IX. Kitap
571a"Geriye tiran adamın kendisini incelemek kalıyor," dedim. "Demokratik adamdan nasıl dönüşür, dönüştükten sonra nasıl biri olur, nasıl yaşar: bedbaht mı, kutlu mu?"
"Gerçekten geriye bir o kaldı," dedi.
"Peki hâlâ neyin eksikliğini duyduğumu biliyor musun?" dedim.
"Neyin?"
"Arzular konusunda, nasıl ve kaç tane olduklarını yeterince ayırt etmemişiz gibi geliyor bana. Bu eksik kaldıkça aradığımız şeyi araştırmamız da daha bulanık olur."
αὐτὸς δὴ λοιπός, ἦν δʼ ἐγώ, ὁ τυραννικὸς ἀνὴρ σκέψασθαι, πῶς τε μεθίσταται ἐκ δημοκρατικοῦ, γενόμενός τε ποῖός τίς ἐστιν καὶ τίνα τρόπον ζῇ, ἄθλιον ἢ μακάριον.
λοιπὸς γὰρ οὖν ἔτι οὗτος, ἔφη.
οἶσθʼ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ὃ ποθῶ ἔτι;
τὸ ποῖον;
τὸ τῶν ἐπιθυμιῶν, οἷαί τε καὶ ὅσαι εἰσίν, οὔ μοι δοκοῦμεν ἱκανῶς διῃρῆσθαι. τούτου δὴ ἐνδεῶς ἔχοντος, ἀσαφεστέρα
571b"Öyleyse hâlâ vakit var, değil mi?" dedi.
"Elbette. Arzularda görmek istediğim şeye bak. Şu: Zorunlu olmayan hazlardan ve arzulardan bazıları bana kanunsuz görünüyor. Bunlar herhalde herkeste türer; ama kanunlarla ve logos'la birlikte giden daha iyi arzular tarafından dizginlenirlerse bazı insanlarda ya tamamen ortadan kalkar ya da azalıp güçsüz kalır, bazılarında ise daha güçlü ve daha çok olur."
ἔσται ἡ ζήτησις οὗ ζητοῦμεν.
οὐκοῦν, ἦ δʼ ὅς, ἔτʼ ἐν καλῷ;
πάνυ μὲν οὖν· καὶ σκόπει γε ὃ ἐν αὐταῖς βούλομαι ἰδεῖν. ἔστιν δὲ τόδε. τῶν μὴ ἀναγκαίων ἡδονῶν τε καὶ ἐπιθυμιῶν δοκοῦσί τινές μοι εἶναι παράνομοι, αἳ κινδυνεύουσι μὲν ἐγγίγνεσθαι παντί, κολαζόμεναι δὲ ὑπό τε τῶν νόμων καὶ τῶν βελτιόνων ἐπιθυμιῶν μετὰ λόγου ἐνίων μὲν ἀνθρώπων ἢ παντάπασιν ἀπαλλάττεσθαι ἢ ὀλίγαι λείπεσθαι καὶ ἀσθενεῖς,
571c"Bunlar hangileri?" dedi.
"Uykuda uyananlar," dedim. "Psykhē'nin geri kalanı, yani akıl yürüten, uysal ve öbürüne hükmeden kısmı uyuduğunda, vahşi ve yabani kısmı yemekle ya da içkiyle doymuş olarak şahlanır, uykuyu üzerinden atıp gidip kendi eğilimlerini doyurmanın yolunu arar. Bilirsin, böyle bir durumda her türlü utançtan ve phronēsis'ten çözülmüş, kurtulmuş gibi her şeyi yapmaya cüret eder. Kendince annesiyle birleşmeye kalkışmaktan hiç çekinmez, başka herhangi bir insanla, tanrıyla ya da hayvanla da; her türlü kanlı cinayeti işlemekten, hiçbir yiyeceği geri çevirmemekten de çekinmez.
τῶν δὲ ἰσχυρότεραι καὶ πλείους.
λέγεις δὲ καὶ τίνας, ἔφη, ταύτας;
τὰς περὶ τὸν ὕπνον, ἦν δʼ ἐγώ, ἐγειρομένας, ὅταν τὸ μὲν ἄλλο τῆς ψυχῆς εὕδῃ, ὅσον λογιστικὸν καὶ ἥμερον καὶ ἄρχον ἐκείνου, τὸ δὲ θηριῶδές τε καὶ ἄγριον, ἢ σίτων ἢ μέθης πλησθέν, σκιρτᾷ τε καὶ ἀπωσάμενον τὸν ὕπνον ζητῇ ἰέναι καὶ ἀποπιμπλάναι τὰ αὑτοῦ ἤθη· οἶσθʼ ὅτι πάντα ἐν τῷ τοιούτῳ τολμᾷ ποιεῖν, ὡς ἀπὸ πάσης λελυμένον τε καὶ ἀπηλλαγμένον αἰσχύνης καὶ φρονήσεως. μητρί τε γὰρ ἐπιχειρεῖν
571d"Tek kelimeyle, akılsızlığın da utanmazlığın da hiçbir türünden geri kalmaz."
"Çok doğru söylüyorsun," dedi.
"Ama sanırım biri kendisiyle sağlıklı ve itidalli bir ilişki içindeyse, uykuya gitmeden önce içindeki akıl yürüten kısmı uyandırıp güzel sözlerle ve düşüncelerle doyurur, kendi kendine derin düşünceye dalarsa; arzu eden kısmı da ne aç bırakır ne de tıka basa doyurursa, ta ki o uyusun da sevinciyle ya da kederiyle en iyi kısmı rahatsız etmesin, onu kendi başına ve saf olarak incelemeye, bilmediği bir şeyi, geçmişte olmuş, şimdi olan ya da gelecekte olacak bir şeyi hissetmeye yönelmeye bıraksın; aynı şekilde thymos'lu kısmı da yatıştırıp birilerine öfkelenmiş, thymos'u kabarmış olarak uyumazsa; iki kısmı dinginleştirip phronēsis'in yer aldığı üçüncü kısmı harekete geçirerek dinlenirse, bilirsin ki böyle bir durumda hakikate en çok dokunur, rüyalarında beliren görüntüler de en az o zaman kanunsuz olur."
μείγνυσθαι, ὡς οἴεται, οὐδὲν ὀκνεῖ, ἄλλῳ τε ὁτῳοῦν ἀνθρώπων καὶ θεῶν καὶ θηρίων, μιαιφονεῖν τε ὁτιοῦν, βρώματός τε ἀπέχεσθαι μηδενός· καὶ ἑνὶ λόγῳ οὔτε ἀνοίας οὐδὲν ἐλλείπει οὔτʼ ἀναισχυντίας.
ἀληθέστατα, ἔφη, λέγεις.
ὅταν δέ γε οἶμαι ὑγιεινῶς τις ἔχῃ αὐτὸς αὑτοῦ καὶ σωφρόνως, καὶ εἰς τὸν ὕπνον ἴῃ τὸ λογιστικὸν μὲν ἐγείρας ἑαυτοῦ καὶ ἑστιάσας λόγων καλῶν καὶ σκέψεων, εἰς σύννοιαν
αὐτὸς αὑτῷ ἀφικόμενος, τὸ ἐπιθυμητικὸν δὲ μήτε ἐνδείᾳ δοὺς μήτε πλησμονῇ, ὅπως ἂν κοιμηθῇ καὶ μὴ παρέχῃ θόρυβον
τῷ βελτίστῳ χαῖρον ἢ λυπούμενον, ἀλλʼ ἐᾷ αὐτὸ καθʼ αὑτὸ μόνον καθαρὸν σκοπεῖν καὶ ὀρέγεσθαί του αἰσθάνεσθαι ὃ μὴ οἶδεν, ἤ τι τῶν γεγονότων ἢ ὄντων ἢ καὶ μελλόντων,
ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ θυμοειδὲς πραΰνας καὶ μή τισιν εἰς ὀργὰς ἐλθὼν κεκινημένῳ τῷ θυμῷ καθεύδῃ, ἀλλʼ ἡσυχάσας μὲν τὼ δύο εἴδη, τὸ τρίτον δὲ κινήσας ἐν ᾧ τὸ φρονεῖν ἐγγίγνεται, οὕτως ἀναπαύηται, οἶσθʼ ὅτι τῆς τʼ ἀληθείας ἐν τῷ τοιούτῳ μάλιστα ἅπτεται καὶ ἥκιστα παράνομοι τότε αἱ ὄψεις
572b"Bence de tamamen öyle," dedi.
"Bu konuda gereğinden fazla konuştuk; ama bilmek istediğimiz şu: Her birimizin içinde, aramızda pek ölçülü görünen bazılarında bile, korkunç, vahşi ve kanunsuz bir arzu türü vardır; bu da uykuda açığa çıkar. Bir şey söylediğimi düşünüyor ve bana katılıyorsan bak."
"Katılıyorum."
"Öyleyse halktan yana adamın nasıl biri olduğunu söylediğimizi hatırla.
φαντάζονται τῶν ἐνυπνίων.
παντελῶς μὲν οὖν, ἔφη, οἶμαι οὕτως.
ταῦτα μὲν τοίνυν ἐπὶ πλέον ἐξήχθημεν εἰπεῖν· ὃ δὲ βουλόμεθα γνῶναι τόδʼ ἐστίν, ὡς ἄρα δεινόν τι καὶ ἄγριον καὶ ἄνομον ἐπιθυμιῶν εἶδος ἑκάστῳ ἔνεστι, καὶ πάνυ δοκοῦσιν ἡμῶν ἐνίοις μετρίοις εἶναι· τοῦτο δὲ ἄρα ἐν τοῖς ὕπνοις γίγνεται ἔνδηλον. εἰ οὖν τι δοκῶ λέγειν καὶ συγχωρεῖς, ἄθρει.
ἀλλὰ συγχωρῶ.
τὸν τοίνυν δημοτικὸν ἀναμνήσθητι οἷον ἔφαμεν εἶναι.
572c"Gençliğinden beri cimri bir babanın elinde yetişmişti; baba yalnızca para kazandıran arzulara değer veriyor, zorunlu olmayan, eğlence ve süs için doğan arzuları hor görüyordu. Öyle değil mi?"
"Evet."
"Sonra daha incelikli, demin anlattığımız arzularla dolu adamlarla düşüp kalkınca, babasının cimriliğinden nefret ettiği için her türlü küstahlığa ve onların tarzına atıldı. Ama tabiatı onu bozanlarınkinden daha iyi olduğu için iki yöne çekilerek iki yaşayış tarzının ortasına yerleşti; kendince her birinden ölçülü biçimde yararlanarak ne bayağı ne de kanunsuz bir hayat sürdü, oligarşik adamken demokratik adam oldu."
ἦν δέ που γεγονὼς ἐκ νέου ὑπὸ φειδωλῷ πατρὶ τεθραμμένος, τὰς χρηματιστικὰς ἐπιθυμίας τιμῶντι μόνας, τὰς δὲ μὴ ἀναγκαίους ἀλλὰ παιδιᾶς τε καὶ καλλωπισμοῦ ἕνεκα γιγνομένας ἀτιμάζοντι. ἦ γάρ;
ναί.
συγγενόμενος δὲ κομψοτέροις ἀνδράσι καὶ μεστοῖς ὧν ἄρτι διήλθομεν ἐπιθυμιῶν, ὁρμήσας εἰς ὕβριν τε πᾶσαν καὶ τὸ ἐκείνων εἶδος μίσει τῆς τοῦ πατρὸς φειδωλίας, φύσιν δὲ τῶν διαφθειρόντων βελτίω ἔχων, ἀγόμενος ἀμφοτέρωσε
572d"Böyle biri hakkındaki kanaat buydu ve hâlâ budur," dedi.
"Şimdi de," dedim, "artık yaşlanmış böyle birinin, yine onun karakterine göre yetiştirilmiş genç bir oğlu olduğunu düşün."
"Düşünüyorum."
"Babasının başına gelenlerin aynısının onun da başına geldiğini düşün: Her türlü kanunsuzluğa sürükleniyor, onu sürükleyenler de buna tam özgürlük diyor; babası ve öbür yakınları o ortadaki arzulara yardım ediyor, öbürleri de karşı tarafa.
κατέστη εἰς μέσον ἀμφοῖν τοῖν τρόποιν, καὶ μετρίως δή, ὡς ᾤετο, ἑκάστων ἀπολαύων οὔτε ἀνελεύθερον οὔτε παράνομον βίον ζῇ, δημοτικὸς ἐξ ὀλιγαρχικοῦ γεγονώς.
ἦν γάρ, ἔφη, καὶ ἔστιν αὕτη ἡ δόξα περὶ τὸν τοιοῦτον.
θὲς τοίνυν, ἦν δʼ ἐγώ, πάλιν τοῦ τοιούτου ἤδη πρεσβυτέρου γεγονότος νέον ὑὸν ἐν τοῖς τούτου αὖ ἤθεσιν τεθραμμένον.
τίθημι.
τίθει τοίνυν καὶ τὰ αὐτὰ ἐκεῖνα περὶ αὐτὸν γιγνόμενα ἅπερ καὶ περὶ τὸν πατέρα αὐτοῦ, ἀγόμενόν τε εἰς πᾶσαν
572e"Bu korkunç büyücüler ve tiran yapıcılar genci başka türlü ellerinde tutamayacaklarını anlayınca, içinde aylak ve hazırı paylaşan arzuların önderi olacak bir aşk uyandırmanın yolunu bulurlar: kanatlı, iri bir erkek arı. Yoksa böylelerinin aşkını başka bir şey mi sanıyorsun?"
παρανομίαν, ὀνομαζομένην δʼ ὑπὸ τῶν ἀγόντων ἐλευθερίαν ἅπασαν, βοηθοῦντά τε ταῖς ἐν μέσῳ ταύταις ἐπιθυμίαις πατέρα τε καὶ τοὺς ἄλλους οἰκείους, τοὺς δʼ αὖ παραβοηθοῦντας·
ὅταν δʼ ἐλπίσωσιν οἱ δεινοὶ μάγοι τε καὶ τυραννοποιοὶ οὗτοι μὴ ἄλλως τὸν νέον καθέξειν, ἔρωτά τινα αὐτῷ μηχανωμένους ἐμποιῆσαι προστάτην τῶν ἀργῶν καὶ τὰ
573a"Ben başka bir şey sanmıyorum," dedi.
"Öbür arzular onun çevresinde vızıldayarak, tütsülerle, kokularla, çelenklerle, şaraplarla ve bu tür toplantıların başıboş hazlarıyla dolup taşarak onu son kertesine kadar büyütüp besler ve erkek arının içine özlemin iğnesini saplarlar. İşte o zaman psykhē'nin bu önderi çılgınlığı kendine muhafız edinir ve kudurur. İçinde değerli sayılan, hâlâ utanma duygusu taşıyan kanaatler ya da arzular bulursa onları öldürür, kendinden dışarı iter; ta ki onu itidalden arındırıp dışarıdan getirilmiş bir çılgınlıkla doldurana kadar."
ἕτοιμα διανεμομένων ἐπιθυμιῶν, ὑπόπτερον καὶ μέγαν κηφῆνά τινα—ἢ τί ἄλλο οἴει εἶναι τὸν τῶν τοιούτων ἔρωτα; —
οὐδὲν ἔγωγε, ἦ δʼ ὅς, ἄλλʼ ἢ τοῦτο.
οὐκοῦν ὅταν δὴ περὶ αὐτὸν βομβοῦσαι αἱ ἄλλαι ἐπιθυμίαι, θυμιαμάτων τε γέμουσαι καὶ μύρων καὶ στεφάνων καὶ οἴνων καὶ τῶν ἐν ταῖς τοιαύταις συνουσίαις ἡδονῶν ἀνειμένων, ἐπὶ τὸ ἔσχατον αὔξουσαί τε καὶ τρέφουσαι πόθου κέντρον ἐμποιήσωσι τῷ κηφῆνι, τότε δὴ δορυφορεῖταί τε ὑπὸ μανίας καὶ
573b"Tiran adamın doğuşunu tam olarak anlatıyorsun," dedi.
"Eros'a eskiden beri tiran denmesi de bu yüzden değil mi?" dedim.
"Belki," dedi.
"Sarhoş bir adamın da tiranca bir ruh hâli olmaz mı, dostum?" dedim.
οἰστρᾷ οὗτος ὁ προστάτης τῆς ψυχῆς, καὶ ἐάν τινας ἐν αὐτῷ δόξας ἢ ἐπιθυμίας λάβῃ ποιουμένας χρηστὰς καὶ ἔτι ἐπαισχυνομένας, ἀποκτείνει τε καὶ ἔξω ὠθεῖ παρʼ αὑτοῦ, ἕως ἂν καθήρῃ σωφροσύνης, μανίας δὲ πληρώσῃ ἐπακτοῦ.
παντελῶς, ἔφη, τυραννικοῦ ἀνδρὸς λέγεις γένεσιν.
ἆρʼ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ τὸ πάλαι διὰ τὸ τοιοῦτον τύραννος ὁ Ἔρως λέγεται;
κινδυνεύει, ἔφη.
οὐκοῦν, ὦ φίλε, εἶπον, καὶ μεθυσθεὶς ἀνὴρ τυραννικόν τι
573c"Olur."
"Çılgına dönmüş, aklını oynatmış biri de yalnız insanlara değil, tanrılara da hükmetmeye kalkışır ve bunu yapabileceğini umar."
"Hem de nasıl," dedi.
"Aziz dostum," dedim, "bir adam ya tabiatı gereği ya alışkanlıkları yüzünden ya da her ikisi yüzünden sarhoşluğa, aşka ve çılgınlığa yatkın hâle geldiğinde tam anlamıyla tiran olur."
"Kesinlikle."
"Anlaşılan, böyle bir adam böyle doğar. Peki nasıl yaşar?"
φρόνημα ἴσχει;
ἴσχει γάρ.
καὶ μὴν ὅ γε μαινόμενος καὶ ὑποκεκινηκὼς οὐ μόνον ἀνθρώπων ἀλλὰ καὶ θεῶν ἐπιχειρεῖ τε καὶ ἐλπίζει δυνατὸς εἶναι ἄρχειν.
καὶ μάλʼ, ἔφη.
τυραννικὸς δέ, ἦν δʼ ἐγώ, ὦ δαιμόνιε, ἀνὴρ ἀκριβῶς γίγνεται, ὅταν ἢ φύσει ἢ ἐπιτηδεύμασιν ἢ ἀμφοτέροις μεθυστικός τε καὶ ἐρωτικὸς καὶ μελαγχολικὸς γένηται.
παντελῶς μὲν οὖν.
γίγνεται μέν, ὡς ἔοικεν, οὕτω καὶ τοιοῦτος ἁνήρ· ζῇ δὲ δὴ πῶς;
573d"Şakacıların dediği gibi, bunu da sen bana söyleyeceksin," dedi.
"Söylüyorum," dedim. "Sanırım bundan sonra aralarında bayramlar, cümbüşler, ziyafetler, metresler ve bütün bu tür şeyler başlar; içeride tiran olarak oturan Eros psykhē'deki her şeyin dümenini tutar."
"Kaçınılmaz olarak," dedi.
"Her gün ve her gece yanında, pek çok şey isteyen korkunç arzular filizlenmez mi?"
"Hem de pek çok."
"Öyleyse geliri varsa da çabucak harcanır."
"Nasıl harcanmasın?"
τὸ τῶν παιζόντων, ἔφη, τοῦτο σὺ καὶ ἐμοὶ ἐρεῖς.
λέγω δή, ἔφην. οἶμαι γὰρ τὸ μετὰ τοῦτο ἑορταὶ γίγνονται παρʼ αὐτοῖς καὶ κῶμοι καὶ θάλειαι καὶ ἑταῖραι καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα, ὧν ἂν Ἔρως τύραννος ἔνδον οἰκῶν διακυβερνᾷ τὰ τῆς ψυχῆς ἅπαντα.
ἀνάγκη, ἔφη.
