde ad şeye benzeyecekse, ilk adların kendilerinden kurulacağı harflerin (stoikheia) de tabiatça şeylere benzer olması zorunlu değil mi? Şunu demek istiyorum: Az önce sözünü ettiğimiz resmi, varolanlardan birine benzeyen bir resmi biri hiç yapabilir miydi, eğer resmin kendilerinden yapıldığı boyalar, resim sanatının taklit ettiği şeylere tabiatça benzemeseydi? Yoksa bu imkânsız mı?
ΚΡ. ὅλῳ καὶ παντὶ διαφέρει, ὦ Σώκρατες, τὸ ὁμοιώματι δηλοῦν ὅτι ἄν τις δηλοῖ ἀλλὰ μὴ τῷ ἐπιτυχόντι.
ΣΩ. καλῶς λέγεις. οὐκοῦν εἴπερ ἔσται τὸ ὄνομα ὅμοιον τῷ πράγματι, ἀναγκαῖον πεφυκέναι τὰ στοιχεῖα ὅμοια τοῖς πράγμασιν, ἐξ ὧν τὰ πρῶτα ὀνόματά τις συνθήσει; ὧδε δὲ λέγω· ἆρά ποτʼ ἄν τις συνέθηκεν ὃ νυνδὴ ἐλέγομεν ζωγράφημα ὅμοιόν τῳ τῶν ὄντων, εἰ μὴ φύσει ὑπῆρχε
434bKratylos: İmkânsız.
Sokrates: Aynı şekilde adlar da hiçbir şeye asla benzeyemez, eğer kendilerinden kuruldukları şeyler, adların taklidi (mimēma) oldukları şeylere en baştan bir benzerlik taşımıyorsa. Adların kendilerinden kurulacağı şeyler de harflerdir, değil mi?
Kratylos: Evet.
Sokrates: Öyleyse şimdi sen de, az önce Hermogenes'in katıldığı tartışmaya katıl.
φαρμακεῖα ὅμοια ὄντα, ἐξ ὧν συντίθεται τὰ ζωγραφούμενα, ἐκείνοις ἃ μιμεῖται ἡ γραφική· ἢ ἀδύνατον;
ΚΡ. ἀδύνατον.
ΣΩ. οὐκοῦν ὡσαύτως καὶ ὀνόματα οὐκ ἄν ποτε ὅμοια γένοιτο οὐδενί, εἰ μὴ ὑπάρξει ἐκεῖνα πρῶτον ὁμοιότητά τινα ἔχοντα, ἐξ ὧν συντίθεται τὰ ὀνόματα, ἐκείνοις ὧν ἐστι τὰ ὀνόματα μιμήματα; ἔστι δέ, ἐξ ὧν συνθετέον, στοιχεῖα;
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. ἤδη τοίνυν καὶ σὺ κοινώνῃ τοῦ λόγου οὗπερ ἄρτι
434cSöyle bakalım: R harfinin sürüklenişe, harekete ve sertliğe benzediğini söylerken sence iyi mi söylüyoruz, yoksa iyi değil mi?
Kratylos: Bence iyi.
Sokrates: L harfinin de düze, yumuşağa ve az önce saydığımız şeylere benzediğini?
Kratylos: Evet.
Sokrates: Peki biliyor musun, aynı şeye biz "sklērotēs" (sertlik) deriz, Eretrialılar ise "sklērotēr" der?
Kratylos: Elbette.
Sokrates: Öyleyse R ile S ikisi de aynı şeye mi benziyor, ve kelime onlarda R ile, bizde S ile bitince ikimize de aynı şeyi mi gösteriyor? Yoksa ikimizden birine hiçbir şey göstermiyor mu?
Ἑρμογένης. φέρε, καλῶς σοι δοκοῦμεν λέγειν ὅτι τὸ ῥῶ τῇ φορᾷ καὶ κινήσει καὶ σκληρότητι προσέοικεν, ἢ οὐ καλῶς;
ΚΡ. καλῶς ἔμοιγε.
ΣΩ. τὸ δὲ λάβδα τῷ λείῳ καὶ μαλακῷ καὶ οἷς νυνδὴ ἐλέγομεν;
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. οἶσθα οὖν ὅτι ἐπὶ τῷ αὐτῷ ἡμεῖς μέν φαμεν σκληρότης, Ἐρετριῆς δὲ σκληροτήρ;
ΚΡ. πάνυ γε.
ΣΩ. πότερον οὖν τό τε ῥῶ καὶ τὸ σῖγμα ἔοικεν ἀμφότερα τῷ αὐτῷ, καὶ δηλοῖ ἐκείνοις τε τὸ αὐτὸ τελευτῶντος τοῦ ῥῶ καὶ ἡμῖν τοῦ σῖγμα, ἢ τοῖς ἑτέροις ἡμῶν οὐ δηλοῖ;
434dKratylos: Hayır, ikimize de gösteriyor.
Sokrates: R ile S benzer oldukları ölçüde mi, yoksa benzer olmadıkları ölçüde mi?
Kratylos: Benzer oldukları ölçüde.
Sokrates: Peki her bakımdan mı benzerler?
Kratylos: Sürüklenişi aynı ölçüde göstermek bakımından herhâlde benzerler.
Sokrates: Peki kelimenin içindeki L de mi? O sertliğin zıddını göstermiyor mu?
Kratylos: Belki de orada yanlış duruyordur, Sokrates; tıpkı az önce senin Hermogenes'le konuşurken gereken yerde harf çıkarıp harf eklediğin adlar gibi. Bana da doğru yapıyorsun gibi gelmişti. Şimdi de belki L yerine R söylemek gerekir.
ΚΡ. δηλοῖ μὲν οὖν ἀμφοτέροις.
ΣΩ. πότερον ᾗ ὅμοια τυγχάνει ὄντα τὸ ῥῶ καὶ τὸ σῖγμα, ἢ ᾗ μή;
ΚΡ. ἧι ὅμοια.
ΣΩ. ἦ οὖν ὅμοιά ἐστι πανταχῇ;
ΚΡ. πρός γε τὸ ἴσως φορὰν δηλοῦν.
ΣΩ. ἦ καὶ τὸ λάβδα ἐγκείμενον; οὐ τὸ ἐναντίον δηλοῖ σκληρότητος;
ΚΡ. ἴσως γὰρ οὐκ ὀρθῶς ἔγκειται, ὦ Σώκρατες· ὥσπερ καὶ ἃ νυνδὴ σὺ πρὸς Ἑρμογένη ἔλεγες ἐξαιρῶν τε καὶ ἐντιθεὶς γράμματα οὗ δέοι, καὶ ὀρθῶς ἐδόκεις ἔμοιγε. καὶ νῦν ἴσως ἀντὶ τοῦ λάβδα ῥῶ δεῖ λέγειν.
