Platon
Sofist
Σοφιστής
216aTheodoros: Dün kararlaştırdığımız gibi, Sokrates, sözümüze sadık kalıp geldik; yanımızda da bir yabancı getiriyoruz. Aslen Elealı; Parmenides ile Zenon'un çevresindekilerin arkadaşı, gerçek bir filozof.
Sokrates: Yoksa, Theodoros, Homeros'un sözündeki gibi, farkında olmadan bir yabancı değil de bir tanrı mı getirdin? Homeros der ki, yerinde bir hayâ taşıyan insanlara başka tanrılar, en çok da yabancıları koruyan tanrı eşlik eder ve insanların küstahlıklarını da kanuna bağlılıklarını da yukarıdan gözetir.
ΘΕΟ. κατὰ τὴν χθὲς ὁμολογίαν, ὦ Σώκρατες, ἥκομεν αὐτοί τε κοσμίως καὶ τόνδε τινὰ ξένον ἄγομεν, τὸ μὲν γένος ἐξ Ἐλέας, ἑταῖρον δὲ τῶν ἀμφὶ Παρμενίδην καὶ Ζήνωνα [ἑταίρων], μάλα δὲ ἄνδρα φιλόσοφον.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν, ὦ Θεόδωρε, οὐ ξένον ἀλλά τινα θεὸν ἄγων κατὰ τὸν Ὁμήρου λόγον λέληθας; ὅς φησιν ἄλλους
216bBelki senin yanındaki de bu üstün varlıklardan biridir: Konuşmada ne kadar zayıf olduğumuzu görmeye ve bizi çürütmeye gelmiş, çürütmeyi iş edinmiş bir tanrı.
Theodoros: Yabancımızın tarzı bu değil, Sokrates; tartışmaya kendini kaptıranlardan çok daha ölçülüdür. Bana kalırsa bu adam hiç de bir tanrı değil, ama tanrısal biri olduğu kesin; çünkü ben bütün filozoflara böyle derim.
τε θεοὺς τοῖς ἀνθρώποις ὁπόσοι μετέχουσιν αἰδοῦς δικαίας, καὶ δὴ καὶ τὸν ξένιον οὐχ ἥκιστα θεὸν συνοπαδὸν γιγνόμενον ὕβρεις τε καὶ εὐνομίας τῶν ἀνθρώπων καθορᾶν. τάχʼ οὖν ἂν καὶ σοί τις οὗτος τῶν κρειττόνων συνέποιτο, φαύλους ἡμᾶς ὄντας ἐν τοῖς λόγοις ἐποψόμενός τε καὶ ἐλέγξων, θεὸς ὤν τις ἐλεγκτικός.
ΘΕΟ. οὐχ οὗτος ὁ τρόπος, ὦ Σώκρατες, τοῦ ξένου, ἀλλὰ μετριώτερος τῶν περὶ τὰς ἔριδας ἐσπουδακότων. καί μοι δοκεῖ θεὸς μὲν ἁνὴρ οὐδαμῶς εἶναι, θεῖος μήν· πάντας
216cSokrates: Hem de pek güzel dersin, dostum. Ama korkarım bu soyu ayırt etmek, tanrınınkini ayırt etmekten pek de kolay değil. Çünkü bu adamlar, yani sahte değil gerçekten filozof olanlar, başkalarının bilgisizliği yüzünden her türlü kılığa girerek "şehirleri dolaşırlar." Aşağıdakilerin hayatını yukarıdan seyrederler; kimine göre hiçbir değerleri yoktur, kimine göre her şeye değerler. Kimi zaman devlet adamı, kimi zaman sofist kılığında görünürler; kimi zaman da bazı insanlara büsbütün delirmiş oldukları izlenimini verirler.
γὰρ ἐγὼ τοὺς φιλοσόφους τοιούτους προσαγορεύω.
ΣΩ. καὶ καλῶς γε, ὦ φίλε. τοῦτο μέντοι κινδυνεύει τὸ γένος οὐ πολύ τι ῥᾷον ὡς ἔπος εἰπεῖν εἶναι διακρίνειν ἢ τὸ τοῦ θεοῦ· πάνυ γὰρ ἇνδρες οὗτοι παντοῖοι φανταζόμενοι διὰ τὴν τῶν ἄλλων ἄγνοιαν ἐπιστρωφῶσι πόληαςHom. Od. 17.485-7, οἱ μὴ πλαστῶς ἀλλʼ ὄντως φιλόσοφοι, καθορῶντες ὑψόθεν τὸν τῶν κάτω βίον, καὶ τοῖς μὲν δοκοῦσιν εἶναι τοῦ μηδενὸς [τίμιοι], τοῖς δʼ ἄξιοι τοῦ παντός· καὶ τοτὲ μὲν πολιτικοὶ
216dAma yabancımıza, kendisi de isterse, seve seve şunu sormak isterim: Onun memleketindekiler bunları ne sayıyor, nasıl adlandırıyorlardı?
φαντάζονται, τοτὲ δὲ σοφισταί, τοτὲ δʼ ἔστιν οἷς δόξαν παράσχοιντʼ ἂν ὡς παντάπασιν ἔχοντες μανικῶς. τοῦ μέντοι ξένου ἡμῖν ἡδέως ἂν πυνθανοίμην, εἰ φίλον αὐτῷ, τί ταῦθʼ
217aTheodoros: Neleri?
Sokrates: Sofisti, devlet adamını, filozofu.
Theodoros: Peki bunlarla ilgili seni asıl düşündüren ne, nasıl bir soru sormayı aklından geçirdin?
Sokrates: Şunu: Bunların hepsini tek bir şey mi sayıyorlardı, yoksa iki mi? Yoksa adlar üç olduğu gibi soyları da üçe ayırıp her birine ayrı bir ad mı veriyorlardı?
Theodoros: Bunları anlatmaktan çekineceğini sanmam. Ne dersin, yabancı?
οἱ περὶ τὸν ἐκεῖ τόπον ἡγοῦντο καὶ ὠνόμαζον.
ΘΕΟ. τὰ ποῖα δή;
ΣΩ. σοφιστήν, πολιτικόν, φιλόσοφον.
ΘΕΟ. τί δὲ μάλιστα καὶ τὸ ποῖόν τι περὶ αὐτῶν διαπορηθεὶς ἐρέσθαι διενοήθης;
ΣΩ. τόδε· πότερον ἓν πάντα ταῦτα ἐνόμιζον ἢ δύο, ἢ καθάπερ τὰ ὀνόματα τρία, τρία καὶ τὰ γένη διαιρούμενοι καθʼ ἓν ὄνομα [γένος] ἑκάστῳ προσῆπτον;
ΘΕΟ. ἀλλʼ οὐδείς, ὡς ἐγᾦμαι, φθόνος αὐτῷ διελθεῖν αὐτά· ἢ πῶς, ὦ ξένε, λέγωμεν;
217bYabancı: Öyle, Theodoros. Çekinecek bir şey yok; onların üç soy saydığını söylemek de zor değil. Ama her birinin tam olarak ne olduğunu açıkça belirlemek ne küçük ne de kolay bir iş.
Theodoros: Ne tesadüf, Sokrates: Buraya gelmeden önce bizim de ona sorup durduğumuz sorulara pek benzeyen bir konuya el attın. O da şimdi sana öne sürdüğü bahanenin aynısını o zaman bize öne sürüyordu; oysa bu konuyu yeterince dinlediğini ve unutmadığını da kendisi söylüyor.
ΞΕ. οὕτως, ὦ Θεόδωρε. φθόνος μὲν γὰρ οὐδεὶς οὐδὲ χαλεπὸν εἰπεῖν ὅτι γε τρίʼ ἡγοῦντο· καθʼ ἕκαστον μὴν διορίσασθαι σαφῶς τί ποτʼ ἔστιν, οὐ σμικρὸν οὐδὲ ῥᾴδιον ἔργον.
ΘΕΟ. καὶ μὲν δὴ κατὰ τύχην γε, ὦ Σώκρατες, λόγων ἐπελάβου παραπλησίων ὧν καὶ πρὶν ἡμᾶς δεῦρʼ ἐλθεῖν διερωτῶντες αὐτὸν ἐτυγχάνομεν, ὁ δὲ ταὐτὰ ἅπερ πρὸς σὲ νῦν καὶ τότε ἐσκήπτετο πρὸς ἡμᾶς· ἐπεὶ διακηκοέναι γέ φησιν ἱκανῶς καὶ οὐκ ἀμνημονεῖν.
217cSokrates: Öyleyse, yabancı, senden istediğimiz bu ilk iyiliği geri çevirme; yalnız bize şunu söyle: Birine bir şeyi göstermek istediğinde, onu kendi başına, uzun bir konuşmayla anlatmayı mı daha çok seversin, yoksa sorular sorarak mı? Bir zamanlar Parmenides de bu yolu kullanmış, sorularla harika tartışmalar yürütmüştü; ben de genç biri olarak oradaydım, o ise o sıralar epey yaşlanmıştı.
ΣΩ. μὴ τοίνυν, ὦ ξένε, ἡμῶν τήν γε πρώτην αἰτησάντων χάριν ἀπαρνηθεὶς γένῃ, τοσόνδε δʼ ἡμῖν φράζε. πότερον εἴωθας ἥδιον αὐτὸς ἐπὶ σαυτοῦ μακρῷ λόγῳ διεξιέναι λέγων τοῦτο ὃ ἂν ἐνδείξασθαί τῳ βουληθῇς, ἢ διʼ ἐρωτήσεων, οἷόν ποτε καὶ Παρμενίδῃ χρωμένῳ καὶ διεξιόντι λόγους παγκάλους παρεγενόμην ἐγὼ νέος ὤν, ἐκείνου μάλα δὴ τότε ὄντος πρεσβύτου;
217dYabancı: Sokrates, karşısındaki kişi kimseyi üzmeden, dizgine uyan bir at gibi uysalca konuşursa, bir başkasıyla konuşmak daha kolaydır; öyle değilse, tek başına konuşmak.
Sokrates: O hâlde burada bulunanlardan istediğini seçebilirsin; hepsi seni yumuşaklıkla dinleyecektir. Ama bana danışırsan gençlerden birini seçersin: Şu Theaitetos'u, ya da ötekilerden hangisi gönlüne yatarsa onu.
Yabancı: Sokrates, sizinle ilk kez bir araya geldiğim şu anda, sohbeti kısa kısa, söz söze karşılık vererek yürütmek yerine, tek başıma ya da başkasına yönelerek de olsa, sanki bir gösteri yapıyormuşum gibi uzun bir konuşmayı uzatıp durmaktan utanıyorum.
ΞΕ. τῷ μέν, ὦ Σώκρατες, ἀλύπως τε καὶ εὐηνίως προσδιαλεγομένῳ ῥᾷον οὕτω, τὸ πρὸς ἄλλον· εἰ δὲ μή, τὸ καθʼ αὑτόν.
ΣΩ. ἔξεστι τοίνυν τῶν παρόντων ὃν ἂν βουληθῇς ἐκλέξασθαι, πάντες γὰρ ὑπακούσονταί σοι πρᾴως· συμβούλῳ μὴν ἐμοὶ χρώμενος τῶν νέων τινὰ αἱρήσῃ, Θεαίτητον τόνδε, ἢ καὶ τῶν ἄλλων εἴ τίς σοι κατὰ νοῦν.
ΞΕ. ὦ Σώκρατες, αἰδώς τίς μʼ ἔχει τὸ νῦν πρῶτον συγγενόμενον ὑμῖν μὴ κατὰ σμικρὸν ἔπος πρὸς ἔπος ποιεῖσθαι
217eÇünkü az önce sorulan şey, böyle sorulduğunda insanın sanacağı kadar küçük değil; gerçekte çok uzun bir konuşma gerektiriyor. Öte yandan sana ve buradakilere bu iyiliği yapmamak, hele sen de bunu böyle söyledikten sonra, bana misafirliğe sığmayan kaba bir davranış gibi geliyor.
τὴν συνουσίαν, ἀλλʼ ἐκτείναντα ἀπομηκύνειν λόγον συχνὸν κατʼ ἐμαυτόν, εἴτε καὶ πρὸς ἕτερον, οἷον ἐπίδειξιν ποιούμενον· τῷ γὰρ ὄντι τὸ νῦν ῥηθὲν οὐχ ὅσον ὧδε ἐρωτηθὲν ἐλπίσειεν ἂν αὐτὸ εἶναί τις, ἀλλὰ τυγχάνει λόγου παμμήκους ὄν. τὸ δὲ αὖ σοὶ μὴ χαρίζεσθαι καὶ τοῖσδε, ἄλλως τε καὶ σοῦ λέξαντος ὡς εἶπες, ἄξενόν τι καταφαίνεταί μοι καὶ
218aKonuşacağım kişi olarak Theaitetos'u seve seve kabul ediyorum; hem daha önce onunla konuştum, hem de şimdi sen bunu bana öğütlüyorsun.
Theaitetos: Öyle yap o hâlde, yabancı; Sokrates'in dediği gibi hepimizi memnun etmiş olursun.
Yabancı: Buna karşı söylenecek başka bir şey kalmadı galiba, Theaitetos. Bundan sonra konuşmam, öyle görünüyor ki, sana olacak. Uzunluktan yorulup sıkılırsan, beni değil, bu arkadaşlarını suçla.
ἄγριον. ἐπεὶ Θεαίτητόν γε τὸν προσδιαλεγόμενον εἶναι δέχομαι παντάπασιν ἐξ ὧν αὐτός τε πρότερον διείλεγμαι καὶ σὺ τὰ νῦν μοι διακελεύῃ.
ΘΕΑΙ. δρᾶ τοίνυν, ὦ ξένε, οὕτω καὶ καθάπερ εἶπε Σωκράτης πᾶσιν κεχαρισμένος ἔσῃ.
ΞΕ. κινδυνεύει πρὸς μὲν ταῦτα οὐδὲν ἔτι λεκτέον εἶναι, Θεαίτητε· πρὸς δὲ σὲ ἤδη τὸ μετὰ τοῦτο, ὡς ἔοικε, γίγνοιτο ἂν ὁ λόγος. ἂν δʼ ἄρα τι τῷ μήκει πονῶν ἄχθῃ, μὴ ἐμὲ αἰτιᾶσθαι τούτων, ἀλλὰ τούσδε τοὺς σοὺς ἑταίρους.
218bTheaitetos: Şimdilik pes edeceğimi sanmam. Ama öyle bir şey olursa, şu Sokrates'i de yanımıza alırız: Sokrates'in adaşı, benim yaşıtım ve antrenman arkadaşım; çoğu işte benimle birlikte zahmete katlanmaya alışkındır.
Yabancı: İyi dersin; bunu konuşma ilerledikçe kendin karar verirsin. Ama şimdi benimle birlikte incelemen gerek. Bence işe ilk önce sofistten başlamalıyız: Onun ne olduğunu araştırmalı ve bir logos'la açıkça ortaya koymalıyız.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ οἶμαι μὲν δὴ νῦν οὕτως οὐκ ἀπερεῖν· ἂν δʼ ἄρα τι τοιοῦτον γίγνηται, καὶ τόνδε παραληψόμεθα Σωκράτη, τὸν Σωκράτους μὲν ὁμώνυμον, ἐμὸν δὲ ἡλικιώτην καὶ συγγυμναστήν, ᾧ συνδιαπονεῖν μετʼ ἐμοῦ τὰ πολλὰ οὐκ ἄηθες.
ΞΕ. εὖ λέγεις, καὶ ταῦτα μὲν ἰδίᾳ βουλεύσῃ προϊόντος τοῦ λόγου· κοινῇ δὲ μετʼ ἐμοῦ σοι συσκεπτέον ἀρχομένῳ πρῶτον, ὡς ἐμοὶ φαίνεται, νῦν ἀπὸ τοῦ σοφιστοῦ, ζητοῦντι
218cÇünkü şu anda sen de ben de onun hakkında ortak olarak yalnız adını biliyoruz; bu adla çağırdığımız şeyi ise belki her birimiz kendi içinde ayrı ayrı tasavvur ediyoruz. Oysa her konuda, logos olmadan yalnız adda anlaşmaktansa, logos'lar aracılığıyla şeyin kendisinde anlaşmak gerekir. Şimdi aramaya niyetlendiğimiz soy, yani sofist, ne olduğu kolayca kavranacak şeylerden değildir. Ama büyük işleri hakkıyla başarmak gerektiğinde, herkesin çoktandır kabul ettiği bir kural vardır: Bu işleri en büyük konularda denemeden önce, küçük ve daha kolay şeyler üzerinde çalışmak gerekir.
καὶ ἐμφανίζοντι λόγῳ τί ποτʼ ἔστι. νῦν γὰρ δὴ σύ τε κἀγὼ τούτου πέρι τοὔνομα μόνον ἔχομεν κοινῇ, τὸ δὲ ἔργον ἐφʼ ᾧ καλοῦμεν ἑκάτερος τάχʼ ἂν ἰδίᾳ παρʼ ἡμῖν αὐτοῖς ἔχοιμεν· δεῖ δὲ ἀεὶ παντὸς πέρι τὸ πρᾶγμα αὐτὸ μᾶλλον διὰ λόγων ἢ τοὔνομα μόνον συνωμολογῆσθαι χωρὶς λόγου. τὸ δὲ φῦλον ὃ νῦν ἐπινοοῦμεν ζητεῖν οὐ πάντων ῥᾷστον συλλαβεῖν τί ποτʼ ἔστιν, ὁ σοφιστής· ὅσα δʼ αὖ τῶν μεγάλων δεῖ διαπονεῖσθαι καλῶς, περὶ τῶν τοιούτων δέδοκται πᾶσιν καὶ πάλαι
218dŞimdi, Theaitetos, ikimize de şunu öğütlüyorum: Sofist soyunu zor ve yakalanması güç bir av saydığımıza göre, onun peşinde izleyeceğimiz yolu önce daha kolay başka bir şey üzerinde deneyelim; tabii sen daha kolay başka bir yol gösteremezsen.
Theaitetos: Gösteremem.
Yabancı: Öyleyse önemsiz şeylerden birini ele alıp onu daha büyüğün örneği yapmayı deneyelim mi?
τὸ πρότερον ἐν σμικροῖς καὶ ῥᾴοσιν αὐτὰ δεῖν μελετᾶν, πρὶν ἐν αὐτοῖς τοῖς μεγίστοις. νῦν οὖν, ὦ Θεαίτητε, ἔγωγε καὶ νῷν οὕτω συμβουλεύω, χαλεπὸν καὶ δυσθήρευτον ἡγησαμένοις εἶναι τὸ τοῦ σοφιστοῦ γένος πρότερον ἐν ἄλλῳ ῥᾴονι τὴν μέθοδον αὐτοῦ προμελετᾶν, εἰ μὴ σύ ποθεν εὐπετεστέραν ἔχεις εἰπεῖν ἄλλην ὁδόν.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ οὐκ ἔχω.
ΞΕ. βούλει δῆτα περί τινος τῶν φαύλων μετιόντες πειραθῶμεν παράδειγμα αὐτὸ θέσθαι τοῦ μείζονος;
218eTheaitetos: Evet.
Yabancı: Kolay tanınan, küçük, ama hakkında söylenecek söz bakımından büyük şeylerden hiç geri kalmayan ne koyabiliriz önümüze? Mesela olta balıkçısı: Herkesin bildiği, üstelik pek de ciddiye alınmaya değmeyen biri değil mi?
Theaitetos: Öyle.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τί δῆτα προταξαίμεθʼ ἂν εὔγνωστον μὲν καὶ σμικρόν, λόγον δὲ μηδενὸς ἐλάττονα ἔχον τῶν μειζόνων; οἷον ἀσπαλιευτής· ἆρʼ οὐ πᾶσί τε γνώριμον καὶ σπουδῆς οὐ πάνυ τι πολλῆς τινος ἐπάξιον;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
219aYabancı: Yine de onun bize, istediğimiz şeye hiç de uygunsuz olmayan bir yol ve açıklama sunacağını umuyorum.
Theaitetos: İyi olur.
Yabancı: Haydi öyleyse, işe şuradan başlayalım. Söyle bakalım: Onu bir tekhnē sahibi olarak mı koyacağız, yoksa tekhnē'si olmayan ama başka bir yeteneği olan biri olarak mı?
Theaitetos: Tekhnē'siz biri olarak hiç değil.
Yabancı: Ama bütün tekhnē'lerin aşağı yukarı iki türü vardır.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Tarım ve ölümlü bütün bedenlerin bakımıyla ilgili ne varsa; sonra bir araya getirilen ve biçim verilen şeylerle, yani alet edevat dediğimiz şeylerle uğraşan; bir de taklit tekhnē'si. Bunların hepsine pek haklı olarak tek bir ad verilebilir.
ΞΕ. μέθοδον μὴν αὐτὸν ἐλπίζω καὶ λόγον οὐκ ἀνεπιτήδειον ἡμῖν ἔχειν πρὸς ὃ βουλόμεθα.
ΘΕΑΙ. καλῶς ἂν ἔχοι.
ΞΕ. φέρε δή, τῇδε ἀρχώμεθα αὐτοῦ. καί μοι λέγε· πότερον ὡς τεχνίτην αὐτὸν ἤ τινα ἄτεχνον, ἄλλην δὲ δύναμιν ἔχοντα θήσομεν;
ΘΕΑΙ. ἥκιστά γε ἄτεχνον.
ΞΕ. ἀλλὰ μὴν τῶν γε τεχνῶν πασῶν σχεδὸν εἴδη δύο.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. γεωργία μὲν καὶ ὅση περὶ τὸ θνητὸν πᾶν σῶμα θεραπεία, τό τε αὖ περὶ τὸ σύνθετον καὶ πλαστόν, ὃ δὴ
219bTheaitetos: Nasıl, hangi ad?
Yabancı: Önceden var olmayan bir şeyi biri sonradan varlığa getirdiğinde, getirene üretiyor, getirilene de üretiliyor deriz.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: Az önce saydığımız şeylerin hepsinin gücü de buna yönelikti.
Theaitetos: Öyleydi elbette.
Yabancı: Öyleyse bunları tek başlık altında toplayıp üretim tekhnē'si diyelim.
σκεῦος ὠνομάκαμεν, ἥ τε μιμητική, σύμπαντα ταῦτα δικαιότατʼ ἂν ἑνὶ προσαγορεύοιτʼ ἂν ὀνόματι.
ΘΕΑΙ. πῶς καὶ τίνι;
ΞΕ. πᾶν ὅπερ ἂν μὴ πρότερόν τις ὂν ὕστερον εἰς οὐσίαν ἄγῃ, τὸν μὲν ἄγοντα ποιεῖν, τὸ δὲ ἀγόμενον ποιεῖσθαί πού φαμεν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΞΕ. τὰ δέ γε νυνδὴ ⟨ἃ⟩ διήλθομεν ἅπαντα εἶχεν εἰς τοῦτο τὴν αὑτῶν δύναμιν.
ΘΕΑΙ. εἶχε γὰρ οὖν.
ΞΕ. ποιητικὴν τοίνυν αὐτὰ συγκεφαλαιωσάμενοι προσείπωμεν.
219cTheaitetos: Diyelim.
Yabancı: Bundan sonra da öğrenmeyle ilgili türün tamamı, bilip tanımayla ilgili olan, para kazanma, mücadele ve avcılık gelir. Bunların hiçbiri bir şey imal etmez; var olan ve olmuş şeylerin kimini sözle ve eylemle ele geçirir, kimini de ele geçirmeye çalışanlara bırakmaz. Bu yüzden bütün bu bölümlere edinme tekhnē'si denmesi pek yerinde olur.
Theaitetos: Evet, yakışır.
ΘΕΑΙ. ἔστω.
ΞΕ. τὸ δὴ μαθηματικὸν αὖ μετὰ τοῦτο εἶδος ὅλον καὶ τὸ τῆς γνωρίσεως τό τε χρηματιστικὸν καὶ ἀγωνιστικὸν καὶ θηρευτικόν, ἐπειδὴ δημιουργεῖ μὲν οὐδὲν τούτων, τὰ δὲ ὄντα καὶ γεγονότα τὰ μὲν χειροῦται λόγοις καὶ πράξεσι, τὰ δὲ τοῖς χειρουμένοις οὐκ ἐπιτρέπει, μάλιστʼ ἄν που διὰ ταῦτα συνάπαντα τὰ μέρη τέχνη τις κτητικὴ λεχθεῖσα ἂν διαπρέψειεν.
ΘΕΑΙ. ναί· πρέποι γὰρ ἄν.
219dYabancı: Bütün tekhnē'ler ya edinme ya üretim tekhnē'si olduğuna göre, Theaitetos, olta balıkçılığını hangisine koyalım?
Theaitetos: Edinmeye koyacağımız belli.
Yabancı: Edinmenin de iki türü yok mu? Biri, iki tarafın da isteyerek yaptığı, hediye, ücret ve satın alma yoluyla değiş tokuştur. Geri kalanı ise, ister eylemle ister sözle olsun, her şeyi ele geçirdiği için ele geçirme diye adlandırılmalı.
Theaitetos: Söylenenlere bakılırsa öyle görünüyor.
Yabancı: Peki? Ele geçirmeyi de ikiye bölmemiz gerekmez mi?
Theaitetos: Nereden?
ΞΕ. κτητικῆς δὴ καὶ ποιητικῆς συμπασῶν οὐσῶν τῶν τεχνῶν ἐν ποτέρᾳ τὴν ἀσπαλιευτικήν, ὦ Θεαίτητε, τιθῶμεν;
ΘΕΑΙ. ἐν κτητικῇ που δῆλον.
ΞΕ. κτητικῆς δὲ ἆρʼ οὐ δύο εἴδη; τὸ μὲν ἑκόντων πρὸς ἑκόντας μεταβλητικὸν ὂν διά τε δωρεῶν καὶ μισθώσεων καὶ ἀγοράσεων, τὸ δὲ λοιπόν, ἢ κατʼ ἔργα ἢ κατὰ λόγους χειρούμενον σύμπαν, χειρωτικὸν ἂν εἴη;
ΘΕΑΙ. φαίνεται γοῦν ἐκ τῶν εἰρημένων.
ΞΕ. τί δέ; τὴν χειρωτικὴν ἆρʼ οὐ διχῇ τμητέον;
ΘΕΑΙ. πῇ;
219eYabancı: Açıktan yapılanın hepsine mücadele, gizlice yapılanın hepsine avcılık diyerek.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Avcılık tekhnē'sini de ikiye bölmemek akılsızlık olur.
Theaitetos: Nereden, söyle.
Yabancı: Cansız soyun avını bir yana, canlı soyunkini öbür yana ayırarak.
Theaitetos: Elbette; ikisi de gerçekten varsa.
ΞΕ. τὸ μὲν ἀναφανδὸν ὅλον ἀγωνιστικὸν θέντας, τὸ δὲ κρυφαῖον αὐτῆς πᾶν θηρευτικόν.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τὴν δέ γε μὴν θηρευτικὴν ἄλογον τὸ μὴ οὐ τέμνειν διχῇ.
ΘΕΑΙ. λέγε ὅπῃ.
ΞΕ. τὸ μὲν ἀψύχου γένους διελομένους, τὸ δʼ ἐμψύχου.
ΘΕΑΙ. τί μήν; εἴπερ ἔστον γε ἄμφω.
220aYabancı: Nasıl olmasın? Cansızların avını bırakmalıyız; dalgıçlığın bazı bölümleri ve bunlar gibi birkaç önemsiz şey dışında adı bile yok. Öbürüne, yani canlı hayvanların avına, hayvan avcılığı diyelim.
Theaitetos: Diyelim.
Yabancı: Hayvan avcılığının da haklı olarak iki türü olduğu söylenmez mi? Biri, kara hayvanlarının avı, yani kara avcılığı; bu da pek çok türe ve ada ayrılır. Öteki, yüzen hayvanların avının tamamı, yani su avcılığı.
Theaitetos: Elbette.
ΞΕ. πῶς δὲ οὐκ ἔστον; καὶ δεῖ γε ἡμᾶς τὸ μὲν τῶν ἀψύχων, ἀνώνυμον ὂν πλὴν κατʼ ἔνια τῆς κολυμβητικῆς ἄττα μέρη καὶ τοιαῦτʼ ἄλλα βραχέα, χαίρειν ἐᾶσαι, τὸ δέ, τῶν ἐμψύχων ζῴων οὖσαν θήραν, προσειπεῖν ζῳοθηρικήν.
ΘΕΑΙ. ἔστω.
ΞΕ. ζῳοθηρικῆς δὲ ἆρʼ οὐ διπλοῦν εἶδος ἂν λέγοιτο ἐν δίκῃ, τὸ μὲν πεζοῦ γένους, πολλοῖς εἴδεσι καὶ ὀνόμασι διῃρημένον, πεζοθηρικόν, τὸ δʼ ἕτερον νευστικοῦ ζῴου πᾶν ἐνυγροθηρικόν;
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
220bYabancı: Yüzenlerin de bir kısmının kanatlı, bir kısmının suda yaşayan soydan olduğunu görüyoruz, değil mi?
Theaitetos: Nasıl görmeyiz?
Yabancı: Kanatlı soyun avının tamamına da kuşçuluk denir sanırım.
Theaitetos: Denir elbette.
Yabancı: Suda yaşayanlarınkine de hemen hemen bütünüyle balıkçılık.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Peki? Bu avı da en büyük iki parçaya ayıramaz mıyız?
Theaitetos: Hangi parçalara?
Yabancı: Birinin avı doğrudan kapanlarla, ötekinin ise vurarak yapmasına göre.
Theaitetos: Ne demek istiyorsun? Her birini neye göre ayırıyorsun?
ΞΕ. νευστικοῦ μὴν τὸ μὲν πτηνὸν φῦλον ὁρῶμεν, τὸ δὲ ἔνυδρον;
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. καὶ τοῦ πτηνοῦ μὴν γένους πᾶσα ἡμῖν ἡ θήρα λέγεταί πού τις ὀρνιθευτική.
ΘΕΑΙ. λέγεται γὰρ οὖν.
ΞΕ. τοῦ δὲ ἐνύδρου σχεδὸν τὸ σύνολον ἁλιευτική.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τί δέ; ταύτην αὖ τὴν θήραν ἆρʼ οὐκ ἂν κατὰ μέγιστα μέρη δύο διέλοιμεν;
ΘΕΑΙ. κατὰ ποῖα;
ΞΕ. καθʼ ἃ τὸ μὲν ἕρκεσιν αὐτόθεν ποιεῖται τὴν θήραν, τὸ δὲ πληγῇ.
ΘΕΑΙ. πῶς λέγεις, καὶ πῇ διαιρούμενος ἑκάτερον;
220cYabancı: Birincisini şöyle: Bir şeyi engellemek için çevreleyip kapatan her şeye kapan demek yerinde olur.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Balık sepetlerine, ağlara, ilmeklere, dalyanlara ve benzerlerine kapandan başka bir ad vermek gerekir mi?
Theaitetos: Hayır.
Yabancı: Öyleyse avın bu bölümüne kapanla avlanma ya da buna benzer bir ad vereceğiz.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Çengellerle ve zıpkınlarla vurarak yapılan av ise ondan farklıdır; ona şimdilik tek sözle vurma avı demeliyiz. Yoksa, Theaitetos, daha güzel bir ad bulan olur mu?
ΞΕ. τὸ μέν, ὅτι πᾶν ὅσον ἂν ἕνεκα κωλύσεως εἴργῃ τι περιέχον, ἕρκος εἰκὸς ὀνομάζειν.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. κύρτους δὴ καὶ δίκτυα καὶ βρόχους καὶ πόρκους καὶ τὰ τοιαῦτα μῶν ἄλλο τι πλὴν ἕρκη χρὴ προσαγορεύειν;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΞΕ. τοῦτο μὲν ἄρα ἑρκοθηρικὸν τῆς ἄγρας τὸ μέρος φήσομεν ἤ τι τοιοῦτον.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τὸ δὲ ἀγκίστροις καὶ τριόδουσι πληγῇ γιγνόμενον
220dTheaitetos: Adını dert etmeyelim; bu da yeter.
Yabancı: Vurma avının geceleyin ateş ışığında yapılan kısmına, bu avla uğraşanların kendileri, sanırım, ışıkla avlanma demişlerdir.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Gündüz yapılan kısmının tamamına ise, zıpkınların da uçlarında çengel olduğu için, çengelle avlanma denir.
ἕτερον μὲν ἐκείνου, πληκτικὴν δέ τινα θήραν ἡμᾶς προσειπεῖν ἑνὶ λόγῳ νῦν χρεών· ἢ τί τις ἄν, ὦ Θεαίτητε, εἴποι κάλλιον;
ΘΕΑΙ. ἀμελῶμεν τοῦ ὀνόματος· ἀρκεῖ γὰρ καὶ τοῦτο.
ΞΕ. τῆς τοίνυν πληκτικῆς τὸ μὲν νυκτερινὸν οἶμαι πρὸς πυρὸς φῶς γιγνόμενον ὑπʼ αὐτῶν τῶν περὶ τὴν θήραν πυρευτικὴν ῥηθῆναι συμβέβηκεν.
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΞΕ. τὸ δέ γε μεθημερινόν, ὡς ἐχόντων ἐν ἄκροις ἄγκιστρα καὶ τῶν τριοδόντων, πᾶν ἀγκιστρευτικόν.
220eTheaitetos: Öyle denir gerçekten.
Yabancı: Vurma avının bu çengelli kısmında yukarıdan aşağıya doğru yapılana, zıpkınlar en çok bu şekilde kullanıldığı için, sanırım zıpkıncılık denmiştir.
Theaitetos: Bazıları öyle diyor en azından.
Yabancı: Geriye bir tek tür daha kalıyor, denebilir.
Theaitetos: Hangisi?
Yabancı: Bunun ters yönündeki vuruşla yapılan av: Çengelle yapılır; çengel, zıpkında olduğu gibi balığın bedeninin rastgele bir yerine değil, her seferinde avın başına ve ağzına takılır; balık da aşağıdan yukarıya doğru, değneklerle ve kamışlarla çekilir. Buna ne ad vermemiz gerektiğini söyleyeceğiz, Theaitetos?
ΘΕΑΙ. λέγεται γὰρ οὖν.
ΞΕ. τοῦ τοίνυν ἀγκιστρευτικοῦ τῆς πληκτικῆς τὸ μὲν ἄνωθεν εἰς τὸ κάτω γιγνόμενον διὰ τὸ τοῖς τριόδουσιν οὕτω μάλιστα χρῆσθαι τριοδοντία τις οἶμαι κέκληται.
ΘΕΑΙ. φασὶ γοῦν τινές.
ΞΕ. τὸ δέ γε λοιπόν ἐστιν ἓν ἔτι μόνον ὡς εἰπεῖν εἶδος.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. τὸ τῆς ἐναντίας ταύτῃ πληγῆς, ἀγκίστρῳ τε γιγνόμενον καὶ τῶν ἰχθύων οὐχ ᾗ τις ἂν τύχῃ τοῦ σώματος, ὥσπερ
221aTheaitetos: Bana kalırsa, az önce bulmayı önümüze koyduğumuz şeyin ta kendisini şimdi bulmuş olduk.
Yabancı: Demek şimdi olta balıkçılığı konusunda sen ve ben yalnız adında anlaşmakla kalmadık, işin kendisine dair logos'u da yeterince yakaladık.
τοῖς τριόδουσιν, ἀλλὰ περὶ τὴν κεφαλὴν καὶ τὸ στόμα τοῦ θηρευθέντος ἑκάστοτε, καὶ κάτωθεν εἰς τοὐναντίον ἄνω ῥάβδοις καὶ καλάμοις ἀνασπώμενον· οὗ τί φήσομεν, ὦ Θεαίτητε, δεῖν τοὔνομα λέγεσθαι;
ΘΕΑΙ. δοκῶ μέν, ὅπερ ἄρτι προυθέμεθα δεῖν ἐξευρεῖν, τοῦτʼ αὐτὸ νῦν ἀποτετελέσθαι.
ΞΕ. νῦν ἄρα τῆς ἀσπαλιευτικῆς πέρι σύ τε κἀγὼ
221bÇünkü bütün tekhnē'nin yarısı edinmeydi; edinmenin yarısı ele geçirme, ele geçirmenin yarısı avcılık; avcılığın yarısı hayvan avcılığı, hayvan avcılığının yarısı su avcılığı; su avcılığının alttaki bölümünün tamamı balıkçılık, balıkçılığın yarısı vurma avı, vurma avının yarısı çengelle avlanmaydı. Bunun da aşağıdan yukarıya vurup çeken kısmı, adını bu yukarı çekme eyleminden alarak, şimdi aradığımız olta balıkçılığı diye anılır olmuştur.
συνωμολογήκαμεν οὐ μόνον τοὔνομα, ἀλλὰ καὶ τὸν λόγον περὶ αὐτὸ τοὖργον εἰλήφαμεν ἱκανῶς. συμπάσης γὰρ τέχνης τὸ μὲν ἥμισυ μέρος κτητικὸν ἦν, κτητικοῦ δὲ χειρωτικόν, χειρωτικοῦ δὲ θηρευτικόν, τοῦ δὲ θηρευτικοῦ ζῳοθηρικόν, ζῳοθηρικοῦ δὲ ἐνυγροθηρικόν, ἐνυγροθηρικοῦ δὲ τὸ κάτωθεν τμῆμα ὅλον ἁλιευτικόν, ἁλιευτικῆς δὲ πληκτικόν, πληκτικῆς δὲ ἀγκιστρευτικόν· τούτου δὲ τὸ περὶ τὴν κάτωθεν
221cTheaitetos: Bu gerçekten bütünüyle, yeterince açıklandı.
Yabancı: Haydi öyleyse, bu örneğe göre sofistin de ne olduğunu bulmaya çalışalım.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: İlk sorumuz şuydu: Olta balıkçısını sıradan bir adam mı, yoksa bir tekhnē sahibi mi saymalıyız?
Theaitetos: Evet.
ἄνω πληγὴν ἀνασπωμένην, ἀπʼ αὐτῆς τῆς πράξεως ἀφομοιωθὲν τοὔνομα, ἡ νῦν ἀσπαλιευτικὴ ζητηθεῖσα ἐπίκλην γέγονεν.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν τοῦτό γε ἱκανῶς δεδήλωται.
ΞΕ. φέρε δή, κατὰ τοῦτο τὸ παράδειγμα καὶ τὸν σοφιστὴν ἐπιχειρῶμεν εὑρεῖν ὅτι ποτʼ ἔστιν.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
ΞΕ. καὶ μὴν ἐκεῖνό γʼ ἦν τὸ ζήτημα πρῶτον, πότερον ἰδιώτην ἤ τινα τέχνην ἔχοντα θετέον εἶναι τὸν ἀσπαλιευτήν.
ΘΕΑΙ. ναί.
221dYabancı: Peki şimdi bunu, Theaitetos, sıradan bir adam mı sayacağız, yoksa gerçekten tam bir sofist mi?
Theaitetos: Asla sıradan bir adam değil. Ne demek istediğini anlıyorum: Bu adı taşıyan biri sıradan bir adam olmaktan çok uzak olmalı.
Yabancı: Öyle görünüyor ki onun bir tekhnē sahibi olduğunu kabul etmeliyiz.
Theaitetos: Peki nedir bu tekhnē?
Yabancı: Tanrı aşkına, bu adamın öteki adamla akraba olduğunu fark etmemiş miyiz?
Theaitetos: Kim kiminle?
Yabancı: Olta balıkçısı sofistle.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: İkisi de bana birer avcı gibi görünüyor.
ΞΕ. καὶ νῦν δὴ τοῦτον ἰδιώτην θήσομεν, ὦ Θεαίτητε, ἢ παντάπασιν ὡς ἀληθῶς σοφιστήν;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς ἰδιώτην· μανθάνω γὰρ ὃ λέγεις, ὡς παντὸς δεῖ τοιοῦτος εἶναι τό γε ὄνομα τοῦτο ἔχων.
ΞΕ. ἀλλά τινα τέχνην αὐτὸν ἡμῖν ἔχοντα, ὡς ἔοικε, θετέον.
ΘΕΑΙ. τίνα ποτʼ οὖν δὴ ταύτην;
ΞΕ. ἆρʼ ὦ πρὸς θεῶν ἠγνοήκαμεν τἀνδρὸς τὸν ἄνδρα ὄντα συγγενῆ;
ΘΕΑΙ. τίνα τοῦ;
ΞΕ. τὸν ἀσπαλιευτὴν τοῦ σοφιστοῦ.
ΘΕΑΙ. πῇ;
ΞΕ. θηρευτά τινε καταφαίνεσθον ἄμφω μοι.
221eTheaitetos: Öteki neyin avcısı? Birinin avını söyledik çünkü.
Yabancı: Az önce bütün avı ikiye ayırmıştık: Bir yanda yüzen hayvanlar, öbür yanda karada yürüyenler.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Yüzenlerden suda yaşayanlarla ilgili olan kısmı ele aldık; kara avını ise pek çok türü olduğunu söyleyerek bölmeden bıraktık.
ΘΕΑΙ. τίνος θήρας ἅτερος; τὸν μὲν γὰρ ἕτερον εἴπομεν.
ΞΕ. δίχα που νυνδὴ διείλομεν τὴν ἄγραν πᾶσαν, νευστικοῦ μέρους, τὸ δὲ πεζοῦ τέμνοντες.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ τὸ μὲν διήλθομεν, ὅσον περὶ τὰ νευστικὰ τῶν ἐνύδρων· τὸ δὲ πεζὸν εἰάσαμεν ἄσχιστον, εἰπόντες ὅτι πολυειδὲς εἴη.
222aTheaitetos: Elbette.
Yabancı: İşte buraya kadar sofistle olta balıkçısı, edinme tekhnē'sinden yola çıkıp birlikte yürüyorlar.
Theaitetos: Öyle görünüyor en azından.
Yabancı: Hayvan avcılığında ise yolları ayrılıyor: Biri denize, ırmaklara ve göllere, oralardaki hayvanları avlamaya gider.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Öteki ise karaya ve bambaşka ırmaklara, zenginliğin ve gençliğin bereketli çayırlara benzeyen ırmaklarına, oralarda beslenenleri ele geçirmeye gider.
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΞΕ. μέχρι μὲν τοίνυν ἐνταῦθα ὁ σοφιστὴς καὶ [ὁ] ἀσπαλιευτὴς ἅμα ἀπὸ τῆς κτητικῆς τέχνης πορεύεσθον.
ΘΕΑΙ. ἐοίκατον γοῦν.
ΞΕ. ἐκτρέπεσθον δέ γε ἀπὸ τῆς ζῳοθηρικῆς, ὁ μὲν ἐπὶ θάλαττάν που καὶ ποταμοὺς καὶ λίμνας, τὰ ἐν τούτοις ζῷα θηρευσόμενος.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. ὁ δέ γε ἐπὶ [τὴν] γῆν καὶ ποταμοὺς ἑτέρους αὖ τινας, πλούτου καὶ νεότητος οἷον λειμῶνας ἀφθόνους, τἀν τούτοις θρέμματα χειρωσόμενος.
222bTheaitetos: Ne demek istiyorsun?
Yabancı: Kara avının en büyük iki bölümü vardır.
Theaitetos: Hangileri?
Yabancı: Biri evcil hayvanların avı, öteki yabani hayvanlarınki.
Theaitetos: Evcil hayvanların da avı mı var?
Yabancı: İnsan evcil bir hayvansa, var. Ama sen nasıl istersen öyle kabul et: İster hiçbir hayvanı evcil sayma; ister başka bir hayvanı evcil, insanı ise yabani say; ister insanı evcil say ama insan avı diye bir şey olmadığını düşün. Bunlardan hangisini söylemek hoşuna gidiyorsa, onu bizim için belirle.
ΘΕΑΙ. πῶς λέγεις;
ΞΕ. τῆς πεζῆς θήρας γίγνεσθον δύο μεγίστω τινὲ μέρει.
ΘΕΑΙ. ποῖον ἑκάτερον;
ΞΕ. τὸ μὲν τῶν ἡμέρων, τὸ δὲ τῶν ἀγρίων.
ΘΕΑΙ. εἶτʼ ἔστι τις θήρα τῶν ἡμέρων;
ΞΕ. εἴπερ γέ ἐστιν ἄνθρωπος ἥμερον ζῷον. θὲς δὲ ὅπῃ χαίρεις, εἴτε μηδὲν τιθεὶς ἥμερον, εἴτε ἄλλο μὲν ἥμερόν τι, τὸν δὲ ἄνθρωπον ἄγριον, εἴτε ἥμερον μὲν λέγεις αὖ τὸν ἄνθρωπον, ἀνθρώπων δὲ μηδεμίαν ἡγῇ θήραν· τούτων ὁπότερʼ ἂν ἡγῇ φίλον εἰρῆσθαί σοι, τοῦτο ἡμῖν διόρισον.
222cTheaitetos: Bence, yabancı, biz evcil hayvanlarız ve insan avı diye bir şey de vardır.
Yabancı: O hâlde evcil hayvan avının da iki türlü olduğunu söyleyelim.
Theaitetos: Neye göre?
Yabancı: Bir yanda haydutluk, insan kaçırıp köleleştirme, tiranlık ve bütün savaş tekhnē'si var; bunların hepsini tek bir şey olarak, zorla av diye tanımlayalım.
Theaitetos: Güzel.
Yabancı: Öbür yanda mahkemede, halk önünde ve sohbette konuşma tekhnē'leri var; bunları da yine tek bir bütün sayıp ikna tekhnē'si diye adlandıralım.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἡμᾶς τε ἥμερον, ὦ ξένε, ἡγοῦμαι ζῷον, θήραν τε ἀνθρώπων εἶναι λέγω.
ΞΕ. διττὴν τοίνυν καὶ τὴν ἡμεροθηρικὴν εἴπωμεν.
ΘΕΑΙ. κατὰ τί λέγοντες;
ΞΕ. τὴν μὲν λῃστικὴν καὶ ἀνδραποδιστικὴν καὶ τυραννικὴν καὶ σύμπασαν τὴν πολεμικήν, ἓν πάντα, βίαιον θήραν, ὁρισάμενοι.
ΘΕΑΙ. καλῶς.
ΞΕ. τὴν δέ γε δικανικὴν καὶ δημηγορικὴν καὶ προσομιλητικήν, ἓν αὖ τὸ σύνολον, πιθανουργικήν τινα μίαν
222dTheaitetos: Doğru.
Yabancı: İkna tekhnē'sinin de iki soyu olduğunu söyleyelim.
Theaitetos: Hangi soyların?
Yabancı: Biri tek tek kişilere, öteki topluluğa yönelik yapılır.
Theaitetos: Evet, ikisi de ayrı birer tür.
Yabancı: Peki, tek tek kişileri avlamanın da bir kısmı ücret alan, bir kısmı hediye veren tür değil midir?
Theaitetos: Anlamıyorum.
Yabancı: Âşıkların avına hiç dikkat etmemişsin anlaşılan.
Theaitetos: Ne bakımdan?
τέχνην προσειπόντες.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΞΕ. τῆς δὴ πιθανουργικῆς διττὰ λέγωμεν γένη.
ΘΕΑΙ. ποῖα;
ΞΕ. τὸ μὲν ἕτερον ἰδίᾳ, τὸ δὲ δημοσίᾳ γιγνόμενον.
ΘΕΑΙ. γίγνεσθον γὰρ οὖν εἶδος ἑκάτερον.
ΞΕ. οὐκοῦν αὖ τῆς ἰδιοθηρευτικῆς τὸ μὲν μισθαρνητικόν ἐστιν, τὸ δὲ δωροφορικόν;
ΘΕΑΙ. οὐ μανθάνω.
ΞΕ. τῇ τῶν ἐρώντων θήρᾳ τὸν νοῦν, ὡς ἔοικας, οὔπω προσέσχες.
ΘΕΑΙ. τοῦ πέρι;
222eYabancı: Avladıklarına bir de üstüne hediye verirler.
Theaitetos: Çok doğru söylüyorsun.
Yabancı: Bu, aşk tekhnē'sinin bir türü olsun.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Ücret alan kısmın bir bölümü insanlarla hoş görünmek için düşüp kalkar, yemini bütünüyle hazdan yapar ve ücret olarak yalnızca kendi boğazını doyurmayı ister. Sanırım hepimiz buna dalkavukluk, yani hoşa gitme tekhnē'si deriz.
ΞΕ. ὅτι τοῖς θηρευθεῖσι δῶρα προσεπιδιδόασιν.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΞΕ. τοῦτο μὲν τοίνυν ἐρωτικῆς τέχνης ἔστω εἶδος.
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΞΕ. τοῦ δέ γε μισθαρνητικοῦ τὸ μὲν προσομιλοῦν διὰ χάριτος καὶ παντάπασι διʼ ἡδονῆς τὸ δέλεαρ πεποιημένον καὶ τὸν μισθὸν πραττόμενον τροφὴν ἑαυτῷ μόνον κολακικήν, ὡς
223aTheaitetos: Nasıl demeyiz?