ἆρʼ οὖν οὐ πολλαὶ καὶ δειναὶ παραβλαστάνουσιν ἐπιθυμίαι ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς ἑκάστης, πολλῶν δεόμεναι;
πολλαὶ μέντοι.
ταχὺ ἄρα ἀναλίσκονται ἐάν τινες ὦσι πρόσοδοι.
πῶς δʼ οὔ;
573e"Bundan sonra da borçlanmalar ve mal varlığının elden çıkması başlar."
"Elbette."
"Her şey tükenince de içine yuva kurmuş yoğun ve şiddetli arzuların bağırıp çağırması zorunlu değil mi? Böyleleri de sanki iğnelerle dürtülür gibi öbür arzular tarafından, özellikle de bütün öbürlerine muhafızlarına önderlik eder gibi önderlik eden Eros'un kendisi tarafından sürülerek kudururlar; kimin neyi var da hileyle ya da zorla elinden alınabilir diye kollarlar."
καὶ μετὰ τοῦτο δὴ δανεισμοὶ καὶ τῆς οὐσίας παραιρέσεις.
τί μήν;
ὅταν δὲ δὴ πάντʼ ἐπιλείπῃ, ἆρα οὐκ ἀνάγκη μὲν τὰς ἐπιθυμίας βοᾶν πυκνάς τε καὶ σφοδρὰς ἐννενεοττευμένας, τοὺς δʼ ὥσπερ ὑπὸ κέντρων ἐλαυνομένους τῶν τε ἄλλων ἐπιθυμιῶν καὶ διαφερόντως ὑπʼ αὐτοῦ τοῦ Ἔρωτος, πάσαις ταῖς ἄλλαις ὥσπερ δορυφόροις ἡγουμένου, οἰστρᾶν καὶ σκοπεῖν τίς τι ἔχει, ὃν δυνατὸν ἀφελέσθαι ἀπατήσαντα ἢ
574a"Hem de nasıl," dedi.
"Ya her yerden bir şeyler getirmek zorundadır ya da büyük sancılar ve acılar içinde kıvranmak."
"Zorundadır."
"İçindeki sonradan gelen hazlar eskilerden fazlasını alıp onlarınkini ellerinden aldıysa, o da daha genç olduğu için anasından babasından fazlasını almayı, kendi payını harcayıp bitirirse babasının malından pay ayırıp onu almayı hakkı saymaz mı?"
"Elbette sayar," dedi.
βιασάμενον;
σφόδρα γʼ, ἔφη.
ἀναγκαῖον δὴ πανταχόθεν φέρειν, ἢ μεγάλαις ὠδῖσί τε καὶ ὀδύναις συνέχεσθαι.
ἀναγκαῖον.
ἆρʼ οὖν, ὥσπερ αἱ ἐν αὐτῷ ἡδοναὶ ἐπιγιγνόμεναι τῶν ἀρχαίων πλέον εἶχον καὶ τὰ ἐκείνων ἀφῃροῦντο, οὕτω καὶ αὐτὸς ἀξιώσει νεώτερος ὢν πατρός τε καὶ μητρὸς πλέον ἔχειν, καὶ ἀφαιρεῖσθαι, ἐὰν τὸ αὑτοῦ μέρος ἀναλώσῃ, ἀπονειμάμενος τῶν πατρῴων;
ἀλλὰ τί μήν; ἔφη.
574b"Ya ona izin vermezlerse? Önce ana babasından çalmaya ve onları aldatmaya kalkışmaz mı?"
"Mutlaka."
"Bunu da beceremeyince ardından zorla almaya kalkmaz mı?"
"Sanırım," dedi.
"Şaşılası dostum, yaşlı adamla yaşlı kadın direnip karşı koyarsa, tiranca bir şey yapmaktan sakınıp geri durur mu?"
"Böyle birinin ana babası için hiç de içim rahat değil," dedi.
"Zeus aşkına, Adeimantos, böyle biri yeni sevmeye başladığı, kendisine hiçbir bağla bağlı olmayan bir metres yüzünden eskiden beri sevdiği, kendisine kan bağıyla bağlı annesini; ya da yeni sevdiği, hiçbir bağla bağlı olmayan bir genç güzel yüzünden gençliği geride kalmış, kan bağıyla bağlı yaşlı babasını, dostlarının en eskisini döver mi sence? Onları aynı eve getirirse bunların buyruğu altında köleleştirir mi?"
ἂν δὲ δὴ αὐτῷ μὴ ἐπιτρέπωσιν, ἆρʼ οὐ τὸ μὲν πρῶτον ἐπιχειροῖ ἂν κλέπτειν καὶ ἀπατᾶν τοὺς γονέας;
πάντως.
ὁπότε δὲ μὴ δύναιτο, ἁρπάζοι ἂν καὶ βιάζοιτο μετὰ τοῦτο;
οἶμαι, ἔφη.
ἀντεχομένων δὴ καὶ μαχομένων, ὦ θαυμάσιε, γέροντός τε καὶ γραός, ἆρʼ εὐλαβηθείη ἂν καὶ φείσαιτο μή τι δρᾶσαι τῶν τυραννικῶν;
οὐ πάνυ, ἦ δʼ ὅς, ἔγωγε θαρρῶ περὶ τῶν γονέων τοῦ τοιούτου.
ἀλλʼ, ὦ Ἀδείμαντε, πρὸς Διός, ἕνεκα νεωστὶ φίλης καὶ οὐκ ἀναγκαίας ἑταίρας γεγονυίας τὴν πάλαι φίλην καὶ ἀναγκαίαν
574c"Zeus adına, evet," dedi.
"Tiran bir oğul doğurmak pek kutlu bir şeymiş anlaşılan," dedim.
"Hem de nasıl," dedi.
μητέρα, ἢ ἕνεκα ὡραίου νεωστὶ φίλου γεγονότος οὐκ ἀναγκαίου τὸν ἄωρόν τε καὶ ἀναγκαῖον πρεσβύτην πατέρα καὶ τῶν φίλων ἀρχαιότατον δοκεῖ ἄν σοι ὁ τοιοῦτος πληγαῖς τε δοῦναι καὶ καταδουλώσασθαι ἂν αὐτοὺς ὑπʼ ἐκείνοις, εἰ εἰς τὴν αὐτὴν οἰκίαν ἀγάγοιτο;
ναὶ μὰ Δία, ἦ δʼ ὅς.
σφόδρα γε μακάριον, ἦν δʼ ἐγώ, ἔοικεν εἶναι τὸ τυραννικὸν ὑὸν τεκεῖν.
πάνυ γʼ, ἔφη.
574d"Peki ana babasının malı da tükendiğinde, içinde hazlardan oluşan kalabalık bir arı sürüsü toplanmışken, önce bir evin duvarını delmeye ya da gecenin geç saatinde yoldan geçen birinin giysisine el atmaya, sonra da bir tapınağı soymaya kalkmaz mı? Bütün bunlar olurken, çocukluğundan beri güzel ve çirkin hakkında taşıdığı, adil sayılan eski kanaatlerine, kölelikten yeni kurtulmuş, Eros'a muhafızlık eden kanaatler onunla birlikte galip gelir. Bunlar daha önce, o hâlâ kanunlara ve babasına bağlıyken, içinde demokratik bir düzen varken, yalnızca uykuda, rüyada salıverilirdi.
τί δʼ, ὅταν δὴ τὰ πατρὸς καὶ μητρὸς ἐπιλείπῃ τὸν τοιοῦτον, πολὺ δὲ ἤδη συνειλεγμένον ἐν αὐτῷ ᾖ τὸ τῶν ἡδονῶν σμῆνος, οὐ πρῶτον μὲν οἰκίας τινὸς ἐφάψεται τοίχου ἤ τινος ὀψὲ νύκτωρ ἰόντος τοῦ ἱματίου, μετὰ δὲ ταῦτα ἱερόν τι νεωκορήσει; καὶ ἐν τούτοις δὴ πᾶσιν, ἃς πάλαι εἶχεν δόξας ἐκ παιδὸς περὶ καλῶν τε καὶ αἰσχρῶν, τὰς δικαίας ποιουμένας, αἱ νεωστὶ ἐκ δουλείας λελυμέναι, δορυφοροῦσαι τὸν ἔρωτα, κρατήσουσι μετʼ ἐκείνου, αἳ πρότερον μὲν ὄναρ
574e"Ama Eros'un tiranlığına girince, rüyada ancak arada bir olduğu şeye uyanıkken hep dönüşür: Ne korkunç bir cinayetten ne bir yiyecekten ne de bir işten geri durur. İçindeki Eros, tek hükümdar kendisi olduğu için her türlü başıboşluk ve kanunsuzluk içinde tiranca yaşar; kendisini taşıyanı bir şehri sürükler gibi her türlü cüretkârlığa sürükler. Kendisini ve çevresindeki gürültülü kalabalığı oradan besleyecektir: o kalabalığın kimi dışarıdan, kötü arkadaşlıktan içeri girmiş, kimi içeriden, aynı huylar ve onun kendisi tarafından salıverilip özgür bırakılmıştır. Böyle birinin hayatı bu değil mi?"
ἐλύοντο ἐν ὕπνῳ, ὅτε ἦν αὐτὸς ἔτι ὑπὸ νόμοις τε καὶ πατρὶ δημοκρατούμενος ἐν ἑαυτῷ·
τυραννευθεὶς δὲ ὑπὸ Ἔρωτος, οἷος ὀλιγάκις ἐγίγνετο ὄναρ, ὕπαρ τοιοῦτος ἀεὶ γενόμενος, οὔτε τινὸς φόνου δεινοῦ ἀφέξεται οὔτε βρώματος οὔτʼ ἔργου,
575a"Budur," dedi.
"Böyleleri bir şehirde azsa," dedim, "ve halkın geri kalanı itidalliyse, şehirden çıkıp başka bir tiranın muhafızlığını yaparlar ya da bir yerde savaş varsa ücretli asker olurlar. Barış ve sükûn içindelerse de şehrin içinde ufak tefek bir sürü kötülük yaparlar."
ἀλλὰ τυραννικῶς ἐν αὐτῷ ὁ Ἔρως ἐν πάσῃ ἀναρχίᾳ καὶ ἀνομίᾳ ζῶν, ἅτε αὐτὸς ὢν μόναρχος, τὸν ἔχοντά τε αὐτὸν ὥσπερ πόλιν ἄξει ἐπὶ πᾶσαν τόλμαν, ὅθεν αὑτόν τε καὶ τὸν περὶ αὑτὸν θόρυβον θρέψει, τὸν μὲν ἔξωθεν εἰσεληλυθότα ἀπὸ κακῆς ὁμιλίας, τὸν δʼ ἔνδοθεν ὑπὸ τῶν αὐτῶν τρόπων καὶ ἑαυτοῦ ἀνεθέντα καὶ ἐλευθερωθέντα· ἢ οὐχ οὗτος ὁ βίος τοῦ τοιούτου;
οὗτος μὲν οὖν, ἔφη.
καὶ ἂν μέν γε, ἦν δʼ ἐγώ, ὀλίγοι οἱ τοιοῦτοι ἐν πόλει
575b"Ne gibi kötülükler?"
"Çalarlar, ev duvarı delerler, yankesicilik yaparlar, yolda insanların üstünü soyarlar, tapınak soyarlar, insan kaçırıp köle diye satarlar. Konuşmayı beceriyorlarsa bazen muhbirlik yapar, yalancı şahitlik eder, rüşvet alırlar."
ὦσι καὶ τὸ ἄλλο πλῆθος σωφρονῇ, ἐξελθόντες ἄλλον τινὰ δορυφοροῦσι τύραννον ἢ μισθοῦ ἐπικουροῦσιν, ἐάν που πόλεμος ᾖ· ἐὰν δʼ ἐν εἰρήνῃ τε καὶ ἡσυχίᾳ γένωνται, αὐτοῦ δὴ ἐν τῇ πόλει κακὰ δρῶσι σμικρὰ πολλά.
τὰ ποῖα δὴ λέγεις;
οἷα κλέπτουσι, τοιχωρυχοῦσι, βαλλαντιοτομοῦσι, λωποδυτοῦσιν, ἱεροσυλοῦσιν, ἀνδραποδίζονται· ἔστι δʼ ὅτε συκοφαντοῦσιν, ἐὰν δυνατοὶ ὦσι λέγειν, καὶ ψευδομαρτυροῦσι καὶ δωροδοκοῦσιν.
575c"Böyleleri azsa, küçük kötülüklerden söz ediyorsun," dedi.
"Küçük şeyler büyüklere göre küçüktür," dedim, "ve bütün bunlar da şehrin kötülüğü ve bedbahtlığı bakımından bir tiranın yanında, sözün gelişi, yanına bile yaklaşamaz. Çünkü bir şehirde böyleleri ve onların peşinden gidenler çoğalıp sayılarının farkına vardıklarında, halkın akılsızlığıyla birlikte tiranı doğuranlar onlardır: aralarından psykhē'sinde en büyük ve en güçlü tiranı taşıyanı."
σμικρά γʼ, ἔφη, κακὰ λέγεις, ἐὰν ὀλίγοι ὦσιν οἱ τοιοῦτοι.
τὰ γὰρ σμικρά, ἦν δʼ ἐγώ, πρὸς τὰ μεγάλα σμικρά ἐστιν, καὶ ταῦτα δὴ πάντα πρὸς τύραννον πονηρίᾳ τε καὶ ἀθλιότητι πόλεως, τὸ λεγόμενον, οὐδʼ ἵκταρ βάλλει. ὅταν γὰρ δὴ πολλοὶ ἐν πόλει γένωνται οἱ τοιοῦτοι καὶ ἄλλοι οἱ συνεπόμενοι αὐτοῖς, καὶ αἴσθωνται ἑαυτῶν τὸ πλῆθος, τότε οὗτοί εἰσιν οἱ τὸν τύραννον γεννῶντες μετὰ δήμου ἀνοίας ἐκεῖνον, ὃς ἂν αὐτῶν μάλιστα αὐτὸς ἐν αὑτῷ μέγιστον καὶ πλεῖστον
575d"Akla yatkın," dedi, "çünkü en tiran ruhlu olan o olur."
"Halk gönüllü olarak boyun eğerse mesele yok. Ama şehir buna izin vermezse, o zaman annesini ve babasını cezalandırdığı gibi, gücü yeterse bu kez yurdunu cezalandırır: Yeni yoldaşlar getirir ve Giritlilerin dediği gibi eskiden sevdiği anayurdunu, babayurdunu onların buyruğu altında köleleştirip elinde tutar ve besler. İşte böyle bir adamın arzusunun gayesi bu olur."
ἐν τῇ ψυχῇ τύραννον ἔχῃ.
εἰκότως γʼ, ἔφη· τυραννικώτατος γὰρ ἂν εἴη.
οὐκοῦν ἐὰν μὲν ἑκόντες ὑπείκωσιν· ἐὰν δὲ μὴ ἐπιτρέπῃ ἡ πόλις, ὥσπερ τότε μητέρα καὶ πατέρα ἐκόλαζεν, οὕτω πάλιν τὴν πατρίδα, ἐὰν οἷός τʼ ᾖ, κολάσεται ἐπεισαγόμενος νέους ἑταίρους, καὶ ὑπὸ τούτοις δὴ δουλεύουσαν τὴν πάλαι φίλην μητρίδα τε, Κρῆτές φασι, καὶ πατρίδα ἕξει τε καὶ θρέψει. καὶ τοῦτο δὴ τὸ τέλος ἂν εἴη τῆς ἐπιθυμίας τοῦ τοιούτου ἀνδρός.
575e"Tam da bu," dedi.
"Bu tür insanlar, daha yönetime geçmeden, özel hayatlarında da şöyle değil midir?" dedim. "Önce, düşüp kalktıkları kişiler ya kendilerine dalkavukluk eden, her konuda hizmet etmeye hazır kimselerdir; ya da birinden bir şey isteyecek olurlarsa kendileri yerlere kapanır, yakın dost gibi görünmek için her türlü pozu takınmaya cüret ederler; işlerini görünce de yabancı kesilirler."
τοῦτο, ἦ δʼ ὅς, παντάπασί γε.
οὐκοῦν, ἦν δʼ ἐγώ, οὗτοί γε τοιοίδε γίγνονται ἰδίᾳ καὶ πρὶν ἄρχειν· πρῶτον μὲν οἷς ἂν συνῶσιν, ἢ κόλαξιν ἑαυτῶν συνόντες καὶ πᾶν ἑτοίμοις ὑπηρετεῖν, ἢ ἐάν τού τι δέωνται,
576a"Hem de nasıl."
"Demek bütün hayatları boyunca kimsenin dostu olmadan yaşarlar; hep ya birine efendilik eder ya da başkasına kölelik ederler. Tiran tabiat özgürlüğün ve gerçek dostluğun tadını hiçbir zaman almaz."
"Kesinlikle."
"Öyleyse böylelerine güvenilmez insanlar dersek doğru söylemiş olmaz mıyız?"
"Nasıl olmayız?"
"Hem de olabildiğince adaletsiz, eğer adaletin ne olduğu konusunda daha önce vardığımız anlaşma doğruysa."
αὐτοὶ ὑποπεσόντες, πάντα σχήματα τολμῶντες ποιεῖν ὡς οἰκεῖοι, διαπραξάμενοι δὲ ἀλλότριοι;
καὶ σφόδρα γε.
ἐν παντὶ ἄρα τῷ βίῳ ζῶσι φίλοι μὲν οὐδέποτε οὐδενί, ἀεὶ δέ του δεσπόζοντες ἢ δουλεύοντες ἄλλῳ, ἐλευθερίας δὲ καὶ φιλίας ἀληθοῦς τυραννικὴ φύσις ἀεὶ ἄγευστος.
πάνυ μὲν οὖν.
ἆρʼ οὖν οὐκ ὀρθῶς ἂν τοὺς τοιούτους ἀπίστους καλοῖμεν;
πῶς δʼ οὔ;
καὶ μὴν ἀδίκους γε ὡς οἷόν τε μάλιστα, εἴπερ ὀρθῶς
576b"Doğruydu elbette," dedi.
"Öyleyse en kötü insanı özetleyelim," dedim. "Rüyada anlattığımız şey uyanıkken kendisi olan kişidir."
"Kesinlikle."
"Tabiatça en tiran ruhlu olup tek başına hükümdar olan böyle biri olur; tiranlık içinde ne kadar uzun yaşarsa da o kadar böyle olur."
"Kaçınılmaz olarak," dedi Glaukon, sözü devralarak.
"En kötü görünen kişi aynı zamanda en bedbaht da görünmeyecek mi?" dedim. "En uzun süre ve en çok tiranlık eden de gerçekte en çok ve en uzun süre öyle olmuş olmayacak mı?
ἐν τοῖς πρόσθεν ὡμολογήσαμεν περὶ δικαιοσύνης οἷόν ἐστιν.
ἀλλὰ μήν, ἦ δʼ ὅς, ὀρθῶς γε.
κεφαλαιωσώμεθα τοίνυν, ἦν δʼ ἐγώ, τὸν κάκιστον. ἔστιν δέ που, οἷον ὄναρ διήλθομεν, ὃς ἂν ὕπαρ τοιοῦτος ᾖ.
πάνυ μὲν οὖν.
οὐκοῦν οὗτος γίγνεται ὃς ἂν τυραννικώτατος φύσει ὢν μοναρχήσῃ, καὶ ὅσῳ ἂν πλείω χρόνον ἐν τυραννίδι βιῷ, τοσούτῳ μᾶλλον τοιοῦτος.
ἀνάγκη, ἔφη διαδεξάμενος τὸν λόγον ὁ Γλαύκων.
ἆρʼ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ὃς ἂν φαίνηται πονηρότατος, καὶ
576c"Gerçi çoğunluğun bu konuda birçok başka kanaati var."
"Bunların öyle olması kaçınılmaz," dedi.