434eSokrates: İyi söylüyorsun. Peki ne olacak? Bugün söylediğimiz hâliyle, biri "sklēron" (sert) dediğinde birbirimizi hiç anlamıyor muyuz? Sen şu anda benim ne dediğimi bilmiyor musun?
Kratylos: Biliyorum, ama alışkanlık sayesinde, sevgili dostum.
Sokrates: Alışkanlık derken sözleşmeden farklı bir şey söylediğini mi sanıyorsun? Alışkanlıktan kastettiğin şundan başka bir şey mi: Ben bu sesi çıkardığımda şunu düşünürüm, sen de benim şunu düşündüğümü anlarsın? Bunu demiyor musun?
ΣΩ. εὖ λέγεις. τί οὖν; νῦν ὡς λέγομεν, οὐδὲν μανθάνομεν ἀλλήλων, ἐπειδάν τις φῇ σκληρόν, οὐδὲ οἶσθα σὺ νῦν ὅτι ἐγὼ λέγω;
ΚΡ. ἔγωγε, διά γε τὸ ἔθος, ὦ φίλτατε.
ΣΩ. ἔθος δὲ λέγων οἴει τι διάφορον λέγειν συνθήκης; ἢ ἄλλο τι λέγεις τὸ ἔθος ἢ ὅτι ἐγώ, ὅταν τοῦτο φθέγγωμαι, διανοοῦμαι ἐκεῖνο, σὺ δὲ γιγνώσκεις ὅτι ἐκεῖνο διανοοῦμαι; οὐ τοῦτο λέγεις;
435aKratylos: Evet.
Sokrates: Demek ben bu sesi çıkardığımda sen anlıyorsan, benden sana bir gösterge ulaşıyor?
Kratylos: Evet.
Sokrates: Hem de düşündüğüm şeye benzemeyen bir şeyden, madem L, senin dediğin sertliğe benzemiyor. Durum böyleyse, kendi kendinle sözleşmiş olmandan başka nedir bu? Adın doğruluğu senin için sözleşme olmuş olmuyor mu, madem hem benzer hem benzemeyen harfler, alışkanlıktan ve sözleşmeden pay aldıklarında bir şey gösteriyor? Alışkanlık hiç de sözleşme olmasa bile, bu sefer göstergenin benzerlik olduğunu söylemek artık doğru olmaz; gösteren alışkanlıktır demek gerekir.
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰ γιγνώσκεις ἐμοῦ φθεγγομένου, δήλωμα σοι γίγνεται παρʼ ἐμοῦ;
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. ἀπὸ τοῦ ἀνομοίου γε ἢ ὃ διανοούμενος φθέγγομαι, εἴπερ τὸ λάβδα ἀνόμοιόν ἐστι τῇ ᾗ φῂς σὺ σκληρότητι· εἰ δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, τί ἄλλο ἢ αὐτὸς σαυτῷ συνέθου καί σοι γίγνεται ἡ ὀρθότης τοῦ ὀνόματος συνθήκη, ἐπειδή γε δηλοῖ καὶ τὰ ὅμοια καὶ τὰ ἀνόμοια γράμματα, ἔθους τε καὶ συνθήκης τυχόντα; εἰ δʼ ὅτι μάλιστα μή ἐστι τὸ ἔθος
435bÇünkü alışkanlık, görünüşe göre, hem benzerle hem benzemeyenle gösterir. Bunlarda anlaştığımıza göre, Kratylos — sükûtunu kabul sayıyorum —, düşünüp söylediğimiz şeylerin gösterilmesine sözleşmenin ve alışkanlığın da bir katkısı olması herhâlde zorunludur. Nitekim, sevgili dostum, sayılara bakmak istersen, adların doğruluğu konusunda senin bu anlaşmana ve sözleşmene biraz söz hakkı tanımazsan, sayıların her birine benzer adları nereden bulup takacağını sanıyorsun?
συνθήκη, οὐκ ἂν καλῶς ἔτι ἔχοι λέγειν τὴν ὁμοιότητα δήλωμα εἶναι, ἀλλὰ τὸ ἔθος· ἐκεῖνο γάρ, ὡς ἔοικε, καὶ ὁμοίῳ καὶ ἀνομοίῳ δηλοῖ. ἐπειδὴ δὲ ταῦτα συγχωροῦμεν, ὦ Κρατύλε—τὴν γὰρ σιγήν σου συγχώρησιν θήσω—ἀναγκαῖόν που καὶ συνθήκην τι καὶ ἔθος συμβάλλεσθαι πρὸς δήλωσιν ὧν διανοούμενοι λέγομεν· ἐπεί, ὦ βέλτιστε, εἰ ʼθέλεις ἐπὶ τὸν ἀριθμὸν ἐλθεῖν, πόθεν οἴει ἕξειν ὀνόματα ὅμοια ἑνὶ ἑκάστῳ τῶν ἀριθμῶν ἐπενεγκεῖν, ἐὰν μὴ ἐᾷς τι
435cBana gelince, adların elden geldiğince şeylere benzemesi benim de hoşuma gidiyor. Ama korkarım, Hermogenes'in dediği gibi, benzerliğin bu çekişi gerçekten de cılız kalıyor ve adların doğruluğu için şu kaba araca, sözleşmeye de başvurmak zorunlu oluyor. Çünkü bir şey, mümkün olduğu ölçüde, bütün harfleri ya da harflerinin olabildiğince çoğu benzer, yani uygun olduğunda belki en güzel şekilde söylenir; tersi olduğunda ise en çirkin şekilde.
τὴν σὴν ὁμολογίαν καὶ συνθήκην κῦρος ἔχειν τῶν ὀνομάτων ὀρθότητος πέρι; ἐμοὶ μὲν οὖν καὶ αὐτῷ ἀρέσκει μὲν κατὰ τὸ δυνατὸν ὅμοια εἶναι τὰ ὀνόματα τοῖς πράγμασιν· ἀλλὰ μὴ ὡς ἀληθῶς, τὸ τοῦ Ἑρμογένους, γλίσχρα ᾖ ἡ ὁλκὴ αὕτη τῆς ὁμοιότητος, ἀναγκαῖον δὲ ᾖ καὶ τῷ φορτικῷ τούτῳ προσχρῆσθαι, τῇ συνθήκῃ, εἰς ὀνομάτων ὀρθότητα. ἐπεὶ ἴσως κατά γε τὸ δυνατὸν κάλλιστʼ ἂν λέγοιτο ὅταν ἢ πᾶσιν ἢ ὡς πλείστοις ὁμοίοις λέγηται, τοῦτο δʼ ἐστὶ προσήκουσιν,
435dŞimdi bundan sonra bana şunu da söyle: Adların bizim için ne gücü var, onların ne güzel iş gördüğünü söyleyelim?