Yabancı: Ama insanlarla aretē uğruna düşüp kalktığını ilan eden ve ücret olarak para isteyen kısma başka bir ad vermek yerinde olmaz mı?
Theaitetos: Olur elbette.
Yabancı: Hangi ad? Söylemeyi dene.
Theaitetos: Belli: Sofisti bulduğumuzu düşünüyorum. Ona bu adı verirsem, bence ona yakışan adla çağırmış olurum.
ἐγᾦμαι, πάντες φαῖμεν ἂν ⟨ἢ⟩ ἡδυντικήν τινα τέχνην εἶναι.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. τὸ δὲ ἐπαγγελλόμενον μὲν ὡς ἀρετῆς ἕνεκα τὰς ὁμιλίας ποιούμενον, μισθὸν δὲ νόμισμα πραττόμενον, ἆρα οὐ τοῦτο τὸ γένος ἑτέρῳ προσειπεῖν ἄξιον ὀνόματι;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. τίνι δὴ τούτῳ; πειρῶ λέγειν.
ΘΕΑΙ. δῆλον δή· τὸν γὰρ σοφιστήν μοι δοκοῦμεν ἀνηυρηκέναι. τοῦτʼ οὖν ἔγωγε εἰπὼν τὸ προσῆκον ὄνομʼ ἂν ἡγοῦμαι καλεῖν αὐτόν.
223bYabancı: Şimdiki açıklamamıza göre, Theaitetos, öyle görünüyor ki zengin ve sözü geçen gençlerin avına sofistlik demek gerekiyor. Bu av, edinme tekhnē'sinin ele geçirme, avcılık, hayvan avcılığı, kara avcılığı, insan avcılığı, ikna yoluyla avcılık ve tek tek kişileri avlama dalından gelir; para karşılığı satış yapar ve sözde bir terbiye verir. Vardığımız sonuç bu.
Theaitetos: Tamamıyla öyle.
ΞΕ. κατὰ δὴ τὸν νῦν, ὦ Θεαίτητε, λόγον, ὡς ἔοικεν, ἡ τέχνης οἰκειωτικῆς, ⟨χειρωτικῆς⟩, [κτητικῆς,] θηρευτικῆς, ζῳοθηρίας, [πεζοθηρίας,] χερσαίας, [ἡμεροθηρικῆς,] ἀνθρωποθηρίας, ⟨πιθανοθηρίας⟩, ἰδιοθηρίας, [μισθαρνικῆς,] νομισματοπωλικῆς, δοξοπαιδευτικῆς, νέων πλουσίων καὶ ἐνδόξων γιγνομένη θήρα προσρητέον, ὡς ὁ νῦν λόγος ἡμῖν συμβαίνει, σοφιστική.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
223cYabancı: Bir de şuradan bakalım; çünkü şu an aradığımız şey sıradan bir tekhnē'ye değil, son derece çok yönlü bir tekhnē'ye sahip. Nitekim daha önce söylediklerimize göre de, şimdi ona yakıştırdığımız soydan değil, başka bir soydan olduğu izlenimini veriyor.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Edinme tekhnē'sinin iki türü vardı: Birinin parçası avcılık, ötekininki değiş tokuştu.
Theaitetos: Öyleydi gerçekten.
Yabancı: Değiş tokuşun da iki türü var diyelim: Biri hediye etme, öteki alışveriş.
Theaitetos: Öyle diyelim.
Yabancı: Alışverişin de ikiye bölündüğünü söyleyeceğiz.
ΞΕ. ἔτι δὲ καὶ τῇδε ἴδωμεν· οὐ γάρ τι φαύλης μέτοχόν ἐστι τέχνης τὸ νῦν ζητούμενον, ἀλλʼ εὖ μάλα ποικίλης. καὶ γὰρ οὖν ἐν τοῖς πρόσθεν εἰρημένοις φάντασμα παρέχεται μὴ τοῦτο ὃ νῦν αὐτὸ ἡμεῖς φαμεν ἀλλʼ ἕτερον εἶναί τι γένος.
ΘΕΑΙ. πῇ δή;
ΞΕ. τὸ τῆς κτητικῆς τέχνης διπλοῦν ἦν εἶδός που, τὸ μὲν θηρευτικὸν μέρος ἔχον, τὸ δὲ ἀλλακτικόν.
ΘΕΑΙ. ἦν γὰρ οὖν.
ΞΕ. τῆς τοίνυν ἀλλακτικῆς δύο εἴδη λέγωμεν, τὸ μὲν δωρητικόν, τὸ δὲ ἕτερον ἀγοραστικόν;
ΘΕΑΙ. εἰρήσθω.
ΞΕ. καὶ μὴν αὖ φήσομεν ἀγοραστικὴν διχῇ τέμνεσθαι.
223dTheaitetos: Nereden?
Yabancı: Kendi ürettiğini satanınkini kendi malını satma diye, başkalarının ürünlerini alıp satanınkini de aracılık diye ayırarak.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Peki? Aracılığın aşağı yukarı yarısını oluşturan, şehir içindeki alım satıma perakendecilik denmez mi?
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Alıp satarak bir şehirden öbürüne mal götürene de tüccarlık?
Theaitetos: Nasıl denmez?
ΘΕΑΙ. πῇ;
ΞΕ. τὴν μὲν τῶν αὐτουργῶν αὐτοπωλικὴν διαιρουμένην, τὴν δὲ τὰ ἀλλότρια ἔργα μεταβαλλομένην μεταβλητικήν.
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΞΕ. τί δέ; τῆς μεταβλητικῆς οὐχ ἡ μὲν κατὰ πόλιν ἀλλαγή, σχεδὸν αὐτῆς ἥμισυ μέρος ὄν, καπηλικὴ προσαγορεύεται;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τὸ δέ γε ἐξ ἄλλης εἰς ἄλλην πόλιν διαλλάττον ὠνῇ καὶ πράσει ἐμπορική;
ΘΕΑΙ. τί δʼ οὔ;
223eYabancı: Tüccarlığın bir kısmının bedeni besleyen ve bedenin kullandığı şeyleri, bir kısmının da psykhē'nin beslendiği ve kullandığı şeyleri para karşılığı satıp değiş tokuş ettiğini fark etmedik mi?
Theaitetos: Ne demek istiyorsun?
Yabancı: Psykhē'yle ilgili olanı belki bilmiyoruz, ama öbürünü anlıyoruz elbette.
Theaitetos: Evet.
ΞΕ. τῆς δʼ ἐμπορικῆς ἆρʼ οὐκ ᾐσθήμεθα ὅτι τὸ μὲν ὅσοις τὸ σῶμα τρέφεται καὶ χρῆται, τὸ δὲ ὅσοις ἡ ψυχή, πωλοῦν διὰ νομίσματος ἀλλάττεται;
ΘΕΑΙ. πῶς τοῦτο λέγεις;
ΞΕ. τὸ περὶ τὴν ψυχὴν ἴσως ἀγνοοῦμεν, ἐπεὶ τό γε ἕτερόν που συνίεμεν.
ΘΕΑΙ. ναί.
224aYabancı: Öyleyse şöyle diyelim: Her türlü müzik bir şehirde satın alınır, başka bir şehre götürülüp orada satılır; resim, hokkabazlık ve psykhē'ye ait daha birçok şey de, kimi oyalanmak, kimi ciddi bir uğraş için götürülüp satılır. Bunları götürüp satan kişiye de, yiyecek içecek satan kadar haklı olarak tüccar denir.
Theaitetos: Çok doğru söylüyorsun.
ΞΕ. μουσικήν τε τοίνυν συνάπασαν λέγωμεν, ἐκ πόλεως ἑκάστοτε εἰς πόλιν ἔνθεν μὲν ὠνηθεῖσαν, ἑτέρωσε δὲ ἀγομένην [καὶ πιπρασκομένην], καὶ γραφικὴν καὶ θαυματοποιικὴν καὶ πολλὰ ἕτερα τῆς ψυχῆς, τὰ μὲν παραμυθίας, τὰ δὲ καὶ σπουδῆς χάριν ἀχθέντα καὶ πωλούμενα, τὸν ἄγοντα καὶ πωλοῦντα μηδὲν ἧττον τῆς τῶν σιτίων καὶ ποτῶν πράσεως ἔμπορον ὀρθῶς ἂν λεγόμενον παρασχεῖν.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα λέγεις.
224bYabancı: Öyleyse bilgileri toptan satın alıp şehirden şehre götürerek para karşılığı satan kişiye de aynı adı vermez misin?
Theaitetos: Hem de nasıl.
Yabancı: Bu psykhē ticaretinin bir kısmına pek haklı olarak gösteri tekhnē'si denmez mi? Öbür kısmına ise, ilk ad kadar gülünç kaçsa da, bilgi satışı olduğu için, işine uygun kardeş bir ad vermek zorunda değil miyiz?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Bu bilgi satıcılığının da öteki tekhnē'lerin bilgileriyle ilgili kısmına bir ad, aretē'yle ilgili kısmına başka bir ad vermek gerekir.
ΞΕ. οὐκοῦν καὶ τὸν μαθήματα συνωνούμενον πόλιν τε ἐκ πόλεως νομίσματος ἀμείβοντα ταὐτὸν προσερεῖς ὄνομα;
ΘΕΑΙ. σφόδρα γε.
ΞΕ. τῆς δὴ ψυχεμπορικῆς ταύτης ἆρʼ οὐ τὸ μὲν ἐπιδεικτικὴ δικαιότατα λέγοιτʼ ἄν, τὸ δὲ γελοίῳ μὲν οὐχ ἧττον τοῦ πρόσθεν, ὅμως δὲ μαθημάτων οὖσαν πρᾶσιν αὐτὴν ἀδελφῷ τινι τῆς πράξεως ὀνόματι προσειπεῖν ἀνάγκη;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. ταύτης τοίνυν τῆς μαθηματοπωλικῆς τὸ μὲν περὶ
224cTheaitetos: Elbette.
Yabancı: Öteki konularla ilgili olana tekhnē satıcılığı adı uyar; bu konudakine ad bulmaya ise sen gayret et.
Theaitetos: Şu an aradığımız sofist soyundan başka bir ad söyleyen yanılmış olmaz mı?
Yabancı: Başka bir ad olamaz. Haydi şimdi bunu toparlayarak söyleyelim: Edinme, değiş tokuş, alışveriş, tüccarlık ve psykhē ticareti tekhnē'lerinin sözler ve aretē bilgisi satan kısmı, sofistliğin ikinci görünüşü olarak karşımıza çıktı.
τὰ τῶν ἄλλων τεχνῶν μαθήματα ἑτέρῳ, τὸ δὲ περὶ τὸ τῆς ἀρετῆς ἄλλῳ προσρητέον.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. τεχνοπωλικὸν μὴν τό γε περὶ τἆλλα ἂν ἁρμόττοι· τὸ δὲ περὶ ταῦτα σὺ προθυμήθητι λέγειν ὄνομα.
ΘΕΑΙ. καὶ τί τις ἂν ἄλλο ὄνομα εἰπὼν οὐκ ἂν πλημμελοίη πλὴν τὸ νῦν ζητούμενον αὐτὸ εἶναι τὸ σοφιστικὸν γένος;
ΞΕ. οὐδὲν ἄλλο. ἴθι δὴ νῦν συναγάγωμεν αὐτὸ λέγοντες ὡς τὸ τῆς κτητικῆς, μεταβλητικῆς, ἀγοραστικῆς,
224dTheaitetos: Hem de nasıl.
Yabancı: Üçüncü olarak da, sanırım, biri bir şehre yerleşip aynı konulardaki bilgileri kimi zaman satın alıp kimi zaman kendisi düzerek satsa ve geçimini bundan sağlamayı seçse, ona da az önceki addan başka bir ad vermezsin.
Theaitetos: Neden vermeyeyim?
ἐμπορικῆς, ψυχεμπορικῆς περὶ λόγους καὶ μαθήματα ἀρετῆς πωλητικὸν δεύτερον ἀνεφάνη σοφιστική.
ΘΕΑΙ. μάλα γε.
ΞΕ. τρίτον δέ γʼ οἶμαί σε, κἂν εἴ τις αὐτοῦ καθιδρυμένος ἐν πόλει, τὰ μὲν ὠνούμενος, τὰ δὲ καὶ τεκταινόμενος αὐτὸς μαθήματα περὶ τὰ αὐτὰ ταῦτα καὶ πωλῶν, ἐκ τούτου τὸ ζῆν προυτάξατο, καλεῖν οὐδὲν ἄλλο πλὴν ὅπερ νυνδή.
ΘΕΑΙ. τί δʼ οὐ μέλλω;
224eYabancı: Demek edinme tekhnē'sinin değiş tokuş ve alışveriş kısmında, ister perakendecilik ister kendi malını satma yoluyla, her iki şekilde de, bu tür bilgileri satan soya, anlaşılan, her zaman sofistlik diyeceksin.
Theaitetos: Zorunlu olarak; logos'u izlemek gerekir.
Yabancı: Şimdi de peşine düştüğümüz soyun bir de şuna benzeyip benzemediğine bakalım.
ΞΕ. καὶ τὸ κτητικῆς ἄρα μεταβλητικόν, ἀγοραστικόν, καπηλικὸν εἴτε αὐτοπωλικόν, ἀμφοτέρως, ὅτιπερ ἂν ᾖ περὶ τὰ τοιαῦτα μαθηματοπωλικὸν γένος, ἀεὶ σὺ προσερεῖς, ὡς φαίνῃ, σοφιστικόν.
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη· τῷ γὰρ λόγῳ δεῖ συνακολουθεῖν.
ΞΕ. ἔτι δὴ σκοπῶμεν εἴ τινι τοιῷδε προσέοικεν ἄρα τὸ νῦν μεταδιωκόμενον γένος.
225aTheaitetos: Neye?
Yabancı: Edinme tekhnē'sinin bir kısmı, demiştik, mücadeleydi.
Theaitetos: Evet, öyleydi.
Yabancı: O hâlde onu ikiye bölmek yersiz olmaz.
Theaitetos: Neye göre? Söyle.
Yabancı: Bir yanına yarışmayı, öbür yanına dövüşü koyarak.
Theaitetos: Peki.
Yabancı: Dövüşün, bedenle bedene karşı yapılan kısmına da "şiddet" gibi bir ad vermek, sanırım, hem akla yatkın hem de uygun olur.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Sözle söze karşı yapılan kısmına ise, Theaitetos, çekişmeden başka ne ad verilebilir?
ΘΕΑΙ. ποίῳ δή;
ΞΕ. τῆς κτητικῆς ἀγωνιστική τι μέρος ἡμῖν ἦν.
ΘΕΑΙ. ἦν γὰρ οὖν.
ΞΕ. οὐκ ἀπὸ τρόπου τοίνυν ἐστὶ διαιρεῖν αὐτὴν δίχα.
ΘΕΑΙ. καθʼ ὁποῖα λέγε.
ΞΕ. τὸ μὲν ἁμιλλητικὸν αὐτῆς τιθέντας, τὸ δὲ μαχητικόν.
ΘΕΑΙ. ἔστιν.
ΞΕ. τῆς τοίνυν μαχητικῆς τῷ μὲν σώματι πρὸς σώματα γιγνομένῳ σχεδὸν εἰκὸς καὶ πρέπον ὄνομα λέγειν τι τοιοῦτον τιθεμένους οἷον βιαστικόν.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τῷ δὲ λόγοις πρὸς λόγους τί τις, ὦ Θεαίτητε, ἄλλο
225bTheaitetos: Başka bir ad verilemez.
Yabancı: Çekişmeye dair olanı da ikiye ayırmalıyız.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Halkın önünde, uzun konuşmalara uzun karşı konuşmalarla, adil ve adaletsiz olan hakkında yapılan kısmı davacılıktır.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Özel ortamlarda, soru ve cevaplarla parça parça yürütülen kısmına ise münazaradan başka bir ad vermeye alışmış mıyız?
Theaitetos: Hayır.
Yabancı: Münazaranın, sözleşmeler üzerine yapılan ama gelişigüzel ve tekhnē'siz yürütülen kısmını ayrı bir tür olarak koymak gerekir, çünkü logos onun başka bir şey olduğunu ayırt etti; ama ne bizden öncekilerden bir ad almıştır ne de şimdi bizden ad almaya değer.
εἴπῃ πλὴν ἀμφισβητητικόν;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΞΕ. τὸ δέ γε περὶ τὰς ἀμφισβητήσεις θετέον διττόν.
ΘΕΑΙ. πῇ;
ΞΕ. καθʼ ὅσον μὲν γὰρ γίγνεται μήκεσί τε πρὸς ἐναντία μήκη λόγων καὶ περὶ [τὰ] δίκαια καὶ ἄδικα δημοσίᾳ, δικανικόν.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τὸ δʼ ἐν ἰδίοις αὖ καὶ κατακεκερματισμένον ἐρωτήσεσι πρὸς ἀποκρίσεις μῶν εἰθίσμεθα καλεῖν ἄλλο πλὴν ἀντιλογικόν;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΞΕ. τοῦ δὲ ἀντιλογικοῦ τὸ μὲν ὅσον περὶ τὰ συμβόλαια
225cTheaitetos: Doğru; çünkü pek küçük ve türlü türlü parçalara bölünmüş.
Yabancı: Tekhnē'ye dayanan ve hem adil ile adaletsizin kendisi hakkında hem de genel olarak öteki her şey hakkında çekişen kısmına da eristik demeye alışmışızdır, değil mi?
Theaitetos: Elbette.
ἀμφισβητεῖται μέν, εἰκῇ δὲ καὶ ἀτέχνως περὶ αὐτὸ πράττεται, ταῦτα θετέον μὲν εἶδος, ἐπείπερ αὐτὸ διέγνωκεν ὡς ἕτερον ὂν ὁ λόγος, ἀτὰρ ἐπωνυμίας οὔθʼ ὑπὸ τῶν ἔμπροσθεν ἔτυχεν οὔτε νῦν ὑφʼ ἡμῶν τυχεῖν ἄξιον.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ· κατὰ σμικρὰ γὰρ λίαν καὶ παντοδαπὰ διῄρηται.
ΞΕ. τὸ δέ γε ἔντεχνον, καὶ περὶ δικαίων αὐτῶν καὶ ἀδίκων καὶ περὶ τῶν ἄλλων ὅλως ἀμφισβητοῦν, ἆρʼ οὐκ ἐριστικὸν αὖ λέγειν εἰθίσμεθα;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
225dYabancı: Eristiğin de bir kısmı para kaybettirir, öbür kısmı para kazandırır.
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: Öyleyse ikisine hangi adın verilmesi gerektiğini söylemeye çalışalım.
Theaitetos: Evet, çalışmalıyız.
Yabancı: Bence bu işlerle uğraşmanın verdiği haz yüzünden insanın kendi işlerini ihmal ettiği, üstelik konuşma tarzıyla da dinleyenlerin çoğuna hiç haz vermeyen kısmına gevezelikten başka bir ad verilemez.
Theaitetos: Evet, aşağı yukarı böyle denir.
ΞΕ. τοῦ μὴν ἐριστικοῦ τὸ μὲν χρηματοφθορικόν, τὸ δὲ χρηματιστικὸν ὂν τυγχάνει.
ΘΕΑΙ. παντάπασί γε.
ΞΕ. τὴν ἐπωνυμίαν τοίνυν ἣν ἑκάτερον δεῖ καλεῖν αὐτῶν πειραθῶμεν εἰπεῖν.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν χρή.
ΞΕ. δοκῶ μὴν τό γε διʼ ἡδονὴν τῆς περὶ ταῦτα διατριβῆς ἀμελὲς τῶν οἰκείων γιγνόμενον, περὶ δὲ τὴν λέξιν τοῖς πολλοῖς τῶν ἀκουόντων οὐ μεθʼ ἡδονῆς ἀκουόμενον καλεῖσθαι κατὰ γνώμην τὴν ἐμὴν οὐχ ἕτερον ἀδολεσχικοῦ.
ΘΕΑΙ. λέγεται γὰρ οὖν οὕτω πως.
225eYabancı: Şimdi sıra sende: Bunun zıddını, kişiler arasındaki kavgalardan para kazananı adlandırmaya sen çalış.
Theaitetos: Başka ne desek yanılırız; bir tek şunu dersek yanılmayız: Peşine düştüğümüz o şaşılası sofist bir kez daha, bu sefer dördüncü kez karşımıza çıktı.
ΞΕ. τούτου τοίνυν τοὐναντίον, ἀπὸ τῶν ἰδιωτικῶν ἐρίδων χρηματιζόμενον, ἐν τῷ μέρει σὺ πειρῶ νῦν εἰπεῖν.
ΘΕΑΙ. καὶ ⟨τί⟩ τις ἂν αὖ εἰπὼν ἕτερον οὐκ ἐξαμάρτοι πλήν γε τὸν θαυμαστὸν πάλιν ἐκεῖνον ἥκειν αὖ νῦν τέταρτον τὸν μεταδιωκόμενον ὑφʼ ἡμῶν σοφιστήν;
226aYabancı: Öyle görünüyor ki sofist, logos'un şimdi bir kez daha gösterdiği gibi, eristik tekhnē'sinin —yani münazaranın, çekişmenin, dövüşün, mücadelenin ve edinmenin— para kazandıran soyundan başka bir şey değildir.
Theaitetos: Tamamıyla.
Yabancı: Görüyor musun, bu hayvanın çok renkli olduğu ve, deyişteki gibi, tek elle tutulamayacağı ne kadar doğru söylenmiş?
Theaitetos: Öyleyse iki elle tutmak gerek.
ΞΕ. οὐδὲν ἀλλʼ ἢ τὸ χρηματιστικὸν γένος, ὡς ἔοικεν, ἐριστικῆς ὂν τέχνης, τῆς ἀντιλογικῆς, τῆς ἀμφισβητητικῆς, τῆς μαχητικῆς, τῆς ἀγωνιστικῆς, τῆς κτητικῆς ἔστιν, ὡς ὁ λόγος αὖ μεμήνυκε νῦν, ὁ σοφιστής.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
ΞΕ. ὁρᾷς οὖν ὡς ἀληθῆ λέγεται τὸ ποικίλον εἶναι τοῦτο τὸ θηρίον καὶ τὸ λεγόμενον οὐ τῇ ἑτέρᾳ ληπτόν;
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν ἀμφοῖν χρή.
226bYabancı: Evet, gerek; elimizden geldiğince de böyle yapmalıyız ve bunun için onun şöyle bir izinin peşinden gitmeliyiz. Söyle bakalım: Hizmetkârların işlerinden aldığımız bazı adlar kullanırız, değil mi?
Theaitetos: Hem de pek çok; ama bunca addan hangilerini soruyorsun?
Yabancı: Şunlar gibi: Süzmek, elemek, kalburlamak, ayıklamak deriz.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Bunlara ek olarak yün taramak, iplik eğirmek, tezgâhta iplikleri ayırmak; tekhnē'lerde bunlara benzer daha binlercesinin bulunduğunu biliriz. Öyle değil mi?
ΞΕ. χρὴ γὰρ οὖν, καὶ κατὰ δύναμίν γε οὕτω ποιητέον, τοιόνδε τι μεταθέοντας ἴχνος αὐτοῦ. καί μοι λέγε· τῶν οἰκετικῶν ὀνομάτων καλοῦμεν ἄττα που;
ΘΕΑΙ. καὶ πολλά· ἀτὰρ ποῖα δὴ τῶν πολλῶν πυνθάνῃ;
ΞΕ. τὰ τοιάδε, οἷον διηθεῖν τε λέγομεν καὶ διαττᾶν καὶ βράττειν καὶ διακρίνειν.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. καὶ πρός γε τούτοις ἔτι ξαίνειν, κατάγειν, κερκίζειν, καὶ μυρία ἐν ταῖς τέχναις ἄλλα τοιαῦτα ἐνόντα ἐπιστάμεθα. ἦ γάρ;
226cTheaitetos: Bunlarla neyi göstermek istiyorsun da hepsini örnek diye öne sürüp bunları soruyorsun?
Yabancı: Saydıklarımın hepsi, sanırım, bir tür ayırma işi diye anılır.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Benim düşünceme göre, bunların hepsinde bu işlere dair tek bir tekhnē bulunduğuna göre, ona tek bir ad layık göreceğiz.
Theaitetos: Ona ne diyeceğiz?
Yabancı: Ayırma tekhnē'si.
Theaitetos: Öyle olsun.
Yabancı: Şimdi bak bakalım, bunun da iki türünü bir yolla görebilir miyiz.
Theaitetos: Benim için fazla çabuk bir inceleme istiyorsun.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον αὐτῶν πέρι βουληθεὶς δηλῶσαι παραδείγματα προθεὶς ταῦτα κατὰ πάντων ἤρου;
ΞΕ. διαιρετικά που τὰ λεχθέντα εἴρηται σύμπαντα.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. κατὰ τὸν ἐμὸν τοίνυν λόγον ὡς περὶ ταῦτα μίαν οὖσαν ἐν ἅπασι τέχνην ἑνὸς ὀνόματος ἀξιώσομεν αὐτήν.
ΘΕΑΙ. τίνα προσειπόντες;
ΞΕ. διακριτικήν.
ΘΕΑΙ. ἔστω.
ΞΕ. σκόπει δὴ ταύτης αὖ δύο ἄν πῃ δυνώμεθα κατιδεῖν εἴδη.
ΘΕΑΙ. ταχεῖαν ὡς ἐμοὶ σκέψιν ἐπιτάττεις.
226dYabancı: Oysa saydığımız ayırmalarda bir yanda kötüyü iyiden ayırmak vardı, öbür yanda benzeri benzerden.
Theaitetos: Şimdi böyle söylenince aşağı yukarı öyle görünüyor.
Yabancı: Benzeri benzerden ayıranın bilinen bir adını bilmiyorum; ama daha iyiyi bırakıp daha kötüyü atan ayırmanın adını biliyorum.
Theaitetos: Söyle, nedir?
Yabancı: Bu türlü her ayırmaya, anladığım kadarıyla, herkes bir çeşit arındırma der.
Theaitetos: Evet, öyle denir.
ΞΕ. καὶ μὴν ἔν γε ταῖς εἰρημέναις διακρίσεσι τὸ μὲν χεῖρον ἀπὸ βελτίονος ἀποχωρίζειν ἦν, τὸ δʼ ὅμοιον ἀφʼ ὁμοίου.
ΘΕΑΙ. σχεδὸν οὕτω νῦν λεχθὲν φαίνεται.
ΞΕ. τῆς μὲν τοίνυν ὄνομα οὐκ ἔχω λεγόμενον· τῆς δὲ καταλειπούσης μὲν τὸ βέλτιον διακρίσεως, τὸ δὲ χεῖρον ἀποβαλλούσης ἔχω.
ΘΕΑΙ. λέγε τί.
ΞΕ. πᾶσα ἡ τοιαύτη διάκρισις, ὡς ἐγὼ συννοῶ, λέγεται παρὰ πάντων καθαρμός τις.
ΘΕΑΙ. λέγεται γὰρ οὖν.
226eYabancı: Peki, arındırma türünün de ikili olduğunu herkes görebilir, değil mi?
Theaitetos: Evet, belki biraz zaman verilirse; ama ben şu an göremiyorum.
Yabancı: Oysa bedenlere ilişkin pek çok arındırma türünü tek bir adla kuşatmak yerinde olur.
Theaitetos: Hangilerini, hangi adla?
Yabancı: Bir yanda canlılarınkiler: Bedenin içinde jimnastiğin ve hekimliğin doğru bir ayırmayla arındırdığı şeyler, bir de dışta, adı bayağı olsa da, hamamcılığın sağladıkları. Öbür yanda cansız bedenlerinkiler: Bunlarla çırpıcılık ve genel olarak bütün süsleme ve bakım işi ilgilenir; bunlar da ufak ufak, gülünç görünen pek çok ad almıştır.
ΞΕ. οὐκοῦν τό γε καθαρτικὸν εἶδος αὖ διπλοῦν ὂν πᾶς ἂν ἴδοι;
ΘΕΑΙ. ναί, κατὰ σχολήν γε ἴσως· οὐ μὴν ἔγωγε καθορῶ νῦν.
ΞΕ. καὶ μὴν τά γε περὶ τὰ σώματα πολλὰ εἴδη καθάρσεων ἑνὶ περιλαβεῖν ὀνόματι προσήκει.
ΘΕΑΙ. ποῖα καὶ τίνι;
ΞΕ. τά τε τῶν ζῴων, ὅσα ἐντὸς σωμάτων ὑπὸ γυμναστικῆς
227aTheaitetos: Hem de pek çok.
Yabancı: Kesinlikle, Theaitetos. Ama sözlerle yürüttüğümüz yöntem için süngerle silmekle ilaç içmek arasında bir fark yoktur; biri bizi az, öbürü çok arındırarak yarar sağlıyor diye birini ne daha az ne daha çok önemser. Çünkü bu yöntem, nous edinmek için, bütün tekhnē'ler arasında hangisinin akraba, hangisinin akraba olmadığını kavramaya çalışır ve bu bakımdan hepsine eşit değer verir. Benzerlikleri bakımından birini öbüründen daha gülünç bulmaz; avcılığı komutanlıkla örnekleyeni bit ayıklamakla örnekleyenden daha ağırbaşlı saymaz, olsa olsa çoğu zaman daha kendini beğenmiş sayar.
ἰατρικῆς τε ὀρθῶς διακρινόμενα καθαίρεται καὶ περὶ τἀκτός, εἰπεῖν μὲν φαῦλα, ὅσα βαλανευτικὴ παρέχεται· καὶ τῶν ἀψύχων σωμάτων, ὧν γναφευτικὴ καὶ σύμπασα κοσμητικὴ τὴν ἐπιμέλειαν παρεχομένη κατὰ σμικρὰ πολλὰ καὶ γελοῖα δοκοῦντα ὀνόματα ἔσχεν.
ΘΕΑΙ. μάλα γε.
ΞΕ. παντάπασι μὲν οὖν, ὦ Θεαίτητε. ἀλλὰ γὰρ τῇ τῶν λόγων μεθόδῳ σπογγιστικῆς ἢ φαρμακοποσίας οὐδὲν ἧττον οὐδέ τι μᾶλλον τυγχάνει μέλον εἰ τὸ μὲν σμικρά, τὸ δὲ μεγάλα ἡμᾶς ὠφελεῖ καθαῖρον. τοῦ κτήσασθαι γὰρ
227bNitekim şimdi de, senin sorduğun şeye gelince: İster canlı ister cansız olsun, bedeni arındırmak payına düşmüş bütün yetilere hangi adı vereceğiz? Yöntem için hangi adın kulağa en uygun geleceğinin hiçbir önemi yoktur.
ἕνεκα νοῦν πασῶν τεχνῶν τὸ συγγενὲς καὶ τὸ μὴ συγγενὲς κατανοεῖν πειρωμένη τιμᾷ πρὸς τοῦτο ἐξ ἴσου πάσας, καὶ θάτερα τῶν ἑτέρων κατὰ τὴν ὁμοιότητα οὐδὲν ἡγεῖται γελοιότερα, σεμνότερον δέ τι τὸν διὰ στρατηγικῆς ἢ φθειριστικῆς δηλοῦντα θηρευτικὴν οὐδὲν νενόμικεν, ἀλλʼ ὡς τὸ πολὺ χαυνότερον. καὶ δὴ καὶ νῦν, ὅπερ ἤρου, τί προσεροῦμεν ὄνομα συμπάσας δυνάμεις ὅσαι σῶμα εἴτε ἔμψυχον εἴτε ἄψυχον
227cYeter ki bu ad, psykhē'nin arındırılması dışında, başka bir şeyi arındıran her şeyi bir araya bağlasın. Çünkü yöntem şu an, ne istediğini doğru anlıyorsak, düşünceye dair arındırmayı ötekilerden ayırmaya girişmiştir.
Theaitetos: Anladım; arındırmanın iki türü olduğunu, bunlardan birinin psykhē'ye dair olduğunu ve bedene dair olandan ayrı durduğunu kabul ediyorum.
Yabancı: Çok güzel. Şimdi bundan sonrasını dinle ve söylediğimizi bir kez daha ikiye kesmeye çalış.
εἰλήχασι καθαίρειν, οὐδὲν αὐτῇ διοίσει ποῖόν τι λεχθὲν εὐπρεπέστατον εἶναι δόξει· μόνον ἐχέτω χωρὶς τῶν τῆς ψυχῆς καθάρσεων πάντα συνδῆσαν ὅσα ἄλλο τι καθαίρει. τὸν γὰρ περὶ τὴν διάνοιαν καθαρμὸν ἀπὸ τῶν ἄλλων ἐπικεχείρηκεν ἀφορίσασθαι τὰ νῦν, εἴ γε ὅπερ βούλεται μανθάνομεν.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μεμάθηκα, καὶ συγχωρῶ δύο μὲν εἴδη καθάρσεως, ἓν δὲ τὸ περὶ τὴν ψυχὴν εἶδος εἶναι, τοῦ περὶ τὸ σῶμα χωρὶς ὄν.
ΞΕ. πάντων κάλλιστα. καί μοι τὸ μετὰ τοῦτο ἐπάκουε
227dTheaitetos: Sen nereden yol gösterirsen oradan seninle birlikte kesmeye çalışırım.
Yabancı: Psykhē'deki ahlaksızlığın aretē'den başka bir şey olduğunu söylüyoruz, değil mi?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Arındırma da, demiştik, iyi olanı bırakıp kötü olan ne varsa onu atmaktı.
Theaitetos: Öyleydi.
Yabancı: Öyleyse psykhē'de de kötülüğü bir şekilde gideren ne bulursak, ona arındırma dersek yerinde konuşmuş oluruz.
Theaitetos: Hem de pek yerinde.
Yabancı: Psykhē'deki kötülüğün iki türü olduğunu söylemeliyiz.
Theaitetos: Hangileri?
πειρώμενος αὖ τὸ λεχθὲν διχῇ τέμνειν.
ΘΕΑΙ. καθʼ ὁποῖʼ ἂν ὑφηγῇ πειράσομαί σοι συντέμνειν.
ΞΕ. πονηρίαν ἕτερον ἀρετῆς ἐν ψυχῇ λέγομέν τι;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. καὶ μὴν καθαρμός γʼ ἦν τὸ λείπειν μὲν θάτερον, ἐκβάλλειν δὲ ὅσον ἂν ᾖ πού τι φλαῦρον.
ΘΕΑΙ. ἦν γὰρ οὖν.
ΞΕ. καὶ ψυχῆς ἄρα, καθʼ ὅσον ἂν εὑρίσκωμεν κακίας ἀφαίρεσίν τινα, καθαρμὸν αὐτὸν λέγοντες ἐν μέλει φθεγξόμεθα.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα γε.
ΞΕ. δύο μὲν εἴδη κακίας περὶ ψυχὴν ῥητέον.
ΘΕΑΙ. ποῖα;
228aYabancı: Biri bedendeki hastalık gibidir, öbürü bedende beliren çirkinlik gibi.
Theaitetos: Anlamadım.
Yabancı: Belki hastalıkla iç çatışmayı aynı şey saymıyorsundur?
Theaitetos: Buna da ne cevap vermem gerektiğini bilmiyorum.
Yabancı: İç çatışmayı, tabiatça akraba olan şeylerin bir bozulma yüzünden birbirinden ayrılıp çatışmasından başka bir şey mi sayıyorsun?
Theaitetos: Hayır, başka bir şey saymıyorum.
Yabancı: Çirkinlik de, nerede bulunursa bulunsun göze kötü görünen orantısızlıktan başka bir şey midir?
ΞΕ. τὸ μὲν οἷον νόσον ἐν σώματι, τὸ δʼ οἷον αἶσχος ἐγγιγνόμενον.
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔμαθον.
ΞΕ. νόσον ἴσως καὶ στάσιν οὐ ταὐτὸν νενόμικας;
ΘΕΑΙ. οὐδʼ αὖ πρὸς τοῦτο ἔχω τί χρή με ἀποκρίνασθαι.
ΞΕ. πότερον ἄλλο τι στάσιν ἡγούμενος ἢ τὴν τοῦ φύσει συγγενοῦς ἔκ τινος διαφθορᾶς διαφοράν;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΞΕ. ἀλλʼ αἶσχος ἄλλο τι πλὴν τὸ τῆς ἀμετρίας πανταχοῦ δυσειδὲς ἐνὸν γένος;
228bTheaitetos: Hiç değil.
Yabancı: Peki? Kötü durumda olanların psykhē'sinde kanaatlerin arzularla, thymos'un hazlarla, logos'un acılarla, kısacası bütün bunların birbiriyle çatıştığını fark etmedik mi?
Theaitetos: Hem de nasıl.
Yabancı: Oysa bunların hepsi zorunlu olarak birbirine akrabadır.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Öyleyse ahlaksızlığa psykhē'nin iç çatışması ve hastalığı dersek doğru söylemiş oluruz.
Theaitetos: Hem de pek doğru.
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς ἄλλο.
ΞΕ. τί δέ; ἐν ψυχῇ δόξας ἐπιθυμίαις καὶ θυμὸν ἡδοναῖς καὶ λόγον λύπαις καὶ πάντα ἀλλήλοις ταῦτα τῶν φλαύρως ἐχόντων οὐκ ᾐσθήμεθα διαφερόμενα;
ΘΕΑΙ. καὶ σφόδρα γε.
ΞΕ. συγγενῆ γε μὴν ἐξ ἀνάγκης σύμπαντα γέγονεν.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. στάσιν ἄρα καὶ νόσον τῆς ψυχῆς πονηρίαν λέγοντες ὀρθῶς ἐροῦμεν.
ΘΕΑΙ. ὀρθότατα μὲν οὖν.
228cYabancı: Peki, harekete katılan, kendine bir hedef koyup onu tutturmaya çalışan şeyler her atılışta hedefin yanından kayıp onu tutturamıyorsa, bunun onların birbirine orantılı olmasından mı, yoksa tersine orantısız olmasından mı geldiğini söyleyeceğiz?
Theaitetos: Orantısızlıktan geldiği açık.
Yabancı: Ama biliyoruz ki hiçbir psykhē, bilmediği hiçbir şeyi isteyerek bilmezlikte kalmaz.
Theaitetos: Hem de pek iyi biliyoruz.
Yabancı: Bilmemek de, psykhē hakikate atılırken kavrayışı hedefin yanından kayıp gidince ortaya çıkan akıl sapmasından başka bir şey değildir.
ΞΕ. τί δʼ; ὅσʼ ⟨ἂν⟩ κινήσεως μετασχόντα καὶ σκοπόν τινα θέμενα πειρώμενα τούτου τυγχάνειν καθʼ ἑκάστην ὁρμὴν παράφορα αὐτοῦ γίγνηται καὶ ἀποτυγχάνῃ, πότερον αὐτὰ φήσομεν ὑπὸ συμμετρίας τῆς πρὸς ἄλληλα ἢ τοὐναντίον ὑπὸ ἀμετρίας αὐτὰ πάσχειν;
ΘΕΑΙ. δῆλον ὡς ὑπὸ ἀμετρίας.
ΞΕ. ἀλλὰ μὴν ψυχήν γε ἴσμεν ἄκουσαν πᾶσαν πᾶν ἀγνοοῦσαν.
ΘΕΑΙ. σφόδρα γε.
ΞΕ. τό γε μὴν ἀγνοεῖν ἐστιν ἐπʼ ἀλήθειαν ὁρμωμένης
228dTheaitetos: Tamamıyla.
Yabancı: Öyleyse akılsız psykhē'yi çirkin ve orantısız saymalıyız.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Yabancı: Demek ki, anlaşılan, psykhē'de iki tür kötülük var: Biri çoğunluğun ahlaksızlık dediği şeydir ve apaçık onun hastalığıdır.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Öbürüne bilgisizlik derler; ama psykhē'de tek başına bulunduğunda onun bir kötülük olduğunu kabul etmek istemezler.
ψυχῆς, παραφόρου συνέσεως γιγνομένης, οὐδὲν ἄλλο πλὴν παραφροσύνη.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. ψυχὴν ἄρα ἀνόητον αἰσχρὰν καὶ ἄμετρον θετέον.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΞΕ. ἔστι δὴ δύο ταῦτα, ὡς φαίνεται, κακῶν ἐν αὐτῇ γένη, τὸ μὲν πονηρία καλούμενον ὑπὸ τῶν πολλῶν, νόσος αὐτῆς σαφέστατα ὄν.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τὸ δέ γε ἄγνοιαν μὲν καλοῦσι, κακίαν δὲ αὐτὸ ἐν ψυχῇ μόνον γιγνόμενον οὐκ ἐθέλουσιν ὁμολογεῖν.
228eTheaitetos: Az önce söylediğinde tereddüt ettiğim şeyi artık tamamen kabul etmeliyim: Psykhē'de iki tür kötülük vardır; korkaklığı, ölçüsüzlüğü ve adaletsizliği hep birlikte içimizdeki hastalık saymalı, çok ve çeşit çeşit bilgisizliğin hâlini ise çirkinlik olarak koymalıyız.
Yabancı: Bedende de bu iki hâle karşı iki tekhnē ortaya çıkmamış mıydı?
Theaitetos: Hangi ikisi?
ΘΕΑΙ. κομιδῇ συγχωρητέον, ὃ νυνδὴ λέξαντος ἠμφεγνόησά σου, τὸ δύο εἶναι γένη κακίας ἐν ψυχῇ, καὶ δειλίαν μὲν καὶ ἀκολασίαν καὶ ἀδικίαν σύμπαντα ἡγητέον νόσον ἐν ἡμῖν, τὸ δὲ τῆς πολλῆς καὶ παντοδαπῆς ἀγνοίας πάθος αἶσχος θετέον.
ΞΕ. οὐκοῦν ἔν γε σώματι περὶ δύο παθήματε τούτω δύο τέχνα τινὲ ἐγενέσθην;
ΘΕΑΙ. τίνε τούτω;
229aYabancı: Çirkinliğe karşı jimnastik, hastalığa karşı hekimlik.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Yabancı: Küstahlığa, adaletsizliğe ve korkaklığa karşı da, bütün tekhnē'ler içinde Adalet tanrıçası Dikē'ye en çok yakışanı olan cezalandırma tekhnē'si yok mu?
Theaitetos: İnsanların kanaatine göre konuşmak gerekirse, öyle olması beklenir.
Yabancı: Peki? Bütün bilgisizliğe karşı öğretmeden başka bir tekhnē adı vermek daha doğru olur mu?
Theaitetos: Hayır, hiçbiri.
ΞΕ. περὶ μὲν αἶσχος γυμναστική, περὶ δὲ νόσον ἰατρική.
ΘΕΑΙ. φαίνεσθον.
ΞΕ. οὐκοῦν καὶ περὶ μὲν ὕβριν καὶ ἀδικίαν καὶ δειλίαν ἡ κολαστικὴ πέφυκε τεχνῶν μάλιστα δὴ πασῶν προσήκουσα Δίκῃ.
ΘΕΑΙ. τὸ γοῦν εἰκός, ὡς εἰπεῖν κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην δόξαν.
ΞΕ. τί δέ; περὶ σύμπασαν ἄγνοιαν μῶν ἄλλην τινὰ ἢ διδασκαλικὴν ὀρθότερον εἴποι τις ἄν;
ΘΕΑΙ. οὐδεμίαν.
229bYabancı: Haydi bakalım: Öğretme tekhnē'sinin tek bir soyu mu olduğunu söylemeliyiz, yoksa birden çok soyu olduğunu, ama ikisinin en büyük olduğunu mu? Düşün.
Theaitetos: Düşünüyorum.
Yabancı: Bence en çabuk şu yoldan bulabiliriz.
Theaitetos: Hangi yoldan?
Yabancı: Bilgisizliğin ortasından bir kesitle ikiye ayrılıp ayrılmadığına bakarak. Çünkü bilgisizlik ikiliyse, öğretme tekhnē'sinin de, bilgisizliğin iki soyunun her birine bir tane düşmek üzere, iki kısmı olması zorunludur.
Theaitetos: Ne dersin, aradığımız şey sana bir yerden görünüyor mu?
ΞΕ. φέρε δή· διδασκαλικῆς δὲ ἆρα ἓν μόνον γένος φατέον [εἶναι] ἢ πλείω, δύο δέ τινε αὐτῆς εἶναι μεγίστω; σκόπει.
ΘΕΑΙ. σκοπῶ.
ΞΕ. καί μοι δοκοῦμεν τῇδε ἄν πῃ τάχιστα εὑρεῖν.
ΘΕΑΙ. πῇ;
ΞΕ. τὴν ἄγνοιαν ἰδόντες εἴ πῃ κατὰ μέσον αὑτῆς τομὴν ἔχει τινά. διπλῆ γὰρ αὕτη γιγνομένη δῆλον ὅτι καὶ τὴν διδασκαλικὴν δύο ἀναγκάζει μόρια ἔχειν, ἓν ἐφʼ ἑνὶ [γένει] τῶν αὑτῆς ἑκατέρῳ.
ΘΕΑΙ. τί οὖν; καταφανές πῄ σοι τὸ νῦν ζητούμενον;
229cYabancı: Bilgisizliğin büyük ve çetin bir türünü ayrı durur görüyorum gibi; öbür bütün kısımlarına denk düşen bir tür.
Theaitetos: Hangisi?
Yabancı: Bir şeyi bilmediği hâlde bildiğini sanmak. Düşünürken yaptığımız bütün yanılgılar, anlaşılan, herkeste bundan doğar.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: Bilgisizliğin yalnız bu türüne de, sanırım, cehalet adı verilmiştir.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Peki öğretme tekhnē'sinin bizi bundan kurtaran kısmına ne ad vermeli?
ΞΕ. ἀγνοίας γοῦν μέγα τί μοι δοκῶ καὶ χαλεπὸν ἀφωρισμένον ὁρᾶν εἶδος, πᾶσι τοῖς ἄλλοις αὐτῆς ἀντίσταθμον μέρεσιν.
ΘΕΑΙ. ποῖον δή;
ΞΕ. τὸ μὴ κατειδότα τι δοκεῖν εἰδέναι· διʼ οὗ κινδυνεύει πάντα ὅσα διανοίᾳ σφαλλόμεθα γίγνεσθαι πᾶσιν.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΞΕ. καὶ δὴ καὶ τούτῳ γε οἶμαι μόνῳ τῆς ἀγνοίας ἀμαθίαν τοὔνομα προσρηθῆναι.
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΞΕ. τί δὲ δὴ τῷ τῆς διδασκαλικῆς ἄρα μέρει τῷ τοῦτο ἀπαλλάττοντι λεκτέον;
229dTheaitetos: Sanırım, Yabancı, öbür kısma zanaat öğretimi denir; bu kısma ise burada, bizim aramızda, terbiye denmiştir.
Yabancı: Hemen hemen bütün Helenler arasında da öyle, Theaitetos. Ama bir de şuna bakmalıyız: Bu artık bölünmez bir bütün müdür, yoksa ad vermeye değer bir bölünmesi var mıdır?
Theaitetos: Evet, buna bakmamız gerek.
Yabancı: Bana öyle geliyor ki bu da bir yerden yarılıyor.
Theaitetos: Neye göre?
ΘΕΑΙ. οἶμαι μὲν [οὖν], ὦ ξένε, τὸ μὲν ἄλλο δημιουργικὰς διδασκαλίας, τοῦτο δὲ ἐνθάδε γε παιδείαν διʼ ἡμῶν κεκλῆσθαι.
ΞΕ. καὶ γὰρ σχεδόν, ὦ Θεαίτητε, ἐν πᾶσιν Ἕλλησιν. ἀλλὰ γὰρ ἡμῖν ἔτι καὶ τοῦτο σκεπτέον, ἆρʼ ἄτομον ἤδη ἐστὶ πᾶν ἤ τινα ἔχον διαίρεσιν ἀξίαν ἐπωνυμίας.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν χρὴ σκοπεῖν.
ΞΕ. δοκεῖ τοίνυν μοι καὶ τοῦτο ἔτι πῃ σχίζεσθαι.
ΘΕΑΙ. κατὰ τί;
229eYabancı: Sözlerle yapılan öğretimin bir yolu daha sert görünüyor, öbür kısmı daha yumuşak.
Theaitetos: Bunların her birine ne diyoruz?
Yabancı: Biri, atalardan kalma eski usul yoldur. İnsanlar onu en çok oğullarına karşı kullanırlardı, hâlâ da pek çoğu kullanıyor: Oğulları bir kusur işleyince kimi zaman sertçe çıkışır, kimi zaman daha yumuşak bir dille öğüt verirler.