"Peki," dedim, "tiran adam benzerlik bakımından tiranlıkla yönetilen şehre, demokratik adam demokratik şehre karşılık gelmez mi; öbürleri de öyle?"
"Elbette."
"Öyleyse aretē ve saadet bakımından şehrin şehre göre durumu neyse, insanın insana göre durumu da o olmaz mı?"
ἀθλιώτατος φανήσεται; καὶ ὃς ἂν πλεῖστον χρόνον καὶ μάλιστα τυραννεύσῃ, μάλιστά τε καὶ πλεῖστον χρόνον τοιοῦτος γεγονὼς τῇ ἀληθείᾳ; τοῖς δὲ πολλοῖς πολλὰ καὶ δοκεῖ.
ἀνάγκη, ἔφη, ταῦτα γοῦν οὕτως ἔχειν.
ἄλλο τι οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ὅ γε τυραννικὸς κατὰ τὴν τυραννουμένην πόλιν ἂν εἴη ὁμοιότητι, δημοτικὸς δὲ κατὰ δημοκρατουμένην, καὶ οἱ ἄλλοι οὕτω;
τί μήν;
οὐκοῦν, ὅτι πόλις πρὸς πόλιν ἀρετῇ καὶ εὐδαιμονίᾳ, τοῦτο καὶ ἀνὴρ πρὸς ἄνδρα;
576d"Nasıl olmasın?"
"Peki aretē bakımından tiranlıkla yönetilen şehrin, başta anlattığımız krallıkla yönetilen şehre göre durumu nedir?"
"Tam tersi," dedi. "Biri en iyisi, öbürü en kötüsü."
"Hangisini kastettiğini sormayacağım," dedim, "çünkü belli. Ama saadet ve bedbahtlık bakımından da aynı hükmü mü veriyorsun, başka bir hüküm mü? Tek bir kişi olan tirana ya da çevresindeki birkaç kişiye bakıp gözümüz kamaşmasın; gerektiği gibi bütün şehrin içine girip onu seyredelim, her köşesine dalıp gördükten sonra kanaatimizi açıklayalım."
πῶς γὰρ οὔ;
τί οὖν ἀρετῇ τυραννουμένη πόλις πρὸς βασιλευομένην οἵαν τὸ πρῶτον διήλθομεν;
πᾶν τοὐναντίον, ἔφη· ἡ μὲν γὰρ ἀρίστη, ἡ δὲ κακίστη.
οὐκ ἐρήσομαι, εἶπον, ὁποτέραν λέγεις· δῆλον γάρ. ἀλλʼ εὐδαιμονίας τε αὖ καὶ ἀθλιότητος ὡσαύτως ἢ ἄλλως κρίνεις; καὶ μὴ ἐκπληττώμεθα πρὸς τὸν τύραννον ἕνα ὄντα βλέποντες, μηδʼ εἴ τινες ὀλίγοι περὶ ἐκεῖνον, ἀλλʼ ὡς χρὴ ὅλην
576e"Doğru bir çağrı yapıyorsun," dedi. "Herkes için de belli ki tiranlıkla yönetilen şehirden daha bedbaht, krallıkla yönetilenden daha mesut bir şehir yoktur."
"İnsanlar konusunda da aynı çağrıyı yapsam doğru bir çağrı yapmış olmaz mıyım?" dedim. "Onlar hakkında, düşüncesiyle bir insanın karakterinin içine girip baştan sona görebilen, bir çocuk gibi dışarıdan bakıp tiranların dışarıya karşı takındıkları gösterişli tavırla gözü kamaşmayan, içini yeterince görebilen kişinin hüküm vermesini istesem?
τὴν πόλιν εἰσελθόντας θεάσασθαι, καταδύντες εἰς ἅπασαν καὶ ἰδόντες, οὕτω δόξαν ἀποφαινώμεθα.
ἀλλʼ ὀρθῶς, ἔφη, προκαλῇ· καὶ δῆλον παντὶ ὅτι τυραννουμένης μὲν οὐκ ἔστιν ἀθλιωτέρα, βασιλευομένης δὲ οὐκ εὐδαιμονεστέρα.
ἆρʼ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ περὶ τῶν ἀνδρῶν τὰ αὐτὰ ταῦτα
577a"Hepimizin şu kişiyi dinlemesi gerektiğini düşünsem: hüküm vermeye ehil olan, onunla aynı çatı altında yaşamış, onun evdeki işlerinde, yakınlarının her birine nasıl davrandığında yanında bulunmuş, ki tragedya kostümlerinden en çok orada soyunmuş görünür, kamu tehlikelerinde de yanında olmuş kişiyi; bütün bunları görmüş birinden de tiranın saadet ve bedbahtlık bakımından öbürlerine göre nasıl olduğunu bize bildirmesini istesek?"
προκαλούμενος ὀρθῶς ἂν προκαλοίμην, ἀξιῶν κρίνειν περὶ αὐτῶν ἐκεῖνον, ὃς δύναται τῇ διανοίᾳ εἰς ἀνδρὸς ἦθος ἐνδὺς διιδεῖν καὶ μὴ καθάπερ παῖς ἔξωθεν ὁρῶν ἐκπλήττεται ὑπὸ τῆς τῶν τυραννικῶν προστάσεως ἣν πρὸς τοὺς ἔξω σχηματίζονται, ἀλλʼ ἱκανῶς διορᾷ; εἰ οὖν οἰοίμην δεῖν ἐκείνου πάντας ἡμᾶς ἀκούειν, τοῦ δυνατοῦ μὲν κρῖναι, συνῳκηκότος δὲ ἐν τῷ αὐτῷ καὶ παραγεγονότος ἔν τε ταῖς κατʼ οἰκίαν πράξεσιν, ὡς πρὸς ἑκάστους τοὺς οἰκείους ἔχει, ἐν οἷς
577b"Bunu da çok doğru bir çağrı olarak yaparsın," dedi.
"Öyleyse hüküm vermeye ehil, böyle insanlarla daha önce karşılaşmış kişilerden biriymişiz gibi yapalım mı ki sorularımıza cevap verecek birimiz olsun?" dedim.
"Elbette."
μάλιστα γυμνὸς ἂν ὀφθείη τῆς τραγικῆς σκευῆς, καὶ ἐν αὖ τοῖς δημοσίοις κινδύνοις, καὶ ταῦτα πάντα ἰδόντα κελεύοιμεν ἐξαγγέλλειν πῶς ἔχει εὐδαιμονίας καὶ ἀθλιότητος ὁ τύραννος πρὸς τοὺς ἄλλους;
ὀρθότατʼ ἄν, ἔφη, καὶ ταῦτα προκαλοῖο.
βούλει οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, προσποιησώμεθα ἡμεῖς εἶναι τῶν δυνατῶν ἂν κρῖναι καὶ ἤδη ἐντυχόντων τοιούτοις, ἵνα ἔχωμεν ὅστις ἀποκρινεῖται ἃ ἐρωτῶμεν;
πάνυ γε.
577c"Haydi öyleyse," dedim, "şöyle bak: Şehirle insan arasındaki benzerliği hatırlayarak ikisini teker teker, sırayla gözden geçir ve her birinin başına gelenleri söyle."
"Ne gibi?" dedi.
"Önce," dedim, "şehirden söz edersek, tiranlıkla yönetilen şehre özgür mü diyeceksin, köle mi?"
"Olabildiğince köle," dedi.
"Ama içinde efendiler ve özgür insanlar da görüyorsun."
"Görüyorum," dedi, "ama bunlar küçük bir kısım. Bütünü, kabaca söylersek, en iyi kısmı da dahil, şerefsizce ve sefil biçimde köledir."
ἴθι δή μοι, ἔφην, ὧδε σκόπει. τὴν ὁμοιότητα ἀναμιμνῃσκόμενος τῆς τε πόλεως καὶ τοῦ ἀνδρός, οὕτω καθʼ ἕκαστον ἐν μέρει ἀθρῶν, τὰ παθήματα ἑκατέρου λέγε.
τὰ ποῖα; ἔφη.
πρῶτον μέν, ἦν δʼ ἐγώ, ὡς πόλιν εἰπεῖν, ἐλευθέραν ἢ δούλην τὴν τυραννουμένην ἐρεῖς;
ὡς οἷόν τʼ, ἔφη, μάλιστα δούλην.
καὶ μὴν ὁρᾷς γε ἐν αὐτῇ δεσπότας καὶ ἐλευθέρους.
ὁρῶ, ἔφη, σμικρόν γέ τι τοῦτο· τὸ δὲ ὅλον, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ἐν αὐτῇ καὶ τὸ ἐπιεικέστατον ἀτίμως τε καὶ ἀθλίως δοῦλον.
577d"Öyleyse insan şehre benziyorsa," dedim, "onda da aynı düzenin bulunması zorunlu değil mi? Psykhē'si büyük bir kölelik ve bayağılıkla dolu olmalı; en iyi kısımları köle olmalı, küçük bir kısmı, en kötü ve en çılgın kısmı da efendilik etmeli."
"Zorunlu," dedi.
"Peki? Böyle bir psykhē'ye köle mi diyeceksin özgür mü?"
"Köle diyeceğim elbette."
"Köle olan ve tiranlıkla yönetilen şehir ise istediğini en az yapan şehir değil mi?"
"Hem de nasıl."
εἰ οὖν, εἶπον, ὅμοιος ἀνὴρ τῇ πόλει, οὐ καὶ ἐν ἐκείνῳ ἀνάγκη τὴν αὐτὴν τάξιν ἐνεῖναι, καὶ πολλῆς μὲν δουλείας τε καὶ ἀνελευθερίας γέμειν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, καὶ ταῦτα αὐτῆς τὰ μέρη δουλεύειν, ἅπερ ἦν ἐπιεικέστατα, μικρὸν δὲ καὶ τὸ μοχθηρότατον καὶ μανικώτατον δεσπόζειν;
ἀνάγκη, ἔφη.
τί οὖν; δούλην ἢ ἐλευθέραν τὴν τοιαύτην φήσεις εἶναι ψυχήν;
δούλην δήπου ἔγωγε.
οὐκοῦν ἥ γε αὖ δούλη καὶ τυραννουμένη πόλις ἥκιστα ποιεῖ ἃ βούλεται;
πολύ γε.
577e"Öyleyse tiranlıkla yönetilen psykhē de, psykhē'nin bütününden söz edersek, istediğini en az yapacaktır; hep bir dürtüyle zorla sürüklenip kargaşa ve pişmanlıkla dolacaktır."
"Nasıl dolmasın?"
"Tiranlıkla yönetilen şehir zengin mi olmak zorundadır, yoksul mu?"
"Yoksul."
καὶ ἡ τυραννουμένη ἄρα ψυχὴ ἥκιστα ποιήσει ἃ ἂν βουληθῇ, ὡς περὶ ὅλης εἰπεῖν ψυχῆς· ὑπὸ δὲ οἴστρου ἀεὶ ἑλκομένη βίᾳ ταραχῆς καὶ μεταμελείας μεστὴ ἔσται.
πῶς γὰρ οὔ;
πλουσίαν δὲ ἢ πενομένην ἀνάγκη τὴν τυραννουμένην πόλιν εἶναι;
πενομένην.
578a"Öyleyse tiran psykhē de hep yoksul ve doymak bilmez olmak zorundadır."
"Öyle," dedi.
"Peki? Böyle bir şehrin ve böyle bir adamın korkuyla dolu olması zorunlu değil mi?"
"Hem de nasıl."
"Başka bir şehirde daha çok ağıt, inilti, yas ve acı bulacağını sanıyor musun?"
"Hiç de değil."
"Peki insanlar arasında bu tür şeylerin, arzular ve aşklarla çılgına dönmüş bu tiran adamdan başka birinde daha çok olduğunu düşünüyor musun?"
"Nasıl olsun?" dedi.
καὶ ψυχὴν ἄρα τυραννικὴν πενιχρὰν καὶ ἄπληστον ἀνάγκη ἀεὶ εἶναι.
οὕτως, ἦ δʼ ὅς.
τί δέ; φόβου γέμειν ἆρʼ οὐκ ἀνάγκη τήν τε τοιαύτην πόλιν τόν τε τοιοῦτον ἄνδρα;
πολλή γε.
ὀδυρμούς τε καὶ στεναγμοὺς καὶ θρήνους καὶ ἀλγηδόνας οἴει ἔν τινι ἄλλῃ πλείους εὑρήσειν;
οὐδαμῶς.
ἐν ἀνδρὶ δὲ ἡγῇ τὰ τοιαῦτα ἐν ἄλλῳ τινὶ πλείω εἶναι ἢ ἐν τῷ μαινομένῳ ὑπὸ ἐπιθυμιῶν τε καὶ ἐρώτων τούτῳ τῷ τυραννικῷ;
πῶς γὰρ ἄν; ἔφη.
578b"Sanırım bütün bunlara ve bunlar gibi başka şeylere bakarak bu şehri şehirlerin en bedbahtı saydın..."
"Doğru değil mi?" dedi.
"Hem de çok doğru," dedim. "Ama tiran adam hakkında, aynı şeylere bakarak ne diyorsun?"
"Bütün öbürlerinin açık ara en bedbahtı olduğunu," dedi.
"İşte bunu artık doğru söylemiyorsun," dedim.
"Nasıl?" dedi.
"Sanırım," dedim, "en çok böyle olan henüz bu değil."
"Peki kim?"
"Şu belki sana ondan da bedbaht görünecek."
"Hangisi?"
εἰς πάντα δὴ οἶμαι ταῦτά τε καὶ ἄλλα τοιαῦτα ἀποβλέψας τήν τε πόλιν τῶν πόλεων ἀθλιωτάτην ἔκρινας—
οὐκοῦν ὀρθῶς; ἔφη.
καὶ μάλα, ἦν δʼ ἐγώ. ἀλλὰ περὶ τοῦ ἀνδρὸς αὖ τοῦ τυραννικοῦ τί λέγεις εἰς ταὐτὰ ταῦτα ἀποβλέπων;
μακρῷ, ἔφη, ἀθλιώτατον εἶναι τῶν ἄλλων ἁπάντων.
τοῦτο, ἦν δʼ ἐγώ, οὐκέτʼ ὀρθῶς λέγεις.
πῶς; ἦ δʼ ὅς.
οὔπω, ἔφην, οἶμαι, οὗτός ἐστιν ὁ τοιοῦτος μάλιστα.
ἀλλὰ τίς μήν;
ὅδε ἴσως σοι ἔτι δόξει εἶναι τούτου ἀθλιώτερος.
ποῖος;
578c"Tiran ruhlu olup özel bir hayatla ömrünü tüketemeyen, talihsizlik eseri, bir felaket yüzünden tiran olma fırsatı eline geçen kişi," dedim.
"Önceden söylenenlerden yola çıkarak doğru söylediğine hükmediyorum," dedi.
"Evet," dedim, "ama bu tür şeylerde sanmakla yetinmemeli, böyle bir akıl yürütmeyle iyice incelemeli; çünkü inceleme en büyük konu hakkında: iyi hayat ve kötü hayat hakkında."
"Çok doğru," dedi.
"Öyleyse bak bakalım bir şey söylüyor muyum. Bana kalırsa onu incelerken şunlardan yola çıkarak düşünmemiz gerekiyor."
ὃς ἄν, ἦν δʼ ἐγώ, τυραννικὸς ὢν μὴ ἰδιώτην βίον καταβιῷ, ἀλλὰ δυστυχὴς ᾖ καὶ αὐτῷ ὑπό τινος συμφορᾶς ἐκπορισθῇ ὥστε τυράννῳ γενέσθαι.
τεκμαίρομαί σε, ἔφη, ἐκ τῶν προειρημένων ἀληθῆ λέγειν.
ναί, ἦν δʼ ἐγώ, ἀλλʼ οὐκ οἴεσθαι χρὴ τὰ τοιαῦτα, ἀλλʼ εὖ μάλα τῷ τοιούτῳ λόγῳ σκοπεῖν· περὶ γάρ τοι τοῦ μεγίστου ἡ σκέψις, ἀγαθοῦ τε βίου καὶ κακοῦ.
ὀρθότατα, ἦ δʼ ὅς.
σκόπει δὴ εἰ ἄρα τι λέγω. δοκεῖ γάρ μοι δεῖν ἐννοῆσαι
578d"Nelerden?"
"Şehirlerde çok sayıda köleye sahip zengin kişilerin her birinden. Bunların tiranlara benzeyen bir yanı var: Birçok kişiye hükmederler; yalnızca tiranın hükmettikleri daha kalabalıktır."
"Daha kalabalıktır gerçekten."
"Bunların içlerinin rahat olduğunu, hizmetkârlarından korkmadıklarını biliyorsun, değil mi?"
"Neden korksunlar ki?"
"Hiçbir sebep yok," dedim, "ama sebebini düşünüyor musun?"
"Evet: Bütün şehir bu kişilerin her birine yardım eder."
ἐκ τῶνδε περὶ αὐτοῦ σκοποῦντας.
ἐκ τίνων;
ἐξ ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἰδιωτῶν, ὅσοι πλούσιοι ἐν πόλεσιν ἀνδράποδα πολλὰ κέκτηνται. οὗτοι γὰρ τοῦτό γε προσόμοιον ἔχουσιν τοῖς τυράννοις, τὸ πολλῶν ἄρχειν· διαφέρει δὲ τὸ ἐκείνου πλῆθος.
διαφέρει γάρ.
οἶσθʼ οὖν ὅτι οὗτοι ἀδεῶς ἔχουσιν καὶ οὐ φοβοῦνται τοὺς οἰκέτας;
τί γὰρ ἂν φοβοῖντο;
οὐδέν, εἶπον· ἀλλὰ τὸ αἴτιον ἐννοεῖς;
ναί, ὅτι γε πᾶσα ἡ πόλις ἑνὶ ἑκάστῳ βοηθεῖ τῶν ἰδιωτῶν.
578e"Güzel söylüyorsun," dedim. "Peki? Tanrılardan biri elli ya da daha fazla kölesi olan bir adamı, karısı ve çocuklarıyla birlikte şehirden alıp öbür malları ve hizmetkârlarıyla beraber, hiçbir özgür insanın ona yardıma gelmeyeceği ıssız bir yere koysa, sence kendisi, çocukları ve karısı hizmetkârların elinde can verecek diye ne büyük bir korkuya kapılır?"
"Bence müthiş bir korkuya," dedi.
καλῶς, ἦν δʼ ἐγώ, λέγεις. τί δέ; εἴ τις θεῶν ἄνδρα ἕνα, ὅτῳ ἔστιν ἀνδράποδα πεντήκοντα ἢ καὶ πλείω, ἄρας ἐκ τῆς πόλεως αὐτόν τε καὶ γυναῖκα καὶ παῖδας θείη εἰς ἐρημίαν μετὰ τῆς ἄλλης οὐσίας τε καὶ τῶν οἰκετῶν, ὅπου αὐτῷ μηδεὶς τῶν ἐλευθέρων μέλλοι βοηθήσειν, ἐν ποίῳ ἄν τινι καὶ ὁπόσῳ φόβῳ οἴει γενέσθαι αὐτὸν περί τε αὑτοῦ καὶ παίδων καὶ γυναικός, μὴ ἀπόλοιντο ὑπὸ τῶν οἰκετῶν;
ἐν παντί, ἦ δʼ ὅς, ἔγωγε.
579a"O zaman kölelerinden bazılarına yaranmak, onlara birçok vaatte bulunmak, hiç gerek yokken onları azat etmek zorunda kalmaz mı; kendisi hizmetkârlarının dalkavuğu çıkmaz mı?"
"Ya bunu yapmak zorunda kalır," dedi, "ya da can verir."
"Peki tanrı onun çevresine başka birçok komşu daha yerleştirse," dedim, "birinin başkasına efendilik etmek istemesine katlanmayan, böyle birini bir yerde yakalarlarsa ona en ağır cezaları veren komşular?"