Kratylos: Bence öğretmek, Sokrates; hem de bu pek basit bir iş: Adları bilen şeyleri de bilir.
Sokrates: Belki şunu demek istiyorsun, Kratylos: Biri adın nasıl olduğunu bildiğinde — ad da şey nasılsa öyledir — şeyi de bilecektir, çünkü şey ada benzer; birbirine benzeyen bütün şeylerin tekhnē'si de bir ve aynıdır.
αἴσχιστα δὲ τοὐναντίον. τόδε δέ μοι ἔτι εἰπὲ μετὰ ταῦτα, τίνα ἡμῖν δύναμιν ἔχει τὰ ὀνόματα καὶ τί φῶμεν αὐτὰ καλὸν ἀπεργάζεσθαι;
ΚΡ. διδάσκειν ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, καὶ τοῦτο πάνυ ἁπλοῦν εἶναι, ὃς ἂν τὰ ὀνόματα ἐπίστηται, ἐπίστασθαι καὶ τὰ πράγματα.
ΣΩ. ἴσως γάρ, ὦ Κρατύλε, τὸ τοιόνδε λέγεις, ὡς ἐπειδάν τις εἰδῇ τὸ ὄνομα οἷόν ἐστιν—ἔστι δὲ οἷόνπερ τὸ πρᾶγμα—
435eAdları bilen şeyleri de bilir derken bunu kastediyorsun sanırım.
Kratylos: Çok doğru söylüyorsun.
Sokrates: Dur bakalım; şimdi sözünü ettiğin bu varolanları öğretme yolu ne olabilir, görelim. Başka bir yol da var da bu mu daha iyi, yoksa bundan başka yol yok mu? Sen hangisini düşünüyorsun?
εἴσεται δὴ καὶ τὸ πρᾶγμα, ἐπείπερ ὅμοιον τυγχάνει ὂν τῷ ὀνόματι, τέχνη δὲ μία ἄρʼ ἐστὶν ἡ αὐτὴ πάντων τῶν ἀλλήλοις ὁμοίων. κατὰ τοῦτο δή μοι δοκεῖς λέγειν ὡς ὃς ἂν τὰ ὀνόματα εἰδῇ εἴσεται καὶ τὰ πράγματα.
ΚΡ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΣΩ. ἔχε δή, ἴδωμεν τίς ποτʼ ἂν εἴη ὁ τρόπος οὗτος τῆς διδασκαλίας τῶν ὄντων ὃν σὺ λέγεις νῦν, καὶ πότερον ἔστι μὲν καὶ ἄλλος, οὗτος μέντοι βελτίων, ἢ οὐδʼ ἔστιν ἄλλος ἢ οὗτος. ποτέρως οἴει;
436aKratylos: Ben başka bir yol pek olmadığını, tek yolun da en iyi yolun da bu olduğunu düşünüyorum.
Sokrates: Peki varolanları bulmanın yolu da bu mu, yani adları bulan, adları oldukları şeyleri de bulmuş mu olur? Yoksa aramak ve bulmak için başka bir yol, öğrenmek için ise bu yol mu gerekir?
Kratylos: Hiç şüphesiz, aramak da bulmak da tam olarak bu aynı yolladır.
Sokrates: Peki şunu düşünelim, Kratylos: Biri şeyleri ararken adların peşinden gider ve her birinin ne demek istediğine bakarsa, aldanma tehlikesinin hiç de küçük olmadığını görmüyor musun?
ΚΡ. οὕτως ἔγωγε, οὐ πάνυ τι εἶναι ἄλλον, τοῦτον δὲ καὶ μόνον καὶ βέλτιστον.
ΣΩ. πότερον δὲ καὶ εὕρεσιν τῶν ὄντων τὴν αὐτὴν ταύτην εἶναι, τὸν τὰ ὀνόματα εὑρόντα καὶ ἐκεῖνα ηὑρηκέναι ὧν ἐστι τὰ ὀνόματα· ἢ ζητεῖν μὲν καὶ εὑρίσκειν ἕτερον δεῖν τρόπον, μανθάνειν δὲ τοῦτον;
ΚΡ. πάντων μάλιστα καὶ ζητεῖν καὶ εὑρίσκειν τὸν αὐτὸν τρόπον τοῦτον κατὰ ταὐτά.
ΣΩ. φέρε δὴ ἐννοήσωμεν, ὦ Κρατύλε, εἴ τις ζητῶν τὰ
436bKratylos: Nasıl?
Sokrates: Belli ki adları ilk koyan, şeyleri nasıl sanıyorduysa adları da öyle koydu; öyle diyoruz. Değil mi?
Kratylos: Evet.
Sokrates: Peki o doğru sanmadıysa, ama sandığı gibi koyduysa, onun peşinden giden bizlerin başına ne geleceğini sanıyorsun? Aldanmaktan başka bir şey mi?
Kratylos: Ama durum belki de öyle değildir, Sokrates; adları koyan kişinin bilerek koymuş olması zorunludur.
πράγματα ἀκολουθοῖ τοῖς ὀνόμασι, σκοπῶν οἷον ἕκαστον βούλεται εἶναι, ἆρʼ ἐννοεῖς ὅτι οὐ σμικρὸς κίνδυνός ἐστιν ἐξαπατηθῆναι;
ΚΡ. πῶς;
ΣΩ. δῆλον ὅτι ὁ θέμενος πρῶτος τὰ ὀνόματα, οἷα ἡγεῖτο εἶναι τὰ πράγματα, τοιαῦτα ἐτίθετο καὶ τὰ ὀνόματα, ὥς φαμεν. ἦ γάρ;
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. εἰ οὖν ἐκεῖνος μὴ ὀρθῶς ἡγεῖτο, ἔθετο δὲ οἷα ἡγεῖτο, τί οἴει ἡμᾶς τοὺς ἀκολουθοῦντας αὐτῷ πείσεσθαι; ἄλλο τι ἢ ἐξαπατηθήσεσθαι;
ΚΡ. ἀλλὰ μὴ οὐχ οὕτως ἔχει, ὦ Σώκρατες, ἀλλʼ ἀναγκαῖον
436cYoksa, ta baştan beri söylediğim gibi, bunlar ad bile olmazdı. Koyanın hakikatten şaşmadığının en büyük kanıtı da şu olsun: Öyle olmasaydı adların hepsi onda bu kadar uyumlu olmazdı. Yoksa konuşurken sen de bütün adların aynı yoldan ve aynı yöne doğru oluştuğunu fark etmedin mi?