ΞΕ. τῆς ἐν τοῖς λόγοις διδασκαλικῆς ἡ μὲν τραχυτέρα τις ἔοικεν ὁδὸς εἶναι, τὸ δʼ ἕτερον αὐτῆς μόριον λειότερον.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δὴ τούτων ἑκάτερον λέγομεν;
ΞΕ. τὸ μὲν ἀρχαιοπρεπές τι πάτριον, ᾧ πρὸς τοὺς ὑεῖς μάλιστʼ ἐχρῶντό τε καὶ ἔτι πολλοὶ χρῶνται τὰ νῦν, ὅταν
230aBunun bütününe en doğru adla öğüt verme denebilir.
Theaitetos: Öyledir.
Yabancı: Öbürüne gelince: Bazıları kendi kendilerine iyice düşünüp taşındıktan sonra şu kanaate varmış görünüyorlar: Her cehalet istemeyerektir; kendini bilge sanan kimse, usta olduğunu sandığı konularda hiçbir şey öğrenmek istemez; terbiyenin öğüt verme türü de çok emekle az şey başarır.
Theaitetos: Böyle düşünmekte haklılar.
αὐτοῖς ἐξαμαρτάνωσί τι, τὰ μὲν χαλεπαίνοντες, τὰ δὲ μαλθακωτέρως παραμυθούμενοι· τὸ δʼ οὖν σύμπαν αὐτὸ ὀρθότατα εἴποι τις ἂν νουθετητικήν.
ΘΕΑΙ. ἔστιν οὕτως.
ΞΕ. τὸ δέ γε, εἴξασί τινες αὖ λόγον ἑαυτοῖς δόντες ἡγήσασθαι πᾶσαν ἀκούσιον ἀμαθίαν εἶναι, καὶ μαθεῖν οὐδέν ποτʼ ἂν ἐθέλειν τὸν οἰόμενον εἶναι σοφὸν τούτων ὧν οἴοιτο πέρι δεινὸς εἶναι, μετὰ δὲ πολλοῦ πόνου τὸ νουθετητικὸν εἶδος τῆς παιδείας σμικρὸν ἀνύτειν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς γε νομίζοντες.
230bYabancı: İşte bu yüzden bu kanaati söküp atmak için başka bir yola koyuluyorlar.
Theaitetos: Hangi yola?
Yabancı: Biri bir şey söylediğini sanıp aslında hiçbir şey söylemediğinde, onu söylediği şeyler hakkında soru üstüne soruyla sorguya çekerler. Sonra, böylelerinin kanaatleri başıboş dolaştığı için, bu kanaatleri kolayca sınarlar; sözlerle onları bir araya toplayıp yan yana koyarlar ve koyunca da gösterirler ki bu kanaatler aynı konularda, aynı şeylere göre, aynı bakımdan birbirinin zıddıdır. Bunu görenler kendilerine kızar, başkalarına karşı yumuşarlar ve bu yolla kendileri hakkındaki büyük ve katı kanaatlerin hepsinden kurtulurlar. Bütün kurtuluşlar içinde bu, dışarıdan dinleyene en hoş geleni, yaşayan için de en sağlam olanıdır.
ΞΕ. τῷ τοι ταύτης τῆς δόξης ἐπὶ ἐκβολὴν ἄλλῳ τρόπῳ στέλλονται.
ΘΕΑΙ. τίνι δή;
ΞΕ. διερωτῶσιν ὧν ἂν οἴηταί τίς τι πέρι λέγειν λέγων μηδέν· εἶθʼ ἅτε πλανωμένων τὰς δόξας ῥᾳδίως ἐξετάζουσι, καὶ συνάγοντες δὴ τοῖς λόγοις εἰς ταὐτὸν τιθέασι παρʼ ἀλλήλας, τιθέντες δὲ ἐπιδεικνύουσιν αὐτὰς αὑταῖς ἅμα περὶ τῶν αὐτῶν πρὸς τὰ αὐτὰ κατὰ ταὐτὰ ἐναντίας. οἱ δʼ ὁρῶντες ἑαυτοῖς μὲν χαλεπαίνουσι, πρὸς δὲ τοὺς ἄλλους ἡμεροῦνται,
230cÇünkü, sevgili çocuğum, onları arındıranlar şöyle düşünür. Beden hekimleri, içerideki engeller atılmadıkça bedenin kendisine verilen besinden yararlanamayacağına inanırlar; bunlar da psykhē için aynı şeyi düşünmüştür: Biri onu çürütüp utanca düşürmedikçe, öğrenmeye engel olan kanaatleri içinden söküp atmadıkça ve onu arınmış, yalnızca bildiklerini bildiğini, fazlasını bilmediğini düşünen biri olarak ortaya koymadıkça, psykhē kendisine sunulan bilgilerden yarar göremez.
καὶ τούτῳ δὴ τῷ τρόπῳ τῶν περὶ αὑτοὺς μεγάλων καὶ σκληρῶν δοξῶν ἀπαλλάττονται πασῶν [τε] ἀπαλλαγῶν ἀκούειν τε ἡδίστην καὶ τῷ πάσχοντι βεβαιότατα γιγνομένην. νομίζοντες γάρ, ὦ παῖ φίλε, οἱ καθαίροντες αὐτούς, ὥσπερ οἱ περὶ τὰ σώματα ἰατροὶ νενομίκασι μὴ πρότερον ἂν τῆς προσφερομένης τροφῆς ἀπολαύειν δύνασθαι σῶμα, πρὶν ἂν τὰ ἐμποδίζοντα ἐντός τις ἐκβάλῃ, ταὐτὸν καὶ περὶ ψυχῆς διενοήθησαν ἐκεῖνοι, μὴ πρότερον αὐτὴν ἕξειν τῶν προσφερομένων μαθημάτων
230dTheaitetos: Gerçekten de melekelerin en iyisi ve en itidallisi budur.
Yabancı: Bütün bu sebeplerden ötürü, Theaitetos, çürütmenin arındırmaların en büyüğü ve en hâkim olanı olduğunu söylemeliyiz. Çürütülmemiş kişiyi ise, Büyük Kral bile olsa, en büyük şeylerde arınmamış olduğu için, gerçekten mesut olacak kişinin en arı ve en güzel olması gereken konularda terbiyesiz ve çirkin kalmış saymalıyız.
ὄνησιν, πρὶν ἂν ἐλέγχων τις τὸν ἐλεγχόμενον εἰς αἰσχύνην καταστήσας, τὰς τοῖς μαθήμασιν ἐμποδίους δόξας ἐξελών, καθαρὸν ἀποφήνῃ καὶ ταῦτα ἡγούμενον ἅπερ οἶδεν εἰδέναι μόνα, πλείω δὲ μή.
ΘΕΑΙ. βελτίστη γοῦν καὶ σωφρονεστάτη τῶν ἕξεων αὕτη.
ΞΕ. διὰ ταῦτα δὴ πάντα ἡμῖν, ὦ Θεαίτητε, καὶ τὸν ἔλεγχον λεκτέον ὡς ἄρα μεγίστη καὶ κυριωτάτη τῶν καθάρσεών ἐστι, καὶ τὸν ἀνέλεγκτον αὖ νομιστέον, ἂν καὶ τυγχάνῃ
230eTheaitetos: Tamamıyla.
Yabancı: Peki, bu tekhnē'yi kullananlara ne ad vereceğiz?
βασιλεὺς ὁ μέγας ὤν, τὰ μέγιστα ἀκάθαρτον ὄντα, ἀπαίδευτόν τε καὶ αἰσχρὸν γεγονέναι ταῦτα ἃ καθαρώτατον καὶ κάλλιστον ἔπρεπε τὸν ὄντως ἐσόμενον εὐδαίμονα εἶναι.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΞΕ. τί δέ; τοὺς ταύτῃ χρωμένους τῇ τέχνῃ τίνας
231aÇünkü ben onlara sofist demekten çekiniyorum.
Theaitetos: Neden?
Yabancı: Onlara hak ettiklerinden büyük bir şeref yakıştırmayalım diye.
Theaitetos: Ama şimdi anlatılanlar böyle birine benziyor.
Yabancı: Kurt da köpeğe benzer: En vahşisi en evcile. Temkinli olmak isteyen, her şeyden çok benzerlikler konusunda hep tetikte durmalıdır; çünkü bu, pek kaygan bir soydur. Yine de öyle olsun; çünkü gereği gibi tetikte durulursa, sanırım, tartışma küçük bir sınır üzerine olmayacaktır.
φήσομεν; ἐγὼ μὲν γὰρ φοβοῦμαι σοφιστὰς φάναι.
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΞΕ. μὴ μεῖζον αὐτοῖς προσάπτωμεν γέρας.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὴν προσέοικέ γε τοιούτῳ τινὶ τὰ νῦν εἰρημένα.
ΞΕ. καὶ γὰρ κυνὶ λύκος, ἀγριώτατον ἡμερωτάτῳ. τὸν δὲ ἀσφαλῆ δεῖ πάντων μάλιστα περὶ τὰς ὁμοιότητας ἀεὶ ποιεῖσθαι τὴν φυλακήν· ὀλισθηρότατον γὰρ τὸ γένος. ὅμως δὲ ἔστω· οὐ γὰρ περὶ σμικρῶν ὅρων τὴν ἀμφισβήτησιν οἴομαι
231bTheaitetos: Olmaması beklenir.
Yabancı: Öyleyse ayırma tekhnē'sinin bir kısmı arındırma olsun; arındırmanın psykhē'ye dair kısmı ayrılsın; onun da öğretme kısmı, öğretmenin de terbiye kısmı. Terbiyenin, boş bilgelik sanısına karşı yürütülen çürütme kısmına gelince: Şimdi yürüttüğümüz logos'ta karşımıza çıktığı kadarıyla, bu bizce soyca asil sofistlikten başka bir şey sayılmasın.
Theaitetos: Öyle denilsin. Ama sofist o kadar çok kılıkta göründü ki, artık onun gerçekte ne olduğunu, doğruyu söylediğimden emin olarak ve kesin bir dille nasıl söyleyeceğimi şaşırdım.
γενήσεσθαι τότε ὁπόταν ἱκανῶς φυλάττωσιν.
ΘΕΑΙ. οὔκουν τό γε εἰκός.
ΞΕ. ἔστω δὴ διακριτικῆς τέχνης καθαρτική, καθαρτικῆς δὲ τὸ περὶ ψυχὴν μέρος ἀφωρίσθω, τούτου δὲ διδασκαλική, διδασκαλικῆς δὲ παιδευτική· τῆς δὲ παιδευτικῆς ὁ περὶ τὴν μάταιον δοξοσοφίαν γιγνόμενος ἔλεγχος ἐν τῷ νῦν λόγῳ παραφανέντι μηδὲν ἄλλʼ ἡμῖν εἶναι λεγέσθω πλὴν ἡ γένει γενναία σοφιστική.
ΘΕΑΙ. λεγέσθω μέν· ἀπορῶ δὲ ἔγωγε ἤδη διὰ τὸ πολλὰ
231cYabancı: Şaşırman doğal. Ama onun da artık logos'tan nereden sıyrılacağını bilemeyip büyük bir çaresizliğe düştüğünü düşünmek gerek; çünkü atasözü doğru söyler: Hepsinden birden kaçmak kolay değildir. Şimdi ona en çok yüklenmemiz gereken an.
Theaitetos: Güzel söylüyorsun.
Yabancı: Önce durup şöyle bir soluklanalım ve dinlenirken kendi aramızda hesap yapalım: Sofist bize kaç türlü göründü?
πεφάνθαι, τί χρή ποτε ὡς ἀληθῆ λέγοντα καὶ διισχυριζόμενον εἰπεῖν ὄντως εἶναι τὸν σοφιστήν.
ΞΕ. εἰκότως γε σὺ ἀπορῶν. ἀλλά τοι κἀκεῖνον ἡγεῖσθαι χρὴ νῦν ἤδη σφόδρα ἀπορεῖν ὅπῃ ποτὲ ἔτι διαδύσεται τὸν λόγον· ὀρθὴ γὰρ ἡ παροιμία, τὸ τὰς ἁπάσας μὴ ῥᾴδιον εἶναι διαφεύγειν. νῦν οὖν καὶ μάλιστα ἐπιθετέον αὐτῷ.
ΘΕΑΙ. καλῶς λέγεις.
ΞΕ. πρῶτον δὴ στάντες οἷον ἐξαναπνεύσωμεν, καὶ πρὸς
231dSanırım ilk önce gençlerin ve zenginlerin ücretli avcısı olarak bulundu.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: İkinci olarak da psykhē'ye dair bilgilerin bir tüccarı olarak.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Üçüncü olarak da bu aynı bilgilerin perakendecisi olarak ortaya çıkmadı mı?
Theaitetos: Evet; dördüncü olarak da bize bilgilerin kendi malını satan bir satıcısıydı.
Yabancı: İyi hatırladın. Beşincisini ben hatırlamaya çalışayım.
ἡμᾶς αὐτοὺς διαλογισώμεθα ἅμα ἀναπαυόμενοι, φέρε, ὁπόσα ἡμῖν ὁ σοφιστὴς πέφανται. δοκῶ μὲν γάρ, τὸ πρῶτον ηὑρέθη νέων καὶ πλουσίων ἔμμισθος θηρευτής.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τὸ δέ γε δεύτερον ἔμπορός τις περὶ τὰ τῆς ψυχῆς μαθήματα.
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΞΕ. τρίτον δὲ ἆρα οὐ περὶ αὐτὰ ταῦτα κάπηλος ἀνεφάνη;
ΘΕΑΙ. ναί, καὶ τέταρτόν γε αὐτοπώλης περὶ τὰ μαθήματα ἡμῖν ⟨ἦν⟩.
ΞΕ. ὀρθῶς ἐμνημόνευσας. πέμπτον δʼ ἐγὼ πειράσομαι
231eSözlerle yapılan mücadelenin bir atletiydi; eristik tekhnē'sini kendine ayırmıştı.
Theaitetos: Öyleydi.
Yabancı: Altıncısı ise tartışmalıydı; yine de ona bu payı verip psykhē'yi öğrenmeye engel olan kanaatlerden arındıran biri olduğunu kabul etmiştik.
Theaitetos: Tamamıyla.
μνημονεύειν· τῆς γὰρ ἀγωνιστικῆς περὶ λόγους ἦν τις ἀθλητής, τὴν ἐριστικὴν τέχνην ἀφωρισμένος.
ΘΕΑΙ. ἦν γὰρ οὖν.
ΞΕ. τό γε μὴν ἕκτον ἀμφισβητήσιμον μέν, ὅμως δʼ ἔθεμεν αὐτῷ συγχωρήσαντες δοξῶν ἐμποδίων μαθήμασιν περὶ ψυχὴν καθαρτὴν αὐτὸν εἶναι.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
232aYabancı: Peki fark ediyor musun: Biri pek çok şeyi bilen biri olarak görünüyor da yine tek bir tekhnē'nin adıyla anılıyorsa, bu görüntüde sağlıklı bir şey yoktur. Açıktır ki bu görüntüye kapılan kişi, o tekhnē'de bütün bu bilgilerin yöneldiği o şeyi göremiyordur; bu yüzden de onlara sahip olanı tek bir ad yerine birçok adla anıyordur.
Theaitetos: Bu iş herhalde en çok böyle bir tabiattadır.
ΞΕ. ἆρʼ οὖν ἐννοεῖς, ὅταν ἐπιστήμων τις πολλῶν φαίνηται, μιᾶς δὲ τέχνης ὀνόματι προσαγορεύηται, τὸ φάντασμα τοῦτο ὡς οὐκ ἔσθʼ ὑγιές, ἀλλὰ δῆλον ὡς ὁ πάσχων αὐτὸ πρός τινα τέχνην οὐ δύναται κατιδεῖν ἐκεῖνο αὐτῆς εἰς ὃ πάντα τὰ μαθήματα ταῦτα βλέπει, διὸ καὶ πολλοῖς ὀνόμασιν ἀνθʼ ἑνὸς τὸν ἔχοντα αὐτὰ προσαγορεύει;
ΘΕΑΙ. κινδυνεύει τοῦτο ταύτῃ πῃ μάλιστα πεφυκέναι.
232bYabancı: O hâlde biz araştırmamızda tembellik yüzünden bu duruma düşmeyelim; önce sofist hakkında söylenenlerden birini yeniden ele alalım. Çünkü bunlardan biri onu en iyi ele veriyor gibi göründü bana.
Theaitetos: Hangisi?
Yabancı: Onun münazaracı olduğunu söylemiştik galiba.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Peki? Başkalarına da bu işin öğretmeni olduğunu söylemedik mi?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Öyleyse bakalım, bu tür kimseler insanları hangi konularda münazaracı yaptıklarını söylüyorlar. Araştırmamız en baştan şöyle ilerlesin.
ΞΕ. μὴ τοίνυν ἡμεῖς γε αὐτὸ ἐν τῇ ζητήσει διʼ ἀργίαν πάσχωμεν, ἀλλʼ ἀναλάβωμεν ⟨ἓν⟩ πρῶτον τῶν περὶ τὸν σοφιστὴν εἰρημένων. ἓν γάρ τί μοι μάλιστα κατεφάνη αὐτὸν μηνῦον.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. ἀντιλογικὸν αὐτὸν ἔφαμεν εἶναί που.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τί δʼ; οὐ καὶ τῶν ἄλλων αὐτοῦ τούτου διδάσκαλον γίγνεσθαι;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. σκοπῶμεν δή, περὶ τίνος ἄρα καί φασιν οἱ τοιοῦτοι ποιεῖν ἀντιλογικούς. ἡ δὲ σκέψις ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς ἔστω τῇδέ
232cSöyle bakalım: Çoğunluğun göremediği ilahî şeyler hakkında insanları bunu yapabilir hâle getirirler mi?
Theaitetos: Hiç değilse bu konularda böyle olduğu söyleniyor.
Yabancı: Ya yerin ve göğün görünen şeyleri ve bunlarla ilgili olanlar?
Theaitetos: Onlarda da elbette.
Yabancı: Hem özel toplantılarda, oluş ve ousia hakkında genel olarak bir şey söylendiğinde, onların hem kendilerinin karşı çıkmakta usta olduklarını hem de başkalarını kendileri gibi buna muktedir kıldıklarını bilmiyor muyuz?
Theaitetos: Kesinlikle.
πῃ. φέρε, περὶ τῶν θείων, ὅσʼ ἀφανῆ τοῖς πολλοῖς, ἆρʼ ἱκανοὺς ποιοῦσι τοῦτο δρᾶν;
ΘΕΑΙ. λέγεται γοῦν δὴ περὶ αὐτῶν ταῦτα.
ΞΕ. τί δʼ ὅσα φανερὰ γῆς τε καὶ οὐρανοῦ καὶ τῶν περὶ τὰ τοιαῦτα;
ΘΕΑΙ. τί γάρ;
ΞΕ. ἀλλὰ μὴν ἔν γε ταῖς ἰδίαις συνουσίαις, ὁπόταν γενέσεώς τε καὶ οὐσίας πέρι κατὰ πάντων λέγηταί τι, σύνισμεν ὡς αὐτοί τε ἀντειπεῖν δεινοὶ τούς τε ἄλλους ὅτι ποιοῦσιν ἅπερ αὐτοὶ δυνατούς;
ΘΕΑΙ. παντάπασί γε.
232dYabancı: Ya kanunlar ve bütün siyasi işler hakkında? İnsanları bunlarda da tartışabilir hâle getirmeyi vaat etmiyorlar mı?
Theaitetos: Bunu vaat etmeseler, deyim yerindeyse, kimse onlarla konuşmazdı.
Yabancı: Bütün tekhnē'ler hakkında ve her birine dair, o tekhnē'nin ustasına karşı ne söylemek gerektiği de yazılmış, yayılmış, öğrenmek isteyenin önüne konmuştur.
Theaitetos: Bana kalırsa Protagoras'ın güreş ve öbür tekhnē'ler üzerine yazdıklarını kastediyorsun.
ΞΕ. τί δʼ αὖ περὶ νόμων καὶ συμπάντων τῶν πολιτικῶν, ἆρʼ οὐχ ὑπισχνοῦνται ποιεῖν ἀμφισβητητικούς;
ΘΕΑΙ. οὐδεὶς γὰρ ἂν αὐτοῖς ὡς ἔπος εἰπεῖν διελέγετο μὴ τοῦτο ὑπισχνουμένοις.
ΞΕ. τά γε μὴν περὶ πασῶν τε καὶ κατὰ μίαν ἑκάστην τέχνην, ἃ δεῖ πρὸς ἕκαστον αὐτὸν τὸν δημιουργὸν ἀντειπεῖν, δεδημοσιωμένα που καταβέβληται γεγραμμένα τῷ βουλομένῳ μαθεῖν.
ΘΕΑΙ. τὰ Πρωταγόρειά μοι φαίνῃ περί τε πάλης καὶ
232eYabancı: Başka birçoklarının yazdıklarını da, sevgili dostum. Ama münazara tekhnē'si, özetle söylersek, her konuda tartışmaya yeten bir yeti gibi görünmüyor mu?
Theaitetos: Gerçekten de dışarıda hemen hiçbir şey bırakmıyor gibi.
Yabancı: Tanrı aşkına, çocuğum, sen bunu mümkün sayıyor musun? Belki siz gençler buna daha keskin, biz ise daha bulanık bakıyoruzdur.
τῶν ἄλλων τεχνῶν εἰρηκέναι.
ΞΕ. καὶ πολλῶν γε, ὦ μακάριε, ἑτέρων. ἀτὰρ δὴ τὸ τῆς ἀντιλογικῆς τέχνης ἆρʼ οὐκ ἐν κεφαλαίῳ περὶ πάντων πρὸς ἀμφισβήτησιν ἱκανή τις δύναμις ἔοικʼ εἶναι;
ΘΕΑΙ. φαίνεται γοῦν δὴ σχεδὸν οὐδὲν ὑπολιπεῖν.
ΞΕ. σὺ δὴ πρὸς θεῶν, ὦ παῖ, δυνατὸν ἡγῇ τοῦτο; τάχα γὰρ ἂν ὑμεῖς μὲν ὀξύτερον οἱ νέοι πρὸς αὐτὸ βλέποιτε, ἡμεῖς δὲ ἀμβλύτερον.
233aTheaitetos: Neyi kastediyorsun, neye bakarak söylüyorsun? Şu an ne sorulduğunu pek kavrayamıyorum.
Yabancı: Bir insanın her şeyi bilmesinin mümkün olup olmadığını.
Theaitetos: Öyle olsaydı, Yabancı, bahtiyar bir soy olurduk.
Yabancı: Peki, kendisi bilmeyen biri, bilen birine karşı sağlam bir şey söyleyerek nasıl karşı çıkabilir?
Theaitetos: Hiçbir şekilde.
Yabancı: O hâlde sofistlik yetisinin şaşılacak yanı ne olabilir?
Theaitetos: Neye dair?
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον, καὶ πρὸς τί μάλιστα λέγεις; οὐ γάρ που κατανοῶ τὸ νῦν ἐρωτώμενον.
ΞΕ. εἰ πάντα ἐπίστασθαί τινα ἀνθρώπων ἐστὶ δυνατόν.
ΘΕΑΙ. μακάριον μεντἂν ἡμῶν, ὦ ξένε, ἦν τὸ γένος.
ΞΕ. πῶς οὖν ἄν ποτέ τις πρός γε τὸν ἐπιστάμενον αὐτὸς ἀνεπιστήμων ὢν δύναιτʼ ἂν ὑγιές τι λέγων ἀντειπεῖν;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς.
ΞΕ. τί ποτʼ οὖν ἂν εἴη τὸ τῆς σοφιστικῆς δυνάμεως θαῦμα;
ΘΕΑΙ. τοῦ δὴ πέρι;
233bYabancı: Gençlerde, her konuda herkesten bilge oldukları kanaatini hangi yolla uyandırabildiklerine. Çünkü açıktır ki, ne doğru biçimde karşı çıksalardı ne de gençlere öyle görünselerdi, ya da görünseler bile bu tartışma yüzünden daha phronēsis sahibi sayılmasalardı, senin deyişinle, kimse onlara para verip bu konularda öğrencileri olmayı pek istemezdi.
Theaitetos: Pek istemezdi elbette.
Yabancı: Ama şimdi istiyorlar, değil mi?
Theaitetos: Hem de çok.
ΞΕ. καθʼ ὅντινα τρόπον ποτὲ δυνατοὶ τοῖς νέοις δόξαν παρασκευάζειν ὡς εἰσὶ πάντα πάντων αὐτοὶ σοφώτατοι. δῆλον γὰρ ὡς εἰ μήτε ἀντέλεγον ὀρθῶς μήτε ἐκείνοις ἐφαίνοντο, φαινόμενοί τε εἰ μηδὲν αὖ μᾶλλον ἐδόκουν διὰ τὴν ἀμφισβήτησιν εἶναι φρόνιμοι, τὸ σὸν δὴ τοῦτο, σχολῇ ποτʼ ἂν αὐτοῖς τις χρήματα διδοὺς ἤθελεν ἂν τούτων αὐτῶν μαθητὴς γίγνεσθαι.
ΘΕΑΙ. σχολῇ μεντἄν.
ΞΕ. νῦν δέ γʼ ἐθέλουσιν;
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.
233cYabancı: Çünkü sanırım karşı çıktıkları konularda kendilerinin epistēmē sahibi oldukları düşünülüyor.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Bunu da her konuda yapıyorlar, öyle demiyor muyuz?
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Demek öğrencilerine her konuda bilge görünüyorlar.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Ama değiller; çünkü bunun imkânsız olduğu ortaya çıktı.
Theaitetos: İmkânsız olmaz mı hiç?
Yabancı: Demek ki sofist, karşımıza her şey hakkında hakikate değil, kanaate dayanan bir çeşit epistēmē'ye sahip biri olarak çıktı.
ΞΕ. δοκοῦσι γὰρ οἶμαι πρὸς ταῦτα ἐπιστημόνως ἔχειν αὐτοὶ πρὸς ἅπερ ἀντιλέγουσιν.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. δρῶσι δέ γε τοῦτο πρὸς ἅπαντα, φαμέν;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. πάντα ἄρα σοφοὶ τοῖς μαθηταῖς φαίνονται.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. οὐκ ὄντες γε· ἀδύνατον γὰρ τοῦτό γε ἐφάνη.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐκ ἀδύνατον;
ΞΕ. δοξαστικὴν ἄρα τινὰ περὶ πάντων ἐπιστήμην ὁ σοφιστὴς ἡμῖν ἀλλʼ οὐκ ἀλήθειαν ἔχων ἀναπέφανται.
233dTheaitetos: Kesinlikle; hatta sofistler hakkında söylenebileceklerin en doğrusu, belki de şimdi söylediğin.
Yabancı: Öyleyse bu konuda daha açık bir örnek alalım.
Theaitetos: Nasıl bir örnek?
Yabancı: Şöyle. Dikkatini iyice toplayıp cevap vermeye çalış.
Theaitetos: Neye?
Yabancı: Biri, konuşmayı ya da karşı çıkmayı değil de tek bir tekhnē ile bütün şeyleri yapıp meydana getirmeyi bildiğini söylese...
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν, καὶ κινδυνεύει γε τὸ νῦν εἰρημένον ὀρθότατα περὶ αὐτῶν εἰρῆσθαι.
ΞΕ. λάβωμεν τοίνυν σαφέστερόν τι παράδειγμα περὶ τούτων.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δή;
ΞΕ. τόδε. καί μοι πειρῶ προσέχων τὸν νοῦν εὖ μάλα ἀποκρίνασθαι.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. εἴ τις φαίη μὴ λέγειν μηδʼ ἀντιλέγειν, ἀλλὰ ποιεῖν καὶ δρᾶν μιᾷ τέχνῃ συνάπαντα ἐπίστασθαι πράγματα—
233eTheaitetos: "Bütün şeyler" derken ne demek istiyorsun?
Yabancı: Söylediğimin daha başını anlamadın; "bütün şeyler"den ne kastettiğimi anlamıyorsun galiba.
Theaitetos: Anlamıyorum, doğru.
Yabancı: Bütün şeylerin içine seni ve beni koyuyorum; bizden başka da öteki canlıları ve ağaçları.
Theaitetos: Ne demek istiyorsun?
Yabancı: Biri, beni, seni ve öteki bütün bitkileri yapacağını söylese...
ΘΕΑΙ. πῶς πάντα εἶπες;
ΞΕ. τὴν ἀρχὴν τοῦ ῥηθέντος σύ γʼ ἡμῖν εὐθὺς ἀγνοεῖς· τὰ γὰρ σύμπαντα, ὡς ἔοικας, οὐ μανθάνεις.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΞΕ. λέγω τοίνυν σὲ καὶ ἐμὲ τῶν πάντων καὶ πρὸς ἡμῖν τἆλλα ζῷα καὶ δένδρα.
ΘΕΑΙ. πῶς λέγεις;
ΞΕ. εἴ τις ἐμὲ καὶ σὲ καὶ τἆλλα φυτὰ πάντα ποιήσειν φαίη—
234aTheaitetos: Ne tür bir yapmaktan söz ediyorsun? Bir çiftçiyi kastetmiyorsun herhalde; çünkü onun hayvanları da yaptığını söyledin.
Yabancı: Söyledim; üstelik denizi, yeri, göğü, tanrıları ve geri kalan her şeyi de yapıyor. Hem de her birini çabucak yapıp pek az bir paraya satıyor.
Theaitetos: Sen bir oyundan söz ediyorsun.
Yabancı: Peki her şeyi bildiğini ve bunları bir başkasına az bir paraya, kısa bir zamanda öğretebileceğini söyleyenin işini de oyun saymak gerekmez mi?
Theaitetos: Elbette gerekir.
ΘΕΑΙ. τίνα δὴ λέγων τὴν ποίησιν; οὐ γὰρ δὴ γεωργόν γε ἐρεῖς τινα· καὶ γὰρ ζῴων αὐτὸν εἶπες ποιητήν.
ΞΕ. φημί, καὶ πρός γε θαλάττης καὶ γῆς καὶ οὐρανοῦ καὶ θεῶν καὶ τῶν ἄλλων συμπάντων· καὶ τοίνυν καὶ ταχὺ ποιήσας αὐτῶν ἕκαστα πάνυ σμικροῦ νομίσματος ἀποδίδοται.
ΘΕΑΙ. παιδιὰν λέγεις τινά.
ΞΕ. τί δέ; τὴν τοῦ λέγοντος ὅτι πάντα οἶδε καὶ ταῦτα ἕτερον ἂν διδάξειεν ὀλίγου καὶ ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ, μῶν οὐ παιδιὰν νομιστέον;
ΘΕΑΙ. πάντως που.
234bYabancı: Oyunun, taklit türünden daha ustalıklı ya da daha hoş bir türünü biliyor musun?
Theaitetos: Hiç bilmiyorum; çünkü her şeyi tek bir şeyde toplayıp pek geniş, belki de en rengârenk bir türden söz ettin.
Yabancı: Öyleyse tek bir tekhnē ile her şeyi yapabileceğini vaat eden adam hakkında şunu biliyoruz sanırım: Resim tekhnē'siyle var olan şeylerin taklitlerini, onlarla aynı adı taşıyan kopyalarını yapar ve resimlerini uzaktan gösterirse, küçük çocukların akılsız olanlarını, sanki ne yapmak isterse onu gerçekten yapmaya fazlasıyla muktedirmiş gibi kandırabilecektir.
ΞΕ. παιδιᾶς δὲ ἔχεις ἤ τι τεχνικώτερον ἢ καὶ χαριέστερον εἶδος ἢ τὸ μιμητικόν;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς· πάμπολυ γὰρ εἴρηκας εἶδος εἰς ἓν πάντα συλλαβὼν καὶ σχεδὸν ποικιλώτατον.
ΞΕ. οὐκοῦν τόν γʼ ὑπισχνούμενον δυνατὸν εἶναι μιᾷ τέχνῃ πάντα ποιεῖν γιγνώσκομέν που τοῦτο, ὅτι μιμήματα καὶ ὁμώνυμα τῶν ὄντων ἀπεργαζόμενος τῇ γραφικῇ τέχνῃ δυνατὸς ἔσται τοὺς ἀνοήτους τῶν νέων παίδων, πόρρωθεν τὰ γεγραμμένα ἐπιδεικνύς, λανθάνειν ὡς ὅτιπερ ἂν βουληθῇ δρᾶν, τοῦτο ἱκανώτατος ὢν ἀποτελεῖν ἔργῳ.
234cTheaitetos: Elbette.
Yabancı: Peki sözler konusunda da böyle başka bir tekhnē olduğunu beklemez miyiz? Onunla da, şeylerin hakikatinden henüz uzakta duran gençleri kulakları yoluyla sözlerle büyülemek, onlara her şey hakkında sözden suretler (eidōla) göstererek söylenenlerin doğru, söyleyenin de her konuda herkesten bilge olduğunu sandırmak mümkün olur.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. τί δὲ δή; περὶ τοὺς λόγους ἆρʼ οὐ προσδοκῶμεν εἶναί τινα ἄλλην τέχνην, ᾗ αὖ δυνατὸν ⟨ὂν⟩ [αὖ] τυγχάνει τοὺς νέους καὶ ἔτι πόρρω τῶν πραγμάτων τῆς ἀληθείας ἀφεστῶτας διὰ τῶν ὤτων τοῖς λόγοις γοητεύειν, δεικνύντας εἴδωλα λεγόμενα περὶ πάντων, ὥστε ποιεῖν ἀληθῆ δοκεῖν λέγεσθαι καὶ τὸν λέγοντα δὴ σοφώτατον πάντων ἅπαντʼ εἶναι;
234dTheaitetos: Böyle başka bir tekhnē neden olmasın?
Yabancı: Peki, Theaitetos, o zaman dinleyenlerin çoğu, aradan yeterince zaman geçip yaşları ilerledikçe var olan şeylerle yakından karşılaştıklarında ve başlarından geçenler onları bu şeylere açıkça dokunmaya zorladığında, o zaman edindikleri kanaatleri değiştirmek zorunda kalmazlar mı? Öyle ki büyük şeyler onlara küçük, kolay şeyler zor görünür; sözlerdeki görüntülerin hepsi de hayatın içinde karşılarına çıkan işler yüzünden baştan aşağı altüst olur.
ΘΕΑΙ. τί γὰρ οὐκ ἂν εἴη ἄλλη τις τοιαύτη τέχνη;
ΞΕ. τοὺς πολλοὺς οὖν, ὦ Θεαίτητε, τῶν τότε ἀκουόντων ἆρʼ οὐκ ἀνάγκη χρόνου τε ἐπελθόντος αὐτοῖς ἱκανοῦ καὶ προϊούσης ἡλικίας τοῖς τε οὖσι προσπίπτοντας ἐγγύθεν καὶ διὰ παθημάτων ἀναγκαζομένους ἐναργῶς ἐφάπτεσθαι τῶν ὄντων, μεταβάλλειν τὰς τότε γενομένας δόξας, ὥστε σμικρὰ μὲν φαίνεσθαι τὰ μεγάλα, χαλεπὰ δὲ τὰ ῥᾴδια, καὶ πάντα
234eTheaitetos: Benim yaşımdaki biri karar verebildiği kadarıyla, evet. Ama sanırım ben de hâlâ uzakta duranlardanım.
Yabancı: İşte bu yüzden buradaki hepimiz seni, o tecrübeleri yaşamadan, hakikate olabildiğince yaklaştırmaya çalışacağız; şimdi de çalışıyoruz. Ama sofist konusunda bana şunu söyle: Onun, var olan şeylerin taklitçisi olduğu için bir çeşit büyücü olduğu artık açık mı? Yoksa hangi konularda karşı çıkabilecek gibi görünüyorsa, o konuların hepsinde gerçekten epistēmē sahibi olabileceğinden hâlâ şüphe mi ediyoruz?
πάντῃ ἀνατετράφθαι τὰ ἐν τοῖς λόγοις φαντάσματα ὑπὸ τῶν ἐν ταῖς πράξεσιν ἔργων παραγενομένων;
ΘΕΑΙ. ὡς γοῦν ἐμοὶ τηλικῷδε ὄντι κρῖναι. οἶμαι δὲ καὶ ἐμὲ τῶν ἔτι πόρρωθεν ἀφεστηκότων εἶναι.
ΞΕ. τοιγαροῦν ἡμεῖς σε οἵδε πάντες πειρασόμεθα καὶ νῦν πειρώμεθα ὡς ἐγγύτατα ἄνευ τῶν παθημάτων προσάγειν. περὶ δʼ οὖν τοῦ σοφιστοῦ τόδε μοι λέγε· πότερον ἤδη τοῦτο
235aTheaitetos: Nasıl şüphe ederiz, yabancı? Söylenenlerden artık hemen hemen açık ki o, oyunla uğraşanlardan biri.
Yabancı: Öyleyse onu bir çeşit büyücü ve taklitçi saymalıyız.
Theaitetos: Saymayıp ne yapacağız?
Yabancı: Haydi bakalım, artık bize düşen, bu avı bir daha salıvermemek. Çünkü sözlerde bu tür şeyler için kullanılan ağ gibi aletlerden biriyle onu neredeyse çevreledik; artık şundan, en azından şundan kaçamayacak.
σαφές, ὅτι τῶν γοήτων ἐστί τις, μιμητὴς ὢν τῶν ὄντων, ἢ διστάζομεν ἔτι μὴ περὶ ὅσωνπερ ἀντιλέγειν δοκεῖ δυνατὸς εἶναι, περὶ τοσούτων καὶ τὰς ἐπιστήμας ἀληθῶς ἔχων τυγχάνει;
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς ἄν, ὦ ξένε; ἀλλὰ σχεδὸν ἤδη σαφὲς ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι τῶν τῆς παιδιᾶς μετεχόντων ἐστί τις μερῶν εἷς.
ΞΕ. γόητα μὲν δὴ καὶ μιμητὴν ἄρα θετέον αὐτόν τινα.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐ θετέον;
ΞΕ. ἄγε δή, νῦν ἡμέτερον ἔργον ἤδη τὸν θῆρα μηκέτʼ
235bTheaitetos: Neyden?
Yabancı: Hokkabazlar soyundan biri olmaktan.
Theaitetos: Onun hakkında ben de aynı kanaatteyim.
Yabancı: Öyleyse karar verildi: Suret yapma tekhnē'sini bir an önce bölelim ve içine inelim. Sofist bizi orada hemen beklerse, kraliyet buyruğunun emrettiği gibi onu yakalayıp krala teslim edelim ve avı ona gösterelim; ama taklit tekhnē'sinin parçaları arasında bir yere dalarsa, onu içine alan kısmı her seferinde bölerek peşinden gidelim, ta ki yakalanıncaya kadar.
ἀνεῖναι· σχεδὸν γὰρ αὐτὸν περιειλήφαμεν ἐν ἀμφιβληστρικῷ τινι τῶν ἐν τοῖς λόγοις περὶ τὰ τοιαῦτα ὀργάνων, ὥστε οὐκέτʼ ἐκφεύξεται τόδε γε.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. τὸ μὴ οὐ τοῦ γένους εἶναι τοῦ τῶν θαυματοποιῶν τις εἷς.
ΘΕΑΙ. κἀμοὶ τοῦτό γε οὕτω περὶ αὐτοῦ συνδοκεῖ.
ΞΕ. δέδοκται τοίνυν ὅτι τάχιστα διαιρεῖν τὴν εἰδωλοποιικὴν τέχνην, καὶ καταβάντας εἰς αὐτήν, ἐὰν μὲν ἡμᾶς εὐθὺς ὁ σοφιστὴς ὑπομείνῃ, συλλαβεῖν αὐτὸν κατὰ τὰ ἐπεσταλμένα
235cNe bu adam ne de başka herhangi bir soy, şeyleri hem tek tek hem de bütünüyle izleyebilenlerin yönteminden kaçıp kurtulduğuyla asla övünemeyecek.
Theaitetos: İyi söylüyorsun; bunu böyle yapmalıyız.
Yabancı: Daha önce izlediğimiz bölme yoluna göre, şimdi de taklit tekhnē'sinin iki türünü seçer gibiyim. Ama aradığımız idea'nın bu ikisinden hangisinde bulunduğunu henüz kestirebilecek durumda olduğumu sanmıyorum.
ὑπὸ τοῦ βασιλικοῦ λόγου, κἀκείνῳ παραδόντας ἀποφῆναι τὴν ἄγραν· ἐὰν δʼ ἄρα κατὰ μέρη τῆς μιμητικῆς δύηταί πῃ, συνακολουθεῖν αὐτῷ διαιροῦντας ἀεὶ τὴν ὑποδεχομένην αὐτὸν μοῖραν, ἕωσπερ ἂν ληφθῇ. πάντως οὔτε οὗτος οὔτε ἄλλο γένος οὐδὲν μή ποτε ἐκφυγὸν ἐπεύξηται τὴν τῶν οὕτω δυναμένων μετιέναι καθʼ ἕκαστά τε καὶ ἐπὶ πάντα μέθοδον.
ΘΕΑΙ. λέγεις εὖ, καὶ ταῦτα ταύτῃ ποιητέον.
ΞΕ. κατὰ δὴ τὸν παρεληλυθότα τρόπον τῆς διαιρέσεως
235dTheaitetos: Sen yine de önce söyle ve bize ayır: Hangi iki türü kastediyorsun?
Yabancı: Birincisi, onun içinde gördüğüm kopya yapma tekhnē'si. Bu, en çok, biri modelin uzunluktaki, genişlikteki ve derinlikteki oranlarına uyarak, ayrıca her parçaya kendine uygun rengi de vererek taklidi meydana getirdiğinde olur.
ἔγωγέ μοι καὶ νῦν φαίνομαι δύο καθορᾶν εἴδη τῆς μιμητικῆς· τὴν δὲ ζητουμένην ἰδέαν, ἐν ὁποτέρῳ ποθʼ ἡμῖν οὖσα τυγχάνει, καταμαθεῖν οὐδέπω μοι δοκῶ νῦν δυνατὸς εἶναι.
ΘΕΑΙ. σὺ δʼ ἀλλʼ εἰπὲ πρῶτον καὶ δίελε ἡμῖν τίνε τὼ δύο λέγεις.
ΞΕ. μίαν μὲν τὴν εἰκαστικὴν ὁρῶν ἐν αὐτῇ τέχνην. ἔστι δʼ αὕτη μάλιστα ὁπόταν κατὰ τὰς τοῦ παραδείγματος συμμετρίας τις ἐν μήκει καὶ πλάτει καὶ βάθει, καὶ πρὸς
235eTheaitetos: Nasıl yani? Bir şeyi taklit edenlerin hepsi bunu yapmaya çalışmıyor mu?
Yabancı: Hayır, en azından büyük eserlerden birini yontanlar ya da resmedenler çalışmıyor. Çünkü güzel şeylerin gerçek oranlarını verselerdi, bilirsin, üst kısımlar olması gerekenden küçük, alt kısımlar büyük görünürdü; çünkü birini uzaktan, ötekini yakından görürüz.
τούτοις ἔτι χρώματα ἀποδιδοὺς τὰ προσήκοντα ἑκάστοις, τὴν τοῦ μιμήματος γένεσιν ἀπεργάζηται.
ΘΕΑΙ. τί δʼ; οὐ πάντες οἱ μιμούμενοί τι τοῦτʼ ἐπιχειροῦσι δρᾶν;
ΞΕ. οὔκουν ὅσοι γε τῶν μεγάλων πού τι πλάττουσιν ἔργων ἢ γράφουσιν. εἰ γὰρ ἀποδιδοῖεν τὴν τῶν καλῶν ἀληθινὴν συμμετρίαν, οἶσθʼ ὅτι σμικρότερα μὲν τοῦ δέοντος
236aTheaitetos: Elbette.
Yabancı: Öyleyse sanatkârlar bugün gerçeği bir yana bırakıp yaptıkları suretlere gerçek oranları değil, güzel görünecek oranları vermiyorlar mı?
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: O hâlde birincisine, modeline benzediği için, kopya (eikōn) demek doğru olmaz mı?
Theaitetos: Olur.
τὰ ἄνω, μείζω δὲ τὰ κάτω φαίνοιτʼ ἂν διὰ τὸ τὰ μὲν πόρρωθεν, τὰ δʼ ἐγγύθεν ὑφʼ ἡμῶν ὁρᾶσθαι.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. ἆρʼ οὖν οὐ χαίρειν τὸ ἀληθὲς ἐάσαντες οἱ δημιουργοὶ νῦν οὐ τὰς οὔσας συμμετρίας ἀλλὰ τὰς δοξούσας εἶναι καλὰς τοῖς εἰδώλοις ἐναπεργάζονται;
ΘΕΑΙ. παντάπασί γε.
ΞΕ. τὸ μὲν ἄρα ἕτερον οὐ δίκαιον, εἰκός γε ὄν, εἰκόνα καλεῖν;
ΘΕΑΙ. ναί.
236bYabancı: Taklit tekhnē'sinin buna ayrılan kısmına da, daha önce dediğimiz gibi, kopya yapma tekhnē'si denmeli, değil mi?
Theaitetos: Denmeli.
Yabancı: Peki, elverişsiz bir yerden bakıldığı için güzele benziyormuş gibi görünen, ama biri bu büyüklükteki şeyleri gereğince görebilme imkânını bulsa, benzediği söylenen şeye benzemeyecek olana ne diyoruz? Görünüp de benzemediği için ona görüntü (phantasma) demeyecek miyiz?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Bu kısım resimde de, bütün taklit tekhnē'sinde de pek geniş bir yer tutmuyor mu?
ΞΕ. καὶ τῆς γε μιμητικῆς τὸ ἐπὶ τούτῳ μέρος κλητέον ὅπερ εἴπομεν ἐν τῷ πρόσθεν, εἰκαστικήν;
ΘΕΑΙ. κλητέον.
ΞΕ. τί δέ; τὸ φαινόμενον μὲν διὰ τὴν οὐκ ἐκ καλοῦ θέαν ἐοικέναι τῷ καλῷ, δύναμιν δὲ εἴ τις λάβοι τὰ τηλικαῦτα ἱκανῶς ὁρᾶν, μηδʼ εἰκὸς ᾧ φησιν ἐοικέναι, τί καλοῦμεν; ἆρʼ οὐκ, ἐπείπερ φαίνεται μέν, ἔοικε δὲ οὔ, φάντασμα;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. οὐκοῦν πάμπολυ καὶ κατὰ τὴν ζωγραφίαν τοῦτο τὸ
236cTheaitetos: Nasıl tutmasın?
Yabancı: Kopya değil de görüntü meydana getiren tekhnē'ye görüntü yapma tekhnē'si dersek, ona en doğru adı vermiş olmaz mıyız?
Theaitetos: Hem de nasıl.
Yabancı: İşte suret yapma tekhnē'sinin iki türü derken bunları kastediyordum: kopya yapma ve görüntü yapma.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: Ama o zaman tereddüt ettiğim şeyi, yani sofisti bunlardan hangisine koymak gerektiğini, şimdi bile açıkça göremiyorum. Adam gerçekten şaşılacak biri, seçilmesi de son derece zor; baksana, şimdi de pek ustaca, kurnazca, izi sürülemeyecek bir türün içine kaçıp sığındı.
μέρος ἐστὶ καὶ κατὰ σύμπασαν μιμητικήν;
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. τὴν δὴ φάντασμα ἀλλʼ οὐκ εἰκόνα ἀπεργαζομένην τέχνην ἆρʼ οὐ φανταστικὴν ὀρθότατʼ ἂν προσαγορεύοιμεν;
ΘΕΑΙ. πολύ γε.
ΞΕ. τούτω τοίνυν τὼ δύο ἔλεγον εἴδη τῆς εἰδωλοποιικῆς, εἰκαστικὴν καὶ φανταστικήν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΞΕ. ὃ δέ γε καὶ τότʼ ἠμφεγνόουν, ⟨ἐν⟩ ποτέρᾳ τὸν σοφιστὴν θετέον, οὐδὲ νῦν πω δύναμαι θεάσασθαι σαφῶς,
236dTheaitetos: Öyle görünüyor.
Yabancı: Peki buna bilerek mi katılıyorsun, yoksa tartışmanın akıntısı, alışkanlıkla seni de sürükleyip çabucak onaylamaya mı götürdü?
Theaitetos: Nasıl yani, bunu neye dayanarak söylüyorsun?
Yabancı: Gerçek şu ki, sevgili dostum, son derece zor bir incelemenin içindeyiz.
ἀλλʼ ὄντως θαυμαστὸς ἁνὴρ καὶ κατιδεῖν παγχάλεπος, ἐπεὶ καὶ νῦν μάλα εὖ καὶ κομψῶς εἰς ἄπορον εἶδος διερευνήσασθαι καταπέφευγεν.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΞΕ. ἆρʼ οὖν αὐτὸ γιγνώσκων σύμφης, ἤ σε οἷον ῥύμη τις ὑπὸ τοῦ λόγου συνειθισμένον συνεπεσπάσατο πρὸς τὸ ταχὺ συμφῆσαι;
ΘΕΑΙ. πῶς καὶ πρὸς τί τοῦτο εἴρηκας;
ΞΕ. ὄντως, ὦ μακάριε, ἐσμὲν ἐν παντάπασι χαλεπῇ
236eÇünkü bir şeyin görünüp sanılması ama öyle olmaması, bir şeyler söylemek ama doğru olanları söylememek: bütün bunlar eskiden olduğu gibi şimdi de aporia doludur. Yanlış söylemenin ya da yanlışa kanaat getirmenin gerçekten mümkün olduğunu söyleyip de bunu dile getirirken kendi kendisiyle çelişmemenin yolunu bulmak, Theaitetos, son derece zordur.