οὐκοῦν ἀναγκάζοιτο ἄν τινας ἤδη θωπεύειν αὐτῶν τῶν δούλων καὶ ὑπισχνεῖσθαι πολλὰ καὶ ἐλευθεροῦν οὐδὲν δεόμενος, καὶ κόλαξ αὐτὸς ἂν θεραπόντων ἀναφανείη;
πολλὴ ἀνάγκη, ἔφη, αὐτῷ, ἢ ἀπολωλέναι.
τί δʼ, εἰ καὶ ἄλλους, ἦν δʼ ἐγώ, ὁ θεὸς κύκλῳ κατοικίσειεν γείτονας πολλοὺς αὐτῷ, οἳ μὴ ἀνέχοιντο εἴ τις ἄλλος ἄλλου δεσπόζειν ἀξιοῖ, ἀλλʼ εἴ πού τινα τοιοῦτον λαμβάνοιεν, ταῖς ἐσχάταις τιμωροῖντο τιμωρίαις;
579b"Sanırım," dedi, "çevresi baştan başa düşmanlarla kuşatılmış olarak her bakımdan daha da kötü bir durumda olur."
"Tiran da, anlattığımız tabiatta olduğundan, her türlü korkuyla ve aşkla dolu olarak böyle bir zindana bağlanmış değil mi? Psykhē'si açgözlü olduğu hâlde şehirde bir tek ona ne bir yere yolculuğa çıkmak ne de öbür özgür insanların can attığı şenlikleri seyretmek serbesttir. Çoğu zaman evine gömülüp bir kadın gibi yaşar, öbür vatandaşlardan biri yolculuğa çıkıp iyi bir şey görürse onu kıskanır."
ἔτι ἄν, ἔφη, οἶμαι, μᾶλλον ἐν παντὶ κακοῦ εἴη, κύκλῳ φρουρούμενος ὑπὸ πάντων πολεμίων.
ἆρʼ οὖν οὐκ ἐν τοιούτῳ μὲν δεσμωτηρίῳ δέδεται ὁ τύραννος, φύσει ὢν οἷον διεληλύθαμεν, πολλῶν καὶ παντοδαπῶν φόβων καὶ ἐρώτων μεστός· λίχνῳ δὲ ὄντι αὐτῷ τὴν ψυχὴν μόνῳ τῶν ἐν τῇ πόλει οὔτε ἀποδημῆσαι ἔξεστιν οὐδαμόσε, οὔτε θεωρῆσαι ὅσων δὴ καὶ οἱ ἄλλοι ἐλεύθεροι ἐπιθυμηταί εἰσιν, καταδεδυκὼς δὲ ἐν τῇ οἰκίᾳ τὰ πολλὰ ὡς γυνὴ ζῇ,
579c"Kesinlikle," dedi.
"Öyleyse kendi içinde kötü yönetilen adam, demin senin en bedbaht diye hüküm verdiğin tiran ruhlu adam, özel bir hayat süremeyip bir talih yüzünden tiranlık etmek zorunda kalırsa, nefsine hâkim olamazken başkalarını yönetmeye kalkışırsa, bu tür kötülüklerden daha da çok hasat eder. Bu, hasta ve kendine hâkim olamayan bir bedene sahip birinin, köşesine çekilip yaşamak yerine ömrünü başka bedenlerle yarışarak ve dövüşerek geçirmeye zorlanması gibidir."
φθονῶν καὶ τοῖς ἄλλοις πολίταις, ἐάν τις ἔξω ἀποδημῇ καί τι ἀγαθὸν ὁρᾷ;
παντάπασιν μὲν οὖν, ἔφη.
οὐκοῦν τοῖς τοιούτοις κακοῖς πλείω καρποῦται ἀνὴρ ὃς ἂν κακῶς ἐν ἑαυτῷ πολιτευόμενος, ὃν νυνδὴ σὺ ἀθλιώτατον ἔκρινας, τὸν τυραννικόν, ὡς μὴ ἰδιώτης καταβιῷ, ἀλλὰ ἀναγκασθῇ ὑπό τινος τύχης τυραννεῦσαι καὶ ἑαυτοῦ ὢν ἀκράτωρ ἄλλων ἐπιχειρήσῃ ἄρχειν, ὥσπερ εἴ τις κάμνοντι σώματι καὶ ἀκράτορι ἑαυτοῦ μὴ ἰδιωτεύων ἀλλʼ ἀγωνιζόμενος
579d"Kesinlikle çok benzer ve çok doğru şeyler söylüyorsun, Sokrates," dedi.
"Öyleyse, sevgili Glaukon," dedim, "bu tamamen bedbaht bir hâl değil mi? Tiranlık eden de senin en zor yaşadığına hüküm verdiğin kişiden daha da zor yaşamıyor mu?"
"Tam öyle," dedi.
"Demek ki, kimine öyle görünmese de, gerçek tiran gerçekte en büyük yaltaklanmalara ve köleliklere düşmüş bir köledir, en alçakların dalkavuğudur. Arzularını hiçbir şekilde doyuramaz; psykhē'nin bütününü seyretmeyi bilen biri için en çok şeye muhtaç ve gerçekte yoksul görünür. Yönettiği şehrin durumuna benziyorsa, bütün hayatı boyunca korkuyla, çırpınmalarla ve acılarla doludur.
πρὸς ἄλλα σώματα καὶ μαχόμενος ἀναγκάζοιτο διάγειν τὸν βίον.
παντάπασιν, ἔφη, ὁμοιότατά τε καὶ ἀληθέστατα λέγεις, ὦ Σώκρατες.
οὐκοῦν, ἦν δʼ ἐγώ, ὦ φίλε Γλαύκων, παντελῶς τὸ πάθος ἄθλιον, καὶ τοῦ ὑπὸ σοῦ κριθέντος χαλεπώτατα ζῆν χαλεπώτερον ἔτι ζῇ ὁ τυραννῶν;
κομιδῇ γʼ, ἔφη.
ἔστιν ἄρα τῇ ἀληθείᾳ, κἂν εἰ μή τῳ δοκεῖ, ὁ τῷ ὄντι τύραννος τῷ ὄντι δοῦλος τὰς μεγίστας θωπείας καὶ δουλείας
579e"Benziyor da, değil mi?"
"Hem de nasıl," dedi.
καὶ κόλαξ τῶν πονηροτάτων, καὶ τὰς ἐπιθυμίας οὐδʼ ὁπωστιοῦν ἀποπιμπλάς, ἀλλὰ πλείστων ἐπιδεέστατος καὶ πένης τῇ ἀληθείᾳ φαίνεται, ἐάν τις ὅλην ψυχὴν ἐπίστηται θεάσασθαι, καὶ φόβου γέμων διὰ παντὸς τοῦ βίου, σφαδᾳσμῶν τε καὶ ὀδυνῶν πλήρης, εἴπερ τῇ τῆς πόλεως διαθέσει ἧς ἄρχει ἔοικεν. ἔοικεν δέ· ἦ γάρ;
καὶ μάλα, ἔφη.
580a"Bunlara ek olarak, daha önce söylediklerimizi de bu adama yükleyeceğiz: Yönetim yüzünden kıskanç, güvenilmez, adaletsiz, dostsuz, dinsiz, her türlü kötülüğü ağırlayan ve besleyen biri olması, eskisinden de daha çok böyle olması zorunludur; bütün bunlardan dolayı da en başta kendisi talihsizdir, sonra da yakınındakileri kendisi gibi yapar."
"Aklı başında hiç kimse sana itiraz etmez," dedi.
"Haydi öyleyse," dedim, "şimdi artık bütün yarışmalarda hüküm veren hakem nasıl açıklıyorsa sen de öyle açıkla: Senin kanaatine göre saadette birinci kim, ikinci kim? Geri kalanları da sırasıyla hükme bağla; beş kişiler: krala yaraşır olan, timokratik, oligarşik, demokratik ve tiran."
οὐκοῦν καὶ πρὸς τούτοις ἔτι ἀποδώσομεν τῷ ἀνδρὶ καὶ ἃ τὸ πρότερον εἴπομεν, ὅτι ἀνάγκη καὶ εἶναι καὶ ἔτι μᾶλλον γίγνεσθαι αὐτῷ ἢ πρότερον διὰ τὴν ἀρχὴν φθονερῷ, ἀπίστῳ, ἀδίκῳ, ἀφίλῳ, ἀνοσίῳ καὶ πάσης κακίας πανδοκεῖ τε καὶ τροφεῖ, καὶ ἐξ ἁπάντων τούτων μάλιστα μὲν αὐτῷ δυστυχεῖ εἶναι, ἔπειτα δὲ καὶ τοὺς πλησίον αὑτῷ τοιούτους ἀπεργάζεσθαι.
οὐδείς σοι, ἔφη, τῶν νοῦν ἐχόντων ἀντερεῖ.
ἴθι δή μοι, ἔφην ἐγώ, νῦν ἤδη ὥσπερ ὁ διὰ πάντων
580b"Hüküm kolay," dedi. "Koroları sahneye çıktıkları sırayla nasıl değerlendiriyorsam onları da öyle sıralıyorum: aretē ve kötülük bakımından, saadet ve onun tersi bakımından."
"Öyleyse bir tellal mı tutalım," dedim, "yoksa kendim mi ilan edeyim: Ariston'un oğlu en iyi ve en adil olanın en mesut olduğuna hükmetti; o da krala en çok yaraşan, kendi kendisi üzerinde kral olarak hüküm sürendir. En kötü ve en adaletsiz olan ise en bedbahttır; o da en tiran ruhlu olup hem kendisi hem de şehir üzerinde olabildiğince tiranlık edendir."
κριτὴς ἀποφαίνεται, καὶ σὺ οὕτω, τίς πρῶτος κατὰ τὴν σὴν δόξαν εὐδαιμονίᾳ καὶ τίς δεύτερος, καὶ τοὺς ἄλλους ἑξῆς πέντε ὄντας κρῖνε, βασιλικόν, τιμοκρατικόν, ὀλιγαρχικόν, δημοκρατικόν, τυραννικόν.
ἀλλὰ ῥᾳδία, ἔφη, ἡ κρίσις. καθάπερ γὰρ εἰσῆλθον ἔγωγε ὥσπερ χοροὺς κρίνω ἀρετῇ καὶ κακίᾳ καὶ εὐδαιμονίᾳ καὶ τῷ ἐναντίῳ.
μισθωσώμεθα οὖν κήρυκα, ἦν δʼ ἐγώ, ἢ αὐτὸς ἀνείπω ὅτι ὁ Ἀρίστωνος ὑὸς τὸν ἄριστόν τε καὶ δικαιότατον εὐδαιμονέστατον
580c"İlan et," dedi.
"Bunu da ekleyerek ilan edeyim mi: İster bütün insanlardan ve tanrılardan gizli kalsınlar ister kalmasınlar?"
"Ekleyerek ilan et," dedi.
"Peki," dedim, "bu bizim birinci ispatımız olsun. Şimdi de bir şey ifade ediyor mu diye şu ikinciye bak."
ἔκρινε, τοῦτον δʼ εἶναι τὸν βασιλικώτατον καὶ βασιλεύοντα αὑτοῦ, τὸν δὲ κάκιστόν τε καὶ ἀδικώτατον ἀθλιώτατον, τοῦτον δὲ αὖ τυγχάνειν ὄντα ὃς ἂν τυραννικώτατος ὢν ἑαυτοῦ τε ὅτι μάλιστα τυραννῇ καὶ τῆς πόλεως;
ἀνειρήσθω σοι, ἔφη.
ἦ οὖν προσαναγορεύω, εἶπον, ἐάντε λανθάνωσιν τοιοῦτοι ὄντες ἐάντε μὴ πάντας ἀνθρώπους τε καὶ θεούς;
προσαναγόρευε, ἔφη.
εἶεν δή, εἶπον· αὕτη μὲν ἡμῖν ἡ ἀπόδειξις μία ἂν εἴη,
580d"Hangisi?"
"Şehir nasıl üç türe ayrılmışsa her birimizin psykhē'si de üçe ayrıldığına göre, bana kalırsa başka bir ispata da imkân verecek."
"Hangisine?"
"Şuna. Üç kısım olduğuna göre bana üç türlü haz da var gibi görünüyor, her birine özgü bir tane; arzular ve hükümranlıklar da aynı şekilde."
"Ne demek istiyorsun?" dedi.
"Bir kısım insanın öğrendiği kısımdı, dedik, bir kısım öfkelendiği; üçüncüsüne ise pek çok biçimi olduğu için kendine özgü tek bir ad veremedik, ama onda en büyük ve en güçlü olan şeyin adını taktık. Yemeye, içmeye, cinsel zevklere ve bunlara bağlı başka şeylere yönelik arzuların şiddeti yüzünden ona arzu eden kısım dedik; para düşkünü kısım da dedik, çünkü bu tür arzular en çok para yoluyla tatmin edilir."
δευτέραν δὲ ἰδὲ τήνδε, ἐάν τι δόξῃ εἶναι.
τίς αὕτη;
ἐπειδή, ὥσπερ πόλις, ἦν δʼ ἐγώ, διῄρηται κατὰ τρία εἴδη, οὕτω καὶ ψυχὴ ἑνὸς ἑκάστου τριχῇ, [λογιστικὸν] δέξεται, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, καὶ ἑτέραν ἀπόδειξιν.
τίνα ταύτην;
τήνδε. τριῶν ὄντων τριτταὶ καὶ ἡδοναί μοι φαίνονται, ἑνὸς ἑκάστου μία ἰδία· ἐπιθυμίαι τε ὡσαύτως καὶ ἀρχαί.
πῶς λέγεις; ἔφη.
τὸ μέν, φαμέν, ἦν ᾧ μανθάνει ἄνθρωπος, τὸ δὲ ᾧ θυμοῦται, τὸ δὲ τρίτον διὰ πολυειδίαν ἑνὶ οὐκ ἔσχομεν ὀνόματι προσειπεῖν
ἰδίῳ αὐτοῦ, ἀλλὰ ὃ μέγιστον καὶ ἰσχυρότατον εἶχεν ἐν αὑτῷ, τούτῳ ἐπωνομάσαμεν·
ἐπιθυμητικὸν γὰρ αὐτὸ κεκλήκαμεν διὰ σφοδρότητα τῶν τε περὶ τὴν ἐδωδὴν ἐπιθυμιῶν καὶ πόσιν καὶ ἀφροδίσια καὶ ὅσα ἄλλα τούτοις ἀκόλουθα, καὶ φιλοχρήματον δή, ὅτι διὰ χρημάτων μάλιστα ἀποτελοῦνται
581a"Hem de haklı olarak," dedi.
"Öyleyse onun hazzının ve sevgisinin kazançta olduğunu söylesek, sözümüzü en sağlam biçimde tek bir ana noktaya dayandırmış, psykhē'nin bu kısmından söz ettiğimizde kendimize de bir şeyi açıkça göstermiş olmaz mıyız? Ona para düşkünü ve kazanç düşkünü dersek doğru bir ad vermiş olmaz mıyız?"
"Bence öyle," dedi.
"Peki? Thymos'lu kısmın da her zaman bütünüyle üstün gelmeye, yenmeye ve ün kazanmaya yöneldiğini söylemiyor muyuz?"
αἱ τοιαῦται ἐπιθυμίαι.
καὶ ὀρθῶς γʼ, ἔφη.
ἆρʼ οὖν καὶ τὴν ἡδονὴν αὐτοῦ καὶ φιλίαν εἰ φαῖμεν εἶναι τοῦ κέρδους, μάλιστʼ ἂν εἰς ἓν κεφάλαιον ἀπερειδοίμεθα τῷ λόγῳ, ὥστε τι ἡμῖν αὐτοῖς δηλοῦν, ὁπότε τοῦτο τῆς ψυχῆς τὸ μέρος λέγοιμεν, καὶ καλοῦντες αὐτὸ φιλοχρήματον καὶ φιλοκερδὲς ὀρθῶς ἂν καλοῖμεν;
ἐμοὶ γοῦν δοκεῖ, ἔφη.
τί δέ; τὸ θυμοειδὲς οὐ πρὸς τὸ κρατεῖν μέντοι φαμὲν καὶ νικᾶν καὶ εὐδοκιμεῖν ἀεὶ ὅλον ὡρμῆσθαι;
581b"Hem de nasıl."
"Ona yenme tutkunu ve şeref düşkünü desek yerinde olmaz mı?"
"Hem de çok yerinde."
"Öğrendiğimiz kısmın ise her zaman bütünüyle hakikatin nasıl olduğunu bilmeye yöneldiği, paraya ve şöhrete üçü arasında en az onun aldırdığı herkes için belli."
"Hem de nasıl."
"Ona öğrenme seven ve bilgelik seven desek yerinde bir ad vermiş olmaz mıyız?"
"Nasıl olmayız?"
"Bazı insanların psykhē'sinde bu kısım hüküm sürer, bazılarınınkinde de, nasıl denk gelirse, öbür ikisinden biri, değil mi?" dedim.
καὶ μάλα.
εἰ οὖν φιλόνικον αὐτὸ καὶ φιλότιμον προσαγορεύοιμεν, ἦ ἐμμελῶς ἂν ἔχοι;
ἐμμελέστατα μὲν οὖν.
ἀλλὰ μὴν ᾧ γε μανθάνομεν, παντὶ δῆλον ὅτι πρὸς τὸ εἰδέναι τὴν ἀλήθειαν ὅπῃ ἔχει πᾶν ἀεὶ τέταται, καὶ χρημάτων τε καὶ δόξης ἥκιστα τούτων τούτῳ μέλει.
πολύ γε.
φιλομαθὲς δὴ καὶ φιλόσοφον καλοῦντες αὐτὸ κατὰ τρόπον ἂν καλοῖμεν;
πῶς γὰρ οὔ;
οὐκοῦν, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ ἄρχει ἐν ταῖς ψυχαῖς τῶν μὲν
581c"Öyle," dedi.
"Bu yüzden insanların da başlıca üç türü olduğunu söylüyoruz: bilgelik seven, yenme tutkunu, kazanç düşkünü."
"Tam öyle."
"Hazların da, her birine karşılık gelen üç türü?"
"Elbette."
"Biliyor musun," dedim, "bu türden üç insana sırayla bu hayatlardan hangisinin en hoş olduğunu sorsan, her biri en çok kendi hayatını övecektir? Para peşindeki adam, kazanç sağlamanın yanında şeref görmenin ya da öğrenmenin hazzının, bunlardan biri para getirmedikçe, hiçbir değeri olmadığını söyleyecektir, değil mi?"
τοῦτο, τῶν δὲ τὸ ἕτερον ἐκείνων, ὁπότερον ἂν τύχῃ;
οὕτως, ἔφη.
διὰ ταῦτα δὴ καὶ ἀνθρώπων λέγομεν τὰ πρῶτα τριττὰ γένη εἶναι, φιλόσοφον, φιλόνικον, φιλοκερδές;
κομιδῇ γε.
καὶ ἡδονῶν δὴ τρία εἴδη, ὑποκείμενον ἓν ἑκάστῳ τούτων;
πάνυ γε.
οἶσθʼ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ὅτι εἰ ʼθέλοις τρεῖς τοιούτους ἀνθρώπους ἐν μέρει ἕκαστον ἀνερωτᾶν τίς τούτων τῶν βίων ἥδιστος, τὸν ἑαυτοῦ ἕκαστος μάλιστα ἐγκωμιάσεται; ὅ τε
581d"Doğru," dedi.
"Peki şeref düşkünü?" dedim. "Paradan gelen hazzı bayağı bir şey saymaz mı? Öğrenmekten gelen hazzı da, öğrenilen şey şeref getirmedikçe, duman ve boş laf saymaz mı?"
"Öyledir," dedi.
"Filozofun da," dedim, "öbür hazları, hakikatin nasıl olduğunu bilmenin ve öğrenirken hep böyle bir şeyin içinde olmanın hazzının yanında ne sayacağını düşünelim? Onları bundan pek uzak saymaz mı? Zorunluluk olmasa onlardan hiçbirine ihtiyaç duymayacağı için gerçekten de zorunlu hazlar demez mi?"