Sokrates: Ama bu bir savunma sayılmaz, iyi yürekli Kratylos. Çünkü koyan ilk adımda yanılıp geri kalanını artık ona uymaya zorladıysa ve kendisiyle uyuşmaya mecbur ettiyse, bunda tuhaf bir şey yoktur. Geometri şekillerinde de bazen ilk baştaki küçük ve fark edilmeyen bir hatadan sonra, ardından gelen pek çok adım birbiriyle uyuşur.
ᾖ εἰδότα τίθεσθαι τὸν τιθέμενον τὰ ὀνόματα· εἰ δὲ μή, ὅπερ πάλαι ἐγὼ ἔλεγον, οὐδʼ ἂν ὀνόματα εἴη. μέγιστον δέ σοι ἔστω τεκμήριον ὅτι οὐκ ἔσφαλται τῆς ἀληθείας ὁ τιθέμενος· οὐ γὰρ ἄν ποτε οὕτω σύμφωνα ἦν αὐτῷ ἅπαντα. ἢ οὐκ ἐνενόεις αὐτὸς λέγων ὡς πάντα κατὰ ταὐτὸν καὶ ἐπὶ ταὐτὸν ἐγίγνετο τὰ ὀνόματα;
ΣΩ. ἀλλὰ τοῦτο μέν, ὠγαθὲ Κρατύλε, οὐδέν ἐστιν ἀπολόγημα. εἰ γὰρ τὸ πρῶτον σφαλεὶς ὁ τιθέμενος τἆλλα ἤδη
436dBu yüzden her insan her işin ilkesi hakkında uzun uzun konuşmalı, onun doğru konup konmadığını uzun uzun incelemelidir; ilke yeterince sınandıktan sonra geri kalanların ona uyduğu görülmelidir. Yine de adlar gerçekten kendi aralarında uyuşuyorsa şaşarım doğrusu.
πρὸς τοῦτʼ ἐβιάζετο καὶ αὑτῷ συμφωνεῖν ἠνάγκαζεν, οὐδὲν ἄτοπον, ὥσπερ τῶν διαγραμμάτων ἐνίοτε τοῦ πρώτου σμικροῦ καὶ ἀδήλου ψεύδους γενομένου, τὰ λοιπὰ πάμπολλα ἤδη ὄντα ἑπόμενα ὁμολογεῖν ἀλλήλοις. δεῖ δὴ περὶ τῆς ἀρχῆς παντὸς πράγματος παντὶ ἀνδρὶ τὸν πολὺν λόγον εἶναι καὶ τὴν πολλὴν σκέψιν εἴτε ὀρθῶς εἴτε μὴ ὑπόκειται· ἐκείνης δὲ ἐξετασθείσης ἱκανῶς, τὰ λοιπὰ φαίνεσθαι ἐκείνῃ ἑπόμενα. οὐ μέντοι ἀλλὰ
436eDaha önce gözden geçirdiklerimize tekrar bakalım. Adların bize şeylerin ousia'sını, her şeyin gittiği, sürüklendiği ve aktığı varsayımıyla gösterdiğini söylüyoruz. Sence de böyle mi gösteriyorlar?
θαυμάζοιμʼ ἂν εἰ καὶ τὰ ὀνόματα συμφωνεῖ αὐτὰ αὑτοῖς. πάλιν γὰρ ἐπισκεψώμεθα ἃ τὸ πρότερον διήλθομεν. ὡς τοῦ παντὸς ἰόντος τε καὶ φερομένου καὶ ῥέοντός φαμεν σημαίνειν ἡμῖν τὴν οὐσίαν τὰ ὀνόματα. ἄλλο τι οὕτω σοι δοκεῖ δηλοῦν;
437aKratylos: Hem de tam olarak; üstelik doğru gösteriyorlar.
Sokrates: O hâlde içlerinden önce şu adı, epistēmē'yi ele alıp bakalım; ne kadar iki anlamlı. Bu ad, psykhē'mizi şeylerle birlikte dolaştırdığından çok, şeylerin yanında durdurduğunu (histēsi) gösteriyor gibi. Başını da bugünkü gibi söylemek, araya bir e katıp "hepeïstēmē" demekten daha doğrudur; bir harf eklenecekse e'ye değil i'ye eklenmelidir. Sonra bebaion (sağlam): bu da bir basamağın (basis) ve duruşun taklididir, sürüklenişin değil.
ΚΡ. πάνυ σφόδρα, καὶ ὀρθῶς γε σημαίνει.
ΣΩ. σκοπῶμεν δὴ ἐξ αὐτῶν ἀναλαβόντες πρῶτον μὲν τοῦτο τὸ ὄνομα, τὴν ἐπιστήμην, ὡς ἀμφίβολόν [ἐστι], καὶ μᾶλλον ἔοικε σημαίνοντι ὅτι ἵστησιν ἡμῶν ἐπὶ τοῖς πράγμασι τὴν ψυχὴν ἢ ὅτι συμπεριφέρεται, καὶ ὀρθότερόν ἐστιν ὥσπερ νῦν αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν λέγειν μᾶλλον ἢ ἐμβάλλοντας τὸ εἶ ἑπεϊστήμην, ἀλλὰ τὴν ἐμβολὴν ποιήσασθαι ἀντὶ τῆς ἐν τῷ εἶ ἐν τῷ ἰῶτα. ἔπειτα τὸ βέβαιον, ὅτι βάσεώς τινός ἐστιν καὶ στάσεως μίμημα ἀλλʼ οὐ φορᾶς.
437bSonra historia (araştırma) bir bakıma akışı (rhous) durdurduğunu gösterir. Piston (güvenilir) de baştan sona durdurmayı (histan) gösterir. Mnēmē (hafıza) da herkese apaçık, psykhē'de bir kalış (monē) olduğunu, sürükleniş olmadığını bildirir. İstersen hamartia (hata) ile symphora (felaket) da, ada bakılıp peşinden gidilirse, bu synesis (kavrayış) ile, epistēmē ile ve değerli şeylere ait öteki bütün adlarla aynı görünecektir. Dahası amathia (cehalet) ile akolasia (ölçüsüzlük) da bunlara çok benzer görünür. Amathia, tanrıyla birlikte gidenin (hama theō ion) yolculuğu gibi görünür; akolasia ise düpedüz şeylerin peşinden gitmek (akolouthia) gibi.