σκέψει. τὸ γὰρ φαίνεσθαι τοῦτο καὶ τὸ δοκεῖν, εἶναι δὲ μή, καὶ τὸ λέγειν μὲν ἄττα, ἀληθῆ δὲ μή, πάντα ταῦτά ἐστι μεστὰ ἀπορίας ἀεὶ ἐν τῷ πρόσθεν χρόνῳ καὶ νῦν. ὅπως γὰρ εἰπόντα χρὴ ψευδῆ λέγειν ἢ δοξάζειν ὄντως εἶναι, καὶ τοῦτο φθεγξάμενον ἐναντιολογίᾳ μὴ συνέχεσθαι, παντάπασιν, ὦ
237aTheaitetos: Neden?
Yabancı: Bu söz, olmayanın (to mē on) var olduğunu varsaymaya cüret ediyor; yoksa yanlış diye bir şey var olamazdı. Oysa büyük Parmenides, evlat, biz daha çocukken, baştan sona hep buna karşı tanıklık etti; hem düzyazıyla hem de vezinle her seferinde şöyle diyordu: Asla zorla kabul ettirilemez bu: olmayanların var olduğu. *Sen düşünceni araştırmanın bu yolundan uzak tut.*
Θεαίτητε, χαλεπόν.
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΞΕ. τετόλμηκεν ὁ λόγος οὗτος ὑποθέσθαι τὸ μὴ ὂν εἶναι· ψεῦδος γὰρ οὐκ ἂν ἄλλως ἐγίγνετο ὄν. Παρμενίδης δὲ ὁ μέγας, ὦ παῖ, παισὶν ἡμῖν οὖσιν ἀρχόμενός τε καὶ διὰ τέλους τοῦτο ἀπεμαρτύρατο, πεζῇ τε ὧδε ἑκάστοτε λέγων καὶ μετὰ μέτρων—οὐ γὰρ μήποτε τοῦτο δαμῇ, φησίν, εἶναι μὴ ἐόντα· ἀλλὰ σὺ τῆσδʼ ἀφʼ ὁδοῦ διζήμενος εἶργε νόημα. Parmenides Fr. 7.1
237bTanıklık işte ondan geliyor; ama her şeyden çok, logos'un kendisi, ölçülü bir şekilde sınanırsa bunu gösterecektir. Öyleyse, senin için bir sakıncası yoksa, önce tam da bunu inceleyelim.
Theaitetos: Beni hesaba katma, nasıl istersen öyle yap. Sen logos'un en iyi nasıl ilerleyeceğine bakarak kendin yürü, beni de bu yoldan götür.
Yabancı: Öyle yapmak gerek. Söyle bana: Hiçbir şekilde var olmayanı dile getirmeye cüret ediyor muyuz?
Theaitetos: Elbette ediyoruz.
Yabancı: Öyleyse, kavga için ya da oyun olsun diye değil de ciddi olarak, dinleyenlerden birinin iyice düşündükten sonra "olmayan" adının neye verilmesi gerektiği sorusuna cevap vermesi gerekseydi, sence bu adı kendisi neye karşılık kullanır ve soran kişiye neyi gösterirdi?
παρʼ ἐκείνου τε οὖν μαρτυρεῖται, καὶ μάλιστά γε δὴ πάντων ὁ λόγος αὐτὸς ἂν δηλώσειε μέτρια βασανισθείς. τοῦτο οὖν αὐτὸ πρῶτον θεασώμεθα, εἰ μή τί σοι διαφέρει.
ΘΕΑΙ. τὸ μὲν ἐμὸν ὅπῃ βούλει τίθεσο, τὸν δὲ λόγον ᾗ βέλτιστα διέξεισι σκοπῶν αὐτός τε ἴθι κἀμὲ κατὰ ταύτην τὴν ὁδὸν ἄγε.
ΞΕ. ἀλλὰ χρὴ δρᾶν ταῦτα. καί μοι λέγε· τὸ μηδαμῶς ὂν τολμῶμέν που φθέγγεσθαι;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. μὴ τοίνυν ἔριδος ἕνεκα μηδὲ παιδιᾶς, ἀλλʼ εἰ σπουδῇ
237cTheaitetos: Zor bir şey sordun; benim gibi biri için neredeyse hiç çıkış yolu olmayan bir şey.
Yabancı: Ama şu en azından açık: "Olmayan", var olan şeylerden herhangi birine verilemez.
Theaitetos: Nasıl verilsin?
Yabancı: Var olana verilemiyorsa, onu "bir şey"e veren de doğru vermiş olmaz.
Theaitetos: Neden?
δέοι συννοήσαντά τινα ἀποκρίνασθαι τῶν ἀκροατῶν ποῖ χρὴ τοὔνομʼ ἐπιφέρειν τοῦτο, τὸ μὴ ὄν, τί δοκοῦμεν ἂν εἰς τί καὶ ἐπὶ ποῖον αὐτόν τε καταχρήσασθαι καὶ τῷ πυνθανομένῳ δεικνύναι;
ΘΕΑΙ. χαλεπὸν ἤρου καὶ σχεδὸν εἰπεῖν οἵῳ γε ἐμοὶ παντάπασιν ἄπορον.
ΞΕ. ἀλλʼ οὖν τοῦτό γε δῆλον, ὅτι τῶν ὄντων ἐπί ⟨τι⟩ τὸ μὴ ὂν οὐκ οἰστέον.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ ἄν;
ΞΕ. οὐκοῦν ἐπείπερ οὐκ ἐπὶ τὸ ὄν, οὐδʼ ἐπὶ τὸ τὶ φέρων ὀρθῶς ἄν τις φέροι.
ΘΕΑΙ. πῶς δή;
237dYabancı: Şu da bizce açık sanırım: Bu "bir şey" sözünü her seferinde var olan bir şey için söyleriz. Çünkü onu tek başına, var olan her şeyden soyulup çırılçıplak kalmış gibi söylemek imkânsız; öyle değil mi?
Theaitetos: İmkânsız.
Yabancı: Şu yönden bakınca da katılıyor musun: "Bir şey" diyen, hiç değilse tek bir şey söylemek zorundadır?
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Çünkü "bir şey"in birin, "iki şey"in ikinin, "bazı şeyler"in de çoğun işareti olduğunu söyleyeceksin.
Theaitetos: Elbette.
ΞΕ. καὶ τοῦτο ἡμῖν που φανερόν, ὡς καὶ τὸ τὶ τοῦτο [ῥῆμα] ἐπʼ ὄντι λέγομεν ἑκάστοτε· μόνον γὰρ αὐτὸ λέγειν, ὥσπερ γυμνὸν καὶ ἀπηρημωμένον ἀπὸ τῶν ὄντων ἁπάντων, ἀδύνατον· ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ἀδύνατον.
ΞΕ. ἆρα τῇδε σκοπῶν σύμφης, ὡς ἀνάγκη τόν τι λέγοντα ἕν γέ τι λέγειν;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. ἑνὸς γὰρ δὴ τό γε τὶ φήσεις σημεῖον εἶναι, τὸ δὲ τινὲ δυοῖν, τὸ δὲ τινὲς πολλῶν.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
237eYabancı: O hâlde "bir şey" söylemeyen, öyle görünüyor ki, kaçınılmaz olarak hiçbir şey söylemiyordur.
Theaitetos: Bundan daha kaçınılmaz bir şey olamaz.
Yabancı: Öyleyse böyle birinin konuştuğunu ama hiçbir şey söylemediğini bile kabul etmemeli miyiz? Olmayanı dile getirmeye kalkışanın konuştuğunu bile söylememeli miyiz?
Theaitetos: Hiç değilse böylece tartışma aporia'nın sonuna varmış olur.
ΞΕ. τὸν δὲ δὴ μὴ τὶ λέγοντα ἀναγκαιότατον, ὡς ἔοικε, παντάπασι μηδὲν λέγειν.
ΘΕΑΙ. ἀναγκαιότατον μὲν οὖν.
ΞΕ. ἆρʼ οὖν οὐδὲ τοῦτο συγχωρητέον, τὸ τὸν τοιοῦτον λέγειν μέν [τι], λέγειν μέντοι μηδέν, ἀλλʼ οὐδὲ λέγειν φατέον, ὅς γʼ ἂν ἐπιχειρῇ μὴ ὂν φθέγγεσθαι;
ΘΕΑΙ. τέλος γοῦν ἂν ἀπορίας ὁ λόγος ἔχοι.
238aYabancı: Henüz büyük konuşma, sevgili dostum; çünkü daha var, hem de aporia'ların en büyüğü ve ilki. Çünkü meselenin tam temeline dokunuyor.
Theaitetos: Ne diyorsun? Söyle, hiç çekinme.
Yabancı: Var olana, var olan başka bir şey eklenebilir sanırım.
Theaitetos: Elbette eklenebilir.
Yabancı: Peki var olmayana var olan şeylerden birinin eklenebileceğini hiç söyleyecek miyiz?
Theaitetos: Nasıl söyleriz?
Yabancı: Bütün sayıyı da var olan şeylerden sayıyoruz.
ΞΕ. μήπω μέγʼ εἴπῃς· ἔτι γάρ, ὦ μακάριε, ἔστι, καὶ ταῦτά γε τῶν ἀποριῶν ἡ μεγίστη καὶ πρώτη. περὶ γὰρ αὐτὴν αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν οὖσα τυγχάνει.
ΘΕΑΙ. πῶς φῄς; λέγε καὶ μηδὲν ἀποκνήσῃς.
ΞΕ. τῷ μὲν ὄντι που προσγένοιτʼ ἄν τι τῶν ὄντων ἕτερον.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. μὴ ὄντι δέ τι τῶν ὄντων ἆρά ποτε προσγίγνεσθαι φήσομεν δυνατὸν εἶναι;
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς;
ΞΕ. ἀριθμὸν δὴ τὸν σύμπαντα τῶν ὄντων τίθεμεν.
238bTheaitetos: Var olan diye kabul edilecek bir şey varsa, sayı da kesinlikle onlardan biridir.
Yabancı: Öyleyse ne çokluğu ne de biri, yani sayıdan hiçbir şeyi, olmayana yüklemeye kalkışmayalım.
Theaitetos: Logos'un dediğine göre, kalkışırsak doğru yapmamış oluruz galiba.
Yabancı: Peki biri, olmayan şeyleri ya da olmayanı sayı olmaksızın ağzıyla nasıl dile getirebilir, hatta düşüncesiyle nasıl kavrayabilir?
Theaitetos: Ne bakımdan, söyle.
Yabancı: "Olmayan şeyler" dediğimizde, onlara sayıdan çokluğu eklemeye çalışmıyor muyuz?
ΘΕΑΙ. εἴπερ γε καὶ ἄλλο τι θετέον ὡς ὄν.
ΞΕ. μὴ τοίνυν μηδʼ ἐπιχειρῶμεν ἀριθμοῦ μήτε πλῆθος μήτε ἓν πρὸς τὸ μὴ ὂν προσφέρειν.
ΘΕΑΙ. οὔκουν ἂν ὀρθῶς γε, ὡς ἔοικεν, ἐπιχειροῖμεν, ὥς φησιν ὁ λόγος.
ΞΕ. πῶς οὖν ἂν ἢ διὰ τοῦ στόματος φθέγξαιτο ἄν τις ἢ καὶ τῇ διανοίᾳ τὸ παράπαν λάβοι τὰ μὴ ὄντα ἢ τὸ μὴ ὂν χωρὶς ἀριθμοῦ;
ΘΕΑΙ. λέγε πῇ;
ΞΕ. μὴ ὄντα μὲν ἐπειδὰν λέγωμεν, ἆρα οὐ πλῆθος
238cTheaitetos: Elbette.
Yabancı: "Olmayan" dediğimizde de bu kez biri eklemiyor muyuz?
Theaitetos: Hem de apaçık.
Yabancı: Oysa var olanı var olmayana uydurmaya çalışmanın ne yerinde ne de doğru olduğunu söylüyoruz.
Theaitetos: Çok doğru söylüyorsun.
Yabancı: O hâlde anlıyorsun: Kendi başına olmayanı doğru bir şekilde ne dile getirmek ne söylemek ne de düşünmek mümkündür; o düşünülemez, söylenemez, dile getirilemez, hakkında logos kurulamaz bir şeydir.
Theaitetos: Kesinlikle.
ἐπιχειροῦμεν ἀριθμοῦ προστιθέναι;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. μὴ ὂν δέ, ἆρα οὐ τὸ ἓν αὖ;
ΘΕΑΙ. σαφέστατά γε.
ΞΕ. καὶ μὴν οὔτε δίκαιόν γε οὔτε ὀρθόν φαμεν ὂν ἐπιχειρεῖν μὴ ὄντι προσαρμόττειν.
ΘΕΑΙ. λέγεις ἀληθέστατα.
ΞΕ. συννοεῖς οὖν ὡς οὔτε φθέγξασθαι δυνατὸν ὀρθῶς οὔτʼ εἰπεῖν οὔτε διανοηθῆναι τὸ μὴ ὂν αὐτὸ καθʼ αὑτό, ἀλλʼ ἔστιν ἀδιανόητόν τε καὶ ἄρρητον καὶ ἄφθεγκτον καὶ ἄλογον;
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
238dYabancı: Öyleyse az önce onun hakkında en büyük aporia'yı söyleyeceğimi söylerken yalan mı söyledim; yoksa daha da büyük başka bir aporia gösterebilir miyiz?
Theaitetos: Hangisini?
Yabancı: Şaşılacak adam, söylediklerimizin kendisinden şunu fark etmiyor musun: Olmayan, onu çürütmeye çalışanı da öyle bir aporia'ya düşürüyor ki, onu çürütmeye kalkışan kişi, onun hakkında kendi kendisiyle çelişen şeyler söylemek zorunda kalıyor.
Theaitetos: Ne diyorsun? Daha açık söyle.
Yabancı: Daha açık olanı bende aramaya hiç gerek yok. Çünkü ben olmayanın ne bire ne de çokluğa pay alması gerektiğini varsaydım; ama az önce de şimdi de ondan tek bir şeymiş gibi söz ettim: "Olmayanlar" değil, "olmayan" diyorum. Anlıyorsun ya.
ΞΕ. ἆρʼ οὖν ἐψευσάμην ἄρτι λέγων τὴν μεγίστην ἀπορίαν ἐρεῖν αὐτοῦ πέρι, τὸ δὲ ἔτι μείζω τινὰ λέγειν ἄλλην ἔχομεν;
ΘΕΑΙ. τίνα δή;
ΞΕ. ὦ θαυμάσιε, οὐκ ἐννοεῖς αὐτοῖς τοῖς λεχθεῖσιν ὅτι καὶ τὸν ἐλέγχοντα εἰς ἀπορίαν καθίστησι τὸ μὴ ὂν οὕτως, ὥστε, ὁπόταν αὐτὸ ἐπιχειρῇ τις ἐλέγχειν, ἐναντία αὐτὸν αὑτῷ περὶ ἐκεῖνο ἀναγκάζεσθαι λέγειν;
ΘΕΑΙ. πῶς φῄς; εἰπὲ ἔτι σαφέστερον.
ΞΕ. οὐδὲν δεῖ τὸ σαφέστερον ἐν ἐμοὶ σκοπεῖν. ἐγὼ μὲν
238eTheaitetos: Evet.
Yabancı: Hem az önce onun dile getirilemez, söylenemez ve hakkında logos kurulamaz olduğunu söyledim. Beni izliyor musun?
Theaitetos: İzliyorum; nasıl izlemem?
Yabancı: Öyleyse ona "var olmak"ı yakıştırmaya çalışırken, önceki söylediklerimle çelişen şeyler söylemiyor muydum?
γὰρ ὑποθέμενος οὔτε ἑνὸς οὔτε τῶν πολλῶν τὸ μὴ ὂν δεῖν μετέχειν, ἄρτι τε καὶ νῦν οὕτως ἓν αὐτὸ εἴρηκα· τὸ μὴ ὂν γὰρ φημί. συνίης τοι.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ μὴν αὖ καὶ σμικρὸν ἔμπροσθεν ἄφθεγκτόν τε αὐτὸ καὶ ἄρρητον καὶ ἄλογον ἔφην εἶναι. συνέπῃ;
ΘΕΑΙ. συνέπομαι. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. οὐκοῦν τό γε εἶναι προσάπτειν πειρώμενος ἐναντία
239aTheaitetos: Öyle görünüyor.
Yabancı: Peki? Bunu yakıştırırken ondan tek bir şeyden söz eder gibi söz etmiyor muydum?
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Hem onun hakkında logos kurulamaz, söylenemez, dile getirilemez derken de sözümü tek bir şeye yöneltiyordum.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Oysa doğru konuşacaksak, onu ne bir ne de çok olarak belirlememiz, hatta ona hiçbir şekilde ad vermememiz gerektiğini söylüyoruz; çünkü bu adlandırmayla bile tek bir şey kılığında anılmış olur.
Theaitetos: Kesinlikle.
τοῖς πρόσθεν ἔλεγον;
ΘΕΑΙ. φαίνῃ.
ΞΕ. τί δέ; τοῦτο προσάπτων οὐχ ὡς ἑνὶ διελεγόμην;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ μὴν ἄλογόν γε λέγων καὶ ἄρρητον καὶ ἄφθεγκτον ὥς γε πρὸς ἓν τὸν λόγον ἐποιούμην.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. φαμὲν δέ γε δεῖν, εἴπερ ὀρθῶς τις λέξει, μήτε ὡς ἓν μήτε ὡς πολλὰ διορίζειν αὐτό, μηδὲ τὸ παράπαν αὐτὸ καλεῖν· ἑνὸς γὰρ εἴδει καὶ κατὰ ταύτην ἂν τὴν πρόσρησιν προσαγορεύοιτο.
ΘΕΑΙ. παντάπασί γε.
239bYabancı: Bana gelince, benim için kim ne diyebilir ki? Beni hem eskiden hem de şimdi olmayanı çürütme işinde yenik bulur. Bu yüzden, dediğim gibi, olmayan hakkında doğru konuşmayı bende aramayalım; haydi, şimdi bunu sende inceleyelim.
Theaitetos: Ne diyorsun?
Yabancı: Haydi, gençsin; bütün gücünü toplayıp güzelce, yiğitçe dene: Olmayana ne varlık ne bir ne de sayıdan çokluk ekleyerek onun hakkında doğru bir şey söyle.
ΞΕ. τὸν μὲν τοίνυν ἐμέ γε τί τις ἂν λέγοι; καὶ γὰρ πάλαι καὶ τὰ νῦν ἡττημένον ἂν εὕροι περὶ τὸν τοῦ μὴ ὄντος ἔλεγχον. ὥστε ἐν ἔμοιγε λέγοντι, καθάπερ εἶπον, μὴ σκοπῶμεν τὴν ὀρθολογίαν περὶ τὸ μὴ ὄν, ἀλλʼ εἶα δὴ νῦν ἐν σοὶ σκεψώμεθα.
ΘΕΑΙ. πῶς φῄς;
ΞΕ. ἴθι ἡμῖν εὖ καὶ γενναίως, ἅτε νέος ὤν, ὅτι μάλιστα δύνασαι συντείνας πειράθητι, μήτε οὐσίαν μήτε τὸ ἓν μήτε πλῆθος ἀριθμοῦ προστιθεὶς τῷ μὴ ὄντι, κατὰ τὸ ὀρθὸν φθέγξασθαί τι περὶ αὐτοῦ.
239cTheaitetos: Seni böyle şeylere uğrarken görüp de kendim bu işe girişseydim, içimde bu girişim için pek büyük ve yersiz bir heves olması gerekirdi.
Yabancı: Peki, istersen seni de beni de bir yana bırakalım. Bunu yapabilecek birine rastlayıncaya kadar da şunu söyleyelim: Sofist, her şeyden çok kurnazlığından, çıkılmaz bir yere sinip saklanmış.
Theaitetos: Gerçekten de öyle görünüyor.
Yabancı: Bu yüzden ona bir çeşit görüntü yapma tekhnē'si olduğunu söylersek, sözlerimizi böyle kullanmamızı kolayca yakalayıp onları tersine çevirecektir: Ona suret yapıcı dediğimizde, suret derken asıl neyi kastettiğimizi soracaktır.
ΘΕΑΙ. πολλὴ μεντἄν με καὶ ἄτοπος ἔχοι προθυμία τῆς ἐπιχειρήσεως, εἰ σὲ τοιαῦθʼ ὁρῶν πάσχοντα αὐτὸς ἐπιχειροίην.
ΞΕ. ἀλλʼ εἰ δοκεῖ, σὲ μὲν καὶ ἐμὲ χαίρειν ἐῶμεν· ἕως δʼ ἄν τινι δυναμένῳ δρᾶν τοῦτο ἐντυγχάνωμεν, μέχρι τούτου λέγωμεν ὡς παντὸς μᾶλλον πανούργως εἰς ἄπορον ὁ σοφιστὴς τόπον καταδέδυκεν.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα δὴ φαίνεται.
ΞΕ. τοιγαροῦν εἴ τινα φήσομεν αὐτὸν ἔχειν φανταστικὴν
239dBu yüzden, Theaitetos, delikanlının sorusuna ne cevap verileceğine bakmamız gerek.
Theaitetos: Açık ki sulardaki ve aynalardaki suretleri, bir de resmedilmiş ve kabartma olarak işlenmiş olanları, böyle olan başka ne varsa hepsini söyleyeceğiz.
τέχνην, ῥᾳδίως ἐκ ταύτης τῆς χρείας τῶν λόγων ἀντιλαμβανόμενος ἡμῶν εἰς τοὐναντίον ἀποστρέψει τοὺς λόγους, ὅταν εἰδωλοποιὸν αὐτὸν καλῶμεν, ἀνερωτῶν τί ποτε τὸ παράπαν εἴδωλον λέγομεν. σκοπεῖν οὖν, ὦ Θεαίτητε, χρὴ τί τις τῷ νεανίᾳ πρὸς τὸ ἐρωτώμενον ἀποκρινεῖται.
ΘΕΑΙ. δῆλον ὅτι φήσομεν τά τε ἐν τοῖς ὕδασι καὶ κατόπτροις εἴδωλα, ἔτι καὶ τὰ γεγραμμένα καὶ τὰ τετυπωμένα καὶ τἆλλα ὅσα που τοιαῦτʼ ἔσθʼ ἕτερα.
239eYabancı: Belli ki, Theaitetos, sen hiç sofist görmemişsin.
Theaitetos: Neden?
Yabancı: Sana gözlerini yumuyormuş ya da hiç gözü yokmuş gibi görünecek.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Ona böyle cevap verir de aynalardan ya da yontulardan söz edersen, kendisiyle görebilen biriyle konuşur gibi konuştuğun için sözlerine gülecek; ne aynaları ne suları ne de hiçbir görmeyi bildiğini öne sürecek, sana yalnızca sözlerden çıkanı soracak.
ΞΕ. φανερός, ὦ Θεαίτητε, εἶ σοφιστὴν οὐχ ἑωρακώς.
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΞΕ. δόξει σοι μύειν ἢ παντάπασιν οὐκ ἔχειν ὄμματα.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. τὴν ἀπόκρισιν ὅταν οὕτως αὐτῷ διδῷς ἐὰν ἐν κατόπτροις ἢ πλάσμασι λέγῃς τι, καταγελάσεταί σου τῶν λόγων, ὅταν ὡς βλέποντι λέγῃς αὐτῷ, προσποιούμενος οὔτε κάτοπτρα
240aTheaitetos: Neyi?
Yabancı: Çok diye saydığın bütün bu şeylerin hepsinde bulunanı; hepsini tek bir şeymiş gibi "suret" diye tek bir adla anmayı uygun gördüğün şeyi. Söyle haydi, kendini savun, adama karşı hiç geri adım atma.
Theaitetos: Yabancı, suret hakkında, gerçek olana benzetilmiş, onun gibi başka bir şey demekten başka ne diyebiliriz?
Yabancı: "Onun gibi başka bir şey" derken gerçek bir şeyi mi kastediyorsun, yoksa "onun gibi" sözünü neye dayanarak söyledin?
οὔτε ὕδατα γιγνώσκειν οὔτε τὸ παράπαν ὄψιν, τὸ δʼ ἐκ τῶν λόγων ἐρωτήσει σε μόνον.
ΘΕΑΙ. ποῖον;
ΞΕ. τὸ διὰ πάντων τούτων ἃ πολλὰ εἰπὼν ἠξίωσας ἑνὶ προσειπεῖν ὀνόματι φθεγξάμενος εἴδωλον ἐπὶ πᾶσιν ὡς ἓν ὄν. λέγε οὖν καὶ ἀμύνου μηδὲν ὑποχωρῶν τὸν ἄνδρα.
ΘΕΑΙ. τί δῆτα, ὦ ξένε, εἴδωλον ἂν φαῖμεν εἶναι πλήν γε τὸ πρὸς τἀληθινὸν ἀφωμοιωμένον ἕτερον τοιοῦτον;
ΞΕ. ἕτερον δὲ λέγεις τοιοῦτον ἀληθινόν, ἢ ἐπὶ τίνι τὸ
240bTheaitetos: Hiç de gerçek değil; ama ona benzeyen bir şey.
Yabancı: Gerçek derken gerçekten var olanı mı kastediyorsun?
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Peki? Gerçek olmayan, gerçeğin zıddı değil mi?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Demek, benzeyenin gerçek olmadığını söyleyeceksen, onun gerçekten var olmadığını söylüyorsun.
Theaitetos: Ama bir şekilde var.
Yabancı: Ama gerçekten değil, diyorsun.
Theaitetos: Değil elbette; gerçekten bir kopya olması dışında.
Yabancı: Demek ki kopya dediğimiz şey, gerçekten var olmadığı hâlde gerçekten var?
τοιοῦτον εἶπες;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς ἀληθινόν γε, ἀλλʼ ἐοικὸς μέν.
ΞΕ. ἆρα τὸ ἀληθινὸν ὄντως ὂν λέγων;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. τί δέ; τὸ μὴ ἀληθινὸν ἆρʼ ἐναντίον ἀληθοῦς;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. οὐκ ὄντως [οὐκ] ὂν ἄρα λέγεις τὸ ἐοικός, εἴπερ αὐτό γε μὴ ἀληθινὸν ἐρεῖς.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἔστι γε μήν πως.
ΞΕ. οὔκουν ἀληθῶς γε, φῄς.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν· πλήν γʼ εἰκὼν ὄντως.
ΞΕ. οὐκ ὂν ἄρα [οὐκ] ὄντως ἐστὶν ὄντως ἣν λέγομεν εἰκόνα;
240cTheaitetos: Olmayan, var olanla böyle bir örgüye girmiş görünüyor; hem de pek tuhaf bir örgüye.
Yabancı: Nasıl tuhaf olmasın? Görüyorsun ya, çok başlı sofist bu çapraz örgüyle bu kez de bizi, istemeyerek de olsa, olmayanın bir şekilde var olduğunu kabul etmeye zorladı.
Theaitetos: Hem de nasıl görüyorum.
Yabancı: Peki? Onun tekhnē'sini ne diye belirlersek kendimizle çelişmemiş olacağız?
Theaitetos: Ne bakımdan söylüyorsun bunu, neden korkuyorsun?
ΘΕΑΙ. κινδυνεύει τοιαύτην τινὰ πεπλέχθαι συμπλοκὴν τὸ μὴ ὂν τῷ ὄντι, καὶ μάλα ἄτοπον.
ΞΕ. πῶς γὰρ οὐκ ἄτοπον; ὁρᾷς γοῦν ὅτι καὶ νῦν διὰ τῆς ἐπαλλάξεως ταύτης ὁ πολυκέφαλος σοφιστὴς ἠνάγκακεν ἡμᾶς τὸ μὴ ὂν οὐχ ἑκόντας ὁμολογεῖν εἶναί πως.
ΘΕΑΙ. ὁρῶ καὶ μάλα.
ΞΕ. τί δὲ δή; τὴν τέχνην αὐτοῦ τίνα ἀφορίσαντες ἡμῖν αὐτοῖς συμφωνεῖν οἷοί τε ἐσόμεθα;
ΘΕΑΙ. πῇ καὶ τὸ ποῖόν τι φοβούμενος οὕτω λέγεις;
240dYabancı: Onun görüntü konusunda aldattığını, tekhnē'sinin de bir çeşit aldatma tekhnē'si olduğunu söylediğimizde, psykhē'mizin onun tekhnē'si yüzünden yanlış kanaatlere vardığını mı söyleyeceğiz, yoksa ne diyeceğiz?
Theaitetos: Bunu; başka ne diyebiliriz ki?
Yabancı: Yanlış kanaat de var olan şeylerin zıddını sanan kanaat olacak, değil mi?
Theaitetos: Evet, zıddını.
Yabancı: Demek yanlış kanaatin olmayan şeyleri sandığını söylüyorsun?
Theaitetos: Zorunlu olarak.
ΞΕ. ὅταν περὶ τὸ φάντασμα αὐτὸν ἀπατᾶν φῶμεν καὶ τὴν τέχνην εἶναί τινα ἀπατητικὴν αὐτοῦ, τότε πότερον ψευδῆ δοξάζειν τὴν ψυχὴν ἡμῶν φήσομεν ὑπὸ τῆς ἐκείνου τέχνης, ἢ τί ποτʼ ἐροῦμεν;
ΘΕΑΙ. τοῦτο· τί γὰρ ἂν ἄλλο εἴπαιμεν;
ΞΕ. ψευδὴς δʼ αὖ δόξα ἔσται τἀναντία τοῖς οὖσι δοξάζουσα, ἢ πῶς;
ΘΕΑΙ. οὕτως· τἀναντία.
ΞΕ. λέγεις ἄρα τὰ μὴ ὄντα δοξάζειν τὴν ψευδῆ δόξαν;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
240eYabancı: Olmayan şeylerin olmadığını mı sanıyor, yoksa hiçbir şekilde olmayan şeylerin bir şekilde var olduğunu mu?
Theaitetos: Biri bir konuda azıcık da olsa yanılacaksa, olmayan şeylerin bir şekilde var olduğunu sanması gerekir.
Yabancı: Peki? Tamamen var olan şeylerin hiçbir şekilde var olmadığı da sanılmaz mı?
Theaitetos: Sanılır.
Yabancı: Bu da yanlış mı?
Theaitetos: Bu da.
Yabancı: Yanlış söz de sanırım aynı şekilde, var olan şeylerin olmadığını, olmayan şeylerin de olduğunu söyleyen söz sayılacak.
ΞΕ. πότερον μὴ εἶναι τὰ μὴ ὄντα δοξάζουσαν, ἤ πως εἶναι τὰ μηδαμῶς ὄντα;
ΘΕΑΙ. εἶναί πως τὰ μὴ ὄντα δεῖ γε, εἴπερ ψεύσεταί ποτέ τίς τι καὶ κατὰ βραχύ.
ΞΕ. τί δʼ; οὐ καὶ μηδαμῶς εἶναι τὰ πάντως ὄντα δοξάζεται;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ τοῦτο δὴ ψεῦδος;
ΘΕΑΙ. καὶ τοῦτο.
ΞΕ. καὶ λόγος οἶμαι ψευδὴς οὕτω κατὰ ταὐτὰ νομισθήσεται
241aTheaitetos: Başka nasıl böyle bir söz olabilir ki?
Yabancı: Hemen hemen hiçbir şekilde. Ama sofist bunları kabul etmeyecek. Olmayanın dile getirilemez, söylenemez, hakkında logos kurulamaz ve düşünülemez olduğunda daha önce anlaşmışken, aklı başında biri bunu kabul etmeye nasıl razı olabilir? Ne dediğini anlıyor muyuz, Theaitetos?
Theaitetos: Nasıl anlamayalım? Yanlışın kanaatlerde de sözlerde de var olduğunu söylemeye cüret ettiğimiz için, az önce söylediklerimizle çelişen şeyler söylediğimizi söyleyecek.
τά τε ὄντα λέγων μὴ εἶναι καὶ τὰ μὴ ὄντα εἶναι.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ ἂν ἄλλως τοιοῦτος γένοιτο;
ΞΕ. σχεδὸν οὐδαμῶς· ἀλλὰ ταῦτα ὁ σοφιστὴς οὐ φήσει. ἢ τίς μηχανὴ συγχωρεῖν τινα τῶν εὖ φρονούντων, ὅταν [ἄφθεγκτα καὶ ἄρρητα καὶ ἄλογα καὶ ἀδιανόητα] προσδιωμολογημένα ᾖ τὰ πρὸ τούτων ὁμολογηθέντα; μανθάνομεν, ὦ Θεαίτητε, ἃ λέγει;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐ μανθάνομεν ὅτι τἀναντία φήσει λέγειν ἡμᾶς τοῖς νυνδή, ψευδῆ τολμήσαντας εἰπεῖν ὡς ἔστιν
241bOlmayana var olanı sık sık yakıştırmak zorunda kaldığımızı, oysa az önce bunun her şeyin en imkânsızı olduğunda anlaştığımızı söyleyecek.
Yabancı: Doğru hatırladın. Ama sofist hakkında ne yapmak gerektiğine artık bakma vakti. Çünkü onu sahtekârların ve büyücülerin tekhnē'sine koyup araştırırsak, itirazlarının ve aporia'larının ne kadar bol olduğunu, ne kadar kolay bulunduğunu görüyorsun.
Theaitetos: Hem de nasıl.
Yabancı: Bunların küçük bir kısmını gözden geçirdik; oysa bunlar, deyim yerindeyse, sonsuz.
ἐν δόξαις τε καὶ κατὰ λόγους; τῷ γὰρ μὴ ὄντι τὸ ὂν προσάπτειν ἡμᾶς πολλάκις ἀναγκάζεσθαι, διομολογησαμένους νυνδὴ τοῦτο εἶναι πάντων ἀδυνατώτατον.
ΞΕ. ὀρθῶς ἀπεμνημόνευσας. ἀλλʼ ὅρα δὴ [βουλεύεσθαι] τί χρὴ δρᾶν τοῦ σοφιστοῦ πέρι· τὰς γὰρ ἀντιλήψεις καὶ ἀπορίας, ἐὰν αὐτὸν διερευνῶμεν ἐν τῇ τῶν ψευδουργῶν καὶ γοήτων τέχνῃ τιθέντες, ὁρᾷς ὡς εὔποροι καὶ πολλαί.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.
ΞΕ. μικρὸν μέρος τοίνυν αὐτῶν διεληλύθαμεν, οὐσῶν
241cTheaitetos: Durum buysa, öyle görünüyor ki sofisti yakalamak imkânsız olacak.
Yabancı: Ne yani? Şimdi gevşeyip vaz mı geçeceğiz?
Theaitetos: Bence geçmemeliyiz; adamı birazcık da olsa bir yerinden yakalayabilirsek.
Yabancı: Öyleyse beni hoş görecek ve az önce söylediğin gibi, bu kadar güçlü bir logos'tan birazcık da olsa bir şey koparabilirsek buna razı olacaksın, değil mi?
Theaitetos: Nasıl olmayayım?
ὡς ἔπος εἰπεῖν ἀπεράντων.
ΘΕΑΙ. ἀδύνατόν γʼ ἄν, ὡς ἔοικεν, εἴη τὸν σοφιστὴν ἑλεῖν, εἰ ταῦτα οὕτως ἔχει.
ΞΕ. τί οὖν; οὕτως ἀποστησόμεθα νῦν μαλθακισθέντες;
ΘΕΑΙ. οὔκουν ἔγωγέ φημι δεῖν, εἰ καὶ κατὰ σμικρὸν οἷοί τʼ ἐπιλαβέσθαι πῃ τἀνδρός ἐσμεν.
ΞΕ. ἕξεις οὖν συγγνώμην καὶ καθάπερ νῦν εἶπες ἀγαπήσεις ἐάν πῃ καὶ κατὰ βραχὺ παρασπασώμεθα οὕτως ἰσχυροῦ λόγου;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐχ ἕξω;
241dYabancı: Öyleyse senden bir ricam daha var, hem de bundan daha önemlisi.
Theaitetos: Nedir?
Yabancı: Beni bir çeşit baba katili sanmayasın.
Theaitetos: Neden?
Yabancı: Kendimizi savunmak için, babamız Parmenides'in logos'unu sınamamız; olmayanın bir bakımdan var olduğunu, var olanın da bir şekilde var olmadığını zorla kabul ettirmemiz gerekecek.
Theaitetos: Tartışmada böyle bir şey için mücadele etmemiz gerektiği belli.
Yabancı: Belli olmaz mı? Atasözünde dendiği gibi, kör bile görür bunu.
ΞΕ. τόδε τοίνυν ἔτι μᾶλλον παραιτοῦμαί σε.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. μή με οἷον πατραλοίαν ὑπολάβῃς γίγνεσθαί τινα.
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΞΕ. τὸν τοῦ πατρὸς Παρμενίδου λόγον ἀναγκαῖον ἡμῖν ἀμυνομένοις ἔσται βασανίζειν, καὶ βιάζεσθαι τό τε μὴ ὂν ὡς ἔστι κατά τι καὶ τὸ ὂν αὖ πάλιν ὡς οὐκ ἔστι πῃ.
ΘΕΑΙ. φαίνεται τὸ τοιοῦτον διαμαχετέον ἐν τοῖς λόγοις.
ΞΕ. πῶς γὰρ οὐ φαίνεται καὶ τὸ λεγόμενον δὴ τοῦτο τυφλῷ;
241eÇünkü bunlar ne çürütülür ne de kabul edilirse, yanlış sözler ya da kanaat hakkında —ister suretler, ister kopyalar, ister taklitler, isterse görüntülerin kendileri söz konusu olsun— ya da bunlarla ilgili tekhnē'ler hakkında konuşan hiç kimse, kendi kendisiyle çelişen şeyler söylemek zorunda kalıp gülünç duruma düşmekten kolay kolay kurtulamaz.
Theaitetos: Çok doğru.
τούτων γὰρ μήτʼ ἐλεγχθέντων μήτε ὁμολογηθέντων σχολῇ ποτέ τις οἷός τε ἔσται περὶ λόγων ψευδῶν λέγων ἢ δόξης, εἴτε εἰδώλων εἴτε εἰκόνων εἴτε μιμημάτων εἴτε φαντασμάτων αὐτῶν, ἢ καὶ περὶ τεχνῶν τῶν ὅσαι περὶ ταῦτά εἰσι, μὴ καταγέλαστος εἶναι τά ⟨γʼ⟩ ἐναντία ἀναγκαζόμενος αὑτῷ λέγειν.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα.
242aYabancı: İşte bu yüzden ya şimdi babamızın logos'una saldırmayı göze almalıyız ya da, eğer bir çekingenlik bizi bundan alıkoyuyorsa, işi tamamen bırakmalıyız.
Theaitetos: Ama bizi bundan hiçbir şey, hiçbir şekilde alıkoymasın.
Yabancı: Öyleyse senden küçük bir şey daha, üçüncü bir şey rica edeceğim.
Theaitetos: Söylemen yeter.
Yabancı: Az önce konuşurken, bu konulardaki çürütmeden hep yılmış olduğumu, şimdi de öyle olduğumu söylemiştim galiba.
Theaitetos: Söylemiştin.
Yabancı: İşte bu söylediklerim yüzünden, hemen ardından fikrimi tepetaklak değiştirdiğim için sana deli gibi görünmekten korkuyorum.
ΞΕ. διὰ ταῦτα μέντοι τολμητέον ἐπιτίθεσθαι τῷ πατρικῷ λόγῳ νῦν, ἢ τὸ παράπαν ἐατέον, εἰ τοῦτό τις εἴργει δρᾶν ὄκνος.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἡμᾶς τοῦτό γε μηδὲν μηδαμῇ εἴρξῃ.
ΞΕ. τρίτον τοίνυν ἔτι σε σμικρόν τι παραιτήσομαι.
ΘΕΑΙ. λέγε μόνον.
ΞΕ. εἶπόν που νυνδὴ λέγων ὡς πρὸς τὸν περὶ ταῦτʼ ἔλεγχον ἀεί τε ἀπειρηκὼς ἐγὼ τυγχάνω καὶ δὴ καὶ τὰ νῦν.
ΘΕΑΙ. εἶπες.
ΞΕ. φοβοῦμαι δὴ τὰ εἰρημένα, μή ποτε διὰ ταῦτά σοι μανικὸς εἶναι δόξω παρὰ πόδα μεταβαλὼν ἐμαυτὸν ἄνω καὶ
242bÇünkü bu logos'u çürütmeye, eğer çürüteceksek, senin hatırın için girişeceğiz.
Theaitetos: Bu çürütmeye ve ispata girişirsen, benim gözümde hiçbir uygunsuzluk etmiş olmayacaksın; hiç değilse bu bakımdan gönlün rahat olsun, yürü.
Yabancı: Peki, böyle tehlikeli bir logos'a nereden başlanır? Bana öyle geliyor ki, çocuğum, tutmamız gereken en zorunlu yol şu.
Theaitetos: Hangisi?
Yabancı: Önce, şimdi apaçık görünen şeyleri gözden geçirmek; belki bunlar hakkında kafamız karışıktır da, onları iyice ayırt ediyormuşuz gibi birbirimizle kolayca anlaşıveriyoruzdur.
κάτω. σὴν γὰρ δὴ χάριν ἐλέγχειν τὸν λόγον ἐπιθησόμεθα, ἐάνπερ ἐλέγχωμεν.
ΘΕΑΙ. ὡς τοίνυν ἔμοιγε μηδαμῇ δόξων μηδὲν πλημμελεῖν, ἂν ἐπὶ τὸν ἔλεγχον τοῦτον καὶ τὴν ἀπόδειξιν ἴῃς, θαρρῶν ἴθι τούτου γε ἕνεκα.
ΞΕ. φέρε δή, τίνα ἀρχήν τις ἂν ἄρξαιτο παρακινδυνευτικοῦ λόγου; δοκῶ μὲν γὰρ τήνδʼ, ὦ παῖ, τὴν ὁδὸν ἀναγκαιοτάτην ἡμῖν εἶναι τρέπεσθαι.
ΘΕΑΙ. ποίαν δή;
ΞΕ. τὰ δοκοῦντα νῦν ἐναργῶς ἔχειν ἐπισκέψασθαι πρῶτον
242cTheaitetos: Ne demek istediğini daha açık söyle.
Yabancı: Bana öyle geliyor ki Parmenides de, var olanların kaç tane ve ne türlü olduğunu belirlemek için hükme girişmiş herkes de bizimle pek kayıtsızca konuşmuş.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Her biri bize, çocukmuşuz gibi, bir masal anlatıyor sanki. Biri var olanların üç tane olduğunu söylüyor: bunların bazıları bazen bir şekilde birbirleriyle savaşıyor, bazen de dost olup evleniyor, çocuk doğuruyor ve doğanları besliyorlar.
μή πῃ τεταραγμένοι μὲν ὦμεν περὶ ταῦτα, ῥᾳδίως δʼ ἀλλήλοις ὁμολογῶμεν ὡς εὐκρινῶς ἔχοντες.
ΘΕΑΙ. λέγε σαφέστερον ὃ λέγεις.
ΞΕ. εὐκόλως μοι δοκεῖ Παρμενίδης ἡμῖν διειλέχθαι καὶ πᾶς ὅστις πώποτε ἐπὶ κρίσιν ὥρμησε τοῦ τὰ ὄντα διορίσασθαι πόσα τε καὶ ποῖά ἐστιν.
ΘΕΑΙ. πῇ;
ΞΕ. μῦθόν τινα ἕκαστος φαίνεταί μοι διηγεῖσθαι παισὶν ὡς οὖσιν ἡμῖν, ὁ μὲν ὡς τρία τὰ ὄντα, πολεμεῖ δὲ ἀλλήλοις
242dBir başkası iki tane olduğunu söylüyor, ıslak ve kuru ya da sıcak ve soğuk; onları aynı eve yerleştirip evlendiriyor. Bizim oralardaki Elea soyu ise, Ksenophanes'ten, hatta daha öncesinden başlayarak, "her şey" denen şeylerin aslında tek bir şey olduğunu varsayıp masallarını öyle anlatıyor. Sonra da bazı İon ve Sicilya Musaları, en güvenlisinin ikisini birbirine örmek olduğunu düşündüler: var olanın hem çok hem bir olduğunu, düşmanlık ve dostlukla bir arada tutulduğunu söylemek.
ἐνίοτε αὐτῶν ἄττα πῃ, τοτὲ δὲ καὶ φίλα γιγνόμενα γάμους τε καὶ τόκους καὶ τροφὰς τῶν ἐκγόνων παρέχεται· δύο δὲ ἕτερος εἰπών, ὑγρὸν καὶ ξηρὸν ἢ θερμὸν καὶ ψυχρόν, συνοικίζει τε αὐτὰ καὶ ἐκδίδωσι· τὸ δὲ παρʼ ἡμῖν Ἐλεατικὸν ἔθνος, ἀπὸ Ξενοφάνους τε καὶ ἔτι πρόσθεν ἀρξάμενον, ὡς ἑνὸς ὄντος τῶν πάντων καλουμένων οὕτω διεξέρχεται τοῖς μύθοις. Ἰάδες δὲ καὶ Σικελαί τινες ὕστερον Μοῦσαι συνενόησαν ὅτι συμπλέκειν
242eMusaların daha gergin telli olanları, "Ayrışan şey hep bir araya da gelir" derler. Daha yumuşak olanları ise bunun hep böyle olması şartını gevşettiler; onlara göre evren sırayla bir zaman Aphrodite sayesinde bir ve dosttur, bir zaman da bir çekişme yüzünden çoktur ve kendi kendine düşmandır.
ἀσφαλέστατον ἀμφότερα καὶ λέγειν ὡς τὸ ὂν πολλά τε καὶ ἕν ἐστιν, ἔχθρᾳ δὲ καὶ φιλίᾳ συνέχεται.
ΞΕ. διαφερόμενον γὰρ ἀεὶ συμφέρεται, φασὶν αἱ συντονώτεραι τῶν Μουσῶν· αἱ δὲ μαλακώτεραι τὸ μὲν ἀεὶ ταῦτα οὕτως ἔχειν ἐχάλασαν, ἐν μέρει δὲ τοτὲ μὲν ἓν εἶναί φασι τὸ πᾶν καὶ φίλον ὑπʼ
243aBütün bunları içlerinden biri doğru mu söyledi, yoksa yanlış mı, ünlü ve eski adamları bu kadar büyük konularda kınamak hem zor hem de yakışıksız olur. Ama şunu söylemek kimseyi gücendirmez...
Theaitetos: Neyi?
Yabancı: Bizim gibi sıradan insanları fazlasıyla hor görüp hiçe saydıklarını. Çünkü konuşurken onları izleyebiliyor muyuz, yoksa geride mi kalıyoruz, hiç umursamadan her biri kendi sözünü sonuna kadar götürüyor.
ἀφροδίτης, τοτὲ δὲ πολλὰ καὶ πολέμιον αὐτὸ αὑτῷ διὰ νεῖκός τι. ταῦτα δὲ πάντα εἰ μὲν ἀληθῶς τις ἢ μὴ τούτων εἴρηκε, χαλεπὸν καὶ πλημμελὲς οὕτω μεγάλα κλεινοῖς καὶ παλαιοῖς ἀνδράσιν ἐπιτιμᾶν· ἐκεῖνο δὲ ἀνεπίφθονον ἀποφήνασθαι—
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. ὅτι λίαν τῶν πολλῶν ἡμῶν ὑπεριδόντες ὠλιγώρησαν· οὐδὲν γὰρ φροντίσαντες εἴτʼ ἐπακολουθοῦμεν αὐτοῖς λέγουσιν
243bTheaitetos: Ne demek istiyorsun?
Yabancı: İçlerinden biri ağzını açıp çok şeyin ya da bir şeyin ya da iki şeyin var olduğunu, olmuş olduğunu ya da olmakta olduğunu söylediğinde; bir başka yerde de sıcağın soğukla karıştığını söyleyip ayrışmalar ve birleşmeler varsaydığında, tanrı aşkına Theaitetos, sen her defasında bunların ne dediğinden bir şey anlıyor musun? Ben gençken, şu anda aporia'ya düştüğümüz şeyden, yani olmayandan biri söz ettiğinde, onu tam anladığımı sanırdım. Şimdi ise onun hakkında ne kadar aporia içinde olduğumuzu görüyorsun.
εἴτε ἀπολειπόμεθα, περαίνουσι τὸ σφέτερον αὐτῶν ἕκαστοι.