χρηματιστικὸς πρὸς τὸ κερδαίνειν τὴν τοῦ τιμᾶσθαι ἡδονὴν ἢ τὴν τοῦ μανθάνειν οὐδενὸς ἀξίαν φήσει εἶναι, εἰ μὴ εἴ τι αὐτῶν ἀργύριον ποιεῖ;
ἀληθῆ, ἔφη.
τί δὲ ὁ φιλότιμος; ἦν δʼ ἐγώ· οὐ τὴν μὲν ἀπὸ τῶν χρημάτων ἡδονὴν φορτικήν τινα ἡγεῖται, καὶ αὖ τὴν ἀπὸ τοῦ μανθάνειν, ὅτι μὴ μάθημα τιμὴν φέρει, καπνὸν καὶ φλυαρίαν;
οὕτως, ἔφη, ἔχει.
τὸν δὲ φιλόσοφον, ἦν δʼ ἐγώ, τί οἰώμεθα τὰς ἄλλας
581e"Bundan emin olmalısın," dedi.
"Öyleyse her türün hazları ve hayatın kendisi, daha güzel ya da daha çirkin, daha kötü ya da daha iyi yaşamak bakımından değil de doğrudan daha hoş ve daha acısız olmak bakımından tartışma konusu olduğunda," dedim, "hangisinin en doğrusunu söylediğini nasıl bilebiliriz?"
ἡδονὰς νομίζειν πρὸς τὴν τοῦ εἰδέναι τἀληθὲς ὅπῃ ἔχει καὶ ἐν τοιούτῳ τινὶ ἀεὶ εἶναι μανθάνοντα; [τῆς ἡδονῆς] οὐ πάνυ πόρρω; καὶ καλεῖν τῷ ὄντι ἀναγκαίας, ὡς οὐδὲν τῶν ἄλλων δεόμενον, εἰ μὴ ἀνάγκη ἦν;
εὖ, ἔφη, δεῖ εἰδέναι;
ὅτε δὴ οὖν, εἶπον, ἀμφισβητοῦνται ἑκάστου τοῦ εἴδους αἱ ἡδοναὶ καὶ αὐτὸς ὁ βίος, μὴ ὅτι πρὸς τὸ κάλλιον καὶ αἴσχιον ζῆν μηδὲ τὸ χεῖρον καὶ ἄμεινον, ἀλλὰ πρὸς αὐτὸ τὸ
582a"Ben pek söyleyemem," dedi.
"Öyleyse şöyle bak: İyi hükme bağlanacak şeyler neyle hükme bağlanmalı? Tecrübeyle, phronēsis'le ve logos'la değil mi? Yoksa bunlardan daha iyi bir ölçüt bulunabilir mi?"
"Nasıl bulunsun?" dedi.
"Bak öyleyse: Üç adamdan hangisi andığımız bütün hazlarda en tecrübelidir? Kazanç düşkünü, hakikatin kendisinin ne olduğunu öğrenerek bilmenin hazzında, filozofun kazanç sağlamanın hazzında olduğundan daha tecrübeli mi görünüyor sana?"
ἥδιον καὶ ἀλυπότερον, πῶς ἂν εἰδεῖμεν τίς αὐτῶν ἀληθέστατα λέγει;
οὐ πάνυ, ἔφη, ἔγωγε ἔχω εἰπεῖν.
ἀλλʼ ὧδε σκόπει· τίνι χρὴ κρίνεσθαι τὰ μέλλοντα καλῶς κριθήσεσθαι; ἆρʼ οὐκ ἐμπειρίᾳ τε καὶ φρονήσει καὶ λόγῳ; ἢ τούτων ἔχοι ἄν τις βέλτιον κριτήριον;
καὶ πῶς ἄν; ἔφη.
σκόπει δή· τριῶν ὄντων τῶν ἀνδρῶν τίς ἐμπειρότατος πασῶν ὧν εἴπομεν ἡδονῶν; πότερον ὁ φιλοκερδής, μανθάνων αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν οἷόν ἐστιν, ἐμπειρότερος δοκεῖ σοι εἶναι τῆς
582b"Arada çok fark var," dedi. "Filozof çocukluğundan başlayarak öbür hazları tatmak zorundadır. Kazanç düşkünü ise varlıkların tabiatını öğrenmenin bu hazzının ne kadar tatlı olduğunu tatmak, onda tecrübe kazanmak zorunda değildir; hatta istese bile bu onun için kolay değildir."
"Demek filozof iki hazzın tecrübesinde kazanç düşkününden çok üstündür," dedim.
ἀπὸ τοῦ εἰδέναι ἡδονῆς, ἢ ὁ φιλόσοφος τῆς ἀπὸ τοῦ κερδαίνειν;
πολύ, ἔφη, διαφέρει. τῷ μὲν γὰρ ἀνάγκη γεύεσθαι τῶν ἑτέρων ἐκ παιδὸς ἀρξαμένῳ· τῷ δὲ φιλοκερδεῖ, ὅπῃ πέφυκε τὰ ὄντα μανθάνοντι, τῆς ἡδονῆς ταύτης, ὡς γλυκεῖά ἐστιν, οὐκ ἀνάγκη γεύεσθαι οὐδʼ ἐμπείρῳ γίγνεσθαι, μᾶλλον δὲ καὶ προθυμουμένῳ οὐ ῥᾴδιον.
πολὺ ἄρα, ἦν δʼ ἐγώ, διαφέρει τοῦ γε φιλοκερδοῦς ὁ φιλόσοφος ἐμπειρίᾳ ἀμφοτέρων τῶν ἡδονῶν.
582c"Hem de çok."
"Peki şeref düşkününe göre? Filozof şeref görmenin hazzında, o phronēsis'in hazzında olduğundan daha mı tecrübesizdir?"
"Şeref," dedi, "her biri yöneldiği şeyi başarırsa hepsinin peşinden gelir; zengin de, cesur da, bilge de birçok kişi tarafından şereflendirilir. Bu yüzden şeref görmekten gelen hazzın ne olduğunu hepsi tecrübe eder; ama varlığı seyretmenin nasıl bir hazzı olduğunu filozoftan başkasının tatması imkânsızdır."
πολὺ μέντοι.
τί δὲ τοῦ φιλοτίμου; ἆρα μᾶλλον ἄπειρός ἐστι τῆς ἀπὸ τοῦ τιμᾶσθαι ἡδονῆς ἢ ἐκεῖνος τῆς ἀπὸ τοῦ φρονεῖν;
ἀλλὰ τιμὴ μέν, ἔφη, ἐάνπερ ἐξεργάζωνται ἐπὶ ὃ ἕκαστος ὥρμηκε, πᾶσιν αὐτοῖς ἕπεται—καὶ γὰρ ὁ πλούσιος ὑπὸ πολλῶν τιμᾶται καὶ ὁ ἀνδρεῖος καὶ σοφός—ὥστε ἀπό γε τοῦ τιμᾶσθαι, οἷόν ἐστιν, πάντες τῆς ἡδονῆς ἔμπειροι· τῆς δὲ τοῦ ὄντος θέας, οἵαν ἡδονὴν ἔχει, ἀδύνατον ἄλλῳ γεγεῦσθαι πλὴν τῷ φιλοσόφῳ.
582d"Öyleyse tecrübe bakımından," dedim, "adamlar arasında en iyi hükmü o verir."
"Hem de açık ara."
"Phronēsis'le birlikte tecrübe sahibi olan da yalnızca o olacaktır."
"Elbette."
"Hükmün kendisiyle verilmesi gereken alete gelince, o da kazanç düşkününün ya da şeref düşkününün değil, filozofun aletidir."
"Hangi alet?"
"Sözler aracılığıyla hükmetmek gerektiğini söylemiştik, değil mi?"
"Evet."
"Sözler de en çok onun aletidir."
"Nasıl olmasın?"
"Hükme bağlanan şeyler en iyi zenginlikle ve kazançla hükme bağlansaydı, kazanç düşkününün övdüğü ve yerdiği şeylerin en doğru şeyler olması zorunlu olurdu."
ἐμπειρίας μὲν ἄρα, εἶπον, ἕνεκα κάλλιστα τῶν ἀνδρῶν κρίνει οὗτος.
πολύ γε.
καὶ μὴν μετά γε φρονήσεως μόνος ἔμπειρος γεγονὼς ἔσται.
τί μήν;
ἀλλὰ μὴν καὶ διʼ οὗ γε δεῖ ὀργάνου κρίνεσθαι, οὐ τοῦ φιλοκερδοῦς τοῦτο ὄργανον οὐδὲ τοῦ φιλοτίμου, ἀλλὰ τοῦ φιλοσόφου.
τὸ ποῖον;
διὰ λόγων που ἔφαμεν δεῖν κρίνεσθαι. ἦ γάρ;
ναί.
λόγοι δὲ τούτου μάλιστα ὄργανον.
πῶς δʼ οὔ;
οὐκοῦν εἰ μὲν πλούτῳ καὶ κέρδει ἄριστα ἐκρίνετο τὰ
582e"Hem de nasıl."
"Şerefle, zaferle ve cesaretle hükme bağlansaydı, şeref ve yenme tutkunu olanın övdükleri olmaz mıydı?"
"Belli."
"Peki madem tecrübeyle, phronēsis'le ve sözle hükme bağlanıyor?"
"Bilgelik ve söz sevenin övdüklerinin en doğru şeyler olması zorunludur," dedi.
κρινόμενα, ἃ ἐπῄνει ὁ φιλοκερδὴς καὶ ἔψεγεν, ἀνάγκη ἂν ἦν ταῦτα ἀληθέστατα εἶναι.
πολλή γε.
εἰ δὲ τιμῇ τε καὶ νίκῃ καὶ ἀνδρείᾳ, ἆρʼ οὐχ ἃ ὁ φιλότιμός τε καὶ φιλόνικος;
δῆλον.
ἐπειδὴ δʼ ἐμπειρίᾳ καὶ φρονήσει καὶ λόγῳ;
ἀνάγκη, ἔφη, ἃ ὁ φιλόσοφός τε καὶ ὁ φιλόλογος ἐπαινεῖ, ἀληθέστατα εἶναι.
583a"Öyleyse üç haz arasında psykhē'nin öğrendiğimiz kısmının hazzı en hoşu olur; içimizde bu kısmın hükmettiği kişinin hayatı da en hoş hayattır, değil mi?"
"Nasıl olmasın?" dedi. "Phronēsis sahibi kendi hayatını övdüğünde, söz sahibi bir övücü olarak över."
"Hakem ikinci hayatın ve ikinci hazzın hangisi olduğunu söylüyor?" dedim.
"Belli ki savaşçının ve şeref düşkününün hayatı; çünkü bu ona para peşindekinin hayatından daha yakındır."
"Sonuncusu da, anlaşılan, kazanç düşkününün hazzı."
"Elbette," dedi.
τριῶν ἄρʼ οὐσῶν τῶν ἡδονῶν ἡ τούτου τοῦ μέρους τῆς ψυχῆς ᾧ μανθάνομεν ἡδίστη ἂν εἴη, καὶ ἐν ᾧ ἡμῶν τοῦτο ἄρχει, ὁ τούτου βίος ἥδιστος;
πῶς δʼ οὐ μέλλει; ἔφη· κύριος γοῦν ἐπαινέτης ὢν ἐπαινεῖ τὸν ἑαυτοῦ βίον ὁ φρόνιμος.
τίνα δὲ δεύτερον, εἶπον, βίον καὶ τίνα δευτέραν ἡδονήν φησιν ὁ κριτὴς εἶναι;
δῆλον ὅτι τὴν τοῦ πολεμικοῦ τε καὶ φιλοτίμου· ἐγγυτέρω γὰρ αὐτοῦ ἐστιν ἢ ἡ τοῦ χρηματιστοῦ.
ὑστάτην δὴ τὴν τοῦ φιλοκερδοῦς, ὡς ἔοικεν.
τί μήν; ἦ δʼ ὅς.
583b"Demek adil kişi adaletsizi art arda iki kez yendi. Üçüncüsüne gelince, Olympia'daki gibi Kurtarıcı'ya ve Olymposlu Zeus'a adayarak, şuna bak: Phronēsis sahibinin hazzı dışında öbürlerinin hazzı ne tamamen gerçektir ne de saftır; bilgelerden birinden duyduğumu sanıyorum, bir tür gölgeli resimdir. Oysa bu, güreşte yere düşüşlerin en büyüğü ve en kesini olur."
"Hem de nasıl. Ama ne demek istiyorsun?"
ταῦτα μὲν τοίνυν οὕτω δύʼ ἐφεξῆς ἂν εἴη καὶ δὶς νενικηκὼς ὁ δίκαιος τὸν ἄδικον· τὸ δὲ τρίτον Ὀλυμπικῶς τῷ σωτῆρί τε καὶ τῷ Ὀλυμπίῳ Διί, ἄθρει ὅτι οὐδὲ παναληθής ἐστιν ἡ τῶν ἄλλων ἡδονὴ πλὴν τῆς τοῦ φρονίμου οὐδὲ καθαρά, ἀλλʼ ἐσκιαγραφημένη τις, ὡς ἐγὼ δοκῶ μοι τῶν σοφῶν τινος ἀκηκοέναι. καίτοι τοῦτʼ ἂν εἴη μέγιστόν τε καὶ κυριώτατον τῶν πτωμάτων.
πολύ γε· ἀλλὰ πῶς λέγεις;
583c"Sen cevap verirken birlikte arayarak bulacağım," dedim.
"Sor öyleyse," dedi.
"Söyle bakalım," dedim, "acının hazzın zıddı olduğunu söylemiyor muyuz?"
"Elbette."
"Ne sevinmek ne de acı çekmek diye bir şey de yok mu?"
"Var elbette."
"İkisinin arasında, ortada bulunan, psykhē'nin bu konudaki bir tür dinginliği? Yoksa sen buna başka türlü mü diyorsun?"
"Öyle diyorum," dedi.
"Hastaların hastayken söyledikleri sözleri hatırlıyor musun?" dedim.
"Hangilerini?"
"Sağlıklı olmaktan daha hoş bir şey olmadığını, ama hastalanmadan önce bunun en hoş şey olduğunu fark etmediklerini."
ὧδʼ, εἶπον, ἐξευρήσω, σοῦ ἀποκρινομένου ζητῶν ἅμα.
Ἐρώτα δή, ἔφη.
λέγε δή, ἦν δʼ ἐγώ· οὐκ ἐναντίον φαμὲν λύπην ἡδονῇ;
καὶ μάλα.
οὐκοῦν καὶ τὸ μήτε χαίρειν μήτε λυπεῖσθαι εἶναί τι;
εἶναι μέντοι.
μεταξὺ τούτοιν ἀμφοῖν ἐν μέσῳ ὂν ἡσυχίαν τινὰ περὶ ταῦτα τῆς ψυχῆς; ἢ οὐχ οὕτως αὐτὸ λέγεις;
οὕτως, ἦ δʼ ὅς.
ἆρʼ οὖν μνημονεύεις, ἦν δʼ ἐγώ, τοὺς τῶν καμνόντων λόγους, οὓς λέγουσιν ὅταν κάμνωσιν;
ποίους;
ὡς οὐδὲν ἄρα ἐστὶν ἥδιον τοῦ ὑγιαίνειν, ἀλλὰ σφᾶς
583d"Hatırlıyorum," dedi.
"Şiddetli bir acıya tutulmuş olanların da acının dinmesinden daha hoş bir şey olmadığını söylediklerini duyuyorsun, değil mi?"
"Duyuyorum."
"Sanırım başka birçok benzer durumda da insanların acı çektiklerinde sevinmeyi değil, acı çekmemeyi ve bundan kurtulup dinginliğe kavuşmayı en hoş şey diye övdüklerini görürsün."
"Çünkü o zaman belki de dinginlik hoş ve sevilecek bir şey olur," dedi.
ἐλελήθει, πρὶν κάμνειν, ἥδιστον ὄν.
μέμνημαι, ἔφη.
οὐκοῦν καὶ τῶν περιωδυνίᾳ τινὶ ἐχομένων ἀκούεις λεγόντων ὡς οὐδὲν ἥδιον τοῦ παύσασθαι ὀδυνώμενον;
ἀκούω.
καὶ ἐν ἄλλοις γε οἶμαι πολλοῖς τοιούτοις αἰσθάνῃ γιγνομένους τοὺς ἀνθρώπους, ἐν οἷς, ὅταν λυπῶνται, τὸ μὴ λυπεῖσθαι καὶ τὴν ἡσυχίαν τοῦ τοιούτου ἐγκωμιάζουσιν ὡς ἥδιστον, οὐ τὸ χαίρειν.
τοῦτο γάρ, ἔφη, τότε ἡδὺ ἴσως καὶ ἀγαπητὸν γίγνεται, ἡσυχία.
583e"Öyleyse biri sevinmeyi bıraktığında da hazzın dinmesi acı verici olacaktır."
"Belki," dedi.
"Demek demin ikisinin arasında olduğunu söylediğimiz dinginlik bazen her ikisi olacak: hem acı hem haz."
"Öyle görünüyor."
"Peki hiçbiri olmayan bir şeyin her ikisi olması mümkün mü?"
"Bana öyle gelmiyor."
"Üstelik psykhē'de oluşan hoşluk da acı da bir tür harekettir, değil mi?"
"Evet."
καὶ ὅταν παύσηται ἄρα, εἶπον, χαίρων τις, ἡ τῆς ἡδονῆς ἡσυχία λυπηρὸν ἔσται.
ἴσως, ἔφη.
ὃ μεταξὺ ἄρα νυνδὴ ἀμφοτέρων ἔφαμεν εἶναι, τὴν ἡσυχίαν, τοῦτό ποτε ἀμφότερα ἔσται, λύπη τε καὶ ἡδονή.
ἔοικεν.
ἦ καὶ δυνατὸν τὸ μηδέτερα ὂν ἀμφότερα γίγνεσθαι;
οὔ μοι δοκεῖ.
καὶ μὴν τό γε ἡδὺ ἐν ψυχῇ γιγνόμενον καὶ τὸ λυπηρὸν κίνησίς τις ἀμφοτέρω ἐστόν· ἢ οὔ;
ναί.
584a"Ne acı veren ne de hoş olan şeyin ise bir dinginlik olduğu, bu ikisinin ortasında bulunduğu demin ortaya çıkmadı mı?"
"Çıktı."
"Öyleyse acı çekmemeyi hoş, sevinmemeyi acı verici saymak nasıl doğru olabilir?"
"Hiçbir şekilde olamaz."
"Demek ki dinginlik öyle değildir," dedim, "ama o zaman acı verenin yanında hoş, hoşun yanında acı verici görünür. Bu görüntülerin hiçbirinde hazzın hakikati bakımından sağlam bir şey yoktur; bir tür büyüdür."
"Söz en azından bunu gösteriyor," dedi.
τὸ δὲ μήτε λυπηρὸν μήτε ἡδὺ οὐχὶ ἡσυχία μέντοι καὶ ἐν μέσῳ τούτοιν ἐφάνη ἄρτι;
ἐφάνη γάρ.
πῶς οὖν ὀρθῶς ἔστι τὸ μὴ ἀλγεῖν ἡδὺ ἡγεῖσθαι ἢ τὸ μὴ χαίρειν ἀνιαρόν;
οὐδαμῶς.
οὐκ ἔστιν ἄρα τοῦτο, ἀλλὰ φαίνεται, ἦν δʼ ἐγώ, παρὰ τὸ ἀλγεινὸν ἡδὺ καὶ παρὰ τὸ ἡδὺ ἀλγεινὸν τότε ἡ ἡσυχία, καὶ οὐδὲν ὑγιὲς τούτων τῶν φαντασμάτων πρὸς ἡδονῆς ἀλήθειαν, ἀλλὰ γοητεία τις.
ὡς γοῦν ὁ λόγος, ἔφη, σημαίνει.