ἔπειτα ἡ ἱστορία αὐτό που σημαίνει ὅτι ἵστησι τὸν ῥοῦν. καὶ τὸ πιστὸν ἱστὰν παντάπασι σημαίνει. ἔπειτα δὲ ἡ μνήμη παντί που μηνύει ὅτι μονή ἐστιν ἐν τῇ ψυχῇ ἀλλʼ οὐ φορά. εἰ δὲ βούλει, ἡ ἁμαρτία καὶ ἡ συμφορά, εἰ κατὰ τὸ ὄνομά τις ἀκολουθήσει, φανεῖται ταὐτὸν τῇ συνέσει ταύτῃ καὶ ἐπιστήμῃ καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσι τοῖς περὶ τὰ σπουδαῖα ὀνόμασιν. ἔτι τοίνυν ἡ ἀμαθία καὶ ἡ ἀκολασία παραπλησία τούτοις φαίνεται· ἡ μὲν
437cBöylece en kötü şeylere verdiğimizi sandığımız adlar, en güzel şeylere verilenlere çok benzer görünebilir. Sanırım uğraşan biri başka birçok ad da bulur; bunlardan da adları koyanın şeyleri gidip sürüklenir değil, durur olarak gösterdiği sonucunu çıkarabilir.
γὰρ τοῦ ἅμα θεῷ ἰόντος πορεία φαίνεται, ἡ ἀμαθία, ἡ δʼ ἀκολασία παντάπασιν ἀκολουθία τοῖς πράγμασι φαίνεται. καὶ οὕτως, ἃ νομίζομεν ἐπὶ τοῖς κακίστοις ὀνόματα εἶναι, ὁμοιότατʼ ἂν φαίνοιτο τοῖς ἐπὶ τοῖς καλλίστοις. οἶμαι δὲ καὶ ἄλλα πόλλʼ ἄν τις εὕροι εἰ πραγματεύοιτο, ἐξ ὧν οἰηθείη ἂν αὖ πάλιν τὸν τὰ ὀνόματα τιθέμενον οὐχὶ ἰόντα οὐδὲ φερόμενα ἀλλὰ μένοντα τὰ πράγματα σημαίνειν.
437dKratylos: Ama görüyorsun, Sokrates, çoğu öteki şekilde gösteriyordu.
Sokrates: Ne olmuş, Kratylos? Adları oy taşları gibi sayacak mıyız, doğruluk buna mı bağlı olacak? Hangi anlamı gösteren adlar sayıca fazla çıkarsa, doğru olan o mu olacak?
Kratylos: Makul değil elbette.
Sokrates: Hiç değil, dostum. Neyse, bunları burada bırakalım da buraya geçtiğimiz yere geri dönelim.
ΚΡ. ἀλλʼ, ὦ Σώκρατες, ὁρᾷς ὅτι τὰ πολλὰ ἐκείνως ἐσήμαινεν.
ΣΩ. τί οὖν τοῦτο, ὦ Κρατύλε; ὥσπερ ψήφους διαριθμησόμεθα τὰ ὀνόματα, καὶ ἐν τούτῳ ἔσται ἡ ὀρθότης; ὁπότερα ἂν πλείω φαίνηται τὰ ὀνόματα σημαίνοντα, ταῦτα δὴ ἔσται τἀληθῆ;
ΚΡ. οὔκουν εἰκός γε.
ΣΩ. οὐδʼ ὁπωστιοῦν, ὦ φίλε. καὶ ταῦτα μέν γε αὐτοῦ
438aAz önce, hatırlıyorsan, adları koyanın, ad koyduğu şeyleri bilerek koymuş olması gerektiğini söylemiştin. Hâlâ öyle mi düşünüyorsun, yoksa değil mi?
Kratylos: Hâlâ öyle düşünüyorum.
Sokrates: İlk adları koyanın da bilerek koyduğunu mu söylüyorsun?
Kratylos: Bilerek.
Sokrates: Peki şeyleri hangi adlardan öğrenmiş ya da bulmuştu, madem ilk adlar henüz konmamıştı? Öte yandan şeyleri, adlarını öğrenmekten ya da ne olduklarını kendimiz bulmaktan başka türlü öğrenmenin ve bulmanın imkânsız olduğunu söylüyoruz.
ἐάσωμεν, ἐπανέλθωμεν δὲ πάλιν ὅθεν δεῦρο μετέβημεν. ἄρτι γὰρ ἐν τοῖς πρόσθεν, εἰ μέμνησαι, τὸν τιθέμενον τὰ ὀνόματα ἀναγκαῖον ἔφησθα εἶναι εἰδότα τίθεσθαι οἷς ἐτίθετο. πότερον οὖν ἔτι σοι δοκεῖ οὕτως ἢ οὔ;
ΚΡ. ἔτι.
ΣΩ. ἦ καὶ τὸν τὰ πρῶτα τιθέμενον εἰδότα φῂς τίθεσθαι;
ΚΡ. εἰδότα.
ΣΩ. ἐκ ποίων οὖν ὀνομάτων ἢ μεμαθηκὼς ἢ ηὑρηκὼς ἦν
438bKratylos: Bir noktan var gibi, Sokrates.
Sokrates: O hâlde onların bilerek ad koyduğunu ya da kanun koyucu olduğunu nasıl söyleyelim, daha hiçbir ad konmamışken ve onlar da hiçbir adı bilmezken, madem şeyleri adlardan başka yoldan öğrenmek mümkün değil?
τὰ πράγματα, εἴπερ τά γε πρῶτα μήπω ἔκειτο, μαθεῖν δʼ αὖ φαμεν τὰ πράγματα καὶ εὑρεῖν ἀδύνατον εἶναι ἄλλως ἢ τὰ ὀνόματα μαθόντας ἢ αὐτοὺς ἐξευρόντας οἷά ἐστι;
ΚΡ. δοκεῖς τί μοι λέγειν, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. τίνα οὖν τρόπον φῶμεν αὐτοὺς εἰδότας θέσθαι ἢ νομοθέτας εἶναι, πρὶν καὶ ὁτιοῦν ὄνομα κεῖσθαί τε καὶ ἐκείνους εἰδέναι, εἴπερ μὴ ἔστι τὰ πράγματα μαθεῖν ἀλλʼ ἢ ἐκ τῶν ὀνομάτων;
438cKratylos: Bence bu konudaki en doğru açıklama şudur, Sokrates: Şeylere ilk adları koyan, insanınkinden büyük bir güçtü; bu yüzden adların doğru olması zorunludur.
Sokrates: Peki sence ad koyan, bir daimōn ya da bir tanrı olduğu hâlde kendisiyle çelişen adlar koyar mıydı? Yoksa az önce söylediklerimiz sana boş mu geldi?
Kratylos: Ama belki bunların bir kısmı ad değildi.
Sokrates: Hangi kısmı, değerli dostum: durmaya götürenler mi, sürüklenişe götürenler mi? Çünkü az önce dediğimiz gibi, buna çoğunluğa bakarak karar verilmeyecek herhâlde.