ΘΕΑΙ. πῶς λέγεις;
ΞΕ. ὅταν τις αὐτῶν φθέγξηται λέγων ὡς ἔστιν ἢ γέγονεν ἢ γίγνεται πολλὰ ἢ ἓν ἢ δύο, καὶ θερμὸν αὖ ψυχρῷ συγκεραννύμενον, ἄλλοθί πῃ διακρίσεις καὶ συγκρίσεις ὑποτιθείς, τούτων, ὦ Θεαίτητε, ἑκάστοτε σύ τι πρὸς θεῶν συνίης ὅτι λέγουσιν; ἐγὼ μὲν γὰρ ὅτε μὲν ἦν νεώτερος, τοῦτό τε τὸ νῦν ἀπορούμενον ὁπότε τις εἴποι, τὸ μὴ ὄν, ἀκριβῶς ᾤμην συνιέναι. νῦν δὲ ὁρᾷς ἵνʼ ἐσμὲν αὐτοῦ πέρι τῆς ἀπορίας.
243cTheaitetos: Görüyorum.
Yabancı: O hâlde belki var olan hakkında da psykhē'mizde hiç de daha az olmayarak aynı hâle kapılmışızdır: biri ondan söz ettiğinde, onun hakkında hiç zorluk çekmediğimizi ve anladığımızı söylüyoruz, ötekini ise anlamadığımızı söylüyoruz; oysa ikisine karşı da aynı durumdayız.
Theaitetos: Belki.
Yabancı: Daha önce saydığımız öbür şeyler için de aynısını söylemiş olalım.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Bunların çoğunu, istersek, sonra inceleriz; şimdi ise en büyüğünü ve hepsinin başında geleni incelemeliyiz.
ΘΕΑΙ. ὁρῶ.
ΞΕ. τάχα τοίνυν ἴσως οὐχ ἧττον κατὰ τὸ ὂν ταὐτὸν τοῦτο πάθος εἰληφότες ἐν τῇ ψυχῇ περὶ μὲν τοῦτο εὐπορεῖν φαμεν καὶ μανθάνειν ὁπόταν τις αὐτὸ φθέγξηται, περὶ δὲ θάτερον οὔ, πρὸς ἀμφότερα ὁμοίως ἔχοντες.
ΘΕΑΙ. ἴσως.
ΞΕ. καὶ περὶ τῶν ἄλλων δὴ τῶν προειρημένων ἡμῖν ταὐτὸν τοῦτο εἰρήσθω.
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΞΕ. τῶν μὲν τοίνυν πολλῶν πέρι καὶ μετὰ τοῦτο σκεψόμεθʼ,
243dTheaitetos: Hangisini kastediyorsun? Belli ki önce var olanı ele alıp onu ağzına alanların bununla neyi anlattıklarını sandıklarını araştırmamız gerektiğini söylüyorsun, değil mi?
Yabancı: Tam izimden yakaladın, Theaitetos. Gerçekten de araştırmamızı şöyle yürütmemiz gerektiğini söylüyorum: onlar karşımızdaymış gibi şöyle sormalıyız: Haydi bakalım, her şeyin sıcak ve soğuk ya da böyle iki şey olduğunu söyleyen sizler, ikisine birden ve her birine ayrı ayrı "var" derken, ikisi hakkında da bu sözle ne söylüyorsunuz?
ἂν δόξῃ, περὶ δὲ τοῦ μεγίστου τε καὶ ἀρχηγοῦ πρώτου νῦν σκεπτέον.
ΘΕΑΙ. τίνος δὴ λέγεις; ἢ δῆλον ὅτι τὸ ὂν φῂς πρῶτον δεῖν διερευνήσασθαι τί ποθʼ οἱ λέγοντες αὐτὸ δηλοῦν ἡγοῦνται;
ΞΕ. κατὰ πόδα γε, ὦ Θεαίτητε, ὑπέλαβες. λέγω γὰρ δὴ ταύτῃ δεῖν ποιεῖσθαι τὴν μέθοδον ἡμᾶς, οἷον αὐτῶν παρόντων ἀναπυνθανομένους ὧδε· φέρε, ὁπόσοι θερμὸν καὶ ψυχρὸν ἤ τινε δύο τοιούτω τὰ πάντʼ εἶναί φατε, τί ποτε
243eSizin bu "var olmak" dediğinizi ne olarak anlayalım? O ikisinin yanında üçüncü bir şey olarak mı? Sizce evrenin artık iki değil üç olduğunu mu kabul edelim? Çünkü ikisinden birine "var olan" deyip ikisinin de aynı şekilde var olduğunu söylemiyorsunuz herhalde; o zaman, hangisine öyle derseniz deyin, ikisi iki değil, bir olurdu.
Theaitetos: Doğru söylüyorsun.
Yabancı: Peki ikisine birlikte mi "var olan" demek istiyorsunuz?
Theaitetos: Belki.
ἄρα τοῦτʼ ἐπʼ ἀμφοῖν φθέγγεσθε, λέγοντες ἄμφω καὶ ἑκάτερον εἶναι; τί τὸ εἶναι τοῦτο ὑπολάβωμεν ὑμῶν; πότερον τρίτον παρὰ τὰ δύο ἐκεῖνα, καὶ τρία τὸ πᾶν ἀλλὰ μὴ δύο ἔτι καθʼ ὑμᾶς τιθῶμεν; οὐ γάρ που τοῖν γε δυοῖν καλοῦντες θάτερον ὂν ἀμφότερα ὁμοίως εἶναι λέγετε· σχεδὸν γὰρ ἂν ἀμφοτέρως ἕν, ἀλλʼ οὐ δύο εἴτην.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ λέγεις.
ΞΕ. ἀλλʼ ἆρά γε τὰ ἄμφω βούλεσθε καλεῖν ὄν;
ΘΕΑΙ. ἴσως.
244aYabancı: Ama dostlar, diyeceğiz, böyle de iki şeyin apaçık bir olduğu söylenmiş olur.
Theaitetos: Çok doğru söyledin.
Yabancı: Madem biz aporia'ya düştük, siz bize "var olan" dediğinizde neyi anlatmak istediğinizi yeterince açıklayın. Çünkü belli ki siz bunu çoktandır biliyorsunuz; biz ise önceleri bildiğimizi sanıyorduk, ama şimdi aporia'ya düştük. Öyleyse önce bize tam da bunu öğretin ki, sizin söylediklerinizi anladığımızı sanıp da işin tam tersi olmasın.
ΞΕ. ἀλλʼ, ὦ φίλοι, φήσομεν, κἂν οὕτω τὰ δύο λέγοιτʼ ἂν σαφέστατα ἕν.
ΘΕΑΙ. ὀρθότατα εἴρηκας.
ΞΕ. ἐπειδὴ τοίνυν ἡμεῖς ἠπορήκαμεν, ὑμεῖς αὐτὰ ἡμῖν ἐμφανίζετε ἱκανῶς, τί ποτε βούλεσθε σημαίνειν ὁπόταν ὂν φθέγγησθε. δῆλον γὰρ ὡς ὑμεῖς μὲν ταῦτα πάλαι γιγνώσκετε, ἡμεῖς δὲ πρὸ τοῦ μὲν ᾠόμεθα, νῦν δʼ ἠπορήκαμεν. διδάσκετε οὖν πρῶτον τοῦτʼ αὐτὸ ἡμᾶς, ἵνα μὴ δοξάζωμεν μανθάνειν μὲν τὰ λεγόμενα παρʼ ὑμῶν, τὸ δὲ
244bHem bunlara hem de evrenin birden fazla olduğunu söyleyen öbürlerine bunları söyleyip bunu istersek, çocuğum, bir uygunsuzluk etmiş olur muyuz?
Theaitetos: Hiç de değil.
Yabancı: Peki ya evrenin bir olduğunu söyleyenler? Var olan derken ne demek istediklerini onlara da elimizden geldiğince sormamız gerekmez mi?
Theaitetos: Gerekmez olur mu?
Yabancı: O hâlde şu soruya cevap versinler: "Yalnız bir şeyin var olduğunu söylüyorsunuz herhalde?" "Söylüyoruz," diyecekler. Öyle değil mi?
Theaitetos: Evet.
Yabancı: "Peki? Bir şeye 'var olan' diyor musunuz?"
Theaitetos: Evet.
τούτου γίγνηται πᾶν τοὐναντίον. ταῦτα δὴ λέγοντές τε καὶ ἀξιοῦντες παρά τε τούτων καὶ παρὰ τῶν ἄλλων ὅσοι πλεῖον ἑνὸς λέγουσι τὸ πᾶν εἶναι, μῶν, ὦ παῖ, τὶ πλημμελήσομεν;
ΘΕΑΙ. ἥκιστά γε.
ΞΕ. τί δέ; παρὰ τῶν ἓν τὸ πᾶν λεγόντων ἆρʼ οὐ πευστέον εἰς δύναμιν τί ποτε λέγουσι τὸ ὄν;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. τόδε τοίνυν ἀποκρινέσθων. ἕν πού φατε μόνον εἶναι; — φαμὲν γάρ, φήσουσιν. ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τί δέ; ὂν καλεῖτέ τι;
ΘΕΑΙ. ναί.
244cYabancı: "Bir dediğiniz şeye mi, aynı şey için iki ad kullanarak? Yoksa nasıl?"
Theaitetos: Peki bundan sonra onların cevabı ne olacak, yabancı?
Yabancı: Belli ki, Theaitetos, bu varsayımı ortaya koyan biri için ne şimdi sorulan soruya ne de başka herhangi bir soruya cevap vermek dünyanın en kolay işi değil.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Birden başka hiçbir şey koymamışken iki adın var olduğunu kabul etmek gülünç bir şey herhalde.
Theaitetos: Gülünç olmaz mı?
Yabancı: Hatta bir adın var olduğunu söyleyen birini kabul etmek bile hiç de makul olmaz.
ΞΕ. πότερον ὅπερ ἕν, ἐπὶ τῷ αὐτῷ προσχρώμενοι δυοῖν ὀνόμασιν, ἢ πῶς;
ΘΕΑΙ. τίς οὖν αὐτοῖς ἡ μετὰ τοῦτʼ, ὦ ξένε, ἀπόκρισις;
ΞΕ. δῆλον, ὦ Θεαίτητε, ὅτι τῷ ταύτην τὴν ὑπόθεσιν ὑποθεμένῳ πρὸς τὸ νῦν ἐρωτηθὲν καὶ πρὸς ἄλλο δὲ ὁτιοῦν οὐ πάντων ῥᾷστον ἀποκρίνασθαι.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. τό τε δύο ὀνόματα ὁμολογεῖν εἶναι μηδὲν θέμενον πλὴν ἓν καταγέλαστόν που.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. καὶ τὸ παράπαν γε ἀποδέχεσθαί του λέγοντος ὡς
244dTheaitetos: Neden?
Yabancı: Adı şeyden başka bir şey olarak koyan, bir bakıma iki şeyden söz etmiş olur.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Ama adı şeyle aynı şey olarak koyarsa, ya onun hiçbir şeyin adı olmadığını söylemek zorunda kalacak ya da bir şeyin adı olduğunu söylerse, adın yalnızca bir adın adı olduğu, başka hiçbir şeyin adı olmadığı sonucu çıkacak.
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Böylece "bir" de, bir şeyin adı olduğu hâlde, yalnızca bir adın biri olacak.
Theaitetos: Zorunlu olarak.
Yabancı: Peki? Bütünün var olan birden başka bir şey mi, yoksa onunla aynı şey mi olduğunu söyleyecekler?
ἔστιν ὄνομά τι, λόγον οὐκ ἂν ἔχον.
ΘΕΑΙ. πῇ;
ΞΕ. τιθείς τε τοὔνομα τοῦ πράγματος ἕτερον δύο λέγει πού τινε.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ μὴν ἂν ταὐτόν γε αὐτῷ τιθῇ τοὔνομα, ἢ μηδενὸς ὄνομα ἀναγκασθήσεται λέγειν, εἰ δέ τινος αὐτὸ φήσει, συμβήσεται τὸ ὄνομα ὀνόματος ὄνομα μόνον, ἄλλου δὲ οὐδενὸς ὄν.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. καὶ τὸ ἕν γε, ἑνὸς ὄνομα ὂν καὶ τοῦ ὀνόματος αὖ τὸ ἓν ὄν.
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΞΕ. τί δέ; τὸ ὅλον ἕτερον τοῦ ὄντος ἑνὸς ἢ ταὐτὸν φήσουσι τούτῳ;
244eTheaitetos: Aynı olduğunu söylemezler mi? Söylüyorlar da zaten.
Yabancı: Öyleyse, Parmenides'in de dediği gibi, eğer bir bütünse, her yandan iyi yuvarlanmış bir kürenin kütlesine benzer, ortadan her yöne eşit ağırlıkta; çünkü ne şurada ne burada biraz daha büyük ya da biraz daha küçük olmamalıdır, var olan böyle bir şey olduğuna göre bir ortası ve uçları vardır; bunlara sahip olduğuna göre de parçaları olması kesinlikle zorunludur. Yoksa nasıl?
Theaitetos: Öyle.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐ φήσουσί τε καὶ φασίν;
ΞΕ. εἰ τοίνυν ὅλον ἐστίν, ὥσπερ καὶ Παρμενίδης λέγει,πάντοθεν εὐκύκλου σφαίρης ἐναλίγκιον ὄγκῳ, μεσσόθεν ἰσοπαλὲς πάντῃ· τὸ γὰρ οὔτε τι μεῖζον οὔτε τι βαιότερον πελέναι χρεόν ἐστι τῇ ἢ τῇ, Parmenides Fr. 8.43τοιοῦτόν γε ὂν τὸ ὂν μέσον τε καὶ ἔσχατα ἔχει, ταῦτα δὲ ἔχον πᾶσα ἀνάγκη μέρη ἔχειν· ἢ πῶς;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
245aYabancı: Ama bölünmüş bir şeyin bütün parçalarında birliğin niteliğini taşımasına hiçbir şey engel değildir; bu yolla da hem her şey olarak hem de bütün olarak bir olabilir.
Theaitetos: Neden olmasın?
Yabancı: Ama bu nitelikleri taşıyan şeyin bizzat Bir'in kendisi olması imkânsız değil mi?
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Doğru logos'a göre, gerçekten bir olan şeyin hiç parçası olmadığını söylemek gerekir herhalde.
Theaitetos: Gerekir elbette.
ΞΕ. ἀλλὰ μὴν τό γε μεμερισμένον πάθος μὲν τοῦ ἑνὸς ἔχειν ἐπὶ τοῖς μέρεσι πᾶσιν οὐδὲν ἀποκωλύει, καὶ ταύτῃ δὴ πᾶν τε ὂν καὶ ὅλον ἓν εἶναι.
ΘΕΑΙ. τί δʼ οὔ;
ΞΕ. τὸ δὲ πεπονθὸς ταῦτα ἆρʼ οὐκ ἀδύνατον αὐτό γε τὸ ἓν αὐτὸ εἶναι;
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. ἀμερὲς δήπου δεῖ παντελῶς τό γε ἀληθῶς ἓν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον εἰρῆσθαι.
ΘΕΑΙ. δεῖ γὰρ οὖν.
245bYabancı: Oysa böyle bir şey, çok parçadan oluştuğu için, bu logos'a uymayacaktır.
Theaitetos: Anlıyorum.
Yabancı: Peki var olan, birliğin niteliğini böylece taşıyarak hem bir hem bütün mü olacak, yoksa var olanın bütün olduğunu hiç mi söylemeyelim?
Theaitetos: Önüme zor bir seçim koydun.
Yabancı: Çok doğru söylüyorsun. Çünkü var olan bir bakıma bir olma niteliğini taşıyorsa, Bir'le aynı şey olmadığı ortaya çıkacak ve böylece her şey birden fazla olacaktır.
Theaitetos: Evet.
ΞΕ. τὸ δέ γε τοιοῦτον ἐκ πολλῶν μερῶν ὂν οὐ συμφωνήσει τῷ [ὅλῳ] λόγῳ.
ΘΕΑΙ. μανθάνω.
ΞΕ. πότερον δὴ πάθος ἔχον τὸ ὂν τοῦ ἑνὸς οὕτως ἕν τε ἔσται καὶ ὅλον, ἢ παντάπασι μὴ λέγωμεν ὅλον εἶναι τὸ ὄν;
ΘΕΑΙ. χαλεπὴν προβέβληκας αἵρεσιν.
ΞΕ. ἀληθέστατα μέντοι λέγεις. πεπονθός τε γὰρ τὸ ὂν ἓν εἶναί πως οὐ ταὐτὸν ὂν τῷ ἑνὶ φανεῖται, καὶ πλέονα δὴ τὰ πάντα ἑνὸς ἔσται.
ΘΕΑΙ. ναί.
245cYabancı: Öte yandan var olan, Bir'in niteliğini taşıdığı için bütün değilse, ama bütünün kendisi de varsa, var olanın kendisinden eksik kaldığı sonucu çıkar.
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: Bu logos'a göre de var olan, kendinden yoksun kaldığı için, var olmayan olacaktır.
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Hem yine her şey birden fazla olur, çünkü var olan da bütün de ayrı ayrı kendi tabiatlarını almış olurlar.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Ama bütün hiç yoksa, aynı şeyler var olanın da başına gelir; üstelik var olmamakla kalmaz, hiçbir zaman var olan hâline de gelemez.
ΞΕ. καὶ μὴν ἐάν γε τὸ ὂν ᾖ μὴ ὅλον διὰ τὸ πεπονθέναι τὸ ὑπʼ ἐκείνου πάθος, ᾖ δὲ αὐτὸ τὸ ὅλον, ἐνδεὲς τὸ ὂν ἑαυτοῦ συμβαίνει.
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΞΕ. καὶ κατὰ τοῦτον δὴ τὸν λόγον ἑαυτοῦ στερόμενον οὐκ ὂν ἔσται τὸ ὄν.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. καὶ ἑνός γε αὖ πλείω τὰ πάντα γίγνεται, τοῦ τε ὄντος καὶ τοῦ ὅλου χωρὶς ἰδίαν ἑκατέρου φύσιν εἰληφότος.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. μὴ ὄντος δέ γε τὸ παράπαν τοῦ ὅλου, ταὐτά τε
245dTheaitetos: Neden?
Yabancı: Olan her şey hep bir bütün olarak olmuştur. Bu yüzden bütünü var olanlar arasında saymayan kimse, ne ousia'dan ne de oluştan var olan bir şey diye söz edebilir.
Theaitetos: Bu tamamen böyle görünüyor.
Yabancı: Hatta bütün olmayan bir şey hiçbir büyüklükte de olamaz; çünkü belli bir büyüklüğü varsa, ne kadar büyükse o kadarlık bir bütün olması zorunludur.
Theaitetos: Tam da öyle.
Yabancı: Var olanın iki şey ya da yalnız bir şey olduğunu söyleyen için, başka sayısız güçlük daha çıkacak ve her biri sonu gelmez aporia'lar getirecektir.
ταῦτα ὑπάρχει τῷ ὄντι, καὶ πρὸς τῷ μὴ εἶναι μηδʼ ἂν γενέσθαι ποτὲ ὄν.
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΞΕ. τὸ γενόμενον ἀεὶ γέγονεν ὅλον· ὥστε οὔτε οὐσίαν οὔτε γένεσιν ὡς οὖσαν δεῖ προσαγορεύειν [τὸ ἓν ἢ] τὸ ὅλον ἐν τοῖς οὖσι μὴ τιθέντα.
ΘΕΑΙ. παντάπασιν ἔοικε ταῦθʼ οὕτως ἔχειν.
ΞΕ. καὶ μὴν οὐδʼ ὁποσονοῦν τι δεῖ τὸ μὴ ὅλον εἶναι· ποσόν τι γὰρ ὄν, ὁπόσον ἂν ᾖ, τοσοῦτον ὅλον ἀναγκαῖον αὐτὸ εἶναι.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ γε.
ΞΕ. καὶ τοίνυν ἄλλα μυρία ἀπεράντους ἀπορίας ἕκαστον
245eTheaitetos: Şimdi beliren şeyler de bunu aşağı yukarı gösteriyor: biri ötekine bağlanıyor ve daha önce söylenenler hakkında her defasında daha büyük, daha zor bir şaşkınlık getiriyor.
Yabancı: Var olan ve olmayan hakkında ince ince hesap yapanların hepsini gözden geçirmedik, ama bu kadarı yetsin. Şimdi de başka türlü konuşanlara bakmamız gerek; böylece her yandan, var olanın ne olduğunu söylemenin, olmayanın ne olduğunu söylemekten hiç de kolay olmadığını göreceğiz.
εἰληφὸς φανεῖται τῷ τὸ ὂν εἴτε δύο τινὲ εἴτε ἓν μόνον εἶναι λέγοντι.
ΘΕΑΙ. δηλοῖ σχεδὸν καὶ τὰ νῦν ὑποφαίνοντα· συνάπτεται γὰρ ἕτερον ἐξ ἄλλου, μείζω καὶ χαλεπωτέραν φέρον περὶ τῶν ἔμπροσθεν ἀεὶ ῥηθέντων πλάνην.
ΞΕ. τοὺς μὲν τοίνυν διακριβολογουμένους ὄντος τε πέρι καὶ μή, πάντας μὲν οὐ διεληλύθαμεν, ὅμως δὲ ἱκανῶς ἐχέτω· τοὺς δὲ ἄλλως λέγοντας αὖ θεατέον, ἵνʼ ἐκ πάντων ἴδωμεν
246aTheaitetos: Öyleyse onlara da yönelmeliyiz.
Yabancı: Doğrusu, ousia hakkında aralarındaki anlaşmazlık yüzünden bunlar arasında bir çeşit devler savaşı varmış gibi görünüyor.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Bir kısmı her şeyi gökten ve görünmeyenden yere çekiyor; elleriyle düpedüz kayaları ve meşeleri kavrıyorlar. Böyle şeylerin hepsine tutunarak, yalnızca çarpılabilen ve dokunulabilen şeyin var olduğunu ileri sürüyorlar ve cismi ousia ile aynı şey diye tarif ediyorlar; başkalarından biri cismi olmayan bir şeyin var olduğunu söyleyecek olsa, onu hiç umursamıyor ve başka hiçbir şey dinlemek istemiyorlar.
ὅτι τὸ ὂν τοῦ μὴ ὄντος οὐδὲν εὐπορώτερον εἰπεῖν ὅτι ποτʼ ἔστιν.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν πορεύεσθαι χρὴ καὶ ἐπὶ τούτους.
ΞΕ. καὶ μὴν ἔοικέ γε ἐν αὐτοῖς οἷον γιγαντομαχία τις εἶναι διὰ τὴν ἀμφισβήτησιν περὶ τῆς οὐσίας πρὸς ἀλλήλους.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. οἱ μὲν εἰς γῆν ἐξ οὐρανοῦ καὶ τοῦ ἀοράτου πάντα ἕλκουσι, ταῖς χερσὶν ἀτεχνῶς πέτρας καὶ δρῦς περιλαμβάνοντες. τῶν γὰρ τοιούτων ἐφαπτόμενοι πάντων διισχυρίζονται τοῦτο εἶναι μόνον ὃ παρέχει προσβολὴν καὶ ἐπαφήν
246bTheaitetos: Korkunç adamlardan söz ettin doğrusu; ben de bunlardan pek çoğuyla karşılaştım.
Yabancı: İşte bu yüzden onlarla tartışanlar büyük bir ihtiyatla, yukarıdan, görünmeyen bir yerden kendilerini savunuyorlar ve gerçek ousia'nın düşünülür ve cisimsiz bazı eidos'lar olduğunu zorla kabul ettirmeye çalışıyorlar. Ötekilerin cisimlerini ve onların hakikat dediği şeyi ise tartışmalarında ufak ufak parçalıyor, ousia yerine akıp giden bir oluş diye adlandırıyorlar.
τινα, ταὐτὸν σῶμα καὶ οὐσίαν ὁριζόμενοι, τῶν δὲ ἄλλων εἴ τίς ⟨τι⟩ φήσει μὴ σῶμα ἔχον εἶναι, καταφρονοῦντες τὸ παράπαν καὶ οὐδὲν ἐθέλοντες ἄλλο ἀκούειν.
ΘΕΑΙ. ἦ δεινοὺς εἴρηκας ἄνδρας· ἤδη γὰρ καὶ ἐγὼ τούτων συχνοῖς προσέτυχον.
ΞΕ. τοιγαροῦν οἱ πρὸς αὐτοὺς ἀμφισβητοῦντες μάλα εὐλαβῶς ἄνωθεν ἐξ ἀοράτου ποθὲν ἀμύνονται, νοητὰ ἄττα καὶ ἀσώματα εἴδη βιαζόμενοι τὴν ἀληθινὴν οὐσίαν εἶναι· τὰ δὲ ἐκείνων σώματα καὶ τὴν λεγομένην ὑπʼ αὐτῶν ἀλήθειαν
246cBu konuda iki taraf arasında, Theaitetos, ortada hep uçsuz bucaksız bir savaş sürüp gitmiştir.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: O hâlde iki soydan da sırayla, ortaya koydukları ousia hakkında hesap isteyelim.
Theaitetos: Bunu nasıl alacağız?
Yabancı: Onu eidos'lara yerleştirenlerden almak daha kolay, çünkü daha uysallar; her şeyi zorla cisme çekenlerden almak ise daha zor, belki de neredeyse imkânsız.
κατὰ σμικρὰ διαθραύοντες ἐν τοῖς λόγοις γένεσιν ἀντʼ οὐσίας φερομένην τινὰ προσαγορεύουσιν. ἐν μέσῳ δὲ περὶ ταῦτα ἄπλετος ἀμφοτέρων μάχη τις, ὦ Θεαίτητε, ἀεὶ συνέστηκεν.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΞΕ. παρʼ ἀμφοῖν τοίνυν τοῖν γενοῖν κατὰ μέρος λάβωμεν λόγον ὑπὲρ ἧς τίθενται τῆς οὐσίας.
ΘΕΑΙ. πῶς οὖν δὴ ληψόμεθα;
ΞΕ. παρὰ μὲν τῶν ἐν εἴδεσιν αὐτὴν τιθεμένων ῥᾷον, ἡμερώτεροι γάρ· παρὰ δὲ τῶν εἰς σῶμα πάντα ἑλκόντων
246dAma bana öyle geliyor ki onlar hakkında şöyle yapmalıyız.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Mümkün olsaydı, en iyisi onları fiilen daha iyi insanlar yapmak olurdu; buna imkân yoksa, sözde yapalım: şimdi olduklarından daha usule uygun cevap vermeye razı olduklarını varsayalım. Çünkü daha iyi insanların üzerinde anlaştığı şey, daha kötülerin anlaştığından daha geçerlidir herhalde. Ama biz bunlarla ilgilenmiyoruz, hakikati arıyoruz.
βίᾳ χαλεπώτερον, ἴσως δὲ καὶ σχεδὸν ἀδύνατον. ἀλλʼ ὧδέ μοι δεῖν δοκεῖ περὶ αὐτῶν δρᾶν.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. μάλιστα μέν, εἴ πῃ δυνατὸν ἦν, ἔργῳ βελτίους αὐτοὺς ποιεῖν· εἰ δὲ τοῦτο μὴ ἐγχωρεῖ, λόγῳ ποιῶμεν, ὑποτιθέμενοι νομιμώτερον αὐτοὺς ἢ νῦν ἐθέλοντας ἂν ἀποκρίνασθαι. τὸ γὰρ ὁμολογηθὲν παρὰ βελτιόνων που κυριώτερον ἢ τὸ παρὰ χειρόνων· ἡμεῖς δὲ οὐ τούτων φροντίζομεν, ἀλλὰ τἀληθὲς ζητοῦμεν.
246eTheaitetos: Çok doğru.
Yabancı: Öyleyse daha iyi hâle gelmiş bu adamlardan sana cevap vermelerini iste, onların söylediklerini de sen bize aktar.
Theaitetos: Olur.
Yabancı: Söylesinler bakalım: ölümlü bir canlının var olduğunu söylüyorlar mı?
Theaitetos: Söylemezler mi?
Yabancı: Bunun da içinde psykhē bulunan bir cisim olduğunu kabul ediyorlar mı?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Yani psykhē'yi var olanlardan biri sayıyorlar?
ΘΕΑΙ. ὀρθότατα.
ΞΕ. κέλευε δὴ τοὺς βελτίους γεγονότας ἀποκρίνασθαί σοι, καὶ τὸ λεχθὲν παρʼ αὐτῶν ἀφερμήνευε.
ΘΕΑΙ. ταῦτʼ ἔσται.
ΞΕ. λεγόντων δὴ θνητὸν ζῷον εἴ φασιν εἶναί τι.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. τοῦτο δὲ οὐ σῶμα ἔμψυχον ὁμολογοῦσιν;
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΞΕ. τιθέντες τι τῶν ὄντων ψυχήν;
247aTheaitetos: Evet.
Yabancı: Peki? Bir psykhē'nin adil, bir başkasının adaletsiz, birinin akıllı, öbürünün akılsız olduğunu söylemiyorlar mı?
Theaitetos: Söylemezler mi?
Yabancı: Her birinin adalete sahip olmakla ve adaletin onda bulunmasıyla böyle olduğunu, zıtlarının bulunmasıyla da zıt olduğunu söylemiyorlar mı?
Theaitetos: Evet, buna da katılıyorlar.
Yabancı: Ama bir şeyde bulunabilen ve ondan ayrılabilen şeyin her hâlde bir şey olduğunu söyleyeceklerdir.
Theaitetos: Söylüyorlar zaten.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τί δέ; ψυχὴν οὐ τὴν μὲν δικαίαν, τὴν δὲ ἄδικόν φασιν εἶναι, καὶ τὴν μὲν φρόνιμον, τὴν δὲ ἄφρονα;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. ἀλλʼ οὐ δικαιοσύνης ἕξει καὶ παρουσίᾳ τοιαύτην αὐτῶν ἑκάστην γίγνεσθαι, καὶ τῶν ἐναντίων τὴν ἐναντίαν;
ΘΕΑΙ. ναί, καὶ ταῦτα σύμφασιν.
ΞΕ. ἀλλὰ μὴν τό γε δυνατόν τῳ παραγίγνεσθαι καὶ ἀπογίγνεσθαι πάντως εἶναί τι φήσουσιν.
ΘΕΑΙ. φασὶ μὲν οὖν.
247bYabancı: O hâlde adalet, phronēsis, öbür aretē ve bunların zıtları var olduğuna, bunların içinde oluştuğu psykhē de var olduğuna göre, bunlardan herhangi birinin görülür ve dokunulur olduğunu mu söylüyorlar, yoksa hepsinin görünmez olduğunu mu?
Theaitetos: Bunlardan hemen hiçbiri görülür değil.
Yabancı: Peki bunlar? Bir cisimleri olduğunu mu söylüyorlar?
Theaitetos: Burada artık hepsine aynı cevabı vermiyorlar. Psykhē'nin kendisinin bir çeşit cismi olduğu kanısındalar; ama phronēsis'e ve senin sorduğun öbür şeylerin her birine gelince, ya bunların var olan hiçbir şey olmadığını kabul etmeye ya da hepsinin cisim olduğunu ileri sürmeye cesaret etmekten utanıyorlar.
ΞΕ. οὔσης οὖν δικαιοσύνης καὶ φρονήσεως καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς καὶ τῶν ἐναντίων, καὶ δὴ καὶ ψυχῆς ἐν ᾗ ταῦτα ἐγγίγνεται, πότερον ὁρατὸν καὶ ἁπτὸν εἶναί φασί τι αὐτῶν ἢ πάντα ἀόρατα;
ΘΕΑΙ. σχεδὸν οὐδὲν τούτων γε ὁρατόν.
ΞΕ. τί δὲ τῶν τοιούτων; μῶν σῶμά τι λέγουσιν ἴσχειν;
ΘΕΑΙ. τοῦτο οὐκέτι κατὰ ταὐτὰ ἀποκρίνονται πᾶν, ἀλλὰ τὴν μὲν ψυχὴν αὐτὴν δοκεῖν σφίσι σῶμά τι κεκτῆσθαι, φρόνησιν δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ὧν ἠρώτηκας, αἰσχύνονται
247cYabancı: Çünkü belli ki, Theaitetos, adamlarımız daha iyi hâle gelmiş. Yoksa içlerindeki ejderha dişinden bitmiş, topraktan doğma olanlar bunların hiçbirinden utanmaz; elleriyle sıkıp ezemedikleri her şeyin hiç var olmadığını sonuna kadar savunurlardı.
Theaitetos: Neredeyse tam da düşündüklerini söylüyorsun.
Yabancı: O hâlde onlara yeniden soralım; çünkü var olanlardan küçük de olsa bir şeyin cisimsiz olduğunu kabul etmeye razılarsa, bu yeter.
τὸ τολμᾶν ἢ μηδὲν τῶν ὄντων αὐτὰ ὁμολογεῖν ἢ πάντʼ εἶναι σώματα διισχυρίζεσθαι.
ΞΕ. σαφῶς γὰρ ἡμῖν, ὦ Θεαίτητε, βελτίους γεγόνασιν ἇνδρες· ἐπεὶ τούτων οὐδʼ ἂν ἓν ἐπαισχυνθεῖεν οἵ γε αὐτῶν σπαρτοί τε καὶ αὐτόχθονες, ἀλλὰ διατείνοιντʼ ἂν πᾶν ὃ μὴ δυνατοὶ ταῖς χερσὶ συμπιέζειν εἰσίν, ὡς ἄρα τοῦτο οὐδὲν τὸ παράπαν ἐστίν.
ΘΕΑΙ. σχεδὸν οἷα διανοοῦνται λέγεις.
ΞΕ. πάλιν τοίνυν ἀνερωτῶμεν αὐτούς· εἰ γάρ τι καὶ
247dÇünkü hem bu cisimsiz şeylerde hem de cismi olan şeylerde aynı anda doğuştan bulunan ve ikisinin de var olduğunu söylerken göz önünde tuttukları şeyin ne olduğunu söylemeleri gerekir. Belki de aporia'ya düşerler. Eğer böyle bir duruma düşmüşlerse, bak bakalım: biz önerdiğimizde, var olanın şöyle bir şey olduğunu kabul edip onaylamaya razı olurlar mı?
Theaitetos: Ne gibi? Söyle, belki anlarız.
Yabancı: Şunu söylüyorum: ister başka herhangi bir şeyi etkilemeye, ister en değersiz bir şeyden en küçük ölçüde, bir kerecik bile olsa etkilenmeye tabiatça elverişli herhangi bir güce sahip olan her şey gerçekten vardır. Çünkü var olanların tanımı olarak şunu koyuyorum: var olanlar güçten başka bir şey değildir.
σμικρὸν ἐθέλουσι τῶν ὄντων συγχωρεῖν ἀσώματον, ἐξαρκεῖ. τὸ γὰρ ἐπί τε τούτοις ἅμα καὶ ἐπʼ ἐκείνοις ὅσα ἔχει σῶμα συμφυὲς γεγονός, εἰς ὃ βλέποντες ἀμφότερα εἶναι λέγουσι, τοῦτο αὐτοῖς ῥητέον. τάχʼ οὖν ἴσως ἂν ἀποροῖεν· εἰ δή τι τοιοῦτον πεπόνθασι, σκόπει, προτεινομένων ἡμῶν, ἆρʼ ἐθέλοιεν ἂν δέχεσθαι καὶ ὁμολογεῖν τοιόνδʼ εἶναι τὸ ὄν.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δή; λέγε, καὶ τάχα εἰσόμεθα.
ΞΕ. λέγω δὴ τὸ καὶ ὁποιανοῦν [τινα] κεκτημένον δύναμιν
247eTheaitetos: Şu an bundan daha iyisini söyleyemedikleri için bunu kabul ediyorlar.
Yabancı: Güzel. Belki ileride hem bize hem onlara başka türlü görünebilir. Şimdilik onlarla aramızda bu kadarı üzerinde anlaşılmış olarak kalsın.
εἴτʼ εἰς τὸ ποιεῖν ἕτερον ὁτιοῦν πεφυκὸς εἴτʼ εἰς τὸ παθεῖν καὶ σμικρότατον ὑπὸ τοῦ φαυλοτάτου, κἂν εἰ μόνον εἰς ἅπαξ, πᾶν τοῦτο ὄντως εἶναι· τίθεμαι γὰρ ὅρον [ὁρίζειν] τὰ ὄντα ὡς ἔστιν οὐκ ἄλλο τι πλὴν δύναμις.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἐπείπερ αὐτοί γε οὐκ ἔχουσιν ἐν τῷ παρόντι τούτου βέλτιον λέγειν, δέχονται τοῦτο.
ΞΕ. καλῶς· ἴσως γὰρ ἂν εἰς ὕστερον ἡμῖν τε καὶ τούτοις
248aTheaitetos: Kalsın.
Yabancı: Şimdi de öbürlerine, eidos dostlarına gidelim. Onların söylediklerini de sen bize aktar.
Theaitetos: Olur.
Yabancı: Oluşu bir yana, ousia'yı bir yana ayırıp ikisinden ayrı ayrı söz ediyorsunuz, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Bizim beden aracılığıyla, his yoluyla oluşla ortaklık ettiğimizi, psykhē aracılığıyla da akıl yürütme yoluyla gerçekten var olan ousia ile ortaklık ettiğimizi söylüyorsunuz. Ousia'nın hep aynı şekilde aynı kaldığını, oluşun ise bir öyle bir böyle olduğunu söylüyorsunuz.
ἕτερον ἂν φανείη. πρὸς μὲν οὖν τούτους τοῦτο ἡμῖν ἐνταῦθα μενέτω συνομολογηθέν.
ΘΕΑΙ. μένει.
ΞΕ. πρὸς δὴ τοὺς ἑτέρους ἴωμεν, τοὺς τῶν εἰδῶν φίλους· σὺ δʼ ἡμῖν καὶ τὰ παρὰ τούτων ἀφερμήνευε.
ΘΕΑΙ. ταῦτʼ ἔσται.
ΞΕ. γένεσιν, τὴν δὲ οὐσίαν χωρίς που διελόμενοι λέγετε; ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ σώματι μὲν ἡμᾶς γενέσει διʼ αἰσθήσεως κοινωνεῖν, διὰ λογισμοῦ δὲ ψυχῇ πρὸς τὴν ὄντως οὐσίαν, ἣν ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ ὡσαύτως ἔχειν φατέ, γένεσιν δὲ ἄλλοτε ἄλλως.
248bTheaitetos: Söylüyoruz elbette.
Yabancı: Peki, ey insanların en iyileri, ikisi hakkında kullandığınız bu "ortaklık etme" ile ne demek istediğinizi söyleyelim? Az önce bizim söylediğimiz şey değil mi?
Theaitetos: Hangisi?
Yabancı: Birbiriyle karşılaşan şeylerde bir güç sayesinde meydana gelen etkilenme ya da etki. Belki de, Theaitetos, onların buna verdikleri cevabı sen duyamıyorsun, ama ben, onlara alışık olduğumdan, belki duyuyorum.
Theaitetos: Peki ne diyorlar?
ΘΕΑΙ. φαμὲν γὰρ οὖν.
ΞΕ. τὸ δὲ δὴ κοινωνεῖν, ὦ πάντων ἄριστοι, τί τοῦθʼ ὑμᾶς ἐπʼ ἀμφοῖν λέγειν φῶμεν; ἆρʼ οὐ τὸ νυνδὴ παρʼ ἡμῶν ῥηθέν;
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. πάθημα ἢ ποίημα ἐκ δυνάμεώς τινος ἀπὸ τῶν πρὸς ἄλληλα συνιόντων γιγνόμενον. τάχʼ οὖν, ὦ Θεαίτητε, αὐτῶν τὴν πρὸς ταῦτα ἀπόκρισιν σὺ μὲν οὐ κατακούεις, ἐγὼ δὲ ἴσως διὰ συνήθειαν.
ΘΕΑΙ. τίνʼ οὖν δὴ λέγουσι λόγον;
248cYabancı: Topraktan doğmuşlara karşı ousia hakkında az önce söylediğimizi bize kabul etmiyorlar.
Theaitetos: Neyi?
Yabancı: Bir şeyde, en küçük şeye karşı bile olsa, etkilenme ya da etki etme gücü bulunduğunda, bunu var olanlar için yeterli bir tanım saymıştık, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Buna karşı şunu söylüyorlar: oluşun etkilenme ve etki etme gücünde payı vardır, ama bu ikisinden hiçbirinin gücü ousia'ya uymaz.
Theaitetos: Bir bakıma haklı değiller mi?
Yabancı: Onlara şöyle demeliyiz: sizden daha açık biçimde öğrenmemiz gerekiyor; psykhē'nin bildiğini, ousia'nın da bilindiğini kabul ediyor musunuz?
ΞΕ. οὐ συγχωροῦσιν ἡμῖν τὸ νυνδὴ ῥηθὲν πρὸς τοὺς γηγενεῖς οὐσίας πέρι.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. ἱκανὸν ἔθεμεν ὅρον που τῶν ὄντων, ὅταν τῳ παρῇ ἡ τοῦ πάσχειν ἢ δρᾶν καὶ πρὸς τὸ σμικρότατον δύναμις;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. πρὸς δὴ ταῦτα τόδε λέγουσιν, ὅτι γενέσει μὲν μέτεστι τοῦ πάσχειν καὶ ποιεῖν δυνάμεως, πρὸς δὲ οὐσίαν τούτων οὐδετέρου τὴν δύναμιν ἁρμόττειν φασίν.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν λέγουσί τι;
ΞΕ. πρὸς ὅ γε λεκτέον ἡμῖν ὅτι δεόμεθα παρʼ αὐτῶν
248dTheaitetos: Bunu söylüyorlar elbette.
Yabancı: Peki? Bilmenin ya da bilinmenin bir etki mi, bir etkilenme mi, yoksa ikisi birden mi olduğunu söylüyorsunuz? Yoksa biri etkilenme, öbürü öteki mi? Yoksa ikisinin de bunlardan hiçbirinde payı olmadığını mı?
Theaitetos: Belli ki hiçbirinin hiçbirinde payı yok; yoksa öncekilere aykırı şeyler söylemiş olurlar.
Yabancı: Anlıyorum; çünkü şu sonuç çıkar: bilmek bir şeye etki etmek olacaksa, bilinen de zorunlu olarak etkilenmiş olur.
ἔτι πυθέσθαι σαφέστερον εἰ προσομολογοῦσι τὴν μὲν ψυχὴν γιγνώσκειν, τὴν δʼ οὐσίαν γιγνώσκεσθαι.
ΘΕΑΙ. φασὶ μὴν τοῦτό γε.
ΞΕ. τί δέ; τὸ γιγνώσκειν ἢ τὸ γιγνώσκεσθαί φατε ποίημα ἢ πάθος ἢ ἀμφότερον; ἢ τὸ μὲν πάθημα, τὸ δὲ θάτερον; ἢ παντάπασιν οὐδέτερον οὐδετέρου τούτων μεταλαμβάνειν;
ΘΕΑΙ. δῆλον ὡς οὐδέτερον οὐδετέρου· τἀναντία γὰρ ἂν τοῖς ἔμπροσθεν λέγοιεν.
ΞΕ. μανθάνω· τόδε γε, ὡς τὸ γιγνώσκειν εἴπερ ἔσται
248eBu logos'a göre bilgi tarafından bilinen ousia, bilindiği ölçüde, etkilendiği için o ölçüde hareket eder; oysa durgun olan bir şeyde bunun olmayacağını söylüyoruz.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: Peki, Zeus aşkına! Hareketin, hayatın, psykhē'nin ve phronēsis'in tam anlamıyla var olanda gerçekten bulunmadığına, onun ne yaşadığına ne düşündüğüne, nous'tan yoksun, yüce ve kutsal, hareketsiz durduğuna kolayca mı inanacağız?
ποιεῖν τι, τὸ γιγνωσκόμενον ἀναγκαῖον αὖ συμβαίνει πάσχειν. τὴν οὐσίαν δὴ κατὰ τὸν λόγον τοῦτον γιγνωσκομένην ὑπὸ τῆς γνώσεως, καθʼ ὅσον γιγνώσκεται, κατὰ τοσοῦτον κινεῖσθαι διὰ τὸ πάσχειν, ὃ δή φαμεν οὐκ ἂν γενέσθαι περὶ τὸ ἠρεμοῦν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΞΕ. τί δὲ πρὸς Διός; ὡς ἀληθῶς κίνησιν καὶ ζωὴν καὶ ψυχὴν καὶ φρόνησιν ἦ ῥᾳδίως πεισθησόμεθα τῷ παντελῶς
249aTheaitetos: Böyle bir logos'u kabul edersek korkunç bir şeye razı olmuş oluruz, yabancı.
Yabancı: Peki onun nous'u olduğunu ama hayatı olmadığını mı söyleyelim?
Theaitetos: Bu nasıl olur?
Yabancı: Yoksa ikisinin de onda bulunduğunu söyleyip de bunlara bir psykhē içinde sahip olduğunu söylemeyecek miyiz?
Theaitetos: Başka nasıl sahip olabilir ki?
Yabancı: Peki nous'u, hayatı ve psykhē'si olduğu, yani canlı olduğu hâlde tamamen hareketsiz mi duruyor?
ὄντι μὴ παρεῖναι, μηδὲ ζῆν αὐτὸ μηδὲ φρονεῖν, ἀλλὰ σεμνὸν καὶ ἅγιον, νοῦν οὐκ ἔχον, ἀκίνητον ἑστὸς εἶναι;
ΘΕΑΙ. δεινὸν μεντἄν, ὦ ξένε, λόγον συγχωροῖμεν.
ΞΕ. ἀλλὰ νοῦν μὲν ἔχειν, ζωὴν δὲ μὴ φῶμεν;
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς;
ΞΕ. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἀμφότερα ἐνόντʼ αὐτῷ λέγομεν, οὐ μὴν ἐν ψυχῇ γε φήσομεν αὐτὸ ἔχειν αὐτά;
ΘΕΑΙ. καὶ τίνʼ ἂν ἕτερον ἔχοι τρόπον;
ΞΕ. ἀλλὰ δῆτα νοῦν μὲν καὶ ζωὴν καὶ ψυχὴν ⟨ἔχειν⟩, ἀκίνητον μέντοι τὸ παράπαν ἔμψυχον ὂν ἑστάναι;
249bTheaitetos: Bunların hepsi bana saçma görünüyor.
Yabancı: Öyleyse hareket edeni de hareketi de var olanlar olarak kabul etmeliyiz.
Theaitetos: Etmez miyiz?
Yabancı: Ama şu da çıkıyor, Theaitetos: eğer her şey hareketsizse, hiçbir yerde hiç kimsede hiçbir şey hakkında nous bulunmaz.
Theaitetos: Tamamen öyle.
Yabancı: Öte yandan her şeyin sürüklenip hareket ettiğini kabul edersek, bu logos'la da aynı şeyi var olanların arasından çıkarmış oluruz.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Aynı bakımdan, aynı şekilde ve aynı şeyle ilgili olarak kalan bir şey, sence durağanlık olmadan hiç meydana gelebilir mi?
ΘΕΑΙ. πάντα ἔμοιγε ἄλογα ταῦτʼ εἶναι φαίνεται.
ΞΕ. καὶ τὸ κινούμενον δὴ καὶ κίνησιν συγχωρητέον ὡς ὄντα.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. συμβαίνει δʼ οὖν, ὦ Θεαίτητε, ἀκινήτων τε ὄντων νοῦν μηδενὶ περὶ μηδενὸς εἶναι μηδαμοῦ.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
ΞΕ. καὶ μὴν ἐὰν αὖ φερόμενα καὶ κινούμενα πάντʼ εἶναι συγχωρῶμεν, καὶ τούτῳ τῷ λόγῳ ταὐτὸν τοῦτο ἐκ τῶν ὄντων ἐξαιρήσομεν.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. τὸ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως καὶ περὶ τὸ αὐτὸ δοκεῖ
249cTheaitetos: Hiçbir şekilde.
Yabancı: Peki? Bunlar olmadan nous'un herhangi bir yerde var olduğunu ya da var olabileceğini görüyor musun?
Theaitetos: Asla.
Yabancı: Öyleyse epistēmē'yi, phronēsis'i ya da nous'u ortadan kaldırıp herhangi bir şey hakkında herhangi bir şekilde kesin konuşan kişiye karşı bütün logos'umuzla savaşmalıyız.
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: O hâlde bunlara en çok değer veren filozof, anlaşılan bu yüzden, ne evrenin durağan olduğunu söyleyenleri, ister bir ister çok eidos'tan söz etsinler, kabul edebilir, ne de var olanı her bakımdan hareket ettirenlere hiç kulak verebilir. Tıpkı çocukların "ikisi de" diye dilemesi gibi, var olanın ve evrenin, hareketsiz olan ve hareket eden ne varsa, ikisi birden olduğunu söylemelidir.