584b"Şimdi de acılardan doğmayan hazlara bak," dedim, "ki şu an hazzın acının dinmesi, acının da hazzın dinmesi olduğunu, bunun tabiatının böyle olduğunu sanmayasın."
"Nerede, hangi hazları kastediyorsun?" dedi.
"Başkaları da çok," dedim, "ama en çok, istersen kokularla ilgili hazları düşün. Bunlar önceden acı çekmemiş birinde birdenbire olağanüstü büyüklükte ortaya çıkar, dindiklerinde de hiçbir acı bırakmazlar."
"Çok doğru," dedi.
ἰδὲ τοίνυν, ἔφην ἐγώ, ἡδονάς, αἳ οὐκ ἐκ λυπῶν εἰσίν, ἵνα μὴ πολλάκις οἰηθῇς ἐν τῷ παρόντι οὕτω τοῦτο πεφυκέναι, ἡδονὴν μὲν παῦλαν λύπης εἶναι, λύπην δὲ ἡδονῆς.
ποῦ δή, ἔφη, καὶ ποίας λέγεις;
πολλαὶ μέν, εἶπον, καὶ ἄλλαι, μάλιστα δʼ εἰ ʼθέλεις ἐννοῆσαι τὰς περὶ τὰς ὀσμὰς ἡδονάς. αὗται γὰρ οὐ προλυπηθέντι ἐξαίφνης ἀμήχανοι τὸ μέγεθος γίγνονται, παυσάμεναί τε λύπην οὐδεμίαν καταλείπουσιν.
ἀληθέστατα, ἔφη.
584c"Öyleyse acıdan kurtulmanın saf haz, hazdan kurtulmanın da saf acı olduğuna inanmayalım."
"İnanmayalım."
"Ama," dedim, "beden yoluyla psykhē'ye uzanan ve haz denen şeylerin hemen hepsi, en çoğu ve en büyükleri bu türdendir: acılardan bir tür kurtuluş."
"Öyledir."
"Bunlar gelmeden önce beklentiden doğan önceden sevinmeler ve önceden kederlenmeler de aynı durumda değil mi?"
"Aynı durumda."
μὴ ἄρα πειθώμεθα καθαρὰν ἡδονὴν εἶναι τὴν λύπης ἀπαλλαγήν, μηδὲ λύπην τὴν ἡδονῆς.
μὴ γάρ.
ἀλλὰ μέντοι, εἶπον, αἵ γε διὰ τοῦ σώματος ἐπὶ τὴν ψυχὴν τείνουσαι καὶ λεγόμεναι ἡδοναί, σχεδὸν αἱ πλεῖσταί τε καὶ μέγισται, τούτου τοῦ εἴδους εἰσί, λυπῶν τινες ἀπαλλαγαί.
εἰσὶ γάρ.
οὐκοῦν καὶ αἱ πρὸ μελλόντων τούτων ἐκ προσδοκίας γιγνόμεναι προησθήσεις τε καὶ προλυπήσεις κατὰ ταὐτὰ ἔχουσιν;
κατὰ ταὐτά.
584d"Peki nasıl şeyler olduklarını, en çok neye benzediklerini biliyor musun?" dedim.
"Neye?" dedi.
"Tabiatta bir yukarı, bir aşağı, bir de orta olduğunu düşünüyor musun?" dedim.
"Düşünüyorum."
"Aşağıdan ortaya taşınan birinin yukarı taşındığından başka bir şey düşüneceğini sanır mısın? Ortada durup taşındığı yere bakınca, gerçek yukarıyı görmemişse, yukarıdan başka bir yerde olduğunu düşünür mü?"
"Zeus adına, böyle birinin başka türlü düşüneceğini sanmıyorum," dedi.
οἶσθʼ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, οἷαί εἰσιν καὶ ᾧ μάλιστα ἐοίκασιν;
τῷ; ἔφη.
νομίζεις τι, εἶπον, ἐν τῇ φύσει εἶναι τὸ μὲν ἄνω, τὸ δὲ κάτω, τὸ δὲ μέσον;
ἔγωγε.
οἴει οὖν ἄν τινα ἐκ τοῦ κάτω φερόμενον πρὸς μέσον ἄλλο τι οἴεσθαι ἢ ἄνω φέρεσθαι; καὶ ἐν μέσῳ στάντα, ἀφορῶντα ὅθεν ἐνήνεκται, ἄλλοθί που ἂν ἡγεῖσθαι εἶναι ἢ ἐν τῷ ἄνω, μὴ ἑωρακότα τὸ ἀληθῶς ἄνω;
μὰ Δίʼ, οὐκ ἔγωγε, ἔφη, ἄλλως οἶμαι οἰηθῆναι ἂν τὸν τοιοῦτον.
584e"Ama yeniden geri taşınsa aşağı taşındığını düşünür, doğru da düşünür, değil mi?" dedim.
"Nasıl düşünmesin?"
"Bütün bunlar başına gerçekten yukarıda, ortada ve aşağıda olanı tecrübe etmemiş olduğu için gelmez mi?"
"Belli."
"Öyleyse hakikati tecrübe etmemiş olanların başka birçok şey hakkında sağlıklı olmayan kanaatler taşımalarına, haz, acı ve ikisinin arasındaki şey karşısında da şöyle bir durumda bulunmalarına şaşar mısın: Acı verene doğru taşındıklarında doğru düşünür ve gerçekten acı çekerler; acıdan aradaki şeye taşındıklarında ise doyuma ve hazza ulaştıklarını sıkı sıkıya sanırlar. Beyazı tanımadıkları için griye siyahın yanından bakanlar gibi, hazzı tanımadıkları için de acısızlığa acının yanından bakıp aldanırlar."
ἀλλʼ εἰ πάλιν γʼ, ἔφην, φέροιτο, κάτω τʼ ἂν οἴοιτο φέρεσθαι καὶ ἀληθῆ οἴοιτο;
πῶς γὰρ οὔ;
οὐκοῦν ταῦτα πάσχοι ἂν πάντα διὰ τὸ μὴ ἔμπειρος εἶναι τοῦ ἀληθινῶς ἄνω τε ὄντος καὶ ἐν μέσῳ καὶ κάτω;
δῆλον δή.
θαυμάζοις ἂν οὖν εἰ καὶ οἱ ἄπειροι ἀληθείας περὶ πολλῶν τε ἄλλων μὴ ὑγιεῖς δόξας ἔχουσιν, πρός τε ἡδονὴν καὶ λύπην καὶ τὸ μεταξὺ τούτων οὕτω διάκεινται, ὥστε, ὅταν μὲν ἐπὶ τὸ
585a"Zeus adına, şaşmam," dedi, "durum böyle olmasaydı ona çok daha çok şaşardım."
"Şöyle düşün öyleyse," dedim. "Açlık, susuzluk ve bunlar gibi şeyler bedenin durumunda bir tür boşalma değil midir?"
λυπηρὸν φέρωνται, ἀληθῆ τε οἴονται καὶ τῷ ὄντι λυποῦνται, ὅταν δὲ ἀπὸ λύπης ἐπὶ τὸ μεταξύ, σφόδρα μὲν οἴονται πρὸς πληρώσει τε καὶ ἡδονῇ γίγνεσθαι, ὥσπερ πρὸς μέλαν φαιὸν ἀποσκοποῦντες ἀπειρίᾳ λευκοῦ, καὶ πρὸς τὸ ἄλυπον οὕτω λύπην ἀφορῶντες ἀπειρίᾳ ἡδονῆς ἀπατῶνται;
μὰ Δία, ἦ δʼ ὅς, οὐκ ἂν θαυμάσαιμι, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον, εἰ μὴ οὕτως ἔχει.
ὧδέ γʼ οὖν, εἶπον, ἐννόει· οὐχὶ πεῖνα καὶ δίψα καὶ τὰ
585b"Elbette."
"Bilgisizlik ve akılsızlık da psykhē'nin durumunda bir boşluk değil midir?"
"Hem de nasıl."
"Besin alan da nous edinen de dolmuş olmaz mı?"
"Nasıl olmasın?"
"Daha gerçek doyum daha az var olandan mı olur, daha çok var olandan mı?"
"Belli ki daha çok var olandan."
"Peki sence hangi cinsler saf varlıktan daha çok pay alır: ekmek, içecek, katık ve bütün besin türünden olanlar mı, yoksa doğru kanaatin, epistēmē'nin, nous'un ve kısacası bütün aretē'nin türü mü?
τοιαῦτα κενώσεις τινές εἰσιν τῆς περὶ τὸ σῶμα ἕξεως;
τί μήν;
ἄγνοια δὲ καὶ ἀφροσύνη ἆρʼ οὐ κενότης ἐστὶ γῆς περὶ ψυχὴν αὖ ἕξεως;
μάλα γε.
οὐκοῦν πληροῖτʼ ἂν ὅ τε τροφῆς μεταλαμβάνων καὶ ὁ νοῦν ἴσχων;
πῶς δʼ οὔ;
πλήρωσις δὲ ἀληθεστέρα τοῦ ἧττον ἢ τοῦ μᾶλλον ὄντος;
δῆλον ὅτι τοῦ μᾶλλον.
πότερα οὖν ἡγῇ τὰ γένη μᾶλλον καθαρᾶς οὐσίας μετέχειν, τὰ οἷον σίτου τε καὶ ποτοῦ καὶ ὄψου καὶ συμπάσης τροφῆς, ἢ τὸ δόξης τε ἀληθοῦς εἶδος καὶ ἐπιστήμης καὶ νοῦ καὶ
585c"Şöyle hüküm ver: Hep aynı kalana, ölümsüze ve hakikate bağlı olan, kendisi de öyle olup öyle bir şeyde ortaya çıkan şey mi sana daha çok var gibi görünüyor, yoksa hiçbir zaman aynı kalmayana ve ölümlüye bağlı olan, kendisi de öyle olup öyle bir şeyde ortaya çıkan şey mi?"
"Hep aynı kalana bağlı olan çok üstündür," dedi.
"Peki hep aynı kalanın varlığı, epistēmē'den aldığından daha çok mu varlıktan pay alır?"
"Hiç de değil."
"Ya hakikatten?"
"Ondan da değil."
"Hakikatten daha az pay alıyorsa varlıktan da daha az pay almaz mı?"
"Zorunlu olarak."
συλλήβδην αὖ πάσης ἀρετῆς; ὧδε δὲ κρῖνε· τὸ τοῦ ἀεὶ ὁμοίου ἐχόμενον καὶ ἀθανάτου καὶ ἀληθείας, καὶ αὐτὸ τοιοῦτον ὂν καὶ ἐν τοιούτῳ γιγνόμενον, μᾶλλον εἶναί σοι δοκεῖ, ἢ τὸ μηδέποτε ὁμοίου καὶ θνητοῦ, καὶ αὐτὸ τοιοῦτον καὶ ἐν τοιούτῳ γιγνόμενον;
πολύ, ἔφη, διαφέρει τὸ τοῦ ἀεὶ ὁμοίου.
ἡ οὖν ἀεὶ ὁμοίου οὐσία οὐσίας τι μᾶλλον ἢ ἐπιστήμης μετέχει;
οὐδαμῶς.
τί δʼ; ἀληθείας;
οὐδὲ τοῦτο.
εἰ δὲ ἀληθείας ἧττον, οὐ καὶ οὐσίας;
ἀνάγκη.
585d"Genel olarak bedenin bakımıyla ilgili cinsler de psykhē'nin bakımıyla ilgili cinslerden hakikatten ve varlıktan daha az pay almaz mı?"
"Hem de çok daha az."
"Bedenin kendisinin de psykhē'ye göre öyle olduğunu düşünmüyor musun?"
"Düşünüyorum."
"Öyleyse daha çok var olan şeylerle dolan ve kendisi de daha çok var olan şey, daha az var olan şeylerle dolan ve kendisi de daha az var olan şeyden daha gerçek biçimde dolmaz mı?"
"Nasıl dolmasın?"
"Demek tabiatça uygun olan şeylerle dolmak hoşsa, gerçekten ve daha çok var olan şeylerle dolan, insanı daha gerçek ve daha hakiki biçimde, gerçek bir hazla sevindirir; daha az var olan şeylerden pay alan ise daha az gerçek ve daha az sağlam biçimde dolar, daha güvenilmez ve daha az gerçek bir hazdan pay alır."
οὐκοῦν ὅλως τὰ περὶ τὴν τοῦ σώματος θεραπείαν γένη τῶν γενῶν αὖ τῶν περὶ τὴν τῆς ψυχῆς θεραπείαν ἧττον ἀληθείας τε καὶ οὐσίας μετέχει;
πολύ γε.
σῶμα δὲ αὐτὸ ψυχῆς οὐκ οἴει οὕτως;
ἔγωγε.
οὐκοῦν τὸ τῶν μᾶλλον ὄντων πληρούμενον καὶ αὐτὸ μᾶλλον ὂν ὄντως μᾶλλον πληροῦται ἢ τὸ τῶν ἧττον ὄντων καὶ αὐτὸ ἧττον ὄν;
πῶς γὰρ οὔ;
εἰ ἄρα τὸ πληροῦσθαι τῶν φύσει προσηκόντων ἡδύ ἐστι, τὸ τῷ ὄντι καὶ τῶν ὄντων πληρούμενον μᾶλλον μᾶλλον
585e"Hem de kesinlikle," dedi.
ὄντως τε καὶ ἀληθεστέρως χαίρειν ἂν ποιοῖ ἡδονῇ ἀληθεῖ, τὸ δὲ τῶν ἧττον ὄντων μεταλαμβάνον ἧττόν τε ἂν ἀληθῶς καὶ βεβαίως πληροῖτο καὶ ἀπιστοτέρας ἂν ἡδονῆς καὶ ἧττον ἀληθοῦς μεταλαμβάνοι.
ἀναγκαιότατα, ἔφη.
586a"Öyleyse phronēsis'ten ve aretē'den nasibi olmayan, hep ziyafetlerle ve bu tür şeylerle haşır neşir olanlar, anlaşılan, aşağı ve sonra yine ortaya kadar taşınırlar, ömürleri boyunca bu arada dolanıp dururlar. Bunu aşıp gerçek yukarıya ne gözlerini kaldırıp bakmış ne de oraya taşınmışlardır; gerçekten var olanla hiç dolmamış, sağlam ve saf hazzı hiç tatmamışlardır. Davarlar gibi hep aşağı bakarak, yere ve sofralara eğilerek otlar, karınlarını tıka basa doyurur, çiftleşirler; bunlardan fazlasını kapmak için de birbirlerini demir boynuzlarla ve toynaklarla tekmeleyip toslayarak doymak bilmezlikleri yüzünden öldürürler; çünkü kendilerinin ne var olan kısmını ne de içini tutabilen kısmını gerçekten var olan şeylerle doldururlar."
οἱ ἄρα φρονήσεως καὶ ἀρετῆς ἄπειροι, εὐωχίαις δὲ καὶ τοῖς τοιούτοις ἀεὶ συνόντες, κάτω, ὡς ἔοικεν, καὶ μέχρι πάλιν πρὸς τὸ μεταξὺ φέρονταί τε καὶ ταύτῃ πλανῶνται διὰ βίου, ὑπερβάντες δὲ τοῦτο πρὸς τὸ ἀληθῶς ἄνω οὔτε ἀνέβλεψαν πώποτε οὔτε ἠνέχθησαν, οὐδὲ τοῦ ὄντος τῷ ὄντι ἐπληρώθησαν, οὐδὲ βεβαίου τε καὶ καθαρᾶς ἡδονῆς ἐγεύσαντο, ἀλλὰ βοσκημάτων δίκην κάτω ἀεὶ βλέποντες καὶ κεκυφότες εἰς γῆν καὶ εἰς τραπέζας βόσκονται χορταζόμενοι καὶ ὀχεύοντες,
586b"Çoğunluğun hayatını tıpkı bir kâhin gibi anlatıyorsun, Sokrates," dedi Glaukon.
"Öyleyse onların düşüp kalktığı hazlar da acılarla karışmış, gerçek hazzın hayaletleri, gölgeli resimleri olmak zorunda değil mi? Bunlar yan yana konmaktan renk alırlar, öyle ki her ikisi de şiddetli görünür; akılsızların içinde kendilerine karşı kuduz aşklar doğurur ve uğruna savaşılan şeyler olurlar; tıpkı Stesikhoros'un anlattığına göre Troia'dakilerin hakikati bilmedikleri için Helene'nin hayaleti uğruna savaşmaları gibi."
καὶ ἕνεκα τῆς τούτων πλεονεξίας λακτίζοντες καὶ κυρίττοντες ἀλλήλους σιδηροῖς κέρασί τε καὶ ὁπλαῖς ἀποκτεινύασι διʼ ἀπληστίαν, ἅτε οὐχὶ τοῖς οὖσιν οὐδὲ τὸ ὂν οὐδὲ τὸ στέγον ἑαυτῶν πιμπλάντες.
παντελῶς, ἔφη ὁ Γλαύκων, τὸν τῶν πολλῶν, ὦ Σώκρατες, χρησμῳδεῖς βίον.
ἆρʼ οὖν οὐκ ἀνάγκη καὶ ἡδοναῖς συνεῖναι μεμειγμέναις λύπαις, εἰδώλοις τῆς ἀληθοῦς ἡδονῆς καὶ ἐσκιαγραφημέναις,
586c"Böyle bir şey olması büyük bir zorunluluk," dedi.
"Peki? Thymos'lu kısım için de benzer şeylerin olması zorunlu değil mi? Biri bu kısmın isteğini yerine getirirken şeref tutkusundan kıskançlıkla, yenme hırsından zorla ya da huysuzluğundan öfkeyle, hesap ve nous olmadan şerefe, zafere ve öfkeye doymanın peşinde koşarsa?"
ὑπὸ τῆς παρʼ ἀλλήλας θέσεως ἀποχραινομέναις, ὥστε σφοδροὺς ἑκατέρας φαίνεσθαι, καὶ ἔρωτας ἑαυτῶν λυττῶντας τοῖς ἄφροσιν ἐντίκτειν καὶ περιμαχήτους εἶναι, ὥσπερ τὸ τῆς Ἑλένης εἴδωλον ὑπὸ τῶν ἐν Τροίᾳ Στησίχορός φησι γενέσθαι περιμάχητον ἀγνοίᾳ τοῦ ἀληθοῦς;
πολλὴ ἀνάγκη, ἔφη, τοιοῦτόν τι αὐτὸ εἶναι.
τί δέ; περὶ τὸ θυμοειδὲς οὐχ ἕτερα τοιαῦτα ἀνάγκη γίγνεσθαι, ὃς ἂν αὐτὸ τοῦτο διαπράττηται ἢ φθόνῳ διὰ φιλοτιμίαν ἢ βίᾳ διὰ φιλονικίαν ἢ θυμῷ διὰ δυσκολίαν,
586d"Bu kısım için de böyle şeylerin olması zorunlu," dedi.
"Peki," dedim, "gönül rahatlığıyla şunu söyleyelim mi: Kazanç düşkünü kısımla ve yenme tutkunu kısımla ilgili arzulardan epistēmē'ye ve logos'a uyup onlarla birlikte hazların peşinden gidenler, phronēsis'li kısmın onlara gösterdiği hazları aldıklarında, hakikate uydukları için, alabilecekleri kadarıyla en gerçek hazları ve kendilerine özgü hazları alacaklardır; çünkü her biri için en iyi olan şey ona en çok ait olan şeydir, değil mi?"
πλησμονὴν τιμῆς τε καὶ νίκης καὶ θυμοῦ διώκων ἄνευ λογισμοῦ τε καὶ νοῦ;
τοιαῦτα, ἦ δʼ ὅς, ἀνάγκη καὶ περὶ τοῦτο εἶναι.