ΚΡ. οἶμαι μὲν ἐγὼ τὸν ἀληθέστατον λόγον περὶ τούτων εἶναι, ὦ Σώκρατες, μείζω τινὰ δύναμιν εἶναι ἢ ἀνθρωπείαν τὴν θεμένην τὰ πρῶτα ὀνόματα τοῖς πράγμασιν, ὥστε ἀναγκαῖον εἶναι αὐτὰ ὀρθῶς ἔχειν.
ΣΩ. εἶτα οἴει ἐναντία ἂν ἐτίθετο αὐτὸς αὑτῷ ὁ θείς, ὢν δαίμων τις ἢ θεός; ἢ οὐδέν σοι ἐδοκοῦμεν ἄρτι λέγειν;
ΚΡ. ἀλλὰ μὴ οὐκ ἦν τούτων τὰ ἕτερα ὀνόματα.
ΣΩ. πότερα, ὦ ἄριστε, τὰ ἐπὶ τὴν στάσιν ἄγοντα ἢ τὰ ἐπὶ τὴν φοράν; οὐ γάρ που κατὰ τὸ ἄρτι λεχθὲν πλήθει κριθήσεται.
438dKratylos: Öyle yapmak adil olmaz elbette, Sokrates.
Sokrates: Adlar birbirine düşmüşken, bir kısmı hakikate benzeyenlerin kendileri olduğunu, öteki kısmı da asıl kendileri olduğunu ileri sürerken, aralarında neye göre karar vereceğiz, neye başvuracağız? Bunlardan başka adlara başvuramayız herhâlde; çünkü öyle adlar yok. Belli ki adlardan başka bir şeyler aramak gerekiyor; bunlar, adlara başvurmadan, ikisinden hangisinin doğru olduğunu bize açıkça gösterecek, hem de belli ki varolanların hakikatini göstererek.
ΚΡ. οὔτοι δὴ δίκαιόν γε, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ὀνομάτων οὖν στασιασάντων, καὶ τῶν μὲν φασκόντων ἑαυτὰ εἶναι τὰ ὅμοια τῇ ἀληθείᾳ, τῶν δʼ ἑαυτά, τίνι ἔτι διακρινοῦμεν, ἢ ἐπὶ τί ἐλθόντες; οὐ γάρ που ἐπὶ ὀνόματά γε ἕτερα ἄλλα τούτων· οὐ γὰρ ἔστιν, ἀλλὰ δῆλον ὅτι ἄλλʼ ἄττα ζητητέα πλὴν ὀνομάτων, ἃ ἡμῖν ἐμφανιεῖ ἄνευ ὀνομάτων ὁπότερα τούτων ἐστὶ τἀληθῆ, δείξαντα δῆλον ὅτι τὴν ἀλήθειαν τῶν ὄντων.
438eKratylos: Bana da öyle geliyor.
Sokrates: Demek, Kratylos, durum buysa varolanları adlar olmadan öğrenmek mümkünmüş.
Kratylos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Peki onları başka neyle öğrenmeyi umarsın? Makul olan ve en adil olandan başka bir yolla mı: akrabalarsa birbirleriyle, bir de her birini kendisiyle? Çünkü onlardan başka ve farklı olan bir şey, onları değil, başka ve farklı bir şeyi gösterir herhâlde.
Kratylos: Doğru söylüyorsun gibi geliyor.
ΚΡ. δοκεῖ μοι οὕτω.
ΣΩ. ἔστιν ἄρα, ὡς ἔοικεν, ὦ Κρατύλε, δυνατὸν μαθεῖν ἄνευ ὀνομάτων τὰ ὄντα, εἴπερ ταῦτα οὕτως ἔχει.
ΚΡ. φαίνεται.
ΣΩ. διὰ τίνος ἄλλου οὖν ἔτι προσδοκᾷς ἂν ταῦτα μαθεῖν; ἆρα διʼ ἄλλου του ἢ οὗπερ εἰκός τε καὶ δικαιότατον, διʼ ἀλλήλων γε, εἴ πῃ συγγενῆ ἐστιν, καὶ αὐτὰ διʼ αὑτῶν; τὸ γάρ που ἕτερον ἐκείνων καὶ ἀλλοῖον ἕτερον ἄν τι καὶ ἀλλοῖον σημαίνοι ἀλλʼ οὐκ ἐκεῖνα.
ΚΡ. ἀληθῆ μοι φαίνῃ λέγειν.
439aSokrates: Dur, Zeus aşkına! İyi konmuş adların, adı oldukları şeylere benzediğini ve şeylerin suretleri olduğunu defalarca kabul etmedik mi?
Kratylos: Evet.
Sokrates: O hâlde şeyleri hem adlar aracılığıyla, elden geldiğince, hem de kendileri aracılığıyla öğrenmek mümkünse, hangi öğrenme daha güzel ve daha açık olur? Suretten yola çıkıp hem suretin kendisini, iyi benzetilmiş mi diye, hem de suretini taşıdığı hakikati öğrenmek mi, yoksa hakikatten yola çıkıp hem hakikatin kendisini hem de suretinin layıkıyla yapılıp yapılmadığını öğrenmek mi?
ΣΩ. ἔχε δὴ πρὸς Διός· τὰ δὲ ὀνόματα οὐ πολλάκις μέντοι ὡμολογήσαμεν τὰ καλῶς κείμενα ἐοικότα εἶναι ἐκείνοις ὧν ὀνόματα κεῖται, καὶ εἶναι εἰκόνας τῶν πραγμάτων;
ΚΡ. ναί.
ΣΩ. εἰ οὖν ἔστι μὲν ὅτι μάλιστα διʼ ὀνομάτων τὰ πράγματα μανθάνειν, ἔστι δὲ καὶ διʼ αὐτῶν, ποτέρα ἂν εἴη καλλίων καὶ σαφεστέρα ἡ μάθησις; ἐκ τῆς εἰκόνος μανθάνειν αὐτήν τε αὐτὴν εἰ καλῶς εἴκασται, καὶ τὴν ἀλήθειαν ἧς ἦν εἰκών,
439bKratylos: Bence hakikatten öğrenmek gerekir.
Sokrates: Varolanları hangi yolla öğrenmek ya da bulmak gerektiğini bilmek belki senin de benim de boyumuzu aşar. Ama şu kadarında anlaşmak da yeter: Onları adlardan değil, çok daha fazla kendilerinden öğrenmek ve aramak gerekir.
Kratylos: Öyle görünüyor, Sokrates.