σοι χωρὶς στάσεως γενέσθαι ποτʼ ἄν;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς.
ΞΕ. τί δʼ; ἄνευ τούτων νοῦν καθορᾷς ὄντα ἢ γενόμενον ἂν καὶ ὁπουοῦν;
ΘΕΑΙ. ἥκιστα.
ΞΕ. καὶ μὴν πρός γε τοῦτον παντὶ λόγῳ μαχετέον, ὃς ἂν ἐπιστήμην ἢ φρόνησιν ἢ νοῦν ἀφανίζων ἰσχυρίζηται περί τινος ὁπῃοῦν.
ΘΕΑΙ. σφόδρα γε.
ΞΕ. τῷ δὴ φιλοσόφῳ καὶ ταῦτα μάλιστα τιμῶντι πᾶσα, ὡς ἔοικεν, ἀνάγκη διὰ ταῦτα μήτε τῶν ἓν ἢ καὶ τὰ πολλὰ
249dTheaitetos: Çok doğru.
Yabancı: Peki? Artık logos'umuzla var olanı oldukça iyi kavramış gibi görünmüyor muyuz?
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: Vay vay, Theaitetos! Bana öyle geliyor ki bu incelemenin onun hakkındaki aporia'sını asıl şimdi anlayacağız.
εἴδη λεγόντων τὸ πᾶν ἑστηκὸς ἀποδέχεσθαι, τῶν τε αὖ πανταχῇ τὸ ὂν κινούντων μηδὲ τὸ παράπαν ἀκούειν, ἀλλὰ κατὰ τὴν τῶν παίδων εὐχήν, ὅσα ἀκίνητα καὶ κεκινημένα, τὸ ὄν τε καὶ τὸ πᾶν συναμφότερα λέγειν.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα.
ΞΕ. τί οὖν; ἆρʼ οὐκ ἐπιεικῶς ἤδη φαινόμεθα περιειληφέναι τῷ λόγῳ τὸ ὄν;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. βαβαὶ μέντʼ ἂν ἄρα, ὦ Θεαίτητε, ὥς μοι δοκοῦμεν νῦν αὐτοῦ γνώσεσθαι πέρι τὴν ἀπορίαν τῆς σκέψεως.
249eTheaitetos: Bu da nasıl? Ne demek istedin?
Yabancı: Ah, sevgili dostum, şu anda onun hakkında en büyük bilgisizlik içinde olduğumuzu, ama kendimize bir şey söylüyormuşuz gibi göründüğümüzü fark etmiyor musun?
Theaitetos: Bana öyle görünüyor; ama farkına varmadan nasıl bu durumda kaldığımızı pek anlamıyorum.
Yabancı: O zaman daha dikkatli bak: şimdi üzerinde anlaştıklarımız yüzünden, vaktiyle evrenin sıcak ve soğuk olduğunu söyleyenlere bizim sorduğumuz soruları haklı olarak bize de sorabilirler mi?
ΘΕΑΙ. πῶς αὖ καὶ τί τοῦτʼ εἴρηκας;
ΞΕ. ὦ μακάριε, οὐκ ἐννοεῖς ὅτι νῦν ἐσμεν ἐν ἀγνοίᾳ τῇ πλείστῃ περὶ αὐτοῦ, φαινόμεθα δέ τι λέγειν ἡμῖν αὐτοῖς;
ΘΕΑΙ. ἐμοὶ γοῦν· ὅπῃ δʼ αὖ λελήθαμεν οὕτως ἔχοντες, οὐ πάνυ συνίημι.
ΞΕ. σκόπει δὴ σαφέστερον εἰ τὰ νῦν συνομολογοῦντες
250aTheaitetos: Hangi soruları? Hatırlat bana.
Yabancı: Elbette; hem de bunu, o zaman onlara sorduğum gibi sana sorarak yapmaya çalışacağım; böylece bir yandan da biraz ilerlemiş oluruz.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: Pekâlâ: hareketle durağanlığın birbirine en zıt şeyler olduğunu söylemiyor musun?
Theaitetos: Söylemez miyim?
Yabancı: Ama ikisinin de, her birinin de aynı şekilde var olduğunu söylüyorsun, değil mi?
δικαίως ἂν ἐπερωτηθεῖμεν ἅπερ αὐτοὶ τότε ἠρωτῶμεν τοὺς λέγοντας εἶναι τὸ πᾶν θερμὸν καὶ ψυχρόν.
ΘΕΑΙ. ποῖα; ὑπόμνησόν με.
ΞΕ. πάνυ μὲν οὖν· καὶ πειράσομαί γε δρᾶν τοῦτο ἐρωτῶν σὲ καθάπερ ἐκείνους τότε, ἵνα ἅμα τι καὶ προΐωμεν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΞΕ. εἶεν δή, κίνησιν καὶ στάσιν ἆρʼ οὐκ ἐναντιώτατα λέγεις ἀλλήλοις;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. καὶ μὴν εἶναί γε ὁμοίως φῂς ἀμφότερα αὐτὰ καὶ ἑκάτερον;
250bTheaitetos: Evet, söylüyorum.
Yabancı: Var olduklarını kabul ederken, ikisinin de, her birinin de hareket ettiğini mi söylüyorsun?
Theaitetos: Hiç de değil.
Yabancı: Yoksa ikisinin de var olduğunu söylerken durduklarını mı kastediyorsun?
Theaitetos: Nasıl kastedeyim?
Yabancı: Demek ki var olanı psykhē'nde bunların yanında üçüncü bir şey olarak koyuyorsun: durağanlığı da hareketi de onun kuşattığını düşünüyor, ikisini bir araya toplayıp ousia ile ortaklıklarına bakıyor ve ikisinin de var olduğunu böyle söylüyorsun?
ΘΕΑΙ. φημὶ γὰρ οὖν.
ΞΕ. ἆρα κινεῖσθαι λέγων ἀμφότερα καὶ ἑκάτερον, ὅταν εἶναι συγχωρῇς;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς.
ΞΕ. ἀλλʼ ἑστάναι σημαίνεις λέγων αὐτὰ ἀμφότερα εἶναι;
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς;
ΞΕ. τρίτον ἄρα τι παρὰ ταῦτα τὸ ὂν ἐν τῇ ψυχῇ τιθείς, ὡς ὑπʼ ἐκείνου τήν τε στάσιν καὶ τὴν κίνησιν περιεχομένην, συλλαβὼν καὶ ἀπιδὼν αὐτῶν πρὸς τὴν τῆς οὐσίας κοινωνίαν, οὕτως εἶναι προσεῖπας ἀμφότερα;
250cTheaitetos: Hareketin ve durağanlığın var olduğunu söylediğimizde, var olanın gerçekten de üçüncü bir şey olduğunu sezer gibiyiz.
Yabancı: O hâlde var olan, hareketle durağanlığın ikisi birden değil, onlardan başka bir şeydir.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Yabancı: Demek ki var olan, kendi tabiatı bakımından ne durur ne hareket eder.
Theaitetos: Hemen hemen.
Yabancı: Öyleyse onun hakkında kendi içinde açık seçik bir şeyi sağlama bağlamak isteyen kişi, düşüncesini daha nereye çevirmeli?
Theaitetos: Gerçekten, nereye?
Yabancı: Bence artık hiçbir yöne çevirmek kolay değil. Çünkü bir şey hareket etmiyorsa, nasıl olur da durmaz?
ΘΕΑΙ. κινδυνεύομεν ὡς ἀληθῶς τρίτον ἀπομαντεύεσθαί τι τὸ ὄν, ὅταν κίνησιν καὶ στάσιν εἶναι λέγωμεν.
ΞΕ. οὐκ ἄρα κίνησις καὶ στάσις ἐστὶ συναμφότερον τὸ ὂν ἀλλʼ ἕτερον δή τι τούτων.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΞΕ. κατὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν ἄρα τὸ ὂν οὔτε ἕστηκεν οὔτε κινεῖται.
ΘΕΑΙ. σχεδόν.
ΞΕ. ποῖ δὴ χρὴ τὴν διάνοιαν ἔτι τρέπειν τὸν βουλόμενον ἐναργές τι περὶ αὐτοῦ παρʼ ἑαυτῷ βεβαιώσασθαι;
ΘΕΑΙ. ποῖ γάρ;
ΞΕ. οἶμαι μὲν οὐδαμόσε ἔτι ῥᾴδιον. εἰ γάρ τι μὴ
250dYa da hiçbir surette durmayan şey, nasıl olur da hareket etmez? Oysa var olan şimdi karşımıza bu ikisinin de dışında bir şey olarak çıktı. Bu mümkün mü peki?
Theaitetos: Her şeyden daha imkânsız.
Yabancı: Öyleyse bunlara ek olarak şunu da hatırlamak yerinde olur.
Theaitetos: Neyi?
Yabancı: “Var olmayan” adının neye verilmesi gerektiği sorulduğunda tam bir aporia'ya düşmüştük. Hatırlıyor musun?
Theaitetos: Hatırlamaz olur muyum?
κινεῖται, πῶς οὐχ ἕστηκεν; ἢ τὸ μηδαμῶς ἑστὸς πῶς οὐκ αὖ κινεῖται; τὸ δὲ ὂν ἡμῖν νῦν ἐκτὸς τούτων ἀμφοτέρων ἀναπέφανται. ἦ δυνατὸν οὖν τοῦτο;
ΘΕΑΙ. πάντων μὲν οὖν ἀδυνατώτατον.
ΞΕ. τόδε τοίνυν μνησθῆναι δίκαιον ἐπὶ τούτοις.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. ὅτι τοῦ μὴ ὄντος ἐρωτηθέντες τοὔνομα ἐφʼ ὅτι ποτὲ δεῖ φέρειν, πάσῃ συνεσχόμεθα ἀπορίᾳ. μέμνησαι;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
250eYabancı: Peki şimdi var olan hakkında daha küçük bir aporia içinde miyiz?
Theaitetos: Bana kalırsa, yabancı, böyle söylemek mümkünse, daha büyüğünün içindeyiz.
Yabancı: O hâlde bu aporia'yı, bütün çetinliğiyle ortaya serilmiş olarak burada bırakalım. Var olan da var olmayan da aporia'dan eşit pay aldığına göre artık şunu umabiliriz: bunlardan biri ne kadar bulanık ya da ne kadar açık görünürse, öteki de o kadar görünecektir.
ΞΕ. μῶν οὖν ἐν ἐλάττονί τινι νῦν ἐσμεν ἀπορίᾳ περὶ τὸ ὄν;
ΘΕΑΙ. ἐμοὶ μέν, ὦ ξένε, εἰ δυνατὸν εἰπεῖν, ἐν πλείονι φαινόμεθα.
ΞΕ. τοῦτο μὲν τοίνυν ἐνταῦθα κείσθω διηπορημένον· ἐπειδὴ δὲ ἐξ ἴσου τό τε ὂν καὶ τὸ μὴ ὂν ἀπορίας μετειλήφατον, νῦν ἐλπὶς ἤδη καθάπερ ἂν αὐτῶν θάτερον εἴτε ἀμυδρότερον εἴτε σαφέστερον ἀναφαίνηται, καὶ θάτερον οὕτως
251aİkisini de göremezsek bile, hiç değilse logos'u ikisinin arasından birlikte, elimizden geldiğince yakışık alır bir biçimde yarıp ilerleteceğiz.
Theaitetos: Güzel.
Yabancı: Öyleyse söyleyelim: aynı şeyi her seferinde nasıl oluyor da birçok adla anıyoruz?
Theaitetos: Mesela? Bir örnek ver.
Yabancı: İnsandan söz ederken ona birçok ad veririz herhalde: renkleri, biçimleri, boyları, kusurları ve aretē'leri ona yükleriz. Bütün bunlarda ve daha sayısız başka şeyde onun yalnızca insan olduğunu değil, iyi olduğunu ve daha sonsuz başka şey olduğunu da söyleriz. Öteki şeyleri de aynı yoldan ele alırız: her birini bir diye koyar, sonra onu yine çok sayar, birçok adla anarız.
ἀναφαίνεσθαι· καὶ ἐὰν αὖ μηδέτερον ἰδεῖν δυνώμεθα, τὸν γοῦν λόγον ὅπῃπερ ἂν οἷοί τε ὦμεν εὐπρεπέστατα διωσόμεθα οὕτως ἀμφοῖν ἅμα.
ΘΕΑΙ. καλῶς.
ΞΕ. λέγωμεν δὴ καθʼ ὅντινά ποτε τρόπον πολλοῖς ὀνόμασι ταὐτὸν τοῦτο ἑκάστοτε προσαγορεύομεν.
ΘΕΑΙ. οἷον δὴ τί; παράδειγμα εἰπέ.
ΞΕ. λέγομεν ἄνθρωπον δήπου πόλλʼ ἄττα ἐπονομάζοντες, τά τε χρώματα ἐπιφέροντες αὐτῷ καὶ τὰ σχήματα καὶ μεγέθη καὶ κακίας καὶ ἀρετάς, ἐν οἷς πᾶσι καὶ ἑτέροις μυρίοις οὐ μόνον
251bTheaitetos: Doğru söylüyorsun.
Yabancı: Bence işte bu yüzden gençlere ve yaşlılardan geç öğrenenlere bir ziyafet hazırlamış olduk. Çünkü herkes hemen itiraz edebilir: çok olanın bir, bir olanın çok olması imkânsızdır! Elbette insana iyi denmesine izin vermemekten, yalnızca iyiye iyi, insana da insan demekten hoşlanırlar.
ἄνθρωπον αὐτὸν εἶναί φαμεν, ἀλλὰ καὶ ἀγαθὸν καὶ ἕτερα ἄπειρα, καὶ τἆλλα δὴ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον οὕτως ἓν ἕκαστον ὑποθέμενοι πάλιν αὐτὸ πολλὰ καὶ πολλοῖς ὀνόμασι λέγομεν.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ λέγεις.
ΞΕ. ὅθεν γε οἶμαι τοῖς τε νέοις καὶ τῶν γερόντων τοῖς ὀψιμαθέσι θοίνην παρεσκευάκαμεν· εὐθὺς γὰρ ἀντιλαβέσθαι παντὶ πρόχειρον ὡς ἀδύνατον τά τε πολλὰ ἓν καὶ τὸ ἓν πολλὰ εἶναι, καὶ δήπου χαίρουσιν οὐκ ἐῶντες ἀγαθὸν λέγειν
251cTheaitetos, sanırım böyle şeylere kafa yoran insanlarla sık sık karşılaşırsın; bunlar çoğu zaman yaşı ilerlemiş kimselerdir. Phronēsis bakımından yoksul olduklarından böyle şeylere hayran kalmışlar, hatta bunu bulmakla pek bilgece bir şey bulduklarını sanırlar.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Öyleyse logos'umuz, ousia hakkında şimdiye kadar herhangi bir şey konuşmuş olan herkese yönelsin diye, şimdi soru biçiminde söyleyeceklerimiz hem bunlara hem de daha önce konuştuğumuz ötekilere söylenmiş olsun.
ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸ μὲν ἀγαθὸν ἀγαθόν, τὸν δὲ ἄνθρωπον ἄνθρωπον. ἐντυγχάνεις γάρ, ὦ Θεαίτητε, ὡς ἐγᾦμαι, πολλάκις τὰ τοιαῦτα ἐσπουδακόσιν, ἐνίοτε πρεσβυτέροις ἀνθρώποις, καὶ ὑπὸ πενίας τῆς περὶ φρόνησιν κτήσεως τὰ τοιαῦτα τεθαυμακόσι, καὶ δή τι καὶ πάσσοφον οἰομένοις τοῦτο αὐτὸ ἀνηυρηκέναι.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. ἵνα τοίνυν πρὸς ἅπαντας ἡμῖν ὁ λόγος ᾖ τοὺς
251dTheaitetos: Neler?
Yabancı: Ousia'yı ne harekete ne durağanlığa bağlayalım, başka hiçbir şeyi de başka hiçbir şeye bağlamayalım; konuşmalarımızda bunları karışmaz ve birbirinden pay alamaz şeyler olarak mı koyalım? Yoksa hepsini, birbiriyle ortaklık edebilecek şeyler olarak bir araya mı toplayalım? Yoksa bazılarını öyle, bazılarını böyle mi sayalım? Theaitetos, bunlardan hangisini seçtiklerini söyleyeceğiz?
πώποτε περὶ οὐσίας καὶ ὁτιοῦν διαλεχθέντας, ἔστω καὶ πρὸς τούτους καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους, ὅσοις ἔμπροσθεν διειλέγμεθα, τὰ νῦν ὡς ἐν ἐρωτήσει λεχθησόμενα.
ΘΕΑΙ. τὰ ποῖα δή;
ΞΕ. πότερον μήτε τὴν οὐσίαν κινήσει καὶ στάσει προσάπτωμεν μήτε ἄλλο ἄλλῳ μηδὲν μηδενί, ἀλλʼ ὡς ἄμεικτα ὄντα καὶ ἀδύνατον μεταλαμβάνειν ἀλλήλων οὕτως αὐτὰ ἐν τοῖς παρʼ ἡμῖν λόγοις τιθῶμεν; ἢ πάντα εἰς ταὐτὸν συναγάγωμεν ὡς δυνατὰ ἐπικοινωνεῖν ἀλλήλοις; ἢ τὰ μέν, τὰ δὲ μή; τούτων,
251eTheaitetos: Onlar adına bunlara verecek bir cevabım yok.
Yabancı: Öyleyse neden her birine ayrı ayrı cevap verip her birinden çıkan sonuçları incelemiyorsun?
Theaitetos: Doğru söylüyorsun.
Yabancı: İstersen önce şunu söylediklerini koyalım: hiçbir şeyin, hiçbir şeyle, hiçbir bakımdan ortaklık etme gücü yoktur. Bu durumda hareket de durağanlık da ousia'dan hiç pay almayacak, değil mi?
ὦ Θεαίτητε, τί ποτʼ ἂν αὐτοὺς προαιρεῖσθαι φήσομεν;
ΘΕΑΙ. ἐγὼ μὲν ὑπὲρ αὐτῶν οὐδὲν ἔχω πρὸς ταῦτα ἀποκρίνασθαι.
ΞΕ. τί οὖν οὐ καθʼ ἓν ἀποκρινόμενος ἐφʼ ἑκάστου τὰ συμβαίνοντα ἐσκέψω;
ΘΕΑΙ. καλῶς λέγεις.
ΞΕ. καὶ τιθῶμέν γε αὐτοὺς λέγειν, εἰ βούλει, πρῶτον μηδενὶ μηδὲν μηδεμίαν δύναμιν ἔχειν κοινωνίας εἰς μηδέν. οὐκοῦν κίνησίς τε καὶ στάσις οὐδαμῇ μεθέξετον οὐσίας;
252aTheaitetos: Almayacak elbette.
Yabancı: Peki? Bunlardan biri ousia ile ortaklık etmeden var olabilecek mi?
Theaitetos: Olamayacak.
Yabancı: Görünüşe göre bu kabulle her şey bir anda alt üst oldu: hem evreni hareket ettirenlerin, hem onu bir diye durduranların, hem de var olanların eidos'lar hâlinde hep aynı şekilde aynı kaldığını söyleyenlerin görüşleri. Çünkü bunların hepsi “var olmak”ı bir şeye bağlıyor: kimi gerçekten hareket ettiğini, kimi gerçekten durduğunu söylüyor.
Theaitetos: Tamamen öyle.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΞΕ. τί δέ; ἔσται πότερον αὐτῶν οὐσίας μὴ προσκοινωνοῦν;
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔσται.
ΞΕ. ταχὺ δὴ ταύτῃ γε τῇ συνομολογίᾳ πάντα ἀνάστατα γέγονεν, ὡς ἔοικεν, ἅμα τε τῶν τὸ πᾶν κινούντων καὶ τῶν ὡς ἓν ἱστάντων καὶ ὅσοι κατʼ εἴδη τὰ ὄντα κατὰ ταὐτὰ ὡσαύτως ἔχοντα εἶναί φασιν ἀεί· πάντες γὰρ οὗτοι τό γε εἶναι προσάπτουσιν, οἱ μὲν ὄντως κινεῖσθαι λέγοντες, οἱ δὲ ὄντως ἑστηκότʼ εἶναι.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
252bYabancı: Üstelik her şeyi kimi zaman birleştirip kimi zaman ayıranlar da, ister bir'e ayrışıp bir'den sonsuz şeyler çıkarsınlar, ister sınırlı sayıda unsura ayırıp bunlardan yeniden birleştirsinler, bunun sırayla olduğunu da koysalar hep olduğunu da, eğer hiçbir karışma yoksa bütün bunlarla hiçbir şey söylemiş olmazlar.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: Ama logos'un peşinden hepsinden gülünç biçimde gidecek olanlar, bir şeyin, bir başkasının hâlinden pay aldığı için o başkasının adıyla anılmasına hiç izin vermeyenlerdir.
ΞΕ. καὶ μὴν καὶ ὅσοι τοτὲ μὲν συντιθέασι τὰ πάντα, τοτὲ δὲ διαιροῦσιν, εἴτε εἰς ἓν καὶ ἐξ ἑνὸς ἄπειρα εἴτε εἰς πέρας ἔχοντα στοιχεῖα διαιρούμενοι καὶ ἐκ τούτων συντιθέντες, ὁμοίως μὲν ἐὰν ἐν μέρει τοῦτο τιθῶσι γιγνόμενον, ὁμοίως δὲ καὶ ἐὰν ἀεί, κατὰ πάντα ταῦτα λέγοιεν ἂν οὐδέν, εἴπερ μηδεμία ἔστι σύμμειξις.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΞΕ. ἔτι τοίνυν ἂν αὐτοὶ πάντων καταγελαστότατα μετίοιεν τὸν λόγον οἱ μηδὲν ἐῶντες κοινωνίᾳ παθήματος ἑτέρου θάτερον προσαγορεύειν.
252cTheaitetos: Nasıl?
Yabancı: Her şey hakkında “olmak”, “ayrı”, “ötekilerden”, “kendi başına” gibi sözleri ve daha sayısız başkasını kullanmak zorunda kalıyorlar. Bunlardan uzak duramadıkları, onları sözlerine katmadan edemedikleri için, kendilerini çürütecek başkalarına ihtiyaçları yok. Derler ya, düşmanlarını, kendilerine karşı çıkacak olanı kendi evlerinde barındırıyorlar; içlerinden alçak sesle konuşan o tuhaf Eurykles'i gittikleri her yere yanlarında taşıyorlar.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. τῷ τε εἶναί που περὶ πάντα ἀναγκάζονται χρῆσθαι καὶ τῷ χωρὶς καὶ τῷ τῶν ἄλλων καὶ τῷ καθʼ αὑτὸ καὶ μυρίοις ἑτέροις, ὧν ἀκρατεῖς ὄντες εἴργεσθαι καὶ μὴ συνάπτειν ἐν τοῖς λόγοις οὐκ ἄλλων δέονται τῶν ἐξελεγξόντων, ἀλλὰ τὸ λεγόμενον οἴκοθεν τὸν πολέμιον καὶ ἐναντιωσόμενον ἔχοντες, ἐντὸς ὑποφθεγγόμενον ὥσπερ τὸν ἄτοπον Εὐρυκλέα περιφέροντες ἀεὶ πορεύονται.
252dTheaitetos: Tam yerinde ve doğru bir benzetme.
Yabancı: Peki, her şeyin birbiriyle ortaklık etme gücüne sahip olmasına izin verirsek?
Theaitetos: Bunu ben bile çürütebilirim.
Yabancı: Nasıl?
Theaitetos: Hareketle durağanlık birbirine katılsaydı, hareketin kendisi büsbütün durur, durağanlığın kendisi de hareket ederdi.
Yabancı: Ama hareketin durması, durağanlığın hareket etmesi, en kesin zorunluluklar gereği imkânsız değil mi?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Geriye yalnızca üçüncüsü kalıyor.
Theaitetos: Evet.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ λέγεις ὅμοιόν τε καὶ ἀληθές.
ΞΕ. τί δʼ, ἂν πάντα ἀλλήλοις ἐῶμεν δύναμιν ἔχειν ἐπικοινωνίας;
ΘΕΑΙ. τοῦτο μὲν οἷός τε κἀγὼ διαλύειν.
ΞΕ. πῶς;
ΘΕΑΙ. ὅτι κίνησίς τε αὐτὴ παντάπασιν ἵσταιτʼ ἂν καὶ στάσις αὖ πάλιν αὐτὴ κινοῖτο, εἴπερ ἐπιγιγνοίσθην ἐπʼ ἀλλήλοιν.
ΞΕ. ἀλλὰ μὴν τοῦτό γέ που ταῖς μεγίσταις ἀνάγκαις ἀδύνατον, κίνησίν τε ἵστασθαι καὶ στάσιν κινεῖσθαι;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. τὸ τρίτον δὴ μόνον λοιπόν.
ΘΕΑΙ. ναί.
252eYabancı: Gerçekten de bunlardan biri zorunlu: ya her şey birbiriyle karışmaya yatkındır, ya hiçbir şey yatkın değildir, ya da bazıları yatkındır, bazıları değildir.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: İlk ikisinin imkânsız olduğu görüldü.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Öyleyse doğru cevap vermek isteyen herkes, üçünden geriye kalanı kabul edecek.
Theaitetos: Tamamen öyle.
Yabancı: Bazıları bunu yapmaya yatkınsa, bazıları değilse, durumları hemen hemen harflerinkine benziyor olmalı.
ΞΕ. καὶ μὴν ἕν γέ τι τούτων ἀναγκαῖον, ἢ πάντα ἢ μηδὲν ἢ τὰ μὲν ἐθέλειν, τὰ δὲ μὴ συμμείγνυσθαι.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. καὶ μὴν τά γε δύο ἀδύνατον ηὑρέθη.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. πᾶς ἄρα ὁ βουλόμενος ὀρθῶς ἀποκρίνεσθαι τὸ λοιπὸν τῶν τριῶν θήσει.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
ΞΕ. ὅτε δὴ τὰ μὲν ἐθέλει τοῦτο δρᾶν, τὰ δʼ οὔ, σχεδὸν
253aHarflerin de bazıları birbirine uymaz, bazıları uyar.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Ünlüler ise ötekilerden farklı olarak bir bağ gibi hepsinin içinden geçer; öyle ki onlardan biri olmadan ötekilerin birbiriyle uyması imkânsızdır.
Theaitetos: Hem de nasıl.
Yabancı: Peki, hangi harflerin hangileriyle birleşebileceğini herkes bilir mi, yoksa bunu gereği gibi yapacak kişinin bir tekhnē'ye mi ihtiyacı vardır?
Theaitetos: Bir tekhnē'ye.
Yabancı: Hangisine?
Theaitetos: Gramere.
οἷον τὰ γράμματα πεπονθότʼ ἂν εἴη. καὶ γὰρ ἐκείνων τὰ μὲν ἀναρμοστεῖ που πρὸς ἄλληλα, τὰ δὲ συναρμόττει.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. τὰ δέ γε φωνήεντα διαφερόντως τῶν ἄλλων οἷον δεσμὸς διὰ πάντων κεχώρηκεν, ὥστε ἄνευ τινὸς αὐτῶν ἀδύνατον ἁρμόττειν καὶ τῶν ἄλλων ἕτερον ἑτέρῳ.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα γε.
ΞΕ. πᾶς οὖν οἶδεν ὁποῖα ὁποίοις δυνατὰ κοινωνεῖν, ἢ τέχνης δεῖ τῷ μέλλοντι δρᾶν ἱκανῶς αὐτό;
ΘΕΑΙ. τέχνης.
ΞΕ. ποίας;
ΘΕΑΙ. τῆς γραμματικῆς.
253bYabancı: Peki? Tiz ve pes seslerde de böyle değil mi? Hangi seslerin birbiriyle kaynaştığını, hangilerinin kaynaşmadığını bilmeyi sağlayan tekhnē'ye sahip olan kişi musikişinastır, bunu kavramayan ise musikiden anlamaz.
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Öteki tekhnē'lerde ve tekhnē'den yoksunluklarda da bunun gibi başka örnekler buluruz.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Peki? Cinslerin (genos) de birbiriyle karışma bakımından aynı durumda olduğunu kabul ettiğimize göre, cinslerden hangilerinin hangileriyle uyuştuğunu, hangilerinin birbirini kabul etmediğini doğru biçimde gösterecek kişinin logos'lar arasında bir epistēmē ile ilerlemesi zorunlu değil mi?
ΞΕ. τί δέ; περὶ τοὺς τῶν ὀξέων καὶ βαρέων φθόγγους ἆρʼ οὐχ οὕτως; ὁ μὲν τοὺς συγκεραννυμένους τε καὶ μὴ τέχνην ἔχων γιγνώσκειν μουσικός, ὁ δὲ μὴ συνιεὶς ἄμουσος;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. καὶ κατὰ τῶν ἄλλων δὴ τεχνῶν καὶ ἀτεχνιῶν τοιαῦτα εὑρήσομεν ἕτερα.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. τί δʼ; ἐπειδὴ καὶ τὰ γένη πρὸς ἄλληλα κατὰ ταὐτὰ μείξεως ἔχειν ὡμολογήκαμεν, ἆρʼ οὐ μετʼ ἐπιστήμης τινὸς ἀναγκαῖον διὰ τῶν λόγων πορεύεσθαι τὸν ὀρθῶς μέλλοντα δείξειν ποῖα ποίοις συμφωνεῖ τῶν γενῶν καὶ ποῖα ἄλληλα
253cBunun yanı sıra, hepsinin içinden geçip onları bir arada tutan, böylece karışabilmelerini mümkün kılan bazı cinsler bulunup bulunmadığını; bölünmelerde de bütünlerin içinden geçerek bölünmenin sebebi olan başka cinsler bulunup bulunmadığını göstermek için de?
Theaitetos: Nasıl epistēmē gerekmez ki, hem de belki neredeyse en büyüğü?
Yabancı: Peki onu ne diye adlandıracağız, Theaitetos? Yoksa, Zeus aşkına, farkına varmadan hür insanların epistēmē'sine mi düştük; sofisti ararken önce filozofu mu bulduk?
Theaitetos: Ne demek istiyorsun?
οὐ δέχεται; καὶ δὴ καὶ διὰ πάντων εἰ συνέχοντʼ ἄττʼ αὔτʼ ἐστιν, ὥστε συμμείγνυσθαι δυνατὰ εἶναι, καὶ πάλιν ἐν ταῖς διαιρέσεσιν, εἰ διʼ ὅλων ἕτερα τῆς διαιρέσεως αἴτια;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐκ ἐπιστήμης δεῖ, καὶ σχεδόν γε ἴσως τῆς μεγίστης;
ΞΕ. τίνʼ οὖν αὖ [νῦν] προσεροῦμεν, ὦ Θεαίτητε, ταύτην; ἢ πρὸς Διὸς ἐλάθομεν εἰς τὴν τῶν ἐλευθέρων ἐμπεσόντες ἐπιστήμην, καὶ κινδυνεύομεν ζητοῦντες τὸν σοφιστὴν πρότερον ἀνηυρηκέναι τὸν φιλόσοφον;
ΘΕΑΙ. πῶς λέγεις;
253dYabancı: Cinslere göre bölmek, aynı eidos'u başka, başka olanı da aynı saymamak: bunun diyalektik epistēmē'ye ait olduğunu söylemeyecek miyiz?
Theaitetos: Evet, söyleyeceğiz.
Yabancı: Bunu yapabilen kişi, her biri ayrı duran birçok şeyin her yanına yayılmış tek bir idea'yı gereği gibi sezer; birbirinden başka olan birçok idea'nın dışarıdan tek bir idea tarafından kuşatıldığını da sezer; yine birçok bütünün içinden geçip tek bir şeyde birleşmiş tek bir idea'yı da, her bakımdan ayrı ve sınırları çizilmiş birçok idea'yı da. Bu da, her birinin nerede ortaklık edebileceğini, nerede edemeyeceğini cinse göre ayırt etmeyi bilmektir.
ΞΕ. τὸ κατὰ γένη διαιρεῖσθαι καὶ μήτε ταὐτὸν εἶδος ἕτερον ἡγήσασθαι μήτε ἕτερον ὂν ταὐτὸν μῶν οὐ τῆς διαλεκτικῆς φήσομεν ἐπιστήμης εἶναι;
ΘΕΑΙ. ναί, φήσομεν.
ΞΕ. οὐκοῦν ὅ γε τοῦτο δυνατὸς δρᾶν μίαν ἰδέαν διὰ πολλῶν, ἑνὸς ἑκάστου κειμένου χωρίς, πάντῃ διατεταμένην ἱκανῶς διαισθάνεται, καὶ πολλὰς ἑτέρας ἀλλήλων ὑπὸ μιᾶς ἔξωθεν περιεχομένας, καὶ μίαν αὖ διʼ ὅλων πολλῶν ἐν ἑνὶ συνημμένην, καὶ πολλὰς χωρὶς πάντῃ διωρισμένας· τοῦτο δʼ
253eTheaitetos: Tamamen öyle.
Yabancı: Diyalektik işini de, sanırım, saf ve hakkını vererek felsefe yapandan başkasına vermezsin.
Theaitetos: Başkasına nasıl verilebilir ki?
Yabancı: Filozofu da, ararsak, şimdi de sonra da böyle bir yerde buluruz. Onu açıkça görmek de zordur, ama sofistin zorluğuyla onunki başka türdendir.
ἔστιν, ᾗ τε κοινωνεῖν ἕκαστα δύναται καὶ ὅπῃ μή, διακρίνειν κατὰ γένος ἐπίστασθαι.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΞΕ. ἀλλὰ μὴν τό γε διαλεκτικὸν οὐκ ἄλλῳ δώσεις, ὡς ἐγᾦμαι, πλὴν τῷ καθαρῶς τε καὶ δικαίως φιλοσοφοῦντι.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ ἂν ἄλλῳ δοίη τις;
ΞΕ. τὸν μὲν δὴ φιλόσοφον ἐν τοιούτῳ τινὶ τόπῳ καὶ νῦν καὶ ἔπειτα ἀνευρήσομεν ἐὰν ζητῶμεν, ἰδεῖν μὲν χαλεπὸν
254aTheaitetos: Nasıl?
Yabancı: Sofist var olmayanın karanlığına kaçar, oraya alışkanlıkla tutunur; yerin karanlığı yüzünden de onu seçmek zordur. Öyle değil mi?
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Yabancı: Filozof ise akıl yürütmeler yoluyla hep var olanın idea'sına bağlıdır; bu yüzden de bu sefer yerin parlaklığından ötürü hiç kolay görülmez. Çünkü çoğunluğun psykhē'sinin gözleri ilahî olana bakmaya dayanamaz.
ἐναργῶς καὶ τοῦτον, ἕτερον μὴν τρόπον ἥ τε τοῦ σοφιστοῦ χαλεπότης ἥ τε τούτου.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. ὁ μὲν ἀποδιδράσκων εἰς τὴν τοῦ μὴ ὄντος σκοτεινότητα, τριβῇ προσαπτόμενος αὐτῆς, διὰ τὸ σκοτεινὸν τοῦ τόπου κατανοῆσαι χαλεπός· ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΞΕ. ὁ δέ γε φιλόσοφος, τῇ τοῦ ὄντος ἀεὶ διὰ λογισμῶν προσκείμενος ἰδέᾳ, διὰ τὸ λαμπρὸν αὖ τῆς χώρας οὐδαμῶς εὐπετὴς ὀφθῆναι· τὰ γὰρ τῆς τῶν πολλῶν ψυχῆς ὄμματα
254bTheaitetos: Bunun da ötekinden hiç aşağı kalmayacak şekilde böyle olması akla yatkın.
Yabancı: Filozofu, hâlâ istersek, belki birazdan daha açık inceleriz. Sofisti ise yeterince seyretmeden bırakmamamız gerektiği açık herhalde.
Theaitetos: Güzel söyledin.
Yabancı: Cinslerden bazılarının birbiriyle ortaklık etmeye yatkın olduğunu, bazılarının olmadığını kabul ettik; bazıları az sayıda şeyle, bazıları çok sayıda şeyle ortaklık eder, bazılarının da hepsinin içinden geçip hepsiyle ortaklık etmesine hiçbir engel yoktur. Öyleyse bundan sonra logos'un peşinden şöyle bir incelemeyle gidelim: bütün eidos'ları ele almayalım ki çokluğun içinde kafamız karışmasın; en büyük denenlerden birkaçını seçip önce her birinin ne olduğuna, sonra birbiriyle ortaklık etme güçlerinin nasıl olduğuna bakalım. Böylece var olanı ve var olmayanı bütün açıklığıyla kavrayamasak bile, şimdiki incelemenin yolu elverdiği ölçüde onlar hakkında hiç değilse logos'tan yoksun kalmayız; belki de var olmayanın gerçekten var olmayan olarak var olduğunu söyleyip paçayı kurtarmamıza izin verilir.
καρτερεῖν πρὸς τὸ θεῖον ἀφορῶντα ἀδύνατα.
ΘΕΑΙ. καὶ ταῦτα εἰκὸς οὐχ ἧττον ἐκείνων οὕτως ἔχειν.
ΞΕ. οὐκοῦν περὶ μὲν τούτου καὶ τάχα ἐπισκεψόμεθα σαφέστερον, ἂν ἔτι βουλομένοις ἡμῖν ᾖ· περὶ δὲ τοῦ σοφιστοῦ που δῆλον ὡς οὐκ ἀνετέον πρὶν ἂν ἱκανῶς αὐτὸν θεασώμεθα.
ΘΕΑΙ. καλῶς εἶπες.
ΞΕ. ὅτʼ οὖν δὴ τὰ μὲν ἡμῖν τῶν γενῶν ὡμολόγηται κοινωνεῖν ἐθέλειν ἀλλήλοις, τὰ δὲ μή, καὶ τὰ μὲν ἐπʼ ὀλίγον, τὰ δʼ ἐπὶ πολλά, τὰ δὲ καὶ διὰ πάντων οὐδὲν κωλύειν τοῖς
πᾶσι κεκοινωνηκέναι, τὸ δὴ μετὰ τοῦτο συνεπισπώμεθα τῷ λόγῳ τῇδε σκοποῦντες, μὴ περὶ πάντων τῶν εἰδῶν, ἵνα μὴ ταραττώμεθα ἐν πολλοῖς, ἀλλὰ προελόμενοι τῶν μεγίστων λεγομένων ἄττα, πρῶτον μὲν ποῖα ἕκαστά ἐστιν, ἔπειτα κοινωνίας ἀλλήλων πῶς ἔχει δυνάμεως, ἵνα τό τε ὂν καὶ μὴ ὂν εἰ μὴ πάσῃ σαφηνείᾳ δυνάμεθα λαβεῖν, ἀλλʼ οὖν λόγου γε ἐνδεεῖς μηδὲν γιγνώμεθα περὶ αὐτῶν, καθʼ ὅσον ὁ τρόπος ἐνδέχεται τῆς νῦν σκέψεως, ἐὰν ἄρα ἡμῖν πῃ
254dTheaitetos: Öyle yapmalıyız elbette.
Yabancı: Az önce gözden geçirdiğimiz cinslerin en büyükleri şunlardır: var olanın kendisi, durağanlık ve hareket.
Theaitetos: Hem de açık ara.
Yabancı: Bu ikisinin birbiriyle karışmadığını söylüyoruz.
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: Var olan ise ikisiyle de karışır, çünkü ikisi de vardır herhalde.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Böylece bunlar üç oluyor.
Theaitetos: Ya ne?
Yabancı: O hâlde her biri öteki ikisinden başkadır, kendisiyle ise aynıdır.
παρεικάθῃ τὸ μὴ ὂν λέγουσιν ὡς ἔστιν ὄντως μὴ ὂν ἀθῴοις ἀπαλλάττειν.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν χρή.
ΞΕ. μέγιστα μὴν τῶν γενῶν ἃ νυνδὴ διῇμεν τό τε ὂν αὐτὸ καὶ στάσις καὶ κίνησις.
ΘΕΑΙ. πολύ γε.
ΞΕ. καὶ μὴν τώ γε δύο φαμὲν αὐτοῖν ἀμείκτω πρὸς ἀλλήλω.
ΘΕΑΙ. σφόδρα γε.
ΞΕ. τὸ δέ γε ὂν μεικτὸν ἀμφοῖν· ἐστὸν γὰρ ἄμφω που.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. τρία δὴ γίγνεται ταῦτα.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. οὐκοῦν αὐτῶν ἕκαστον τοῖν μὲν δυοῖν ἕτερόν ἐστιν, αὐτὸ δʼ ἑαυτῷ ταὐτόν.
254eTheaitetos: Öyle.
Yabancı: Peki, şimdi böyle andığımız aynılık ve başkalık nedir? Bunlar o üçünden başka iki cins midir, gerçi onlarla zorunlu olarak hep karışsalar da, ve incelememizi üç değil beş şey varmış gibi mi yapmalıyız? Yoksa bu aynılığı ve başkalığı o üçünden birinin adı olarak kullanıp farkında olmadan kendimizi mi aldatıyoruz?
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. τί ποτʼ αὖ νῦν οὕτως εἰρήκαμεν τό τε ταὐτὸν καὶ θάτερον; πότερα δύο γένη τινὲ αὐτώ, τῶν μὲν τριῶν ἄλλω, συμμειγνυμένω μὴν ἐκείνοις ἐξ ἀνάγκης ἀεί, καὶ περὶ πέντε ἀλλʼ οὐ περὶ τριῶν ὡς ὄντων αὐτῶν σκεπτέον, ἢ τό τε ταὐτὸν
255aTheaitetos: Belki.
Yabancı: Ama hareket de durağanlık da kesinlikle ne başkalıktır ne aynılık.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Hareketi ve durağanlığı ortaklaşa ne diye adlandırırsak, o şey bu ikisinden hiçbiri olamaz.
Theaitetos: Neden?
Yabancı: Yoksa hareket durur, durağanlık da hareket eder. Çünkü ikisinden hangisi ikisine birden ait olursa, öbürünü kendi tabiatının zıddına dönmeye zorlar; zira öbürü böylece zıddından pay almış olur.
τοῦτο καὶ θάτερον ὡς ἐκείνων τι προσαγορεύοντες λανθάνομεν ἡμᾶς αὐτούς;
ΘΕΑΙ. ἴσως.
ΞΕ. ἀλλʼ οὔ τι μὴν κίνησίς γε καὶ στάσις οὔθʼ ἕτερον οὔτε ταὐτόν ἐστι.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. ὅτιπερ ἂν κοινῇ προσείπωμεν κίνησιν καὶ στάσιν, τοῦτο οὐδέτερον αὐτοῖν οἷόν τε εἶναι.
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΞΕ. κίνησίς τε στήσεται καὶ στάσις αὖ κινηθήσεται· περὶ γὰρ ἀμφότερα θάτερον ὁποτερονοῦν γιγνόμενον αὐτοῖν ἀναγκάσει μεταβάλλειν αὖ θάτερον ἐπὶ τοὐναντίον τῆς αὑτοῦ
255bTheaitetos: Tamamen.
Yabancı: Oysa ikisi de aynılıktan da başkalıktan da pay alır.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Öyleyse hareketin aynılık ya da başkalık olduğunu söylemeyelim; durağanlığın da.
Theaitetos: Söylemeyelim gerçekten.
Yabancı: Peki, var olanı ve aynılığı tek bir şey olarak mı düşünmeliyiz?
Theaitetos: Belki.
Yabancı: Ama var olan ile aynılık farklı hiçbir şey ifade etmiyorsa, hareketin de durağanlığın da var olduğunu söylediğimizde, var oldukları için ikisine birden aynı demiş olacağız.
φύσεως, ἅτε μετασχὸν τοῦ ἐναντίου.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ γε.
ΞΕ. μετέχετον μὴν ἄμφω ταὐτοῦ καὶ θατέρου.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. μὴ τοίνυν λέγωμεν κίνησίν γʼ εἶναι ταὐτὸν ἢ θάτερον, μηδʼ αὖ στάσιν.
ΘΕΑΙ. μὴ γάρ.
ΞΕ. ἀλλʼ ἆρα τὸ ὂν καὶ τὸ ταὐτὸν ὡς ἕν τι διανοητέον ἡμῖν;
ΘΕΑΙ. ἴσως.
ΞΕ. ἀλλʼ εἰ τὸ ὂν καὶ τὸ ταὐτὸν μηδὲν διάφορον σημαίνετον, κίνησιν αὖ πάλιν καὶ στάσιν ἀμφότερα εἶναι λέγοντες
255cTheaitetos: Ama bu imkânsız.
Yabancı: Öyleyse aynılık ile var olanın bir olması imkânsız.
Theaitetos: Hemen hemen.
Yabancı: O hâlde aynılığı o üç eidos'un yanına dördüncü olarak koyalım mı?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Peki? Başkalığa beşinci mi demeliyiz? Yoksa onu ve var olanı tek bir cinse verilmiş iki ad gibi mi düşünmeli?
Theaitetos: Olabilir.
Yabancı: Ama sanırım var olanlardan bazılarının kendi başlarına, bazılarının ise hep başka şeylere göre söylendiğini kabul edersin.
Theaitetos: Neden etmeyeyim?
ἀμφότερα οὕτως αὐτὰ ταὐτὸν ὡς ὄντα προσεροῦμεν.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὴν τοῦτό γε ἀδύνατον.
ΞΕ. ἀδύνατον ἄρα ταὐτὸν καὶ τὸ ὂν ἓν εἶναι.
ΘΕΑΙ. σχεδόν.
ΞΕ. τέταρτον δὴ πρὸς τοῖς τρισὶν εἴδεσιν τὸ ταὐτὸν τιθῶμεν;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. τί δέ; τὸ θάτερον ἆρα ἡμῖν λεκτέον πέμπτον; ἢ τοῦτο καὶ τὸ ὂν ὡς δύʼ ἄττα ὀνόματα ἐφʼ ἑνὶ γένει διανοεῖσθαι δεῖ;
ΘΕΑΙ. τάχʼ ἄν.
ΞΕ. ἀλλʼ οἶμαί σε συγχωρεῖν τῶν ὄντων τὰ μὲν αὐτὰ καθʼ αὑτά, τὰ δὲ πρὸς ἄλλα ἀεὶ λέγεσθαι.
ΘΕΑΙ. τί δʼ οὔ;
255dYabancı: Başka olan ise hep başka bir şeye göredir, değil mi?
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Var olan ile başkalık birbirinden çok farklı olmasaydı, böyle olmazdı. Başkalık da var olan gibi o iki eidos'tan pay alsaydı, başka olanlar arasında bir başkasına göre olmayan bir başka da bulunurdu. Oysa şimdi açıkça görüyoruz ki, başka olan her şey, ne ise onu zorunlu olarak bir başka şeye göre olur.
Theaitetos: Durum dediğin gibi.
Yabancı: Öyleyse başkalığın tabiatını, seçtiğimiz eidos'lar arasında beşinci olarak saymalıyız.
ΞΕ. τὸ δέ γʼ ἕτερον ἀεὶ πρὸς ἕτερον· ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. οὐκ ἄν, εἴ γε τὸ ὂν καὶ τὸ θάτερον μὴ πάμπολυ διεφερέτην· ἀλλʼ εἴπερ θάτερον ἀμφοῖν μετεῖχε τοῖν εἰδοῖν ὥσπερ τὸ ὄν, ἦν ἄν ποτέ τι καὶ τῶν ἑτέρων ἕτερον οὐ πρὸς ἕτερον· νῦν δὲ ἀτεχνῶς ἡμῖν ὅτιπερ ἂν ἕτερον ᾖ, συμβέβηκεν ἐξ ἀνάγκης ἑτέρου τοῦτο ὅπερ ἐστὶν εἶναι.
ΘΕΑΙ. λέγεις καθάπερ ἔχει.
ΞΕ. πέμπτον δὴ τὴν θατέρου φύσιν λεκτέον ἐν τοῖς
255eTheaitetos: Evet.
Yabancı: Ve onun hepsinin içinden geçtiğini söyleyeceğiz; çünkü her biri ötekilerden başkadır, ama kendi tabiatı yüzünden değil, başkalığın idea'sından pay aldığı için.
Theaitetos: Tamamen öyle.
Yabancı: Şimdi beşini birer birer ele alıp şöyle söyleyelim.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Önce hareket: o, durağanlıktan büsbütün başkadır. Yoksa nasıl diyoruz?
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Demek ki durağanlık değildir.
Theaitetos: Hiç değildir.
εἴδεσιν οὖσαν, ἐν οἷς προαιρούμεθα.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ διὰ πάντων γε αὐτὴν αὐτῶν φήσομεν εἶναι διεληλυθυῖαν· ἓν ἕκαστον γὰρ ἕτερον εἶναι τῶν ἄλλων οὐ διὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν, ἀλλὰ διὰ τὸ μετέχειν τῆς ἰδέας τῆς θατέρου.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
ΞΕ. ὧδε δὴ λέγωμεν ἐπὶ τῶν πέντε καθʼ ἓν ἀναλαμβάνοντες.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. πρῶτον μὲν κίνησιν, ὡς ἔστι παντάπασιν ἕτερον στάσεως. ἢ πῶς λέγομεν;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. οὐ στάσις ἄρʼ ἐστίν.