τί οὖν, ἦν δʼ ἐγώ· θαρροῦντες λέγωμεν ὅτι καὶ περὶ τὸ φιλοκερδὲς καὶ τὸ φιλόνικον ὅσαι ἐπιθυμίαι εἰσίν, αἳ μὲν ἂν τῇ ἐπιστήμῃ καὶ λόγῳ ἑπόμεναι καὶ μετὰ τούτων τὰς ἡδονὰς διώκουσαι, ἃς ἂν τὸ φρόνιμον ἐξηγῆται, λαμβάνωσι, τὰς ἀληθεστάτας τε λήψονται, ὡς οἷόν τε αὐταῖς ἀληθεῖς
586e"Elbette en çok ait olan odur," dedi.
"Demek psykhē'nin bütünü bilgelik seven kısma uyup ayrılığa düşmediğinde her kısım öbür bakımlardan kendi işini görür ve adil olur; üstelik her biri kendi hazlarını, en iyi hazları ve mümkün olduğu ölçüde en gerçek hazları tadar."
λαβεῖν, ἅτε ἀληθείᾳ ἑπομένων, καὶ τὰς ἑαυτῶν οἰκείας, εἴπερ τὸ βέλτιστον ἑκάστῳ, τοῦτο καὶ οἰκειότατον;
ἀλλὰ μήν, ἔφη, οἰκειότατόν γε.
τῷ φιλοσόφῳ ἄρα ἑπομένης ἁπάσης τῆς ψυχῆς καὶ μὴ στασιαζούσης ἑκάστῳ τῷ μέρει ὑπάρχει εἴς τε τἆλλα τὰ ἑαυτοῦ πράττειν καὶ δικαίῳ εἶναι, καὶ δὴ καὶ τὰς ἡδονὰς τὰς ἑαυτοῦ ἕκαστον καὶ τὰς βελτίστας καὶ εἰς τὸ δυνατὸν τὰς
587a"Tam öyle."
"Öbür kısımlardan biri hâkim olduğundaysa ne kendi hazzını bulabilir, hem de öbür kısımları kendilerine yabancı ve gerçek olmayan bir hazzın peşinden koşmaya zorlar."
"Öyle," dedi.
"Felsefeden ve logos'tan en uzak olanlar en çok böyle şeyler yapmaz mı?"
"Hem de nasıl."
"Logos'tan en uzak olan da kanundan ve düzenden en uzak olan değil mi?"
"Belli."
"Aşka ve tiranlığa ait arzuların en uzakta olduğu ortaya çıkmadı mı?"
ἀληθεστάτας καρποῦσθαι.
κομιδῇ μὲν οὖν.
ὅταν δὲ ἄρα τῶν ἑτέρων τι κρατήσῃ, ὑπάρχει αὐτῷ μήτε τὴν ἑαυτοῦ ἡδονὴν ἐξευρίσκειν, τά τε ἄλλʼ ἀναγκάζειν ἀλλοτρίαν καὶ μὴ ἀληθῆ ἡδονὴν διώκειν.
οὕτως, ἔφη.
οὐκοῦν ἃ πλεῖστον φιλοσοφίας τε καὶ λόγου ἀφέστηκεν, μάλιστʼ ἂν τοιαῦτα ἐξεργάζοιτο;
πολύ γε.
πλεῖστον δὲ λόγου ἀφίσταται οὐχ ὅπερ νόμου τε καὶ τάξεως;
δῆλον δή.
ἐφάνησαν δὲ πλεῖστον ἀφεστῶσαι οὐχ αἱ ἐρωτικαί τε
587b"Hem de çok uzakta."
"Krala yaraşan, düzenli arzularınsa en yakında?"
"Evet."
"Demek sanırım tiran gerçek ve kendine özgü hazdan en uzakta, kral ise en yakında olacak."
"Zorunlu olarak."
"Demek tiran en hazsız, kral en hoş biçimde yaşayacak," dedim.
"Hem de kesinlikle."
"Peki tiranın kraldan ne kadar daha hazsız yaşadığını biliyor musun?" dedim.
"Sen söylersen," dedi.
"Anlaşılan üç haz var: biri gerçek, ikisi sahte. Tiran sahtelerin de ötesine geçmiş, kanundan ve logos'tan kaçıp muhafızlık eden köle hazlarla birlikte yaşıyor; ne kadar geride kaldığını söylemek de hiç kolay değil, belki şöyle söylenebilir."
καὶ τυραννικαὶ ἐπιθυμίαι;
πολύ γε.
ἐλάχιστον δὲ αἱ βασιλικαί τε καὶ κόσμιαι;
ναί.
πλεῖστον δὴ οἶμαι ἀληθοῦς ἡδονῆς καὶ οἰκείας ὁ τύραννος ἀφεστήξει, ὁ δὲ ὀλίγιστον.
ἀνάγκη.
καὶ ἀηδέστατα ἄρα, εἶπον, ὁ τύραννος βιώσεται, ὁ δὲ βασιλεὺς ἥδιστα.
πολλὴ ἀνάγκη.
οἶσθʼ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ὅσῳ ἀηδέστερον ζῇ τύραννος βασιλέως;
ἂν εἴπῃς, ἔφη.
τριῶν ἡδονῶν, ὡς ἔοικεν, οὐσῶν, μιᾶς μὲν γνησίας, δυοῖν
587c"Nasıl?" dedi.
"Tiran oligarşik adamdan üçüncü sırada uzaktaydı; aralarında demokratik adam vardı."
"Evet."
"Öyleyse önceki söylediklerimiz doğruysa, hakikat bakımından onunkinden üç basamak uzaktaki bir haz hayaletiyle birlikte yaşar, değil mi?"
"Öyle."
"Oligarşik adam da, aristokratik adamla krala yaraşan adamı aynı yere koyarsak, krala yaraşandan yine üçüncü sıradadır."
δὲ νόθαιν, τῶν νόθων εἰς τὸ ἐπέκεινα ὑπερβὰς ὁ τύραννος, φυγὼν νόμον τε καὶ λόγον, δούλαις τισὶ δορυφόροις ἡδοναῖς συνοικεῖ, καὶ ὁπόσῳ ἐλαττοῦται οὐδὲ πάνυ ῥᾴδιον εἰπεῖν, πλὴν ἴσως ὧδε.
πῶς; ἔφη.
ἀπὸ τοῦ ὀλιγαρχικοῦ τρίτος που ὁ τύραννος ἀφειστήκει· ἐν μέσῳ γὰρ αὐτῶν ὁ δημοτικὸς ἦν.
ναί.
οὐκοῦν καὶ ἡδονῆς τρίτῳ εἰδώλῳ πρὸς ἀλήθειαν ἀπʼ ἐκείνου συνοικοῖ ἄν, εἰ τὰ πρόσθεν ἀληθῆ;
οὕτω.
ὁ δέ γε ὀλιγαρχικὸς ἀπὸ τοῦ βασιλικοῦ αὖ τρίτος, ἐὰν
587d"Üçüncü sıradadır gerçekten."
"Demek tiran gerçek hazdan sayıca üçün üç katı kadar uzaktadır," dedim.
"Öyle görünüyor."
"Anlaşılan," dedim, "tiran hazzının hayaleti, uzunluk sayısına göre bir düzlem sayısı olur."
"Tam öyle."
"Kareye ve küpe yükseltilince aradaki uzaklığın ne kadar olduğu da belli olur."
"Hesap bilen için belli," dedi.
"Öyleyse biri tersinden alıp kralın hazzın hakikati bakımından tirandan ne kadar uzak olduğunu söylemek isterse, çarpmayı tamamladığında kralın yedi yüz yirmi dokuz kat daha hoş yaşadığını, tiranın da aynı uzaklık oranında daha acı içinde yaşadığını bulacaktır."
εἰς ταὐτὸν ἀριστοκρατικὸν καὶ βασιλικὸν τιθῶμεν.
τρίτος γάρ.
τριπλασίου ἄρα, ἦν δʼ ἐγώ, τριπλάσιον ἀριθμῷ ἀληθοῦς ἡδονῆς ἀφέστηκεν τύραννος.
φαίνεται.
ἐπίπεδον ἄρʼ, ἔφην, ὡς ἔοικεν, τὸ εἴδωλον κατὰ τὸν τοῦ μήκους ἀριθμὸν ἡδονῆς τυραννικῆς ἂν εἴη.
κομιδῇ γε.
κατὰ δὲ δύναμιν καὶ τρίτην αὔξην δῆλον δὴ ἀπόστασιν ὅσην ἀφεστηκὼς γίγνεται.
δῆλον, ἔφη, τῷ γε λογιστικῷ.
οὐκοῦν ἐάν τις μεταστρέψας ἀληθείᾳ ἡδονῆς τὸν βασιλέα
587e"Adil ve adaletsiz iki adam arasındaki farkı haz ve acı bakımından inanılmaz bir hesapla ortaya döktün," dedi.
τοῦ τυράννου ἀφεστηκότα λέγῃ ὅσον ἀφέστηκεν, ἐννεακαιεικοσικαιεπτακοσιοπλασιάκις ἥδιον αὐτὸν ζῶντα εὑρήσει τελειωθείσῃ τῇ πολλαπλασιώσει, τὸν δὲ τύραννον ἀνιαρότερον τῇ αὐτῇ ταύτῃ ἀποστάσει.
ἀμήχανον, ἔφη, λογισμὸν καταπεφόρηκας τῆς διαφορότητος
588a"Üstelik doğru ve hayatlara uygun bir sayı," dedim, "eğer günler, geceler, aylar ve yıllar hayatlara uygunsa."
"Uygun elbette," dedi.
"Öyleyse iyi ve adil adam kötü ve adaletsiz adamı hazda bu kadar yeniyorsa, hayatın yakışıklılığında, güzelliğinde ve aretē'de ne kadar çok daha fazla yenecektir!"
"Zeus adına, inanılmaz derecede fazla," dedi.
τοῖν ἀνδροῖν, τοῦ τε δικαίου καὶ τοῦ ἀδίκου, πρὸς ἡδονήν τε καὶ λύπην.
καὶ μέντοι καὶ ἀληθῆ καὶ προσήκοντά γε, ἦν δʼ ἐγώ, βίοις ἀριθμόν, εἴπερ αὐτοῖς προσήκουσιν ἡμέραι καὶ νύκτες καὶ μῆνες καὶ ἐνιαυτοί.
ἀλλὰ μήν, ἔφη, προσήκουσιν.
οὐκοῦν εἰ τοσοῦτον ἡδονῇ νικᾷ ὁ ἀγαθός τε καὶ δίκαιος τὸν κακόν τε καὶ ἄδικον, ἀμηχάνῳ δὴ ὅσῳ πλείονι νικήσει εὐσχημοσύνῃ τε βίου καὶ κάλλει καὶ ἀρετῇ;
ἀμηχάνῳ μέντοι νὴ Δία, ἔφη.
588b"Pekâlâ," dedim. "Sözün bu noktasına geldiğimize göre, buraya gelmemize sebep olan ilk söylenenleri yeniden ele alalım. Tamamen adaletsiz olup adil diye tanınan kişi için adaletsizlik etmenin işine geldiği söylenmişti, değil mi?"
"Öyle söylenmişti."
"Şimdi, madem adaletsizlik etmenin ve adil davranmanın her birinin nasıl bir gücü olduğunda anlaştık, onunla konuşalım," dedim.
"Nasıl?" dedi.
"Sözle psykhē'nin bir suretini yontarak; ta ki o sözleri söyleyen ne söylediğini bilsin."
εἶεν δή, εἶπον· ἐπειδὴ ἐνταῦθα λόγου γεγόναμεν, ἀναλάβωμεν τὰ πρῶτα λεχθέντα, διʼ ἃ δεῦρʼ ἥκομεν. ἦν δέ που λεγόμενον λυσιτελεῖν ἀδικεῖν τῷ τελέως μὲν ἀδίκῳ, δοξαζομένῳ δὲ δικαίῳ· ἢ οὐχ οὕτως ἐλέχθη;
οὕτω μὲν οὖν.
νῦν δή, ἔφην, αὐτῷ διαλεγώμεθα, ἐπειδὴ διωμολογησάμεθα τό τε ἀδικεῖν καὶ τὸ δίκαια πράττειν ἣν ἑκάτερον ἔχει δύναμιν.
πῶς; ἔφη.
εἰκόνα πλάσαντες τῆς ψυχῆς λόγῳ, ἵνα εἰδῇ ὁ ἐκεῖνα λέγων οἷα ἔλεγεν.
588c"Nasıl bir suret?" dedi.
"Eski masallarda anlatılan yaratıklardan biri gibi," dedim: "Khimaira, Skylla, Kerberos gibi; birçok biçimin tek bir varlıkta birleşip kaynaştığı anlatılan daha birçokları gibi."
"Öyle anlatılır gerçekten," dedi.
"Öyleyse önce rengârenk, çok başlı bir hayvan biçimi yont: Çevresinde evcil ve yabani hayvanların başları olsun, bunların hepsini değiştirip kendinden yeniden bitirebilsin."
ποίαν τινά; ἦ δʼ ὅς.
τῶν τοιούτων τινά, ἦν δʼ ἐγώ, οἷαι μυθολογοῦνται παλαιαὶ γενέσθαι φύσεις, ἥ τε Χιμαίρας καὶ ἡ Σκύλλης καὶ Κερβέρου, καὶ ἄλλαι τινὲς συχναὶ λέγονται συμπεφυκυῖαι ἰδέαι πολλαὶ εἰς ἓν γενέσθαι.
λέγονται γάρ, ἔφη.
πλάττε τοίνυν μίαν μὲν ἰδέαν θηρίου ποικίλου καὶ πολυκεφάλου, ἡμέρων δὲ θηρίων ἔχοντος κεφαλὰς κύκλῳ καὶ ἀγρίων, καὶ δυνατοῦ μεταβάλλειν καὶ φύειν ἐξ αὑτοῦ πάντα ταῦτα.
588d"Usta bir heykeltıraşın işi bu," dedi, "ama söz balmumundan ve benzeri şeylerden daha kolay biçim aldığına göre, yontulmuş olsun."
"Şimdi bir aslan biçimi, bir de insan biçimi yont. İlki açık ara en büyüğü olsun, ikincisi ikinci büyüklükte."
"Bunlar daha kolay," dedi, "yontuldu."
"Şimdi üçünü birleştirip tek bir şey yap; bir şekilde birbirlerine kaynaşmış olsunlar."
"Birleştirildi," dedi.
"Şimdi de dışlarına tek bir şeyin, insanın suretini giydir; öyle ki içini göremeyen, yalnız dış kabuğu gören biri için tek bir canlı, bir insan görünsün."
δεινοῦ πλάστου, ἔφη, τὸ ἔργον· ὅμως δέ, ἐπειδὴ εὐπλαστότερον κηροῦ καὶ τῶν τοιούτων λόγος, πεπλάσθω.
μίαν δὴ τοίνυν ἄλλην ἰδέαν λέοντος, μίαν δὲ ἀνθρώπου· πολὺ δὲ μέγιστον ἔστω τὸ πρῶτον καὶ δεύτερον τὸ δεύτερον.
ταῦτα, ἔφη, ῥᾴω, καὶ πέπλασται.
σύναπτε τοίνυν αὐτὰ εἰς ἓν τρία ὄντα, ὥστε πῃ συμπεφυκέναι ἀλλήλοις.
συνῆπται, ἔφη.
περίπλασον δὴ αὐτοῖς ἔξωθεν ἑνὸς εἰκόνα, τὴν τοῦ ἀνθρώπου, ὥστε τῷ μὴ δυναμένῳ τὰ ἐντὸς ὁρᾶν, ἀλλὰ τὸ
588e"Giydirildi," dedi.
"Şimdi bu insan için adaletsizlik etmenin işine geldiğini, adil davranmanın ona yarar sağlamadığını söyleyene diyelim ki o şunu söylemekten başka bir şey yapmıyor: Bu çok çeşitli hayvanı ziyafetlerle besleyip güçlendirmek, aslanı ve aslana ait şeyleri de güçlendirmek, insanı ise aç bırakıp zayıflatmak onun işine gelirmiş; öyle ki insan öbür ikisinden hangisi nereye götürürse oraya sürüklensin; onları birbirine alıştırıp dost etmesin, kendi aralarında ısırışıp dövüşerek birbirlerini yemelerine göz yumsun."
ἔξω μόνον ἔλυτρον ὁρῶντι, ἓν ζῷον φαίνεσθαι, ἄνθρωπον.
περιπέπλασται, ἔφη.
λέγωμεν δὴ τῷ λέγοντι ὡς λυσιτελεῖ τούτῳ ἀδικεῖν τῷ ἀνθρώπῳ, δίκαια δὲ πράττειν οὐ συμφέρει, ὅτι οὐδὲν ἄλλο φησὶν ἢ λυσιτελεῖν αὐτῷ τὸ παντοδαπὸν θηρίον εὐωχοῦντι ποιεῖν ἰσχυρὸν καὶ τὸν λέοντα καὶ τὰ περὶ τὸν λέοντα, τὸν
589a"Adaletsizliği öven kişi tam da bunu söylerdi," dedi.
"Adaletin işe yaradığını söyleyen ise içteki insanın insan üzerinde en sağlam hâkimiyeti kuracağı şeyleri yapmak ve söylemek gerektiğini söylerdi. Bu iç insan da çok başlı yaratığa bir çiftçi gibi bakacak, evcil olanları besleyip ehlileştirecek, yabani olanların bitmesini engelleyecek; aslanın tabiatını kendine müttefik edinip hepsini birlikte gözeterek, onları hem birbirlerine hem kendisine dost kılarak böyle besleyecek, değil mi?"
δὲ ἄνθρωπον λιμοκτονεῖν καὶ ποιεῖν ἀσθενῆ, ὥστε ἕλκεσθαι ὅπῃ ἂν ἐκείνων ὁπότερον ἄγῃ, καὶ μηδὲν ἕτερον ἑτέρῳ συνεθίζειν μηδὲ φίλον ποιεῖν, ἀλλʼ ἐᾶν αὐτὰ ἐν αὑτοῖς δάκνεσθαί τε καὶ μαχόμενα ἐσθίειν ἄλληλα.
παντάπασι γάρ, ἔφη, ταῦτʼ ἂν λέγοι ὁ τὸ ἀδικεῖν ἐπαινῶν.
οὐκοῦν αὖ ὁ τὰ δίκαια λέγων λυσιτελεῖν φαίη ἂν δεῖν ταῦτα πράττειν καὶ ταῦτα λέγειν, ὅθεν τοῦ ἀνθρώπου ὁ ἐντὸς
589b"Adaleti öven tam da bunu söyler," dedi.
"Demek her bakımdan adil şeyleri öven doğru, adaletsiz şeyleri öven yalan söyler.
ἄνθρωπος ἔσται ἐγκρατέστατος, καὶ τοῦ πολυκεφάλου θρέμματος ἐπιμελήσεται ὥσπερ γεωργός, τὰ μὲν ἥμερα τρέφων καὶ τιθασεύων, τὰ δὲ ἄγρια ἀποκωλύων φύεσθαι, σύμμαχον ποιησάμενος τὴν τοῦ λέοντος φύσιν, καὶ κοινῇ πάντων κηδόμενος, φίλα ποιησάμενος ἀλλήλοις τε καὶ αὑτῷ, οὕτω θρέψει;
κομιδῇ γὰρ αὖ λέγει ταῦτα ὁ τὸ δίκαιον ἐπαινῶν.
κατὰ πάντα τρόπον δὴ ὁ μὲν τὰ δίκαια ἐγκωμιάζων ἀληθῆ
589c"Çünkü ister haz, ister ün, ister yarar bakımından bakılsın, adaleti öven doğruyu söyler; onu yeren ise sağlam hiçbir şey söylemez, neyi yerdiğini bilmeden yerer."
"Bence hiçbir şekilde bilmiyor," dedi.
"Öyleyse onu yumuşaklıkla ikna edelim, çünkü isteyerek yanılmıyor; ona şunu soralım: Aziz dostum, güzel ve çirkin sayılan âdetlerin de bu yüzden doğduğunu söylemez miyiz? Güzel olanlar tabiatımızdaki hayvanca kısımları insanın, daha doğrusu belki tanrısal olanın buyruğu altına koyan âdetlerdir; çirkin olanlar ise evcil olanı yabani olanın kölesi yapan âdetlerdir. Kabul edecek mi, yoksa ne diyecek?"