Sokrates: Öyleyse şuna da bakalım ki aynı yöne çıkan bu kadar çok ad bizi aldatmasın. Adları koyanlar gerçekten her şeyin hep gittiği ve aktığı düşüncesiyle koymuş olabilirler — bana da öyle düşünmüş görünüyorlar —; ama belki de durum öyle değildir, onlar bir girdaba düşmüş gibi kendileri çalkalanıp duruyor, bizi de peşlerinden sürükleyip içine atıyorlardır.
ἢ ἐκ τῆς ἀληθείας αὐτήν τε αὐτὴν καὶ τὴν εἰκόνα αὐτῆς εἰ πρεπόντως εἴργασται;
ΚΡ. ἐκ τῆς ἀληθείας μοι δοκεῖ ἀνάγκη εἶναι.
ΣΩ. ὅντινα μὲν τοίνυν τρόπον δεῖ μανθάνειν ἢ εὑρίσκειν τὰ ὄντα, μεῖζον ἴσως ἐστὶν ἐγνωκέναι ἢ κατʼ ἐμὲ καὶ σέ· ἀγαπητὸν δὲ καὶ τοῦτο ὁμολογήσασθαι, ὅτι οὐκ ἐξ ὀνομάτων ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον αὐτὰ ἐξ αὑτῶν καὶ μαθητέον καὶ ζητητέον ἢ ἐκ τῶν ὀνομάτων.
ΚΡ. φαίνεται, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἔτι τοίνυν τόδε σκεψώμεθα, ὅπως μὴ ἡμᾶς τὰ
439cSık sık rüyasını gördüğüm şeye bir bak, harika Kratylos: Güzelin kendisi, iyinin kendisi ve varolanların her birinin kendisi diye bir şey olduğunu söyleyelim mi, söylemeyelim mi?
πολλὰ ταῦτα ὀνόματα ἐς ταὐτὸν τείνοντα ἐξαπατᾷ, εἰ τῷ ὄντι μὲν οἱ θέμενοι αὐτὰ διανοηθέντες γε ἔθεντο ὡς ἰόντων ἁπάντων ἀεὶ καὶ ῥεόντων—φαίνονται γὰρ ἔμοιγε καὶ αὐτῷ οὕτω διανοηθῆναι—τὸ δʼ, εἰ ἔτυχεν, οὐχ οὕτως ἔχει, ἀλλʼ οὗτοι αὐτοί τε ὥσπερ εἴς τινα δίνην ἐμπεσόντες κυκῶνται καὶ ἡμᾶς ἐφελκόμενοι προσεμβάλλουσιν. σκέψαι γάρ, ὦ θαυμάσιε Κρατύλε, ὃ ἔγωγε πολλάκις ὀνειρώττω. πότερον φῶμέν τι εἶναι αὐτὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν καὶ ἓν ἕκαστον τῶν
439dKratylos: Bence vardır, Sokrates.
Sokrates: Öyleyse asıl ona bakalım. Bir yüz ya da buna benzer bir şey güzel mi diye sormuyorum; bunların hepsi akıp gidiyor gibi görünür. Ama güzelin kendisi, diyelim, her zaman olduğu gibi değil midir?
Kratylos: Öyle olması zorunlu.
Sokrates: Peki o hep elden kaçıp gidiyorsa, ona doğru bir şekilde ad vermek, önce o olduğunu, sonra da şöyle olduğunu söylemek mümkün mü? Yoksa biz daha söylerken onun hemen başka bir şey olup kaçması ve artık öyle olmaması zorunlu mu?
Kratylos: Zorunlu.
ὄντων οὕτω, ἢ μή;
ΚΡ. ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, [εἶναι].
ΣΩ. αὐτὸ τοίνυν ἐκεῖνο σκεψώμεθα, μὴ εἰ πρόσωπόν τί ἐστιν καλὸν ἤ τι τῶν τοιούτων, καὶ δοκεῖ ταῦτα πάντα ῥεῖν· ἀλλʼ αὐτό, φῶμεν, τὸ καλὸν οὐ τοιοῦτον ἀεί ἐστιν οἷόν ἐστιν;
ΚΡ. ἀνάγκη.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οἷόν τε προσειπεῖν αὐτὸ ὀρθῶς, εἰ ἀεὶ ὑπεξέρχεται, πρῶτον μὲν ὅτι ἐκεῖνό ἐστιν, ἔπειτα ὅτι τοιοῦτον, ἢ ἀνάγκη ἅμα ἡμῶν λεγόντων ἄλλο αὐτὸ εὐθὺς γίγνεσθαι καὶ ὑπεξιέναι καὶ μηκέτι οὕτως ἔχειν;
ΚΡ. ἀνάγκη.
439eSokrates: Hiçbir zaman aynı hâlde kalmayan şey nasıl bir şey olabilir ki? Çünkü bir an aynı hâlde kalıyorsa, belli ki o süre içinde hiç değişmiyordur; her zaman aynı hâlde kalıyor ve aynı şeyse, kendi idea'sından hiç ayrılmadan nasıl değişebilir ya da hareket edebilir?
Kratylos: Hiçbir şekilde.
Sokrates: Üstelik hiç kimse onu bilemez de. Çünkü bilecek olan ona yaklaşırken o başka ve farklı bir şey olur; böylece artık ne türden bir şey olduğu ya da ne hâlde olduğu bilinemez.
ΣΩ. πῶς οὖν ἂν εἴη τὶ ἐκεῖνο ὃ μηδέποτε ὡσαύτως ἔχει; εἰ γάρ ποτε ὡσαύτως ἴσχει, ἔν γʼ ἐκείνῳ τῷ χρόνῳ δῆλον ὅτι οὐδὲν μεταβαίνει· εἰ δὲ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει καὶ τὸ αὐτό ἐστι, πῶς ἂν τοῦτό γε μεταβάλλοι ἢ κινοῖτο, μηδὲν ἐξιστάμενον τῆς αὑτοῦ ἰδέας;
ΚΡ. οὐδαμῶς.
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἂν γνωσθείη γε ὑπʼ οὐδενός. ἅμα
440aHiçbir bilgi de, bildiği şey hiçbir hâlde değilse, onu bilmez herhâlde.
Kratylos: Dediğin gibi.
Sokrates: Dahası, Kratylos, her şey değişiyor ve hiçbir şey kalmıyorsa, bilgi diye bir şey olduğunu söylemek bile makul olmaz. Çünkü bilgi denen şeyin kendisi bilgi olmaktan çıkmıyorsa, bilgi her zaman kalır ve bilgi olur. Ama bilginin eidos'u bile değişiyorsa, o anda başka bir bilgi eidos'una geçer ve bilgi olmaz.
