VIII. Kitap
543a"Pekâlâ, Glaukon," dedim, "şunda anlaşmıştık: En iyi biçimde yönetilecek şehirde kadınlar ortak olacak, çocuklar ortak olacak, bütün terbiye de ortak olacak; aynı şekilde savaşta ve barışta uğraşlar ortak olacak; kralları da hem felsefede hem savaşta en üstün çıkmış olanlar olacak."
"Anlaşmıştık," dedi.
εἶεν· ταῦτα μὲν δὴ ὡμολόγηται, ὦ Γλαύκων, τῇ μελλούσῃ ἄκρως οἰκεῖν πόλει κοινὰς μὲν γυναῖκας, κοινοὺς δὲ παῖδας εἶναι καὶ πᾶσαν παιδείαν, ὡσαύτως δὲ τὰ ἐπιτηδεύματα κοινὰ ἐν πολέμῳ τε καὶ εἰρήνῃ, βασιλέας δὲ αὐτῶν εἶναι τοὺς ἐν φιλοσοφίᾳ τε καὶ πρὸς τὸν πόλεμον γεγονότας ἀρίστους.
ὡμολόγηται, ἔφη.
543b"Şuna da razı olmuştuk: Yöneticiler iş başına geçince askerleri alıp önceden anlattığımız türden konutlara yerleştirecekler; bu konutlarda kimsenin kendine ait hiçbir şeyi olmayacak, hepsi herkese ortak olacak. Bu konutların yanı sıra, hatırlıyorsan, neye sahip olacaklarında da anlaşmıştık."
"Hatırlıyorum elbette," dedi. "Başkalarının bugün sahip olduğu şeylerden hiçbirine kimsenin sahip olmaması gerektiğini düşünmüştük. Onlar savaşın atletleri ve bekçileri olarak, bekçiliklerinin ücreti diye öbür vatandaşlardan bir yıllık geçimlerini alacak, hem kendilerine hem de şehrin geri kalanına bakacaklardı."
καὶ μὴν καὶ τάδε συνεχωρήσαμεν, ὡς, ὅταν δὴ καταστῶσιν οἱ ἄρχοντες, ἄγοντες τοὺς στρατιώτας κατοικιοῦσιν εἰς οἰκήσεις οἵας προείπομεν, ἴδιον μὲν οὐδὲν οὐδενὶ ἐχούσας, κοινὰς δὲ πᾶσι· πρὸς δὲ ταῖς τοιαύταις οἰκήσεσι, καὶ τὰς κτήσεις, εἰ μνημονεύεις, διωμολογησάμεθά που οἷαι ἔσονται αὐτοῖς.
ἀλλὰ μνημονεύω, ἔφη, ὅτι γε οὐδὲν οὐδένα ᾠόμεθα δεῖν κεκτῆσθαι ὧν νῦν οἱ ἄλλοι, ὥσπερ δὲ ἀθλητάς τε πολέμου
543c"Doğru söylüyorsun," dedim. "Ama madem bunu bitirdik, haydi nereden buraya saptığımızı hatırlayalım da yine aynı yoldan yürüyelim."
"Zor değil," dedi. "Neredeyse şimdiki gibi, şehir konusunu bitirmiş biri gibi konuşuyordun: O zaman anlattığın türden bir şehri ve ona benzeyen insanı iyi saydığını söylüyordun; oysa, anlaşılan, bundan da güzel bir şehir ve insan anlatabilecek durumdaydın.
καὶ φύλακας, μισθὸν τῆς φυλακῆς δεχομένους εἰς ἐνιαυτὸν τὴν εἰς ταῦτα τροφὴν παρὰ τῶν ἄλλων, αὑτῶν τε δεῖν καὶ τῆς ἄλλης πόλεως ἐπιμελεῖσθαι.
ὀρθῶς, ἔφην, λέγεις. ἀλλʼ ἄγʼ, ἐπειδὴ τοῦτʼ ἀπετελέσαμεν, ἀναμνησθῶμεν πόθεν δεῦρο ἐξετραπόμεθα, ἵνα πάλιν τὴν αὐτὴν ἴωμεν.
οὐ χαλεπόν, ἔφη. σχεδὸν γάρ, καθάπερ νῦν, ὡς διεληλυθὼς περὶ τῆς πόλεως τοὺς λόγους ἐποιοῦ, λέγων ὡς ἀγαθὴν μὲν τὴν τοιαύτην, οἵαν τότε διῆλθες, τιθείης πόλιν,
καὶ ἄνδρα τὸν ἐκείνῃ ὅμοιον, καὶ ταῦτα, ὡς ἔοικας, καλλίω
544a"Ama bu doğruysa öbürlerinin kusurlu olduğunu söylüyordun. Geri kalan yönetim biçimlerinin, hatırladığım kadarıyla, dört türü olduğunu söylemiştin; bunlar üzerinde konuşmaya, kusurlarını ve onlara benzeyen insanları görmeye değerdi. Böylece hepsini görüp en iyi ve en kötü insanın hangisi olduğunda anlaştıktan sonra, en iyinin en mesut, en kötünün en bedbaht olup olmadığını, yoksa işin başka türlü mü olduğunu inceleyecektik. Ben bu dört yönetim biçiminin hangileri olduğunu sorduğumda Polemarkhos ile Adeimantos araya girdi; sen de sözü onlardan alıp buraya kadar geldin."
ἔτι ἔχων εἰπεῖν πόλιν τε καὶ ἄνδρα.