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς.
256aYabancı: Ama var olandan pay aldığı için vardır.
Theaitetos: Vardır.
Yabancı: Hareket, bu sefer de aynılıktan başkadır.
Theaitetos: Hemen hemen.
Yabancı: Demek ki aynılık değildir.
Theaitetos: Değildir elbette.
Yabancı: Ama her şey aynılıktan pay aldığı için hareket de aynıydı.
Theaitetos: Hem de nasıl.
Yabancı: O hâlde hareketin hem aynı olduğunu hem aynı olmadığını kabul etmeli, buna da sıkılmamalıyız. Çünkü ona aynı da aynı değil de dediğimizde aynı anlamda söylemiş olmuyoruz. Aynı dediğimizde, kendine göre aynılıktan pay aldığı için böyle söylüyoruz; aynı değil dediğimizde ise başkalıkla ortaklığı yüzünden. Bu ortaklık sayesinde aynılıktan ayrılmış, o değil başka bir şey olmuştur; dolayısıyla ona aynı değil demek de yine doğrudur.
ΞΕ. ἔστι δέ γε διὰ τὸ μετέχειν τοῦ ὄντος.
ΘΕΑΙ. ἔστιν.
ΞΕ. αὖθις δὴ πάλιν ἡ κίνησις ἕτερον ταὐτοῦ ἐστιν.
ΘΕΑΙ. σχεδόν.
ΞΕ. οὐ ταὐτὸν ἄρα ἐστίν.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΞΕ. ἀλλὰ μὴν αὕτη γʼ ἦν ταὐτὸν διὰ τὸ μετέχειν αὖ πάντʼ αὐτοῦ.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.
ΞΕ. τὴν κίνησιν δὴ ταὐτόν τʼ εἶναι καὶ μὴ ταὐτὸν ὁμολογητέον καὶ οὐ δυσχεραντέον. οὐ γὰρ ὅταν εἴπωμεν αὐτὴν ταὐτὸν καὶ μὴ ταὐτόν, ὁμοίως εἰρήκαμεν, ἀλλʼ ὁπόταν μὲν
256bTheaitetos: Elbette.
Yabancı: Öyleyse hareketin kendisi bir şekilde durağanlıktan pay alsaydı, ona durağan demekte tuhaf bir şey olmazdı, değil mi?
Theaitetos: Hem de çok doğru olurdu, yeter ki cinslerin bazılarının birbiriyle karışmaya yatkın olduğunu, bazılarının olmadığını kabul edelim.
ταὐτόν, διὰ τὴν μέθεξιν ταὐτοῦ πρὸς ἑαυτὴν οὕτω λέγομεν, ὅταν δὲ μὴ ταὐτόν, διὰ τὴν κοινωνίαν αὖ θατέρου, διʼ ἣν ἀποχωριζομένη ταὐτοῦ γέγονεν οὐκ ἐκεῖνο ἀλλʼ ἕτερον, ὥστε ὀρθῶς αὖ λέγεται πάλιν οὐ ταὐτόν.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. οὐκοῦν κἂν εἴ πῃ μετελάμβανεν αὐτὴ κίνησις στάσεως, οὐδὲν ἂν ἄτοπον ἦν στάσιμον αὐτὴν προσαγορεύειν;
ΘΕΑΙ. ὀρθότατά γε, εἴπερ τῶν γενῶν συγχωρησόμεθα τὰ μὲν ἀλλήλοις ἐθέλειν μείγνυσθαι, τὰ δὲ μή.
256cYabancı: Bunun ispatına da şimdiki konudan önce varmış, durumun tabiatça böyle olduğunu göstermiştik.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Yine söyleyelim: hareket, aynılıktan ve durağanlıktan başka olduğu gibi, başkalıktan da başka mıdır?
Theaitetos: Zorunlu olarak.
Yabancı: O hâlde şimdiki logos'a göre bir bakıma başka değildir, bir bakıma da başkadır.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: Peki bundan sonra ne? Onun üçünden başka olduğunu söyleyip dördüncüden başka olmadığını mı söyleyeceğiz, oysa üzerinde ve aralarında inceleme yapmayı önümüze koyduğumuz şeylerin beş olduğunu kabul etmiştik?
ΞΕ. καὶ μὴν ἐπί γε τὴν τούτου πρότερον ἀπόδειξιν ἢ τῶν νῦν ἀφικόμεθα, ἐλέγχοντες ὡς ἔστι κατὰ φύσιν ταύτῃ.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. λέγωμεν δὴ πάλιν· ἡ κίνησίς ἐστιν ἕτερον τοῦ ἑτέρου, καθάπερ ταὐτοῦ τε ἦν ἄλλο καὶ τῆς στάσεως;
ΘΕΑΙ. ἀναγκαῖον.
ΞΕ. οὐχ ἕτερον ἄρʼ ἐστί πῃ καὶ ἕτερον κατὰ τὸν νυνδὴ λόγον.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΞΕ. τί οὖν δὴ τὸ μετὰ τοῦτο; ἆρʼ αὖ τῶν μὲν τριῶν ἕτερον αὐτὴν φήσομεν εἶναι, τοῦ δὲ τετάρτου μὴ φῶμεν,
256dTheaitetos: Nasıl olur? Az önce ortaya çıkan sayıdan daha azını kabul etmek imkânsız.
Yabancı: O hâlde hareketin var olandan başka olduğunu korkusuzca, direnerek söyleyelim mi?
Theaitetos: Hiç korkmadan.
Yabancı: Öyleyse hareket, açıkça, gerçekten var olmayandır; ama var olandan pay aldığı için de var olandır, değil mi?
Theaitetos: Apaçık.
Yabancı: Demek ki var olmayan, zorunlu olarak hem harekette hem de bütün cinslerde vardır. Çünkü başkalığın tabiatı hepsinde her birini var olandan başka kılarak var olmayan yapar. Böylece hepsine de aynı şekilde haklı olarak var olmayan diyeceğiz; öte yandan var olandan pay aldıkları için var olduklarını, var olanlar olduklarını da söyleyeceğiz.
ὁμολογήσαντες αὐτὰ εἶναι πέντε, περὶ ὧν καὶ ἐν οἷς προυθέμεθα σκοπεῖν;
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς; ἀδύνατον γὰρ συγχωρεῖν ἐλάττω τὸν ἀριθμὸν τοῦ νυνδὴ φανέντος.
ΞΕ. ἀδεῶς ἄρα τὴν κίνησιν ἕτερον εἶναι τοῦ ὄντος διαμαχόμενοι λέγωμεν;
ΘΕΑΙ. ἀδεέστατα μὲν οὖν.
ΞΕ. οὐκοῦν δὴ σαφῶς ἡ κίνησις ὄντως οὐκ ὄν ἐστι καὶ ὄν, ἐπείπερ τοῦ ὄντος μετέχει;
ΘΕΑΙ. σαφέστατά γε.
ΞΕ. ἔστιν ἄρα ἐξ ἀνάγκης τὸ μὴ ὂν ἐπί τε κινήσεως εἶναι καὶ κατὰ πάντα τὰ γένη· κατὰ πάντα γὰρ ἡ θατέρου
256eTheaitetos: Öyle görünüyor.
Yabancı: Demek ki eidos'ların her birinde var olan çoktur, var olmayan ise sayıca sonsuzdur.
Theaitetos: Anlaşılan öyle.
φύσις ἕτερον ἀπεργαζομένη τοῦ ὄντος ἕκαστον οὐκ ὂν ποιεῖ, καὶ σύμπαντα δὴ κατὰ ταὐτὰ οὕτως οὐκ ὄντα ὀρθῶς ἐροῦμεν, καὶ πάλιν, ὅτι μετέχει τοῦ ὄντος, εἶναί τε καὶ ὄντα.
ΘΕΑΙ. κινδυνεύει.
ΞΕ. περὶ ἕκαστον ἄρα τῶν εἰδῶν πολὺ μέν ἐστι τὸ ὄν, ἄπειρον δὲ πλήθει τὸ μὴ ὄν.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
257aYabancı: Öyleyse var olanın kendisinin de ötekilerden başka olduğunu söylemeliyiz.
Theaitetos: Zorunlu olarak.
Yabancı: Demek ki var olan da, öteki şeyler kaç taneyse o kadar bakımdan var değildir. Çünkü o ötekilerden hiçbiri değildir: kendisi tek bir şeydir, sayıca sonsuz olan ötekiler değildir.
Theaitetos: Aşağı yukarı öyle.
Yabancı: Buna da sıkılmamalıyız, çünkü cinslerin tabiatı birbiriyle ortaklık eder. Biri bunları kabul etmiyorsa, önce önceki logos'larımız konusunda bizi ikna etsin, ondan sonra da bunlardan çıkanlar konusunda.
Theaitetos: Çok haklı söyledin.
ΞΕ. οὐκοῦν καὶ τὸ ὂν αὐτὸ τῶν ἄλλων ἕτερον εἶναι λεκτέον.
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΞΕ. καὶ τὸ ὂν ἄρʼ ἡμῖν, ὅσαπέρ ἐστι τὰ ἄλλα, κατὰ τοσαῦτα οὐκ ἔστιν· ἐκεῖνα γὰρ οὐκ ὂν ἓν μὲν αὐτό ἐστιν, ἀπέραντα δὲ τὸν ἀριθμὸν τἆλλα οὐκ ἔστιν αὖ.
ΘΕΑΙ. σχεδὸν οὕτως.
ΞΕ. οὐκοῦν δὴ καὶ ταῦτα οὐ δυσχεραντέον, ἐπείπερ ἔχει κοινωνίαν ἀλλήλοις ἡ τῶν γενῶν φύσις. εἰ δέ τις ταῦτα μὴ συγχωρεῖ, πείσας ἡμῶν τοὺς ἔμπροσθεν λόγους οὕτω πειθέτω τὰ μετὰ ταῦτα.
ΘΕΑΙ. δικαιότατα εἴρηκας.
257bYabancı: Şuna da bakalım.
Theaitetos: Neye?
Yabancı: Var olmayan dediğimizde, anlaşılan, var olanın zıddı olan bir şeyi değil, yalnızca ondan başka olan bir şeyi söylüyoruz.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Mesela bir şeye “büyük değil” dediğimizde, bu sözle küçüğü eşitten daha çok anlatıyormuşuz gibi mi görünüyor sana?
Theaitetos: Neden öyle görünsün?
Yabancı: Öyleyse olumsuzlamanın zıddı anlattığı söylendiğinde bunu kabul etmeyeceğiz; yalnızca şunu kabul edeceğiz: “değil” ve “olmayan” gibi olumsuzluk sözleri, eklendikleri adlardan, daha doğrusu olumsuzlamayla birlikte söylenen adların adlandırdığı şeylerden başka bir şeye işaret eder.
ΞΕ. ἴδωμεν δὴ καὶ τόδε.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. ὁπόταν τὸ μὴ ὂν λέγωμεν, ὡς ἔοικεν, οὐκ ἐναντίον τι λέγομεν τοῦ ὄντος ἀλλʼ ἕτερον μόνον.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. οἷον ὅταν εἴπωμέν τι μὴ μέγα, τότε μᾶλλόν τί σοι φαινόμεθα τὸ σμικρὸν ἢ τὸ ἴσον δηλοῦν τῷ ῥήματι;
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς;
ΞΕ. οὐκ ἄρʼ, ἐναντίον ὅταν ἀπόφασις λέγηται σημαίνειν, συγχωρησόμεθα, τοσοῦτον δὲ μόνον, ὅτι τῶν ἄλλων τὶ μηνύει
257cTheaitetos: Tamamen öyle.
Yabancı: Bir de şunu düşünelim, eğer sen de uygun görürsen.
Theaitetos: Neyi?
Yabancı: Bana öyle geliyor ki başkalığın tabiatı, tıpkı epistēmē gibi, ufak parçalara bölünmüştür.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Epistēmē de bir tanedir herhalde; ama onun bir şeye yönelen her parçası ayrılıp sınırlanınca kendine özgü bir ad alır.
τὸ μὴ καὶ τὸ οὒ προτιθέμενα τῶν ἐπιόντων ὀνομάτων, μᾶλλον δὲ τῶν πραγμάτων περὶ ἅττʼ ἂν κέηται τὰ ἐπιφθεγγόμενα ὕστερον τῆς ἀποφάσεως ὀνόματα.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΞΕ. τόδε δὲ διανοηθῶμεν, εἰ καὶ σοὶ συνδοκεῖ.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. ἡ θατέρου μοι φύσις φαίνεται κατακεκερματίσθαι καθάπερ ἐπιστήμη.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. μία μέν ἐστί που καὶ ἐκείνη, τὸ δʼ ἐπί τῳ γιγνόμενον μέρος αὐτῆς ἕκαστον ἀφορισθὲν ἐπωνυμίαν ἴσχει τινὰ
257dBu yüzden birçok tekhnē'den ve epistēmē'den söz edilir.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Başkalığın tabiatının parçaları da, o tabiat bir olduğu hâlde, aynı durumdadır.
Theaitetos: Olabilir; ama nasıl olduğunu söyleyelim?
Yabancı: Başkalığın, güzele karşı konan bir parçası var mı?
Theaitetos: Var.
Yabancı: Ona adsız mı diyeceğiz, yoksa bir adı var mı?
Theaitetos: Adı var. Her seferinde “güzel değil” dediğimiz şey, güzelin tabiatından başka hiçbir şeyden başka değildir.
Yabancı: Haydi şimdi bana şunu söyle.
ἑαυτῆς ἰδίαν· διὸ πολλαὶ τέχναι τʼ εἰσὶ λεγόμεναι καὶ ἐπιστῆμαι.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. οὐκοῦν καὶ τὰ τῆς θατέρου φύσεως μόρια μιᾶς οὔσης ταὐτὸν πέπονθε τοῦτο.
ΘΕΑΙ. τάχʼ ἄν· ἀλλʼ ὅπῃ δὴ λέγωμεν;
ΞΕ. ἔστι τῷ καλῷ τι θατέρου μόριον ἀντιτιθέμενον;
ΘΕΑΙ. ἔστιν.
ΞΕ. τοῦτʼ οὖν ἀνώνυμον ἐροῦμεν ἤ τινʼ ἔχον ἐπωνυμίαν;
ΘΕΑΙ. ἔχον· ὃ γὰρ μὴ καλὸν ἑκάστοτε φθεγγόμεθα, τοῦτο οὐκ ἄλλου τινὸς ἕτερόν ἐστιν ἢ τῆς τοῦ καλοῦ φύσεως.
ΞΕ. ἴθι νυν τόδε μοι λέγε.
257eTheaitetos: Neyi?
Yabancı: Güzel olmayan, tam da şöyle bir şey olmuyor mu: var olanların belli bir cinsinden ayrılmış ve yine var olanlardan birine karşı konmuş bir şey?
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Öyleyse güzel olmayan, anlaşılan, var olanın var olana karşı konmasıdır.
Theaitetos: Çok doğru.
Yabancı: Peki? Bu logos'a göre güzel bizim için var olanlardan daha çok, güzel olmayan ise daha az mı vardır?
Theaitetos: Hiç de değil.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. ἄλλο τι τῶν ὄντων τινὸς ἑνὸς γένους ἀφορισθὲν καὶ πρός τι τῶν ὄντων αὖ πάλιν ἀντιτεθὲν οὕτω συμβέβηκεν εἶναι τὸ μὴ καλόν;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. ὄντος δὴ πρὸς ὂν ἀντίθεσις, ὡς ἔοικʼ, εἶναί τις συμβαίνει τὸ μὴ καλόν.
ΘΕΑΙ. ὀρθότατα.
ΞΕ. τί οὖν; κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἆρα μᾶλλον μὲν τὸ καλὸν ἡμῖν ἐστι τῶν ὄντων, ἧττον δὲ τὸ μὴ καλόν;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
258aYabancı: O hâlde büyük olmayanın da büyüğün kendisi kadar var olduğunu söylemeliyiz, değil mi?
Theaitetos: Aynı ölçüde.
Yabancı: Adil olmayanı da aynı şekilde adilin yanına koymalıyız; öyle ki biri öbüründen hiç de daha fazla var olmasın, değil mi?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Ötekileri de böyle söyleyeceğiz; çünkü başkalığın tabiatının var olanlardan biri olduğu ortaya çıktı. O var olduğuna göre, onun parçalarını da hiçbir şeyden daha az var olmayan şeyler olarak koymamız zorunludur.
Theaitetos: Nasıl koymayalım?
Yabancı: Öyleyse, anlaşılan, başkalığın tabiatının bir parçası ile var olanın tabiatı birbirine karşı konduğunda, bu karşıtlık, söylemek caizse, var olanın kendisinden hiç de daha az varlık değildir. Çünkü var olanın zıddını değil, yalnızca şu kadarını belirtir: ondan başka olanı.
ΞΕ. ὁμοίως ἄρα τὸ μὴ μέγα καὶ τὸ μέγα αὐτὸ εἶναι λεκτέον;
ΘΕΑΙ. ὁμοίως.
ΞΕ. οὐκοῦν καὶ τὸ μὴ δίκαιον τῷ δικαίῳ κατὰ ταὐτὰ θετέον πρὸς τὸ μηδέν τι μᾶλλον εἶναι θάτερον θατέρου;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. καὶ τἆλλα δὴ ταύτῃ λέξομεν, ἐπείπερ ἡ θατέρου φύσις ἐφάνη τῶν ὄντων οὖσα, ἐκείνης δὲ οὔσης ἀνάγκη δὴ καὶ τὰ μόρια αὐτῆς μηδενὸς ἧττον ὄντα τιθέναι.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. οὐκοῦν, ὡς ἔοικεν, ἡ τῆς θατέρου μορίου φύσεως
258bTheaitetos: Apaçık.
Yabancı: Peki buna ne ad verelim?
Theaitetos: Belli ki sofist yüzünden aradığımız var olmayan, işte tam da budur.
Yabancı: Öyleyse, senin dediğin gibi, var olmayan da varlık bakımından ötekilerin hiçbirinden aşağı kalmayan bir şey midir? Artık gönül rahatlığıyla şunu söylemeli miyiz: Var olmayan sağlam biçimde vardır ve kendi tabiatına sahiptir; büyük nasıl büyük, güzel nasıl güzeldiyse, büyük olmayan nasıl büyük olmayan, güzel olmayan nasıl güzel olmayandıysa, var olmayan da aynı şekilde var olmayan olarak hem vardı hem de vardır ve birçok var olan arasında sayılan tek bir eidos'tur? Yoksa buna karşı hâlâ bir kuşkumuz var mı, Theaitetos?
καὶ τῆς τοῦ ὄντος πρὸς ἄλληλα ἀντικειμένων ἀντίθεσις οὐδὲν ἧττον, εἰ θέμις εἰπεῖν, αὐτοῦ τοῦ ὄντος οὐσία ἐστίν, οὐκ ἐναντίον ἐκείνῳ σημαίνουσα ἀλλὰ τοσοῦτον μόνον, ἕτερον ἐκείνου.
ΘΕΑΙ. σαφέστατά γε.
ΞΕ. τίνʼ οὖν αὐτὴν προσείπωμεν;
ΘΕΑΙ. δῆλον ὅτι τὸ μὴ ὄν, ὃ διὰ τὸν σοφιστὴν ἐζητοῦμεν, αὐτό ἐστι τοῦτο.
ΞΕ. πότερον οὖν, ὥσπερ εἶπες, ἔστιν οὐδενὸς τῶν ἄλλων οὐσίας ἐλλειπόμενον, καὶ δεῖ θαρροῦντα ἤδη λέγειν ὅτι τὸ μὴ ὂν βεβαίως ἐστὶ τὴν αὑτοῦ φύσιν ἔχον, ὥσπερ τὸ μέγα
258cTheaitetos: Hiç yok.
Yabancı: Parmenides'in yasağını çok aşarak ona itaatsizlik ettiğimizi fark ettin mi?
Theaitetos: Nasıl yani?
Yabancı: Onun incelemeyi yasakladığından daha fazlasını, daha da ileri giderek araştırdık ve ona karşı ispat ettik.
Theaitetos: Nasıl?
ἦν μέγα καὶ τὸ καλὸν ἦν καλὸν καὶ τὸ μὴ μέγα ⟨μὴ μέγα⟩ καὶ τὸ μὴ καλὸν ⟨μὴ καλόν⟩, οὕτω δὲ καὶ τὸ μὴ ὂν κατὰ ταὐτὸν ἦν τε καὶ ἔστι μὴ ὄν, ἐνάριθμον τῶν πολλῶν ὄντων εἶδος ἕν; ἤ τινα ἔτι πρὸς αὐτό, ὦ Θεαίτητε, ἀπιστίαν ἔχομεν;
ΘΕΑΙ. οὐδεμίαν.
ΞΕ. οἶσθʼ οὖν ὅτι Παρμενίδῃ μακροτέρως τῆς ἀπορρήσεως ἠπιστήκαμεν;
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΞΕ. πλεῖον ἢ ʼκεῖνος ἀπεῖπε σκοπεῖν, ἡμεῖς εἰς τὸ πρόσθεν ἔτι ζητήσαντες ἀπεδείξαμεν αὐτῷ.
ΘΕΑΙ. πῶς;
258dYabancı: Çünkü o bir yerde şöyle der: Asla zorla kabul ettirilemez bu: olmayanların var olduğu. Sen düşünceni araştırmanın bu yolundan uzak tut.
Theaitetos: Evet, öyle der.
Yabancı: Biz ise var olmayanların var olduğunu ispat etmekle kalmadık, var olmayanın hangi eidos olduğunu da gözler önüne serdik. Çünkü başkalığın tabiatının var olduğunu ve bütün var olanlara, onların birbiriyle ilişkisi içinde, ufak ufak bölünüp dağıldığını ispat ettikten sonra, onun var olanın karşısına konan her bir parçası için, işte gerçekten var olmayan budur, demeye cüret ettik.
ΞΕ. ὅτι ὁ μέν πού φησιν—οὐ γὰρ μήποτε τοῦτο δαμῇ, εἶναι μὴ ἐόντα, ἀλλὰ σὺ τῆσδʼ ἀφʼ ὁδοῦ διζήσιος εἶργε νόημα. Parmenides 7.1
ΘΕΑΙ. λέγει γὰρ οὖν οὕτως.
ΞΕ. ἡμεῖς δέ γε οὐ μόνον τὰ μὴ ὄντα ὡς ἔστιν ἀπεδείξαμεν, ἀλλὰ καὶ τὸ εἶδος ὃ τυγχάνει ὂν τοῦ μὴ ὄντος ἀπεφηνάμεθα· τὴν γὰρ θατέρου φύσιν ἀποδείξαντες οὖσάν
258eTheaitetos: Bence de, yabancı, söylediklerimiz tamamen ve son derece doğru.
Yabancı: Öyleyse kimse bize, var olmayanı var olanın zıddı olarak gösterip sonra da onun var olduğunu söylemeye cüret ettiğimizi söylemesin. Çünkü var olanın herhangi bir zıddına, ister var olsun ister olmasın, ister açıklanabilsin ister büsbütün açıklanamasın, biz çoktan veda ettik. Var olmayan hakkında şimdi söylediğimize gelince: Ya biri bizi çürütüp yanlış söylediğimize ikna etsin; ya da bunu yapamadığı sürece o da bizim gibi söylesin. Bizim söylediğimiz şudur: Cinsler birbiriyle karışır; var olan da başka da hepsinin içinden ve birbirinin içinden geçer. Başka, var olandan pay aldığı için, bu pay alma sayesinde vardır; ama pay aldığı şey değil, ondan başka bir şeydir; var olandan başka olduğuna göre de en açık biçimde ve zorunlu olarak var olmayandır. Var olan ise bu kez başkalıktan pay aldığı için öbür cinslerden başka olacaktır; hepsinden başka olduğuna göre de onların hiçbiri değildir, hepsi birden de değildir; yalnızca kendisidir. Öyle ki var olan, hiç tartışmasız, binlerce ve binlerce bakımdan yoktur; ötekiler de, tek tek ve hep birlikte, birçok bakımdan vardır, birçok bakımdan yoktur.
τε καὶ κατακεκερματισμένην ἐπὶ πάντα τὰ ὄντα πρὸς ἄλληλα, τὸ πρὸς τὸ ὂν ἕκαστον μόριον αὐτῆς ἀντιτιθέμενον ἐτολμήσαμεν εἰπεῖν ὡς αὐτὸ τοῦτό ἐστιν ὄντως τὸ μὴ ὄν.
ΘΕΑΙ. καὶ παντάπασί γε, ὦ ξένε, ἀληθέστατά μοι δοκοῦμεν εἰρηκέναι.
ΞΕ. μὴ τοίνυν ἡμᾶς εἴπῃ τις ὅτι τοὐναντίον τοῦ ὄντος τὸ μὴ ὂν ἀποφαινόμενοι τολμῶμεν λέγειν ὡς ἔστιν. ἡμεῖς γὰρ περὶ μὲν ἐναντίου τινὸς αὐτῷ χαίρειν πάλαι λέγομεν,
εἴτʼ ἔστιν εἴτε μή, λόγον ἔχον ἢ καὶ παντάπασιν ἄλογον· ὃ δὲ νῦν εἰρήκαμεν εἶναι τὸ μὴ ὄν, ἢ πεισάτω τις ὡς οὐ καλῶς λέγομεν ἐλέγξας, ἢ μέχριπερ ἂν ἀδυνατῇ, λεκτέον καὶ ἐκείνῳ καθάπερ ἡμεῖς λέγομεν, ὅτι συμμείγνυταί τε ἀλλήλοις τὰ γένη καὶ τό τε ὂν καὶ θάτερον διὰ πάντων καὶ διʼ ἀλλήλων διεληλυθότε τὸ μὲν ἕτερον μετασχὸν τοῦ ὄντος ἔστι μὲν διὰ ταύτην τὴν μέθεξιν, οὐ μὴν ἐκεῖνό γε οὗ μετέσχεν ἀλλʼ ἕτερον, ἕτερον δὲ τοῦ ὄντος ὂν ἔστι σαφέστατα
259bTheaitetos: Doğru.
Yabancı: Bu karşıtlıklara inanmayan biri varsa, kendisi incelesin ve şimdi söylenenlerden daha iyi bir şey söylesin. Yok, zor bir şey keşfetmiş gibi sözleri bir bu yana bir öbür yana çekip durmaktan zevk alıyorsa, şimdiki konuşmamızın gösterdiği gibi, pek de çabaya değmeyecek bir şeye çaba harcamıştır. Çünkü bunu bulmak ne incelikli ne de zor bir iştir; asıl zor ve aynı zamanda güzel olan başkadır.
ἐξ ἀνάγκης εἶναι μὴ ὄν· τὸ δὲ ὂν αὖ θατέρου μετειληφὸς ἕτερον τῶν ἄλλων ἂν εἴη γενῶν, ἕτερον δʼ ἐκείνων ἁπάντων ὂν οὐκ ἔστιν ἕκαστον αὐτῶν οὐδὲ σύμπαντα τὰ ἄλλα πλὴν αὐτό, ὥστε τὸ ὂν ἀναμφισβητήτως αὖ μυρία ἐπὶ μυρίοις οὐκ ἔστι, καὶ τἆλλα δὴ καθʼ ἕκαστον οὕτω καὶ σύμπαντα πολλαχῇ μὲν ἔστι, πολλαχῇ δʼ οὐκ ἔστιν.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΞΕ. καὶ ταύταις δὴ ταῖς ἐναντιώσεσιν εἴτε ἀπιστεῖ τις, σκεπτέον αὐτῷ καὶ λεκτέον βέλτιόν τι τῶν νῦν εἰρημένων·
259cTheaitetos: Nedir o?
Yabancı: Daha önce de söylediğimiz şey: Bu oyunları bir yana bırakıp söylenenleri elden geldiğince teker teker sınayarak izleyebilmek; biri başka olanın bir bakımdan aynı, aynı olanın da başka olduğunu söylediğinde, onun bu şeyin hangi anlamda ve hangi bakımdan aynı ya da başka olduğunu söylediğini adım adım takip edebilmek.
εἴτε ὥς τι χαλεπὸν κατανενοηκὼς χαίρει τοτὲ μὲν ἐπὶ θάτερα τοτὲ δʼ ἐπὶ θάτερα τοὺς λόγους ἕλκων, οὐκ ἄξια πολλῆς σπουδῆς ἐσπούδακεν, ὡς οἱ νῦν λόγοι φασί. τοῦτο μὲν γὰρ οὔτε τι κομψὸν οὔτε χαλεπὸν εὑρεῖν, ἐκεῖνο δʼ ἤδη καὶ χαλεπὸν ἅμα καὶ καλόν.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. ὃ καὶ πρόσθεν εἴρηται, τὸ ταῦτα ἐάσαντα ὡς δυνατὰ τοῖς λεγομένοις οἷόν τʼ εἶναι καθʼ ἕκαστον ἐλέγχοντα ἐπακολουθεῖν, ὅταν τέ τις ἕτερον ὄν πῃ ταὐτὸν
259dAma aynıyı nasıl olursa olsun başka, başkayı aynı, büyüğü küçük, benzeri benzemez diye göstermek ve sözlerde hep böyle zıtları ortaya atmaktan zevk almak gerçek bir çürütme (elenkhos) değildir; var olanlara henüz yeni el sürmüş birinin, bir acemi çaylağın işi olduğu da apaçıktır.
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: Çünkü, dostum, her şeyi her şeyden ayırmaya kalkışmak hem başka bakımlardan yersizdir hem de musikiden büsbütün nasibini almamış, felsefeden anlamayan birinin işidir.
εἶναι φῇ καὶ ὅταν ταὐτὸν ὂν ἕτερον, ἐκείνῃ καὶ κατʼ ἐκεῖνο ὅ φησι τούτων πεπονθέναι πότερον. τὸ δὲ ταὐτὸν ἕτερον ἀποφαίνειν ἁμῇ γέ πῃ καὶ τὸ θάτερον ταὐτὸν καὶ τὸ μέγα σμικρὸν καὶ τὸ ὅμοιον ἀνόμοιον, καὶ χαίρειν οὕτω τἀναντία ἀεὶ προφέροντα ἐν τοῖς λόγοις, οὔτε τις ἔλεγχος οὗτος ἀληθινὸς ἄρτι τε τῶν ὄντων τινὸς ἐφαπτομένου δῆλος νεογενὴς ὤν.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
ΞΕ. καὶ γάρ, ὠγαθέ, τό γε πᾶν ἀπὸ παντὸς ἐπιχειρεῖν
259eTheaitetos: Neden?
Yabancı: Her şeyi ötekilerin hepsinden koparmak, her türlü logos'u kökünden yok etmektir; çünkü logos bizde eidos'ların birbiriyle örülmesinden doğmuştur.
Theaitetos: Doğru.
ἀποχωρίζειν ἄλλως τε οὐκ ἐμμελὲς καὶ δὴ καὶ παντάπασιν ἀμούσου τινὸς καὶ ἀφιλοσόφου.
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΞΕ. τελεωτάτη πάντων λόγων ἐστὶν ἀφάνισις τὸ διαλύειν ἕκαστον ἀπὸ πάντων· διὰ γὰρ τὴν ἀλλήλων τῶν εἰδῶν συμπλοκὴν ὁ λόγος γέγονεν ἡμῖν.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
260aYabancı: Öyleyse bak, böyleleriyle tam zamanında çarpışmışız ve onları bir şeyin bir başkasıyla karışmasını kabule zorlamışız.
Theaitetos: Ne bakımından tam zamanında?
Yabancı: Logos'un bizim için var olan cinslerden biri olması bakımından. Ondan yoksun kalsaydık, en büyük kayıp olarak felsefeden yoksun kalırdık. Üstelik şu anda logos'un ne olduğu konusunda anlaşmamız gerekiyor; onun hiç var olmadığı söylenerek elimizden alınsaydı, artık hiçbir şey söyleyemezdik sanırım.
ΞΕ. σκόπει τοίνυν ὡς ἐν καιρῷ νυνδὴ τοῖς τοιούτοις διεμαχόμεθα καὶ προσηναγκάζομεν ἐᾶν ἕτερον ἑτέρῳ μείγνυσθαι.
ΘΕΑΙ. πρὸς δὴ τί;
ΞΕ. πρὸς τὸ τὸν λόγον ἡμῖν τῶν ὄντων ἕν τι γενῶν εἶναι. τούτου γὰρ στερηθέντες, τὸ μὲν μέγιστον, φιλοσοφίας ἂν στερηθεῖμεν· ἔτι δʼ ἐν τῷ παρόντι δεῖ λόγον ἡμᾶς διομολογήσασθαι τί ποτʼ ἔστιν, εἰ δὲ ἀφῃρέθημεν αὐτὸ μηδʼ εἶναι τὸ παράπαν, οὐδὲν ἂν ἔτι που λέγειν οἷοί τʼ ἦμεν.
260bHiçbir şeyin hiçbir şeyle hiçbir biçimde karışmadığını kabul etseydik, işte o zaman elimizden alınmış olurdu.
Theaitetos: Bu doğru. Ama logos konusunda neden şimdi anlaşmamız gerektiğini anlamadım.
Yabancı: Belki şu yoldan izlersen en kolay anlarsın.
Theaitetos: Hangi yoldan?
Yabancı: Var olmayanın (to mē on) öteki cinsler arasında bir cins olduğu ve bütün var olanlara dağılmış olduğu ortaya çıktı.
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Öyleyse bundan sonra incelememiz gereken, onun kanaatle ve logos'la karışıp karışmadığıdır.
Theaitetos: Neden?
ἀφῃρέθημεν δʼ ἄν, εἰ συνεχωρήσαμεν μηδεμίαν εἶναι μεῖξιν μηδενὶ πρὸς μηδέν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς τοῦτό γε· λόγον δὲ διʼ ὅτι νῦν διομολογητέον οὐκ ἔμαθον.
ΞΕ. ἀλλʼ ἴσως τῇδʼ ἑπόμενος ῥᾷστʼ ἂν μάθοις.
ΘΕΑΙ. πῇ;
ΞΕ. τὸ μὲν δὴ μὴ ὂν ἡμῖν ἕν τι τῶν ἄλλων γένος ὂν ἀνεφάνη, κατὰ πάντα τὰ ὄντα διεσπαρμένον.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. οὐκοῦν τὸ μετὰ τοῦτο σκεπτέον εἰ δόξῃ τε καὶ λόγῳ μείγνυται.
ΘΕΑΙ. τί δή;
260cYabancı: Bunlarla karışmıyorsa her şeyin doğru olması zorunludur; karışıyorsa hem yanlış kanaat hem de yanlış logos ortaya çıkar. Çünkü var olmayan şeylere kanaat getirmek ya da onları söylemek, düşüncede ve sözlerde meydana gelen yanlış işte budur.
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Yanlış varsa aldatma da vardır.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Aldatma varsa, artık her şeyin suretlerle, kopyalarla ve görünüşle (phantasia) dolu olması zorunludur.
Theaitetos: Nasıl olmasın?
Yabancı: Sofistin de bu bölgeye kaçıp sığındığını, ama yanlışın var olduğunu kesinlikle inkâr ettiğini söylemiştik. Çünkü ona göre kimse var olmayanı ne düşünebilir ne de söyleyebilir; var olmayan hiçbir şekilde varlıktan (ousia) pay almaz.
ΞΕ. μὴ μειγνυμένου μὲν αὐτοῦ τούτοις ἀναγκαῖον ἀληθῆ πάντʼ εἶναι, μειγνυμένου δὲ δόξα τε ψευδὴς γίγνεται καὶ λόγος· τὸ γὰρ τὰ μὴ ὄντα δοξάζειν ἢ λέγειν, τοῦτʼ ἔστι που τὸ ψεῦδος ἐν διανοίᾳ τε καὶ λόγοις γιγνόμενον.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. ὄντος δέ γε ψεύδους ἔστιν ἀπάτη.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ μὴν ἀπάτης οὔσης εἰδώλων τε καὶ εἰκόνων ἤδη καὶ φαντασίας πάντα ἀνάγκη μεστὰ εἶναι.
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΞΕ. τὸν δέ γε σοφιστὴν ἔφαμεν ἐν τούτῳ που τῷ τόπῳ
260dTheaitetos: Öyleydi.
Yabancı: Oysa şimdi var olmayanın var olandan pay aldığı ortaya çıktı; bu yüzden o, bu konuda artık belki çarpışmayacaktır. Ama belki de eidos'lardan bazılarının var olmayandan pay aldığını, bazılarının almadığını, logos'la kanaatin de pay almayanlardan olduğunu söyleyecek; böylece de içinde bulunduğunu söylediğimiz suret yapma ve görüntü yapma tekhnē'sinin hiç var olmadığını yeniden ileri sürüp direnecektir. Çünkü kanaat ve logos var olmayanla ortaklık kurmaz; bu ortaklık kurulmadıkça da yanlış diye bir şey hiç yoktur.
καταπεφευγέναι μέν, ἔξαρνον δὲ γεγονέναι τὸ παράπαν μηδʼ εἶναι ψεῦδος· τὸ γὰρ μὴ ὂν οὔτε διανοεῖσθαί τινα οὔτε λέγειν· οὐσίας γὰρ οὐδὲν οὐδαμῇ τὸ μὴ ὂν μετέχειν.
ΘΕΑΙ. ἦν ταῦτα.
ΞΕ. νῦν δέ γε τοῦτο μὲν ἐφάνη μετέχον τοῦ ὄντος, ὥστε ταύτῃ μὲν ἴσως οὐκ ἂν μάχοιτο ἔτι· τάχα δʼ ἂν φαίη τῶν εἰδῶν τὰ μὲν μετέχειν τοῦ μὴ ὄντος, τὰ δʼ οὔ, καὶ λόγον δὴ καὶ δόξαν εἶναι τῶν οὐ μετεχόντων, ὥστε τὴν εἰδωλοποιικὴν καὶ φανταστικήν, ἐν ᾗ φαμεν αὐτὸν εἶναι,
260eİşte bu yüzden önce logos'un, kanaatin ve görünüşün ne olduğunu iyice araştırmalıyız. Ki bunlar ortaya çıkınca var olmayanla ortaklıklarını da görelim, görünce yanlışın var olduğunu ispat edelim, ispat edince de sofisti, eğer suçluysa, ona bağlayalım; değilse salıverip onu başka bir cinste arayalım.
διαμάχοιτʼ ἂν πάλιν ὡς παντάπασιν οὐκ ἔστιν, ἐπειδὴ δόξα καὶ λόγος οὐ κοινωνεῖ τοῦ μὴ ὄντος· ψεῦδος γὰρ τὸ παράπαν οὐκ εἶναι ταύτης μὴ συνισταμένης τῆς κοινωνίας.
ΞΕ. διὰ ταῦτʼ οὖν λόγον πρῶτον καὶ δόξαν καὶ φαντασίαν διερευνητέον ὅτι ποτʼ ἔστιν, ἵνα φανέντων καὶ τὴν κοινωνίαν αὐτῶν τῷ
261aTheaitetos: Yabancı, sofist hakkında en başta söylenen, yani onun avlanması zor bir cins olduğu, gerçekten de pek doğru görünüyor. Çünkü belli ki önümüze attığı engellerle dolu. Bunlardan birini ortaya attı mı, kendisine ulaşmadan önce o engelle çarpışmak zorunda kalıyoruz. Daha şimdi “var olmayan yoktur” engelini güçlükle aştık; önümüze yine bir başkası atıldı: Yanlışın hem logos'ta hem kanaatte var olduğunu ispat etmeliyiz. Bundan sonra belki bir başkası, ondan sonra yine bir başkası gelecek; anlaşılan, bunun sonu hiç görünmeyecek.
μὴ ὄντι κατίδωμεν, κατιδόντες δὲ τὸ ψεῦδος ὂν ἀποδείξωμεν, ἀποδείξαντες δὲ τὸν σοφιστὴν εἰς αὐτὸ ἐνδήσωμεν, εἴπερ ἔνοχός ἐστιν, ἢ καὶ ἀπολύσαντες ἐν ἄλλῳ γένει ζητῶμεν.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ δέ γε, ὦ ξένε, ἔοικεν ἀληθὲς εἶναι τὸ περὶ τὸν σοφιστὴν κατʼ ἀρχὰς λεχθέν, ὅτι δυσθήρευτον εἴη τὸ γένος. φαίνεται γὰρ οὖν προβλημάτων γέμειν, ὧν ἐπειδάν τι προβάλῃ, τοῦτο πρότερον ἀναγκαῖον διαμάχεσθαι πρὶν ἐπʼ αὐτὸν ἐκεῖνον ἀφικέσθαι. νῦν γὰρ μόγις μὲν τὸ μὴ ὂν ὡς οὐκ ἔστι προβληθὲν διεπεράσαμεν, ἕτερον δὲ
261bYabancı: Theaitetos, azıcık bile ilerleyebilen kişi cesaretini yitirmemeli, hep ileri gitmelidir. Bu işlerde yılgınlığa düşen biri başka işlerde ne yapabilir ki? Ya orada da hiçbir şey başaramaz ya da yine geri püskürtülür. Atasözünde dendiği gibi, böyle biri bir şehri pek zor alır.
προβέβληται, καὶ δεῖ δὴ ψεῦδος ὡς ἔστι καὶ περὶ λόγον καὶ περὶ δόξαν ἀποδεῖξαι, καὶ μετὰ τοῦτο ἴσως ἕτερον, καὶ ἔτʼ ἄλλο μετʼ ἐκεῖνο· καὶ πέρας, ὡς ἔοικεν, οὐδὲν φανήσεταί ποτε.
ΞΕ. θαρρεῖν, ὦ Θεαίτητε, χρὴ τὸν καὶ σμικρόν τι δυνάμενον εἰς τὸ πρόσθεν ἀεὶ προϊέναι. τί γὰρ ὅ γʼ ἀθυμῶν ἐν τούτοις δράσειεν ἂν ἐν ἄλλοις, ἢ μηδὲν ἐν ἐκείνοις ἀνύτων ἢ καὶ πάλιν εἰς τοὔπισθεν ἀπωσθείς; σχολῇ που, τὸ κατὰ
261cAma dostum, şimdi söylediğin engel aşıldığına göre, en büyük sur ele geçirilmiş demektir; gerisi artık daha kolay ve daha küçük olacak.
Theaitetos: Güzel söyledin.
Yabancı: Öyleyse az önce dediğimiz gibi, önce logos'u ve kanaati ele alalım; ki var olmayan onlara dokunuyor mu, yoksa ikisi de her zaman doğru, hiçbiri hiçbir zaman yanlış mı, bunu daha açık bir hesaba vurabilelim.
Theaitetos: Doğru.
τὴν παροιμίαν λεγόμενον, ὅ γε τοιοῦτος ἄν ποτε ἕλοι πόλιν. νῦν δʼ ἐπεί, ὠγαθέ, τοῦτο ὃ λέγεις διαπεπέρανται, τό τοι μέγιστον ἡμῖν τεῖχος ᾑρημένον ἂν εἴη, τὰ δʼ ἄλλα ἤδη ῥᾴω καὶ σμικρότερα.
ΘΕΑΙ. καλῶς εἶπες.
ΞΕ. λόγον δὴ πρῶτον καὶ δόξαν, καθάπερ ἐρρήθη νυνδή, λάβωμεν, ἵνα ἐναργέστερον ἀπολογισώμεθα πότερον αὐτῶν ἅπτεται τὸ μὴ ὂν ἢ παντάπασιν ἀληθῆ μέν ἐστιν ἀμφότερα ταῦτα, ψεῦδος δὲ οὐδέποτε οὐδέτερον.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
261dYabancı: Haydi bakalım, eidos'lar ve harfler hakkında söylediğimiz gibi, şimdi de kelimeleri aynı şekilde inceleyelim. Çünkü aradığımız şey bu yönde görünüyor.
Theaitetos: Kelimeler hakkında neyi anlamamız gerekiyor?
Yabancı: Hepsinin birbiriyle uyuşup uyuşmadığını, ya da hiçbirinin uyuşmadığını, yoksa bazılarının uyuşmaya yatkın olup bazılarının olmadığını.
Theaitetos: Bu açık: Bazıları uyuşur, bazıları uyuşmaz.
Yabancı: Belki şunu demek istiyorsun: Art arda söylendiğinde bir şey açıklayanlar uyuşur; peş peşe dizildiğinde hiçbir anlam taşımayanlar ise uyuşmaz.
ΞΕ. φέρε δή, καθάπερ περὶ τῶν εἰδῶν καὶ τῶν γραμμάτων ἐλέγομεν, περὶ τῶν ὀνομάτων πάλιν ὡσαύτως ἐπισκεψώμεθα. φαίνεται γάρ πῃ ταύτῃ τὸ νῦν ζητούμενον.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον οὖν δὴ περὶ τῶν ὀνομάτων ὑπακουστέον;
ΞΕ. εἴτε πάντα ἀλλήλοις συναρμόττει εἴτε μηδέν, εἴτε τὰ μὲν ἐθέλει, τὰ δὲ μή.
ΘΕΑΙ. δῆλον τοῦτό γε, ὅτι τὰ μὲν ἐθέλει, τὰ δʼ οὔ.
ΞΕ. τὸ τοιόνδε λέγεις ἴσως, ὅτι τὰ μὲν ἐφεξῆς λεγόμενα
261eTheaitetos: Bununla neyi kastediyorsun?
Yabancı: Kabul ederken senin de anladığını sandığım şeyi. Varlık hakkında sesle yaptığımız açıklamaların iki cinsi vardır.
Theaitetos: Nasıl?
καὶ δηλοῦντά τι συναρμόττει, τὰ δὲ τῇ συνεχείᾳ μηδὲν σημαίνοντα ἀναρμοστεῖ.
ΘΕΑΙ. πῶς τί τοῦτʼ εἶπας;
ΞΕ. ὅπερ ᾠήθην ὑπολαβόντα σε προσομολογεῖν. ἔστι γὰρ ἡμῖν που τῶν τῇ φωνῇ περὶ τὴν οὐσίαν δηλωμάτων διττὸν γένος.
ΘΕΑΙ. πῶς;
262aYabancı: Birine isim, öbürüne fiil denir.
Theaitetos: İkisini de anlat.
Yabancı: Eylemleri gösteren açıklamaya fiil deriz.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: O eylemleri yapanların kendilerine konan ses işaretine de isim.
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: Öyleyse yalnızca art arda söylenen isimlerden hiçbir zaman logos olmaz; isimsiz söylenen fiillerden de olmaz.
Theaitetos: Bunu anlamadım.
ΞΕ. τὸ μὲν ὀνόματα, τὸ δὲ ῥήματα κληθέν.
ΘΕΑΙ. εἰπὲ ἑκάτερον.
ΞΕ. τὸ μὲν ἐπὶ ταῖς πράξεσιν ὂν δήλωμα ῥῆμά που λέγομεν.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τὸ δέ γʼ ἐπʼ αὐτοῖς τοῖς ἐκείνας πράττουσι σημεῖον τῆς φωνῆς ἐπιτεθὲν ὄνομα.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
ΞΕ. οὐκοῦν ἐξ ὀνομάτων μὲν μόνων συνεχῶς λεγομένων οὐκ ἔστι ποτὲ λόγος, οὐδʼ αὖ ῥημάτων χωρὶς ὀνομάτων λεχθέντων.
ΘΕΑΙ. ταῦτʼ οὐκ ἔμαθον.
262bYabancı: Belli ki az önce başka bir şeyi düşünerek onayladın. Çünkü ben tam da şunu söylemek istiyordum: Bunlar böyle art arda söylenince logos olmaz.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Örneğin “yürüyor koşuyor uyuyor” ve eylemleri belirten öteki fiiller: Biri bunların hepsini art arda söylese de bir logos meydana getirmiş olmaz.
Theaitetos: Nasıl getirsin?
Yabancı: Yine “aslan geyik at” denince, eylemleri yapanlara verilmiş öteki isimler sıralanınca, bu diziden de henüz hiçbir logos oluşmaz.
ΞΕ. δῆλον γὰρ ὡς πρὸς ἕτερόν τι βλέπων ἄρτι συνωμολόγεις· ἐπεὶ τοῦτʼ αὐτὸ ἐβουλόμην εἰπεῖν, ὅτι συνεχῶς ὧδε λεγόμενα ταῦτα οὐκ ἔστι λόγος.
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. οἷον βαδίζει τρέχει καθεύδει, καὶ τἆλλα ὅσα πράξεις σημαίνει ῥήματα, κἂν πάντα τις ἐφεξῆς αὔτʼ εἴπῃ, λόγον οὐδέν τι μᾶλλον ἀπεργάζεται.