γὰρ ἂν ἐπιόντος τοῦ γνωσομένου ἄλλο καὶ ἀλλοῖον γίγνοιτο, ὥστε οὐκ ἂν γνωσθείη ἔτι ὁποῖόν γέ τί ἐστιν ἢ πῶς ἔχον· γνῶσις δὲ δήπου οὐδεμία γιγνώσκει ὃ γιγνώσκει μηδαμῶς ἔχον.
ΚΡ. ἔστιν ὡς λέγεις.
ΣΩ. ἀλλʼ οὐδὲ γνῶσιν εἶναι φάναι εἰκός, ὦ Κρατύλε, εἰ μεταπίπτει πάντα χρήματα καὶ μηδὲν μένει. εἰ μὲν γὰρ αὐτὸ τοῦτο, ἡ γνῶσις, τοῦ γνῶσις εἶναι μὴ μεταπίπτει, μένοι τε ἂν ἀεὶ ἡ γνῶσις καὶ εἴη γνῶσις. εἰ δὲ καὶ αὐτὸ τὸ εἶδος
440bHep değişiyorsa hiçbir zaman bilgi olmaz; bu söze göre de ne bilecek olan bulunur ne bilinecek olan. Ama bilen her zaman varsa, bilinen varsa, güzel varsa, iyi varsa, varolanların her biri varsa, şimdi sözünü ettiğimiz bu şeyler bana akışa da sürüklenişe de hiç benzemiyor.
μεταπίπτει τῆς γνώσεως, ἅμα τʼ ἂν μεταπίπτοι εἰς ἄλλο εἶδος γνώσεως καὶ οὐκ ἂν εἴη γνῶσις· εἰ δὲ ἀεὶ μεταπίπτει, ἀεὶ οὐκ ἂν εἴη γνῶσις, καὶ ἐκ τούτου τοῦ λόγου οὔτε τὸ γνωσόμενον οὔτε τὸ γνωσθησόμενον ἂν εἴη. εἰ δὲ ἔστι μὲν ἀεὶ τὸ γιγνῶσκον, ἔστι δὲ τὸ γιγνωσκόμενον, ἔστι δὲ τὸ καλόν, ἔστι δὲ τὸ ἀγαθόν, ἔστι δὲ ἓν ἕκαστον τῶν ὄντων, οὔ μοι φαίνεται ταῦτα ὅμοια ὄντα, ἃ νῦν ἡμεῖς λέγομεν, ῥοῇ
440cBunlar acaba böyle midir, yoksa Herakleitos'un çevresindekilerin ve daha birçoklarının söylediği gibi midir, bunu incelemek kolay olmayabilir. Ama aklı başında bir insanın kendini ve psykhē'sinin bakımını adlara emanet etmesi, onlara ve onları koyanlara güvenip bir şey biliyormuş gibi kesin konuşması, kendisi ve varolanlar hakkında hiçbir şeyde sağlam bir yan olmadığı, her şeyin çatlak çömlekler gibi sızdığı hükmüne varması, düpedüz nezleye yakalanmış insanlar gibi şeylerin de aynı hâlde olduğunu, her şeyi akıntının ve nezlenin sardığını sanması hiç de yerinde olmaz.
οὐδὲν οὐδὲ φορᾷ. ταῦτʼ οὖν πότερόν ποτε οὕτως ἔχει ἢ ἐκείνως ὡς οἱ περὶ Ἡράκλειτόν τε λέγουσιν καὶ ἄλλοι πολλοί, μὴ οὐ ῥᾴδιον ᾖ ἐπισκέψασθαι, οὐδὲ πάνυ νοῦν ἔχοντος ἀνθρώπου ἐπιτρέψαντα ὀνόμασιν αὑτὸν καὶ τὴν αὑτοῦ ψυχὴν θεραπεύειν, πεπιστευκότα ἐκείνοις καὶ τοῖς θεμένοις αὐτά, διισχυρίζεσθαι ὥς τι εἰδότα, καὶ αὑτοῦ τε καὶ τῶν ὄντων καταγιγνώσκειν ὡς οὐδὲν ὑγιὲς οὐδενός, ἀλλὰ πάντα ὥσπερ κεράμια ῥεῖ, καὶ ἀτεχνῶς ὥσπερ οἱ κατάρρῳ νοσοῦντες
440dBelki öyledir, Kratylos, belki de değildir. Bu yüzden cesaretle ve iyice incelemek, kolayca kabullenmemek gerekir — çünkü daha gençsin, tam da bunun çağındasın —; inceleyip de bulursan bana da anlat.
Kratylos: Öyle yapacağım. Ama şunu iyi bil, Sokrates: Şimdi de bu konuda düşünmeden konuşuyor değilim; aksine, inceleyip uğraştıkça durumun çok daha fazla Herakleitos'un söylediği gibi olduğu kanısına varıyorum.
ἄνθρωποι οὕτως οἴεσθαι καὶ τὰ πράγματα διακεῖσθαι, ὑπὸ ῥεύματός τε καὶ κατάρρου πάντα [τὰ] χρήματα ἔχεσθαι. ἴσως μὲν οὖν δή, ὦ Κρατύλε, οὕτως ἔχει, ἴσως δὲ καὶ οὔ. σκοπεῖσθαι οὖν χρὴ ἀνδρείως τε καὶ εὖ, καὶ μὴ ῥᾳδίως ἀποδέχεσθαι—ἔτι γὰρ νέος εἶ καὶ ἡλικίαν ἔχεις—σκεψάμενον δέ, ἐὰν εὕρῃς, μεταδιδόναι καὶ ἐμοί.
ΚΡ. ἀλλὰ ποιήσω ταῦτα. εὖ μέντοι ἴσθι, ὦ Σώκρατες, ὅτι οὐδὲ νυνὶ ἀσκέπτως ἔχω, ἀλλά μοι σκοπουμένῳ καὶ
440eSokrates: Öyleyse bunu bana bir başka sefere, döndüğünde öğretirsin, dostum. Şimdi hazırlandığın gibi kıra git; Hermogenes de seni yolcu edecek.
Kratylos: Öyle olsun, Sokrates; ama sen de artık bunlar üzerinde düşünmeye çalış.
πράγματα ἔχοντι πολὺ μᾶλλον ἐκείνως φαίνεται ἔχειν ὡς Ἡράκλειτος λέγει.
ΣΩ. εἰς αὖθις τοίνυν με, ὦ ἑταῖρε, διδάξεις, ἐπειδὰν ἥκῃς· νῦν δέ, ὥσπερ παρεσκεύασαι, πορεύου εἰς ἀγρόν· προπέμψει δέ σε καὶ Ἑρμογένης ὅδε.
ΚΡ. ταῦτʼ ἔσται, ὦ Σώκρατες, ἀλλὰ καὶ σὺ πειρῶ ἔτι ἐννοεῖν ταῦτα ἤδη.