ἂν λέγοι, ὁ δὲ τὰ ἄδικα ψεύδοιτο. πρός τε γὰρ ἡδονὴν καὶ πρὸς εὐδοξίαν καὶ ὠφελίαν σκοπουμένῳ ὁ μὲν ἐπαινέτης τοῦ δικαίου ἀληθεύει, ὁ δὲ ψέκτης οὐδὲν ὑγιὲς οὐδʼ εἰδὼς ψέγει ὅτι ψέγει.
οὔ μοι δοκεῖ, ἦ δʼ ὅς, οὐδαμῇ γε.
πείθωμεν τοίνυν αὐτὸν πρᾴως—οὐ γὰρ ἑκὼν ἁμαρτάνει —ἐρωτῶντες· ὦ μακάριε, οὐ καὶ τὰ καλὰ καὶ αἰσχρὰ νόμιμα διὰ τὰ τοιαῦτʼ ἂν φαῖμεν γεγονέναι· τὰ μὲν καλὰ τὰ ὑπὸ
589d"Beni dinlerse kabul eder," dedi.
"Öyleyse bu söze göre," dedim, "haksız yere altın almak kimin işine gelir, eğer şöyle bir şey oluyorsa: Altını alırken kendisinin en iyi kısmını en kötü kısmına köle ediyorsa? Altın karşılığında oğlunu ya da kızını, hem de vahşi ve kötü adamların eline köle olarak verseydi, buna karşılık pek çok para alsa bile bu onun işine gelmezdi. Kendinde en tanrısal olanı en tanrısız ve en iğrenç olanın kölesi yapar da hiç acımazsa, kocasının canına karşılık gerdanlığı kabul eden Eriphyle'den çok daha korkunç bir yıkım uğruna altınla rüşvet alan bedbaht biri değil midir?"
τῷ ἀνθρώπῳ, μᾶλλον δὲ ἴσως τὰ ὑπὸ τῷ θείῳ τὰ θηριώδη ποιοῦντα τῆς φύσεως, αἰσχρὰ δὲ τὰ ὑπὸ τῷ ἀγρίῳ τὸ ἥμερον δουλούμενα; συμφήσει· ἢ πῶς;
ἐάν μοι, ἔφη, πείθηται.
ἔστιν οὖν, εἶπον, ὅτῳ λυσιτελεῖ ἐκ τούτου τοῦ λόγου χρυσίον λαμβάνειν ἀδίκως, εἴπερ τοιόνδε τι γίγνεται, λαμβάνων τὸ χρυσίον ἅμα καταδουλοῦται τὸ βέλτιστον ἑαυτοῦ
τῷ μοχθηροτάτῳ; ἢ εἰ μὲν λαβὼν χρυσίον ὑὸν ἢ θυγατέρα ἐδουλοῦτο, καὶ ταῦτʼ εἰς ἀγρίων τε καὶ κακῶν ἀνδρῶν, οὐκ ἂν αὐτῷ ἐλυσιτέλει οὐδʼ ἂν πάμπολυ ἐπὶ τούτῳ λαμβάνειν, εἰ δὲ τὸ ἑαυτοῦ θειότατον ὑπὸ τῷ ἀθεωτάτῳ τε καὶ μιαρωτάτῳ δουλοῦται καὶ μηδὲν ἐλεεῖ, οὐκ ἄρα ἄθλιός ἐστι καὶ πολὺ
590a"Hem de çok daha korkunç," dedi Glaukon. "Onun yerine ben cevap veriyorum."
"Peki başıboşluğun da eskiden beri bu tür sebeplerle yerildiğini düşünmüyor musun: Böyle birinde o korkunç, büyük ve çok biçimli yaratık gereğinden fazla salıverildiği için?"
"Belli," dedi.
"Dik başlılık ve huysuzluk da aslana ve yılana benzeyen kısım uyumsuzca büyüyüp gerildiğinde yerilmez mi?"
ἐπὶ δεινοτέρῳ ὀλέθρῳ χρυσὸν δωροδοκεῖ ἢ Ἐριφύλη ἐπὶ τῇ τοῦ ἀνδρὸς ψυχῇ τὸν ὅρμον δεξαμένη;
πολὺ μέντοι, ἦ δʼ ὃς ὁ Γλαύκων· ἐγὼ γάρ σοι ὑπὲρ ἐκείνου ἀποκρινοῦμαι.
οὐκοῦν καὶ τὸ ἀκολασταίνειν οἴει διὰ τοιαῦτα πάλαι ψέγεσθαι, ὅτι ἀνίεται ἐν τῷ τοιούτῳ τὸ δεινόν, τὸ μέγα ἐκεῖνο καὶ πολυειδὲς θρέμμα, πέρα τοῦ δέοντος;
δῆλον, ἔφη.
ἡ δʼ αὐθάδεια καὶ δυσκολία ψέγεται οὐχ ὅταν τὸ λεοντῶδές
590b"Kesinlikle."
"Şımarıklık ve yumuşaklık da bu aynı kısım gevşeyip salıverilerek insanın içinde korkaklık doğurduğunda yerilmez mi?"
"Elbette."
"Dalkavukluk ve bayağılık da biri bu aynı kısmı, yani thymos'lu kısmı kalabalık yaratığın buyruğu altına koyduğunda, para uğruna ve o yaratığın doymak bilmezliği yüzünden onu çamura bulayarak gençliğinden itibaren aslan yerine maymun olmaya alıştırdığında yerilmez mi?"
τε καὶ ὀφεῶδες αὔξηται καὶ συντείνηται ἀναρμόστως;
πάνυ μὲν οὖν.
τρυφὴ δὲ καὶ μαλθακία οὐκ ἐπὶ τῇ αὐτοῦ τούτου χαλάσει τε καὶ ἀνέσει ψέγεται, ὅταν ἐν αὐτῷ δειλίαν ἐμποιῇ;
τί μήν;
κολακεία δὲ καὶ ἀνελευθερία οὐχ ὅταν τις τὸ αὐτὸ τοῦτο, τὸ θυμοειδές, ὑπὸ τῷ ὀχλώδει θηρίῳ ποιῇ καὶ ἕνεκα χρημάτων καὶ τῆς ἐκείνου ἀπληστίας προπηλακιζόμενον ἐθίζῃ ἐκ νέου ἀντὶ λέοντος πίθηκον γίγνεσθαι;
590c"Hem de nasıl," dedi.
"Peki kaba el işleri ve zanaatkârlık sence neden ayıp sayılır? Biri en iyi kısmın türünü tabiatça zayıf taşıdığında, öyle ki içindeki yaratıklara hükmedemeyip onlara hizmet ettiğinde, yalnızca onların gönlünü nasıl hoş edeceğini öğrenebildiğinde değil mi? Başka bir sebep mi söyleyeceğiz?"
"Öyle görünüyor," dedi.
"Öyleyse böyle biri de en iyi kişiyi yöneten şeye benzer bir şey tarafından yönetilsin diye, onun, içinde tanrısal olanı hükümdar olarak taşıyan o en iyi kişinin kölesi olması gerektiğini söylüyoruz. Bunu, Thrasymakhos'un yönetilenler hakkında düşündüğü gibi kölenin zararına yönetilmesi gerektiğini düşündüğümüz için değil, herkes için tanrısal ve phronēsis sahibi bir şey tarafından yönetilmenin daha iyi olduğunu düşündüğümüz için söylüyoruz: En iyisi bunu kendi içinde, kendine ait olarak taşımasıdır; yoksa dışarıdan başına geçirilir. Ta ki hepimiz elden geldiğince aynı şeyin dümeninde, birbirimize benzer ve dost olalım."
καὶ μάλα, ἔφη.
βαναυσία δὲ καὶ χειροτεχνία διὰ τί οἴει ὄνειδος φέρει; ἢ διʼ ἄλλο τι φήσομεν ἢ ὅταν τις ἀσθενὲς φύσει ἔχῃ τὸ τοῦ βελτίστου εἶδος, ὥστε μὴ ἂν δύνασθαι ἄρχειν τῶν ἐν αὑτῷ θρεμμάτων, ἀλλὰ θεραπεύειν ἐκεῖνα, καὶ τὰ θωπεύματα αὐτῶν μόνον δύνηται μανθάνειν;
ἔοικεν, ἔφη.
οὐκοῦν ἵνα καὶ ὁ τοιοῦτος ὑπὸ ὁμοίου ἄρχηται οἵουπερ ὁ βέλτιστος, δοῦλον αὐτόν φαμεν δεῖν εἶναι ἐκείνου τοῦ βελτίστου
590d"Hem de haklı olarak," dedi.
καὶ ἔχοντος ἐν αὑτῷ τὸ θεῖον ἄρχον, οὐκ ἐπὶ βλάβῃ τῇ τοῦ δούλου οἰόμενοι δεῖν ἄρχεσθαι αὐτόν, ὥσπερ Θρασύμαχος ᾤετο τοὺς ἀρχομένους, ἀλλʼ ὡς ἄμεινον ὂν παντὶ ὑπὸ θείου καὶ φρονίμου ἄρχεσθαι, μάλιστα μὲν οἰκεῖον ἔχοντος ἐν αὑτῷ, εἰ δὲ μή, ἔξωθεν ἐφεστῶτος, ἵνα εἰς δύναμιν πάντες ὅμοιοι ὦμεν καὶ φίλοι, τῷ αὐτῷ κυβερνώμενοι;
καὶ ὀρθῶς γʼ, ἔφη.
590e"Kanun da, şehirdeki herkesin müttefiki olarak, böyle bir şey istediğini gösterir," dedim. "Çocukları yönetmemiz de bunu gösterir: Onların içinde bir şehirde olduğu gibi bir yönetim kurana, içlerindeki en iyi kısmı kendi içimizdeki en iyi kısımla besleyip onun yerine benzer bir bekçi ve yönetici yerleştirene kadar onları özgür bırakmayız; ancak o zaman özgür bırakırız."
δηλοῖ δέ γε, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ ὁ νόμος ὅτι τοιοῦτον βούλεται, πᾶσι τοῖς ἐν τῇ πόλει σύμμαχος ὤν·
καὶ ἡ τῶν παίδων ἀρχή, τὸ μὴ ἐᾶν ἐλευθέρους εἶναι, ἕως ἂν ἐν αὐτοῖς ὥσπερ ἐν πόλει πολιτείαν καταστήσωμεν, καὶ τὸ βέλτιστον
591a"Gösterir gerçekten," dedi.
"O zaman, Glaukon, hangi bakımdan ve hangi gerekçeyle adaletsizlik etmenin, başıboşluğun ya da çirkin bir şey yapmanın işe yaradığını söyleyeceğiz; bunlar yüzünden daha kötü biri olacak, ama daha çok para ya da başka bir güç edinecekse?"
"Hiçbir bakımdan," dedi.
"Adaletsizlik edip gizli kalmanın, ceza görmemenin işe yaradığını hangi bakımdan söyleyeceğiz?
θεραπεύσαντες τῷ παρʼ ἡμῖν τοιούτῳ ἀντικαταστήσωμεν φύλακα ὅμοιον καὶ ἄρχοντα ἐν αὐτῷ, καὶ τότε δὴ ἐλεύθερον ἀφίεμεν.
δηλοῖ γάρ, ἦ δʼ ὅς.
πῇ δὴ οὖν φήσομεν, ὦ Γλαύκων, καὶ κατὰ τίνα λόγον λυσιτελεῖν ἀδικεῖν, ἢ ἀκολασταίνειν ἤ τι αἰσχρὸν ποιεῖν, ἐξ ὧν πονηρότερος μὲν ἔσται, πλείω δὲ χρήματα ἢ ἄλλην τινὰ δύναμιν κεκτήσεται;
οὐδαμῇ, ἦ δʼ ὅς.
πῇ δʼ ἀδικοῦντα λανθάνειν καὶ μὴ διδόναι δίκην λυσιτελεῖν;
591b"Gizli kalan daha da kötüleşmez mi? Gizli kalmayıp cezalandırılanın ise hayvanca kısmı uyutulup ehlileşir, uysal kısmı özgürleşir; psykhē'nin bütünü en iyi tabiatına kavuşarak daha değerli bir meleke kazanır: phronēsis'le birlikte itidal ve adalet edinir. Bu da, psykhē bedenden ne kadar değerliyse, bedenin sağlıkla birlikte güç ve güzellik kazanmasından o kadar daha değerlidir."
"Kesinlikle," dedi.
ἢ οὐχὶ ὁ μὲν λανθάνων ἔτι πονηρότερος γίγνεται, τοῦ δὲ μὴ λανθάνοντος καὶ κολαζομένου τὸ μὲν θηριῶδες κοιμίζεται καὶ ἡμεροῦται, τὸ δὲ ἥμερον ἐλευθεροῦται, καὶ ὅλη ἡ ψυχὴ εἰς τὴν βελτίστην φύσιν καθισταμένη τιμιωτέραν ἕξιν λαμβάνει, σωφροσύνην τε καὶ δικαιοσύνην μετὰ φρονήσεως κτωμένη, ἢ σῶμα ἰσχύν τε καὶ κάλλος μετὰ ὑγιείας λαμβάνον, τοσούτῳ ὅσῳπερ ψυχὴ σώματος τιμιωτέρα;
παντάπασιν μὲν οὖν, ἔφη.
591c"Öyleyse nous sahibi biri bütün gücünü buna yöneltip yaşayacak: Önce psykhē'sini böyle yapacak bilgilere değer verecek, öbürlerini hor görecek, değil mi?"
"Belli," dedi.
"Sonra," dedim, "bedeninin durumunu ve beslenmesini hayvanca ve akıldışı hazza bırakıp yüzünü o yöne çevirerek yaşamak şöyle dursun, sağlığa bile bakmayacak; bunlardan itidal kazanmayacaksa güçlü, sağlıklı ya da güzel olmayı öne çıkarmayacak. Her zaman bedenindeki uyumu psykhē'sindeki ahenk uğruna düzenlediği görülecek."
οὐκοῦν ὅ γε νοῦν ἔχων πάντα τὰ αὑτοῦ εἰς τοῦτο συντείνας βιώσεται, πρῶτον μὲν τὰ μαθήματα τιμῶν, ἃ τοιαύτην αὐτοῦ τὴν ψυχὴν ἀπεργάσεται, τὰ δὲ ἄλλα ἀτιμάζων;
δῆλον, ἔφη.
ἔπειτά γʼ, εἶπον, τὴν τοῦ σώματος ἕξιν καὶ τροφὴν οὐχ ὅπως τῇ θηριώδει καὶ ἀλόγῳ ἡδονῇ ἐπιτρέψας ἐνταῦθα τετραμμένος ζήσει, ἀλλʼ οὐδὲ πρὸς ὑγίειαν βλέπων, οὐδὲ τοῦτο πρεσβεύων, ὅπως ἰσχυρὸς ἢ ὑγιὴς ἢ καλὸς ἔσται, ἐὰν μὴ
591d"Kesinlikle," dedi, "gerçekten müzik ehli olacaksa."
"Mal edinmede de düzen ve ahenk gözetecek, değil mi?" dedim. "Çoğunluğun onu kutlamasıyla gözü kamaşıp servet yığınını sınırsızca büyütmeyecek, sonu gelmez kötülüklerin içine düşmeyecek."
"Sanmıyorum," dedi.
καὶ σωφρονήσειν μέλλῃ ἀπʼ αὐτῶν, ἀλλʼ ἀεὶ τὴν ἐν τῷ σώματι ἁρμονίαν τῆς ἐν τῇ ψυχῇ ἕνεκα συμφωνίας ἁρμοττόμενος φανεῖται.
παντάπασι μὲν οὖν, ἔφη, ἐάνπερ μέλλῃ τῇ ἀληθείᾳ μουσικὸς εἶναι.
οὐκοῦν, εἶπον, καὶ τὴν ἐν τῇ τῶν χρημάτων κτήσει σύνταξίν τε καὶ συμφωνίαν; καὶ τὸν ὄγκον τοῦ πλήθους οὐκ ἐκπληττόμενος ὑπὸ τοῦ τῶν πολλῶν μακαρισμοῦ ἄπειρον αὐξήσει, ἀπέραντα κακὰ ἔχων;
οὐκ οἴομαι, ἔφη.
591e"Tersine," dedim, "içindeki yönetime bakarak, servetinin çokluğu ya da azlığı yüzünden oradaki hiçbir şeyin yerinden oynamaması için tetikte durarak, böyle dümen tutarak gücü yettiğince servetine ekleme yapacak ve harcayacak."
"Tam öyle," dedi.
ἀλλʼ ἀποβλέπων γε, εἶπον, πρὸς τὴν ἐν αὑτῷ πολιτείαν, καὶ φυλάττων μή τι παρακινῇ αὑτοῦ τῶν ἐκεῖ διὰ πλῆθος οὐσίας ἢ διʼ ὀλιγότητα, οὕτως κυβερνῶν προσθήσει καὶ ἀναλώσει τῆς οὐσίας καθʼ ὅσον ἂν οἷός τʼ ᾖ.
κομιδῇ μὲν οὖν, ἔφη.
592a"Şereflere gelince, yine aynı şeye bakarak, kendisini daha iyi yapacağını düşündüklerine isteyerek katılacak, onları tadacak; mevcut melekesini bozacağını düşündüklerinden ise hem özel hayatta hem kamuda kaçacak."
"Öyleyse bunu önemsiyorsa siyasetle uğraşmak istemeyecek," dedi.
"Köpek adına," dedim, "kendi şehrinde hem de nasıl isteyecek; ama belki kendi yurdunda değil, tanrısal bir talih denk gelmedikçe."
"Anlıyorum," dedi. "Demin kurarak anlattığımız şehirden, sözlerde duran şehirden söz ediyorsun; çünkü sanırım yeryüzünün hiçbir yerinde yok."
ἀλλὰ μὴν καὶ τιμάς γε, εἰς ταὐτὸν ἀποβλέπων, τῶν μὲν μεθέξει καὶ γεύσεται ἑκών, ἃς ἂν ἡγῆται ἀμείνω αὑτὸν ποιήσειν, ἃς δʼ ἂν λύσειν τὴν ὑπάρχουσαν ἕξιν, φεύξεται ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ.
οὐκ ἄρα, ἔφη, τά γε πολιτικὰ ἐθελήσει πράττειν, ἐάνπερ τούτου κήδηται.
νὴ τὸν κύνα, ἦν δʼ ἐγώ, ἔν γε τῇ ἑαυτοῦ πόλει καὶ μάλα, οὐ μέντοι ἴσως ἔν γε τῇ πατρίδι, ἐὰν μὴ θεία τις συμβῇ τύχη.
μανθάνω, ἔφη· ἐν ᾗ νῦν διήλθομεν οἰκίζοντες πόλει λέγεις, τῇ ἐν λόγοις κειμένῃ, ἐπεὶ γῆς γε οὐδαμοῦ οἶμαι
592b"Ama belki gökte," dedim, "onu görmek ve gördükçe kendini ona göre yerleştirmek isteyen için bir örnek olarak duruyordur. Bir yerde var olması ya da olacak olması hiç fark etmez; çünkü o yalnız bu şehrin işlerini görür, başka hiçbirininkini değil."
"Akla yatkın," dedi.
αὐτὴν εἶναι.
ἀλλʼ, ἦν δʼ ἐγώ, ἐν οὐρανῷ ἴσως παράδειγμα ἀνάκειται τῷ βουλομένῳ ὁρᾶν καὶ ὁρῶντι ἑαυτὸν κατοικίζειν. διαφέρει δὲ οὐδὲν εἴτε που ἔστιν εἴτε ἔσται· τὰ γὰρ ταύτης μόνης ἂν πράξειεν, ἄλλης δὲ οὐδεμιᾶς.
εἰκός γʼ, ἔφη.