ΘΕΑΙ. πῶς γάρ;
ΞΕ. οὐκοῦν καὶ πάλιν ὅταν λέγηται λέων ἔλαφος ἵππος, ὅσα τε ὀνόματα τῶν τὰς πράξεις αὖ πραττόντων
262cÇünkü fiiller isimlerle karıştırılmadıkça, söylenenler ne şöyle ne böyle hiçbir eylemi ya da eylemsizliği, ne var olan ne de var olmayan bir şeyin varlığını gösterir. Ama karıştırılınca uyuşurlar ve ilk örülüş hemen bir logos olur: logos'ların belki de ilki ve en küçüğü.
Theaitetos: Bunu nasıl söylüyorsun?
Yabancı: Biri “İnsan öğrenir” dediğinde, bunun en küçük ve ilk logos olduğunu söyler misin?
ὠνομάσθη, καὶ κατὰ ταύτην δὴ τὴν συνέχειαν οὐδείς πω συνέστη λόγος· οὐδεμίαν γὰρ οὔτε οὕτως οὔτʼ ἐκείνως πρᾶξιν οὐδʼ ἀπραξίαν οὐδὲ οὐσίαν ὄντος οὐδὲ μὴ ὄντος δηλοῖ τὰ φωνηθέντα, πρὶν ἄν τις τοῖς ὀνόμασι τὰ ῥήματα κεράσῃ. τότε δʼ ἥρμοσέν τε καὶ λόγος ἐγένετο εὐθὺς ἡ πρώτη συμπλοκή, σχεδὸν τῶν λόγων ὁ πρῶτός τε καὶ σμικρότατος.
ΘΕΑΙ. πῶς ἄρʼ ὧδε λέγεις;
ΞΕ. ὅταν εἴπῃ τις· ἄνθρωπος μανθάνει, λόγον εἶναι φῂς τοῦτον ἐλάχιστόν τε καὶ πρῶτον;
262dTheaitetos: Evet.
Yabancı: Çünkü o zaman artık var olan, olmakta olan, olmuş ya da olacak şeyler hakkında bir şey gösterir; yalnızca adlandırmakla kalmaz, fiilleri isimlerle örerek bir sonuca varır. Bu yüzden onun yalnızca adlandırdığını değil, bir şey söylediğini de söyledik ve bu örgüye logos adını verdik.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: İşte şeylerin bazıları nasıl birbiriyle uyuşuyor, bazıları uyuşmuyorsa, sesin işaretlerinde de bazıları uyuşmaz, uyuşanlar ise logos meydana getirir.
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
ΞΕ. δηλοῖ γὰρ ἤδη που τότε περὶ τῶν ὄντων ἢ γιγνομένων ἢ γεγονότων ἢ μελλόντων, καὶ οὐκ ὀνομάζει μόνον ἀλλά τι περαίνει, συμπλέκων τὰ ῥήματα τοῖς ὀνόμασι. διὸ λέγειν τε αὐτὸν ἀλλʼ οὐ μόνον ὀνομάζειν εἴπομεν, καὶ δὴ καὶ τῷ πλέγματι τούτῳ τὸ ὄνομα ἐφθεγξάμεθα λόγον.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΞΕ. οὕτω δὴ καθάπερ τὰ πράγματα τὰ μὲν ἀλλήλοις ἥρμοττεν, τὰ δʼ οὔ, καὶ περὶ τὰ τῆς φωνῆς αὖ σημεῖα τὰ μὲν
262eTheaitetos: Tamamen öyle.
Yabancı: Küçük bir şey daha.
Theaitetos: Nedir?
Yabancı: Bir logos, ne zaman olursa, zorunlu olarak bir şeyin logos'udur; hiçbir şeyin logos'u olmaması imkânsızdır.
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Belli bir keyfiyeti de olmalı, değil mi?
Theaitetos: Nasıl olmasın?
Yabancı: Öyleyse kendimize dikkat edelim.
Theaitetos: Etmeliyiz elbette.
Yabancı: Şimdi sana bir şeyi bir eylemle, bir isim ve bir fiil aracılığıyla birleştirerek bir logos söyleyeceğim; sen de bana bu logos'un neyin logos'u olduğunu söyle.
οὐχ ἁρμόττει, τὰ δὲ ἁρμόττοντα αὐτῶν λόγον ἀπηργάσατο.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΞΕ. ἔτι δὴ σμικρὸν τόδε.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. λόγον ἀναγκαῖον, ὅτανπερ ᾖ, τινὸς εἶναι λόγον, μὴ δὲ τινὸς ἀδύνατον.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. οὐκοῦν καὶ ποιόν τινα αὐτὸν εἶναι δεῖ;
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. προσέχωμεν δὴ τὸν νοῦν ἡμῖν αὐτοῖς.
ΘΕΑΙ. δεῖ γοῦν.
ΞΕ. λέξω τοίνυν σοι λόγον συνθεὶς πρᾶγμα πράξει διʼ ὀνόματος καὶ ῥήματος· ὅτου δʼ ἂν ὁ λόγος ᾖ, σύ μοι φράζειν.
263aTheaitetos: Elimden geldiğince söylerim.
Yabancı: “Theaitetos oturuyor.” Uzun bir logos değil, değil mi?
Theaitetos: Hayır, tam kararında.
Yabancı: Şimdi neyle ilgili olduğunu ve neyin logos'u olduğunu söylemek senin işin.
Theaitetos: Belli ki benimle ilgili ve benim logos'um.
Yabancı: Peki ya şu?
Theaitetos: Hangisi?
Yabancı: “Şu anda konuştuğum Theaitetos uçuyor.”
Theaitetos: Bunun için de kimse benim logos'um ve benimle ilgili olduğundan başka bir şey söyleyemez.
Yabancı: Ama her logos'un zorunlu olarak belli bir keyfiyeti olduğunu söylüyoruz.
ΘΕΑΙ. ταῦτʼ ἔσται κατὰ δύναμιν.
ΞΕ. Θεαίτητος κάθηται. μῶν μὴ μακρὸς ὁ λόγος;
ΘΕΑΙ. οὔκ, ἀλλὰ μέτριος.
ΞΕ. σὸν ἔργον δὴ φράζειν περὶ οὗ τʼ ἐστὶ καὶ ὅτου.
ΘΕΑΙ. δῆλον ὅτι περὶ ἐμοῦ τε καὶ ἐμός.
ΞΕ. τί δὲ ὅδʼ αὖ;
ΘΕΑΙ. ποῖος;
ΞΕ. Θεαίτητος, ᾧ νῦν ἐγὼ διαλέγομαι, πέτεται.
ΘΕΑΙ. καὶ τοῦτον οὐδʼ ἂν εἷς ἄλλως εἴποι πλὴν ἐμόν τε καὶ περὶ ἐμοῦ.
ΞΕ. ποιὸν δέ γέ τινά φαμεν ἀναγκαῖον ἕκαστον εἶναι τῶν λόγων.
263bTheaitetos: Evet.
Yabancı: Peki bunların her birinin keyfiyeti için ne demeliyiz?
Theaitetos: Biri yanlış, öbürü doğru.
Yabancı: Doğru olanı, seninle ilgili var olan şeyleri var oldukları gibi söylüyor.
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Yanlış olanı ise var olanlardan başka şeyleri.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Demek var olmayanları var olanlar gibi söylüyor.
Theaitetos: Aşağı yukarı.
Yabancı: Yani seninle ilgili var olanlardan başka var olanları. Çünkü her şeyle ilgili birçok var olan, birçok da var olmayan olduğunu söylemiştik.
Theaitetos: Kesinlikle.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τούτων δὴ ποῖόν τινα ἑκάτερον φατέον εἶναι;
ΘΕΑΙ. τὸν μὲν ψευδῆ που, τὸν δὲ ἀληθῆ.
ΞΕ. λέγει δὲ αὐτῶν ὁ μὲν ἀληθὴς τὰ ὄντα ὡς ἔστιν περὶ σοῦ.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΞΕ. ὁ δὲ δὴ ψευδὴς ἕτερα τῶν ὄντων.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τὰ μὴ ὄντʼ ἄρα ὡς ὄντα λέγει.
ΘΕΑΙ. σχεδόν.
ΞΕ. ὄντων δέ γε ὄντα ἕτερα περὶ σοῦ. πολλὰ μὲν γὰρ ἔφαμεν ὄντα περὶ ἕκαστον εἶναί που, πολλὰ δὲ οὐκ ὄντα.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
263cYabancı: Seninle ilgili ikinci olarak söylediğim logos, her şeyden önce, logos'un ne olduğunu tarif ederken vardığımız sonuçlara göre, zorunlu olarak en kısa logos'lardan biridir.
Theaitetos: Hiç değilse az önce bunda anlaştık.
Yabancı: Sonra, bir şeyin logos'udur.
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Senin değilse, başka hiç kimsenin de değildir.
Theaitetos: Nasıl olsun?
Yabancı: Hiçbir şeyin olmasaydı, hiç logos da olmazdı; çünkü hiçbir şeyin logos'u olmayan bir logos'un imkânsız olduğunu göstermiştik.
Theaitetos: Çok doğru.
ΞΕ. ὃν ὕστερον δὴ λόγον εἴρηκα περὶ σοῦ, πρῶτον μέν, ἐξ ὧν ὡρισάμεθα τί ποτʼ ἔστι λόγος, ἀναγκαιότατον αὐτὸν ἕνα τῶν βραχυτάτων εἶναι.
ΘΕΑΙ. νυνδὴ γοῦν ταύτῃ συνωμολογήσαμεν.
ΞΕ. ἔπειτα δέ γε τινός.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. εἰ δὲ μὴ ἔστιν σός, οὐκ ἄλλου γε οὐδενός.
ΘΕΑΙ. πῶς γάρ;
ΞΕ. μηδενὸς ⟨δέ⟩ γε ὢν οὐδʼ ἂν λόγος εἴη τὸ παράπαν· ἀπεφήναμεν γὰρ ὅτι τῶν ἀδυνάτων ἦν λόγον ὄντα μηδενὸς εἶναι λόγον.
ΘΕΑΙ. ὀρθότατα.
263dYabancı: Demek seninle ilgili şeyler söylenince, ama başka olanlar aynıymış, var olmayanlar var olanmış gibi söylenince, fiillerden ve isimlerden meydana gelen böyle bir bileşim, anlaşılan, gerçekten ve hakikaten yanlış bir logos olur.
Theaitetos: Bundan daha doğru bir şey olamaz.
Yabancı: Peki ya düşünce, kanaat ve görünüş? Bunların hepsinin psykhē'lerimizde hem yanlış hem doğru olarak meydana geldiği artık açık değil mi?
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Önce bunların her birinin ne olduğunu ve birbirinden ne bakımdan ayrıldığını kavrarsan, daha kolay anlarsın.
ΞΕ. περὶ δὴ σοῦ λεγόμενα, ⟨λεγόμενα⟩ μέντοι θάτερα ὡς τὰ αὐτὰ καὶ μὴ ὄντα ὡς ὄντα, παντάπασιν [ὡς] ἔοικεν ἡ τοιαύτη σύνθεσις ἔκ τε ῥημάτων γιγνομένη καὶ ὀνομάτων ὄντως τε καὶ ἀληθῶς γίγνεσθαι λόγος ψευδής.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα μὲν οὖν.
ΞΕ. τί δὲ δή; διάνοιά τε καὶ δόξα καὶ φαντασία, μῶν οὐκ ἤδη δῆλον ὅτι ταῦτά γε ψευδῆ τε καὶ ἀληθῆ πάνθʼ ἡμῶν ἐν ταῖς ψυχαῖς ἐγγίγνεται;
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΞΕ. ὧδʼ εἴσῃ ῥᾷον, ἂν πρῶτον λάβῃς αὐτὰ τί ποτʼ ἔστιν
263eTheaitetos: Sen yeter ki anlat.
Yabancı: Düşünce ile logos aynı şeydir, değil mi? Yalnız, psykhē'nin içinde kendi kendisiyle sessizce yaptığı konuşmaya düşünce adı verilmiştir.
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: Ondan çıkıp sesle birlikte ağızdan akan akıntıya da logos denmiştir, değil mi?
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: Logos'larda da şunun bulunduğunu biliyoruz…
Theaitetos: Neyin?
Yabancı: Olumlama ve olumsuzlamanın.
Theaitetos: Biliyoruz.
καὶ τί διαφέρουσιν ἕκαστα ἀλλήλων.
ΘΕΑΙ. δίδου μόνον.
ΞΕ. οὐκοῦν διάνοια μὲν καὶ λόγος ταὐτόν· πλὴν ὁ μὲν ἐντὸς τῆς ψυχῆς πρὸς αὑτὴν διάλογος ἄνευ φωνῆς γιγνόμενος τοῦτʼ αὐτὸ ἡμῖν ἐπωνομάσθη, διάνοια;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. τὸ δέ γʼ ἀπʼ ἐκείνης ῥεῦμα διὰ τοῦ στόματος ἰὸν μετὰ φθόγγου κέκληται λόγος;
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΞΕ. καὶ μὴν ἐν λόγοις γε αὖ ἴσμεν ἐνὸν—
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΞΕ. φάσιν τε καὶ ἀπόφασιν.
ΘΕΑΙ. ἴσμεν.
264aYabancı: Bu, psykhē'de düşünce yoluyla sessizce meydana geldiğinde, ona kanaatten başka bir ad verebilir misin?
Theaitetos: Nasıl verebilirim?
Yabancı: Peki, bu kendiliğinden değil de his yoluyla birinde ortaya çıktığında, böyle bir hâle görünüşten (phantasia) başka bir ad vermek doğru olur mu?
Theaitetos: Olmaz.
Yabancı: Öyleyse logos'un hem doğru hem yanlış olabildiğini gördük. Bunlardan düşüncenin psykhē'nin kendi kendisiyle konuşması, kanaatin düşüncenin vardığı son nokta, “görünüyor” dediğimiz şeyin de his ile kanaatin karışımı olduğu ortaya çıktı. Bunlar logos'la akraba olduğuna göre, bazılarının bazen yanlış olması da zorunludur.
ΞΕ. ὅταν οὖν τοῦτο ἐν ψυχῇ κατὰ διάνοιαν ἐγγίγνηται μετὰ σιγῆς, πλὴν δόξης ἔχεις ὅτι προσείπῃς αὐτό;
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς;
ΞΕ. τί δʼ ὅταν μὴ καθʼ αὑτὸ ἀλλὰ διʼ αἰσθήσεως παρῇ τινι, τὸ τοιοῦτον αὖ πάθος ἆρʼ οἷόν τε ὀρθῶς εἰπεῖν ἕτερόν τι πλὴν φαντασίαν;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΞΕ. οὐκοῦν ἐπείπερ λόγος ἀληθὴς ἦν καὶ ψευδής, τούτων δʼ ἐφάνη διάνοια μὲν αὐτῆς πρὸς ἑαυτὴν ψυχῆς διάλογος,
264bTheaitetos: Nasıl olmasın?
Yabancı: Fark ediyor musun, yanlış kanaat ve yanlış logos, az önceki beklentimizden önce bulundu; onu ararken hiç bitmeyecek bir işe giriştiğimizden korkmuştuk.
Theaitetos: Fark ediyorum.
Yabancı: Öyleyse geri kalanlar için de cesaretimizi yitirmeyelim. Bunlar artık ortaya çıktığına göre, daha önce eidos'lara göre yaptığımız bölmeleri hatırlayalım.
δόξα δὲ διανοίας ἀποτελεύτησις, φαίνεται δὲ ὃ λέγομεν σύμμειξις αἰσθήσεως καὶ δόξης, ἀνάγκη δὴ καὶ τούτων τῷ λόγῳ συγγενῶν ὄντων ψευδῆ [τε] αὐτῶν ἔνια καὶ ἐνίοτε εἶναι.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. κατανοεῖς οὖν ὅτι πρότερον ηὑρέθη ψευδὴς δόξα καὶ λόγος ἢ κατὰ τὴν προσδοκίαν ἣν ἐφοβήθημεν ἄρτι, μὴ παντάπασιν ἀνήνυτον ἔργον ἐπιβαλλοίμεθα ζητοῦντες αὐτό;
ΘΕΑΙ. κατανοῶ.
ΞΕ. μὴ τοίνυν μηδʼ εἰς τὰ λοιπὰ ἀθυμῶμεν. ἐπειδὴ
264cTheaitetos: Hangi bölmeleri?
Yabancı: Suret yapma tekhnē'sinin iki eidos'unu ayırmıştık: kopya yapma ve görüntü yapma.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Sofisti de bunlardan hangisine koyacağımızı bilemediğimizi söylemiştik.
Theaitetos: Öyleydi.
Yabancı: Biz bu şaşkınlık içindeyken üstümüze daha da büyük bir baş dönmesi çöktü. Çünkü herkese itiraz eden şu logos çıkageldi: Yanlış hiçbir zaman, hiçbir yerde, hiçbir şekilde olmadığına göre, ne kopya ne suret ne de görüntü diye bir şey vardır.
γὰρ πέφανται ταῦτα, τῶν ἔμπροσθεν ἀναμνησθῶμεν κατʼ εἴδη διαιρέσεων.
ΘΕΑΙ. ποίων δή;
ΞΕ. διειλόμεθα τῆς εἰδωλοποιικῆς εἴδη δύο, τὴν μὲν εἰκαστικήν, τὴν δὲ φανταστικήν.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ τὸν σοφιστὴν εἴπομεν ὡς ἀποροῖμεν εἰς ὁποτέραν θήσομεν.
ΘΕΑΙ. ἦν ταῦτα.
ΞΕ. καὶ τοῦθʼ ἡμῶν ἀπορουμένων ἔτι μείζων κατεχύθη σκοτοδινία, φανέντος τοῦ λόγου τοῦ πᾶσιν ἀμφισβητοῦντος ὡς οὔτε εἰκὼν οὔτε εἴδωλον οὔτε φάντασμʼ εἴη τὸ παράπαν
264dTheaitetos: Doğru söylüyorsun.
Yabancı: Ama şimdi yanlış logos'un da yanlış kanaatin de var olduğu ortaya çıktığına göre, var olanların taklitlerinin olması ve bu durumdan aldatıcı bir tekhnē doğması mümkündür.
Theaitetos: Mümkün.
Yabancı: Sofistin de bu ikisinden birine ait olduğunda daha önce anlaşmıştık.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Öyleyse yeniden deneyelim: Önümüze konan cinsi ikiye bölelim ve her seferinde kesilen parçanın sağ yanından ilerleyelim; sofistin içinde bulunduğu ortaklığa sıkıca tutunalım. Ta ki onun başkalarıyla ortak olan her şeyini soyup geriye yalnızca kendine has tabiatını bırakalım ve bunu önce kendimize, ardından bu yönteme tabiatça en yakın olanlara gösterelim.
οὐδὲν διὰ τὸ μηδαμῶς μηδέποτε μηδαμοῦ ψεῦδος εἶναι.
ΘΕΑΙ. λέγεις ἀληθῆ.
ΞΕ. νῦν δέ γʼ ἐπειδὴ πέφανται μὲν λόγος, πέφανται δʼ οὖσα δόξα ψευδής, ἐγχωρεῖ δὴ μιμήματα τῶν ὄντων εἶναι καὶ τέχνην ἐκ ταύτης γίγνεσθαι τῆς διαθέσεως ἀπατητικήν.
ΘΕΑΙ. ἐγχωρεῖ.
ΞΕ. καὶ μὴν ὅτι γʼ ἦν ὁ σοφιστὴς τούτων πότερον, διωμολογημένον ἡμῖν ἐν τοῖς πρόσθεν ἦν.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. πάλιν τοίνυν ἐπιχειρῶμεν, σχίζοντες διχῇ τὸ
προτεθὲν γένος, πορεύεσθαι κατὰ τοὐπὶ δεξιὰ ἀεὶ μέρος τοῦ τμηθέντος, ἐχόμενοι τῆς τοῦ σοφιστοῦ κοινωνίας, ἕως ἂν αὐτοῦ τὰ κοινὰ πάντα περιελόντες, τὴν οἰκείαν λιπόντες
265aTheaitetos: Doğru.
Yabancı: O zaman işe yapma tekhnē'siyle edinme tekhnē'sini ayırarak başlamıştık, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Sofist de bize edinme tekhnē'sinin içinde, avcılıkta, yarışmada, ticarette ve bunlara benzer bazı eidos'larda görünüp duruyordu, değil mi?
Theaitetos: Kesinlikle.
Yabancı: Ama şimdi onu taklit tekhnē'si kuşattığına göre, açıktır ki önce yapma tekhnē'sinin kendisini ikiye bölmeliyiz.
φύσιν ἐπιδείξωμεν μάλιστα μὲν ἡμῖν αὐτοῖς, ἔπειτα καὶ τοῖς ἐγγυτάτω γένει τῆς τοιαύτης μεθόδου πεφυκόσιν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΞΕ. οὐκοῦν τότε μὲν ἠρχόμεθα ποιητικὴν καὶ κτητικὴν τέχνην διαιρούμενοι;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. καὶ τῆς κτητικῆς ἐν θηρευτικῇ καὶ ἀγωνίᾳ καὶ ἐμπορικῇ καί τισιν ἐν τοιούτοις εἴδεσιν ἐφαντάζεθʼ ἡμῖν;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. νῦν δέ γʼ ἐπειδὴ μιμητικὴ περιείληφεν αὐτὸν τέχνη, δῆλον ὡς αὐτὴν τὴν ποιητικὴν δίχα διαιρετέον πρώτην.
265bÇünkü taklit (mimēsis) de bir çeşit yapmadır; ama, diyoruz ki, suretlerin yapımıdır, her bir şeyin kendisinin değil. Öyle değil mi?
Theaitetos: Tamamen öyle.
Yabancı: Öyleyse yapma tekhnē'sinin önce iki parçası olsun.
Theaitetos: Hangileri?
Yabancı: Biri ilâhî, öbürü insanî.
Theaitetos: Henüz anlamadım.
Yabancı: Başta söylediklerimizi hatırlıyorsak, önceden var olmayan şeylerin sonradan var olmasına sebep olan her güce yapma tekhnē'si demiştik.
Theaitetos: Hatırlıyoruz.
ἡ γάρ που μίμησις ποίησίς τίς ἐστιν, εἰδώλων μέντοι, φαμέν, ἀλλʼ οὐκ αὐτῶν ἑκάστων· ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΞΕ. ποιητικῆς δὴ πρῶτον δύʼ ἔστω μέρη.
ΘΕΑΙ. ποίω;
ΞΕ. τὸ μὲν θεῖον, τὸ δʼ ἀνθρώπινον.
ΘΕΑΙ. οὔπω μεμάθηκα.
ΞΕ. ποιητικήν, εἴπερ μεμνήμεθα τὰ κατʼ ἀρχὰς λεχθέντα, πᾶσαν ἔφαμεν εἶναι δύναμιν ἥτις ἂν αἰτία γίγνηται τοῖς μὴ πρότερον οὖσιν ὕστερον γίγνεσθαι.
ΘΕΑΙ. μεμνήμεθα.
265cYabancı: Bütün ölümlü canlılar, toprakta tohumdan ve kökten biten bütün bitkiler, toprağın içinde oluşan, eriyen ya da erimeyen bütün cansız cisimler: Önceden var olmayan bu şeylerin sonradan var olmasını bir tanrının işçiliğinden başka bir şeye mi bağlayacağız? Yoksa çoğunluğun inancına ve sözüne uyup…
Theaitetos: Hangi inancına?
Yabancı: …tabiatın onları kendiliğinden ve düşünmeden üreten bir sebepten doğurduğunu mu söyleyeceğiz, yoksa tanrıdan gelen, logos'la ve ilâhî epistēmē ile işleyen bir sebepten mi?
ΞΕ. ζῷα δὴ πάντα θνητά, καὶ δὴ καὶ φυτὰ ὅσα τʼ ἐπὶ γῆς ἐκ σπερμάτων καὶ ῥιζῶν φύεται, καὶ ὅσα ἄψυχα ἐν γῇ συνίσταται σώματα τηκτὰ καὶ ἄτηκτα, μῶν ἄλλου τινὸς ἢ θεοῦ δημιουργοῦντος φήσομεν ὕστερον γίγνεσθαι πρότερον οὐκ ὄντα; ἢ τῷ τῶν πολλῶν δόγματι καὶ ῥήματι χρώμενοι—
ΘΕΑΙ. ποίῳ τῳ;
ΞΕ. τὴν φύσιν αὐτὰ γεννᾶν ἀπό τινος αἰτίας αὐτομάτης καὶ ἄνευ διανοίας φυούσης, ἢ μετὰ λόγου τε καὶ ἐπιστήμης θείας ἀπὸ θεοῦ γιγνομένης;
265dTheaitetos: Ben, belki yaşımdan dolayı, çoğu zaman bir o kanaate bir bu kanaate geçiyorum. Ama şimdi sana bakınca ve senin bunların tanrı eliyle meydana geldiğini düşündüğünü sezince, ben de böyle inandım.
Yabancı: Güzel, Theaitetos. Senin ileride başka türlü düşünecek biri olduğunu sansaydık, şimdi seni logos'la ve zorlayıcı bir iknayla buna razı etmeye çalışırdık. Ama tabiatını tanıyorum: Şimdi kendini çekilir hissettiğini söylediğin yere, bizim sözlerimiz olmadan da kendiliğinden varacaktır. Bu yüzden bunu bırakıyorum; yoksa boşuna vakit harcamış oluruz.
ΘΕΑΙ. ἐγὼ μὲν ἴσως διὰ τὴν ἡλικίαν πολλάκις ἀμφότερα μεταδοξάζω· νῦν μὴν βλέπων εἰς σὲ καὶ ὑπολαμβάνων οἴεσθαί σε κατά γε θεὸν αὐτὰ γίγνεσθαι, ταύτῃ καὶ αὐτὸς νενόμικα.
ΞΕ. καλῶς γε, ὦ Θεαίτητε. καὶ εἰ μέν γέ σε ἡγούμεθα τῶν εἰς τὸν ἔπειτʼ ⟨ἂν⟩ χρόνον ἄλλως πως δοξαζόντων εἶναι, νῦν ἂν τῷ λόγῳ μετὰ πειθοῦς ἀναγκαίας ἐπεχειροῦμεν ποιεῖν ὁμολογεῖν· ἐπειδὴ δέ σου καταμανθάνω τὴν φύσιν, ὅτι καὶ
265eBunun yerine şunu koyacağım: Tabiatın eseri denen şeyler ilâhî bir tekhnē ile yapılır; onlardan insanların bir araya getirdikleri ise insanî bir tekhnē ile. Bu logos'a göre yapma tekhnē'sinin iki cinsi vardır: biri insanî, öbürü ilâhî.
Theaitetos: Doğru.
Yabancı: Şimdi bu ikisinin her birini yeniden ikiye kes.
Theaitetos: Nasıl?
ἄνευ τῶν παρʼ ἡμῶν λόγων αὐτὴ πρόσεισιν ἐφʼ ἅπερ νῦν ἕλκεσθαι φῄς, ἐάσω· χρόνος γὰρ ἐκ περιττοῦ γίγνοιτʼ ἄν. ἀλλὰ θήσω τὰ μὲν φύσει λεγόμενα ποιεῖσθαι θείᾳ τέχνῃ, τὰ δʼ ἐκ τούτων ὑπʼ ἀνθρώπων συνιστάμενα ἀνθρωπίνῃ, καὶ κατὰ τοῦτον δὴ τὸν λόγον δύο ποιητικῆς γένη, τὸ μὲν ἀνθρώπινον εἶναι, τὸ δὲ θεῖον.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
ΞΕ. τέμνε δὴ δυοῖν οὔσαιν δίχα ἑκατέραν αὖθις.
ΘΕΑΙ. πῶς;
266aYabancı: Daha önce bütün yapma tekhnē'sini enine kesmiştik; şimdi de boyuna kes.
Theaitetos: Kesilmiş olsun.
Yabancı: Böylece onun toplam dört parçası olur: İkisi bizim tarafımızda, insanî; ikisi de tanrıların tarafında, ilâhî.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Öbür yönden bölündüğünde ise, her iki yarıdan birer parça şeylerin kendilerini yapan parçadır; geri kalan iki parçaya da en uygun olarak suret yapan parçalar denebilir. Böylece yapma tekhnē'si yeniden ikiye ayrılır.
ΞΕ. οἷον τότε μὲν κατὰ πλάτος τέμνων τὴν ποιητικὴν πᾶσαν, νῦν δὲ αὖ κατὰ μῆκος.
ΘΕΑΙ. τετμήσθω.
ΞΕ. τέτταρα μὴν αὐτῆς οὕτω τὰ πάντα μέρη γίγνεται, δύο μὲν τὰ πρὸς ἡμῶν, ἀνθρώπεια, δύο δʼ αὖ τὰ πρὸς θεῶν, θεῖα.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. τὰ δέ γʼ ὡς ἑτέρως αὖ διῃρημένα, μέρος μὲν ἓν ἀφʼ ἑκατέρας τῆς μερίδος αὐτοποιητικόν, τὼ δʼ ὑπολοίπω σχεδὸν μάλιστʼ ἂν λεγοίσθην εἰδωλοποιικώ· καὶ κατὰ ταῦτα δὴ πάλιν ἡ ποιητικὴ διχῇ διαιρεῖται.
266bTheaitetos: Her birinin yine nasıl bölündüğünü söyle.
Yabancı: Biliyoruz ki biz de, öbür canlılar da, tabiattaki şeylerin kendisinden meydana geldiği ateş, su ve bunların kardeşleri de, hepsi tanrının eserleridir; her biri onun elinden çıkmıştır. Öyle değil mi?
Theaitetos: Öyle.
Yabancı: Bunların her birinin peşinden de kendisi değil, sureti gelir; bunlar da yine ilâhî bir hünerle meydana gelmiştir.
Theaitetos: Hangileri?
Yabancı: Rüyalarda gördüklerimiz ve gün ışığında kendiliğinden oluştuğu söylenen bütün görüntüler: Ateşin ışığına karanlık düştüğünde oluşan gölge; bir de parlak ve düz yüzeylerde gözün kendi ışığıyla dışarıdan gelen ışık birleşip tek olduğunda meydana gelen yansıma, ki o da alışık olduğumuz önden görüşün tersine bir his veren bir biçim ortaya koyar.
ΘΕΑΙ. λέγε ὅπῃ ἑκατέρα αὖθις.
ΞΕ. ἡμεῖς μέν που καὶ τἆλλα ζῷα καὶ ἐξ ὧν τὰ πεφυκότʼ ἐστίν, πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ τὰ τούτων ἀδελφά, θεοῦ γεννήματα πάντα ἴσμεν αὐτὰ ἀπειργασμένα ἕκαστα· ἢ πῶς;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΞΕ. τούτων δέ γε ἑκάστων εἴδωλα ἀλλʼ οὐκ αὐτὰ παρέπεται, δαιμονίᾳ καὶ ταῦτα μηχανῇ γεγονότα.
ΘΕΑΙ. ποῖα;
ΞΕ. τά τε ἐν τοῖς ὕπνοις καὶ ὅσα μεθʼ ἡμέραν φαντάσματα αὐτοφυῆ λέγεται, σκιὰ μὲν ὅταν ἐν τῷ πυρὶ σκότος
266cTheaitetos: Demek ilâhî yapmanın eserleri bu ikisidir: şeyin kendisi ve her birinin peşinden gelen suret.
Yabancı: Ya bizim tekhnē'miz? Ev inşa etme tekhnē'siyle evin kendisini, resim tekhnē'siyle de başka bir ev, uyanık olanlar için yapılmış insanî bir rüya gibi bir ev yaptığımızı söylemeyecek miyiz?
ἐγγίγνηται, διπλοῦν δὲ ἡνίκʼ ἂν φῶς οἰκεῖόν τε καὶ ἀλλότριον περὶ τὰ λαμπρὰ καὶ λεῖα εἰς ἓν συνελθὸν τῆς ἔμπροσθεν εἰωθυίας ὄψεως ἐναντίαν αἴσθησιν παρέχον εἶδος ἀπεργάζηται.
ΘΕΑΙ. δύο γὰρ οὖν ἐστι ταῦτα θείας ἔργα ποιήσεως, αὐτό τε καὶ τὸ παρακολουθοῦν εἴδωλον ἑκάστῳ.
ΞΕ. τί δὲ τὴν ἡμετέραν τέχνην; ἆρʼ οὐκ αὐτὴν μὲν οἰκίαν οἰκοδομικῇ φήσομεν ποιεῖν, γραφικῇ δέ τινʼ ἑτέραν, οἷον ὄναρ ἀνθρώπινον ἐγρηγορόσιν ἀπειργασμένην;
266dTheaitetos: Elbette.
Yabancı: Öbür şeyler de böyledir: Bizim yapma faaliyetimizin eserleri de ikişer ikişer çifttir; dediğimiz gibi biri şeyin kendisi, öbürü suret.
Theaitetos: Şimdi daha iyi anladım. Yapma tekhnē'sinin iki yönde ikişer eidos'unu kabul ediyorum: Bir bölünmeye göre ilâhî ve insanî; öbürüne göre de bir kısmı şeylerin kendilerini, bir kısmı da onların birtakım benzerlerini meydana getiren.
Yabancı: Öyleyse hatırlayalım: Suret yapma tekhnē'sinin bir cinsi kopya yapma, öbürü görüntü yapma olacaktı; yeter ki yanlışın gerçekten yanlış olduğu ve var olanlar arasında tabiatça bulunan bir şey olduğu ortaya çıksın.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. οὐκοῦν καὶ τἆλλα οὕτω κατὰ δύο διττὰ ἔργα τῆς ἡμετέρας αὖ ποιητικῆς πράξεως, τὸ μὲν αὐτό, φαμέν, [αὐτουργική], τὸ δὲ εἴδωλον [εἰδωλοποιική].
ΘΕΑΙ. νῦν μᾶλλον ἔμαθον, καὶ τίθημι δύο διχῇ ποιητικῆς εἴδει· θείαν μὲν καὶ ἀνθρωπίνην κατὰ θάτερον τμῆμα, κατὰ δὲ θάτερον τὸ μὲν αὐτῶν ὄν, τὸ δὲ ὁμοιωμάτων τινῶν γέννημα.
ΞΕ. τῆς τοίνυν εἰδωλουργικῆς ἀναμνησθῶμεν ὅτι τὸ μὲν εἰκαστικόν, τὸ δὲ φανταστικὸν ἔμελλεν εἶναι γένος, εἰ τὸ
266eTheaitetos: Öyleydi gerçekten.
Yabancı: Ortaya da çıktı; bu yüzden şimdi bu iki eidos'u tartışmasız sayabiliriz, değil mi?
Theaitetos: Evet.
ψεῦδος ὄντως ὂν ψεῦδος καὶ τῶν ὄντων ἕν τι φανείη πεφυκός.
ΘΕΑΙ. ἦν γὰρ οὖν.
ΞΕ. οὐκοῦν ἐφάνη τε καὶ διὰ ταῦτα δὴ καταριθμήσομεν αὐτὼ νῦν ἀναμφισβητήτως εἴδη δύο;
ΘΕΑΙ. ναί.
267aYabancı: Öyleyse görüntü yapma tekhnē'sini de yeniden ikiye ayıralım.
Theaitetos: Nasıl?
Yabancı: Bir kısmı aletlerle yapılır; öbüründe ise görüntüyü yapan kendini alet olarak kullanır.
Theaitetos: Ne demek istiyorsun?
Yabancı: Sanırım biri kendi bedenini kullanarak kendi duruşunu seninkine, ya da kendi sesini senin sesine benzer gösterdiğinde, görüntü yapma tekhnē'sinin bu kısmına en çok taklit denir.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Öyleyse bu kısma taklit edici diyelim ve onu kendimize ayıralım; geri kalan her şeyi ise, gevşekliğe yenik düşüp bırakalım: Onu tek bir şeyde toplayıp ona yakışan bir ad vermeyi başkasına bırakalım.
ΞΕ. τὸ τοίνυν φανταστικὸν αὖθις διορίζωμεν δίχα.
ΘΕΑΙ. πῇ;
ΞΕ. τὸ μὲν διʼ ὀργάνων γιγνόμενον, τὸ δὲ αὐτοῦ παρέχοντος ἑαυτὸν ὄργανον τοῦ ποιοῦντος τὸ φάντασμα.
ΘΕΑΙ. πῶς φῄς;
ΞΕ. ὅταν οἶμαι τὸ σὸν σχῆμά τις τῷ ἑαυτοῦ χρώμενος σώματι προσόμοιον ἢ φωνὴν φωνῇ φαίνεσθαι ποιῇ, μίμησις τοῦτο τῆς φανταστικῆς μάλιστα κέκληταί που.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. μιμητικὸν δὴ τοῦτο αὐτῆς προσειπόντες ἀπονειμώμεθα· τὸ δʼ ἄλλο πᾶν ἀφῶμεν μαλακισθέντες καὶ παρέντες
267bTheaitetos: Bu ayrılmış olsun, öbürü de bırakılsın.
Yabancı: Ama, Theaitetos, bunun da iki katlı olduğunu düşünmek yerinde olur. Neden, bir bak.
Theaitetos: Söyle.
Yabancı: Taklit edenlerin bazıları bunu taklit ettikleri şeyi bilerek yapar, bazıları bilmeden. Oysa bilgisizlik ile bilgi arasındakinden daha büyük bir ayrım koyabilir miyiz?
Theaitetos: Hiç koyamayız.
Yabancı: Az önce sözünü ettiğimiz taklit, bilenlerin taklidi değil miydi? Çünkü seni taklit eden biri, seni ve duruşunu tanıyarak taklit eder.
ἑτέρῳ συναγαγεῖν τε εἰς ἓν καὶ πρέπουσαν ἐπωνυμίαν ἀποδοῦναί τινʼ αὐτῷ.
ΘΕΑΙ. νενεμήσθω, τὸ δὲ μεθείσθω.
ΞΕ. καὶ μὴν καὶ τοῦτο ἔτι διπλοῦν, ὦ Θεαίτητε, ἄξιον ἡγεῖσθαι· διʼ ἃ δέ, σκόπει.
ΘΕΑΙ. λέγε.
ΞΕ. τῶν μιμουμένων οἱ μὲν εἰδότες ὃ μιμοῦνται τοῦτο πράττουσιν, οἱ δʼ οὐκ εἰδότες. καίτοι τίνα μείζω διαίρεσιν ἀγνωσίας τε καὶ γνώσεως θήσομεν;
ΘΕΑΙ. οὐδεμίαν.
ΞΕ. οὐκοῦν τό γε ἄρτι λεχθὲν εἰδότων ἦν μίμημα; τὸ γὰρ σὸν σχῆμα καὶ σὲ γιγνώσκων ἄν τις μιμήσαιτο.
267cTheaitetos: Elbette.
Yabancı: Peki ya adaletin ve kısacası bütün aretē'nin görünüşü? Birçokları onu bilmedikleri hâlde, onun hakkında yalnızca bir kanaat taşıyarak, kendilerine öyle görünen şeyi kendilerinde varmış gibi göstermeye büyük bir hevesle uğraşmaz mı, işleriyle de sözleriyle de onu elden geldiğince taklit ederek?
Theaitetos: Hem de pek çokları.
Yabancı: Peki, hiç de adil olmadıkları hâlde adil görünmeyi hepsi beceremiyor mu? Yoksa tam tersi mi?
Theaitetos: Tam tersi.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΞΕ. τί δὲ δικαιοσύνης τὸ σχῆμα καὶ ὅλης συλλήβδην ἀρετῆς; ἆρʼ οὐκ ἀγνοοῦντες μέν, δοξάζοντες δέ πῃ, σφόδρα ἐπιχειροῦσιν πολλοὶ τὸ δοκοῦν σφίσιν τοῦτο ὡς ἐνὸν αὐτοῖς προθυμεῖσθαι φαίνεσθαι ποιεῖν, ὅτι μάλιστα ἔργοις τε καὶ λόγοις μιμούμενοι;
ΘΕΑΙ. καὶ πάνυ γε πολλοί.
ΞΕ. μῶν οὖν πάντες ἀποτυγχάνουσι τοῦ δοκεῖν εἶναι δίκαιοι μηδαμῶς ὄντες; ἢ τούτου πᾶν τοὐναντίον;
ΘΕΑΙ. πᾶν.
267dYabancı: Öyleyse sanırım bu taklitçinin, yani bilmeyenin, öbüründen, yani bilenden başka olduğunu söylemeliyiz.
Theaitetos: Evet.
Yabancı: Peki, her birine yakışan adı nereden bulacağız? Bunun zor olduğu ortada; çünkü anlaşılan, cinsleri eidos'lara göre bölme işinde bizden öncekilerde eski bir tembellik ve düşüncesizlik vardı, öyle ki kimse bölmeye kalkışmadı bile. Bu yüzden adlar bakımından pek zengin olmamamız kaçınılmaz. Yine de, sözü biraz cüretkâr kaçsa da, ayırt edebilmek için kanaate dayanan taklide kanaat taklitçiliği (doxomimētikē), bilgiye dayanana da bir çeşit bilgili taklit (historikē) diyelim.
ΞΕ. μιμητὴν δὴ τοῦτόν γε ἕτερον ἐκείνου λεκτέον οἶμαι, τὸν ἀγνοοῦντα τοῦ γιγνώσκοντος.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΞΕ. πόθεν οὖν ὄνομα ἑκατέρῳ τις αὐτῶν λήψεται πρέπον; ἢ δῆλον δὴ χαλεπὸν ὄν, διότι τῆς τῶν γενῶν κατʼ εἴδη διαιρέσεως παλαιά τις, ὡς ἔοικεν, ἀργία τοῖς ἔμπροσθεν καὶ ἀσύννους παρῆν, ὥστε μηδʼ ἐπιχειρεῖν μηδένα διαιρεῖσθαι· καθὸ δὴ τῶν ὀνομάτων ἀνάγκη μὴ σφόδρα εὐπορεῖν. ὅμως δέ, κἂν εἰ τολμηρότερον εἰρῆσθαι, διαγνώσεως ἕνεκα τὴν
267eTheaitetos: Öyle olsun.
Yabancı: Bizim işimiz öbürüyle; çünkü sofist bilenler arasında değil, taklit edenler arasındaydı.
Theaitetos: Hem de nasıl.
Yabancı: Öyleyse kanaat taklitçisini bir demiri sınar gibi inceleyelim: Sağlam mı, yoksa içinde hâlâ bir çatlak mı var?
Theaitetos: İnceleyelim.
Yabancı: Hem de epey büyük bir çatlağı var. Onlardan biri saftır; kanaat taşıdığı şeyleri bildiğini sanır. Öbürü ise sözler arasında çok dolaşıp yuvarlandığı için, başkalarının önünde bilen biri kılığına girdiği şeyleri aslında bilmediğinden derin bir şüphe ve korku taşır.
μὲν μετὰ δόξης μίμησιν δοξομιμητικὴν προσείπωμεν, τὴν δὲ μετʼ ἐπιστήμης ἱστορικήν τινα μίμησιν.
ΘΕΑΙ. ἔστω.
ΞΕ. θατέρῳ τοίνυν χρηστέον· ὁ γὰρ σοφιστὴς οὐκ ἐν τοῖς εἰδόσιν ἦν ἀλλʼ ἐν τοῖς μιμουμένοις δή.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.
ΞΕ. τὸν δοξομιμητὴν δὴ σκοπώμεθα ὥσπερ σίδηρον, εἴτε ὑγιὴς εἴτε διπλόην ἔτʼ ἔχων τινά ἐστιν ἐν αὑτῷ.
ΘΕΑΙ. σκοπῶμεν.
ΞΕ. ἔχει τοίνυν καὶ μάλα συχνήν. ὁ μὲν γὰρ εὐήθης
268aTheaitetos: Söylediğin iki cins de elbette vardır.
Yabancı: Öyleyse birine saf taklitçi, öbürüne ikiyüzlü (eirōnikos) taklitçi diyelim mi?
Theaitetos: Yerinde olur.
Yabancı: Peki bu ikincisinin cinsine bir mi diyeceğiz, iki mi?
Theaitetos: Sen bak.
αὐτῶν ἐστιν, οἰόμενος εἰδέναι ταῦτα ἃ δοξάζει· τὸ δὲ θατέρου σχῆμα διὰ τὴν ἐν τοῖς λόγοις κυλίνδησιν ἔχει πολλὴν ὑποψίαν καὶ φόβον ὡς ἀγνοεῖ ταῦτα ἃ πρὸς τοὺς ἄλλους ὡς εἰδὼς ἐσχημάτισται.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν ἔστιν ἑκατέρου γένος ὧν εἴρηκας.
ΞΕ. οὐκοῦν τὸν μὲν ἁπλοῦν μιμητήν τινα, τὸν δὲ εἰρωνικὸν μιμητὴν θήσομεν;
ΘΕΑΙ. εἰκὸς γοῦν.
ΞΕ. τούτου δʼ αὖ τὸ γένος ἓν ἢ δύο φῶμεν;
ΘΕΑΙ. ὅρα σύ.
268bYabancı: Bakıyorum ve bana iki tür görünüyor. Birini, halkın önünde uzun söylevlerle kalabalıklara karşı ikiyüzlülük yapabilen biri olarak görüyorum; öbürünü ise baş başa ve kısa sözlerle konuştuğu kişiyi kendi kendisiyle çelişmeye zorlayan biri olarak.
Theaitetos: Çok doğru söylüyorsun.
Yabancı: Uzun konuşanı ne diye ilan edelim? Devlet adamı mı, halk hatibi mi?
Theaitetos: Halk hatibi.
Yabancı: Öbürüne ne diyeceğiz? Bilge mi, sofist mi?
Theaitetos: Bilge demek imkânsız, çünkü onu bilmeyen biri olarak koymuştuk. Ama bilgeyi taklit ettiğine göre, adını onun adından türetmiş olacağı açık. Artık neredeyse anladım: Gerçekten ve tam anlamıyla sofist diye çağırmamız gereken kişi işte budur.
ΞΕ. σκοπῶ, καί μοι διττὼ καταφαίνεσθόν τινε· τὸν μὲν δημοσίᾳ τε καὶ μακροῖς λόγοις πρὸς πλήθη δυνατὸν εἰρωνεύεσθαι καθορῶ, τὸν δὲ ἰδίᾳ τε καὶ βραχέσι λόγοις ἀναγκάζοντα τὸν προσδιαλεγόμενον ἐναντιολογεῖν αὐτὸν αὑτῷ.
ΘΕΑΙ. λέγεις ὀρθότατα.
ΞΕ. τίνα οὖν ἀποφαινώμεθα τὸν μακρολογώτερον εἶναι; πότερα πολιτικὸν ἢ δημολογικόν;
ΘΕΑΙ. δημολογικόν.
ΞΕ. τί δὲ τὸν ἕτερον ἐροῦμεν; σοφὸν ἢ σοφιστικόν;
ΘΕΑΙ. τὸ μέν που σοφὸν ἀδύνατον, ἐπείπερ οὐκ εἰδότα
268cYabancı: Öyleyse daha önce yaptığımız gibi, adını sondan başa doğru örerek bir araya bağlayalım mı?
Theaitetos: Elbette.
Yabancı: Karşısındakini kendisiyle çelişmeye düşüren tekhnē'nin (enantiopoiologikē) taklitçi kısmı; kanaate dayanan tekhnē'nin ikiyüzlü parçasından, görüntü yapma cinsinden, suret yapma tekhnē'sinden ayrılmış; yapmanın ilâhî değil insanî olan, sözlerle hokkabazlık yapan parçası: Gerçek sofistin bu soydan, bu kandan geldiğini söyleyen, anlaşılan, en doğru sözü söylemiş olur.
αὐτὸν ἔθεμεν· μιμητὴς δʼ ὢν τοῦ σοφοῦ δῆλον ὅτι παρωνύμιον αὐτοῦ τι λήψεται, καὶ σχεδὸν ἤδη μεμάθηκα ὅτι τοῦτον δεῖ προσειπεῖν ἀληθῶς αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν παντάπασιν ὄντως σοφιστήν.
ΞΕ. οὐκοῦν συνδήσομεν αὐτοῦ, καθάπερ ἔμπροσθεν, τοὔνομα συμπλέξαντες ἀπὸ τελευτῆς ἐπʼ ἀρχήν;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΞΕ. τὸ δὴ τῆς ἐναντιοποιολογικῆς εἰρωνικοῦ μέρους τῆς δοξαστικῆς μιμητικόν, τοῦ φανταστικοῦ γένους ἀπὸ τῆς
268dTheaitetos: Kesinlikle öyle.
εἰδωλοποιικῆς οὐ θεῖον ἀλλʼ ἀνθρωπικὸν τῆς ποιήσεως ἀφωρισμένον ἐν λόγοις τὸ θαυματοποιικὸν μόριον, ταύτης τῆς γενεᾶς τε καὶ αἵματος ὃς ἂν φῇ τὸν ὄντως σοφιστὴν εἶναι, τἀληθέστατα, ὡς ἔοικεν, ἐρεῖ.
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.