ἀλλʼ οὖν δὴ τὰς ἄλλας ἡμαρτημένας ἔλεγες, εἰ αὕτη ὀρθή. τῶν δὲ λοιπῶν πολιτειῶν ἔφησθα, ὡς μνημονεύω, τέτταρα εἴδη εἶναι, ὧν καὶ πέρι λόγον ἄξιον εἴη ἔχειν καὶ ἰδεῖν αὐτῶν τὰ ἁμαρτήματα καὶ τοὺς ἐκείναις αὖ ὁμοίους, ἵνα πάντας αὐτοὺς ἰδόντες, καὶ ὁμολογησάμενοι τὸν ἄριστον καὶ τὸν κάκιστον ἄνδρα, ἐπισκεψαίμεθα εἰ ὁ ἄριστος εὐδαιμονέστατος καὶ ὁ κάκιστος ἀθλιώτατος, ἢ ἄλλως ἔχοι· καὶ ἐμοῦ ἐρομένου τίνας λέγοις
544b"Pek doğru hatırladın," dedim.
"Öyleyse bir güreşçi gibi aynı tutuşu yeniden bana ver," dedi. "Aynı soruyu sorduğumda, o zaman söyleyecek olduğun şeyleri söylemeye çalış."
"Elimden gelirse," dedim.
"Doğrusu," dedi, "o dört yönetim biçiminin hangileri olduğunu ben de duymak istiyorum."
τὰς τέτταρας πολιτείας, ἐν τούτῳ ὑπέλαβε Πολέμαρχός τε καὶ Ἀδείμαντος, καὶ οὕτω δὴ σὺ ἀναλαβὼν τὸν λόγον δεῦρʼ ἀφῖξαι.
ὀρθότατα, εἶπον, ἐμνημόνευσας.
πάλιν τοίνυν, ὥσπερ παλαιστής, τὴν αὐτὴν λαβὴν πάρεχε, καὶ τὸ αὐτὸ ἐμοῦ ἐρομένου πειρῶ εἰπεῖν ἅπερ τότε ἔμελλες λέγειν.
ἐάνπερ, ἦν δʼ ἐγώ, δύνωμαι.
καὶ μήν, ἦ δʼ ὅς, ἐπιθυμῶ γε καὶ αὐτὸς ἀκοῦσαι τίνας ἔλεγες τὰς τέτταρας πολιτείας.
544c"Duyması zor değil," dedim. "Kastettiklerim adları da olan yönetim biçimleri: Birincisi çoğunluğun övdüğü şu Girit ve Lakonya yönetimi. İkincisi, övgüde de ikinci gelen, oligarşi denen, sayısız kötülükle dolu yönetim biçimi. Ondan farklı olup ardından gelen demokrasi. Bir de hepsinden ayrılan o soylu tiranlık, şehrin dördüncü ve son hastalığı. Yoksa yönetim biçiminin, ayrı bir tür olarak açıkça seçilebilen başka bir idea'sı aklına geliyor mu?
οὐ χαλεπῶς, ἦν δʼ ἐγώ, ἀκούσῃ. εἰσὶ γὰρ ἃς λέγω, αἵπερ καὶ ὀνόματα ἔχουσιν, ἥ τε ὑπὸ τῶν πολλῶν ἐπαινουμένη, ἡ Κρητική τε καὶ Λακωνικὴ αὕτη· καὶ δευτέρα καὶ δευτέρως ἐπαινουμένη, καλουμένη δʼ ὀλιγαρχία, συχνῶν γέμουσα κακῶν πολιτεία· ἥ τε ταύτῃ διάφορος καὶ ἐφεξῆς γιγνομένη δημοκρατία, καὶ ἡ γενναία δὴ τυραννὶς καὶ πασῶν τούτων διαφέρουσα, τέταρτόν τε καὶ ἔσχατον πόλεως νόσημα. ἤ τινα ἄλλην ἔχεις ἰδέαν πολιτείας, ἥτις καὶ ἐν εἴδει διαφανεῖ
544d"Hanedanlıklar, satın alınan krallıklar ve bunlara benzer bazı yönetim biçimleri bu dördünün arasında bir yerdedir; bunları barbarlar arasında da Hellenler arasında olduğundan az bulmazsın."
"Gerçekten de pek çok tuhaf yönetimden söz ediliyor," dedi.
"Peki biliyor musun," dedim, "insan karakterlerinin de yönetim biçimleri kadar çok türü olması zorunludur? Yoksa yönetim biçimlerinin bir meşeden ya da kayadan çıktığını mı sanıyorsun da şehirlerdeki karakterlerden, ağır basıp her şeyi peşinden sürükleyen karakterlerden çıktığını düşünmüyorsun?"
τινι κεῖται; δυναστεῖαι γὰρ καὶ ὠνηταὶ βασιλεῖαι καὶ τοιαῦταί τινες πολιτεῖαι μεταξύ τι τούτων πού εἰσιν, εὕροι δʼ ἄν τις αὐτὰς οὐκ ἐλάττους περὶ τοὺς βαρβάρους ἢ τοὺς Ἕλληνας.
πολλαὶ γοῦν καὶ ἄτοποι, ἔφη, λέγονται.
οἶσθʼ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ὅτι καὶ ἀνθρώπων εἴδη τοσαῦτα ἀνάγκη τρόπων εἶναι, ὅσαπερ καὶ πολιτειῶν; ἢ οἴει ἐκ δρυός ποθεν ἢ ἐκ πέτρας τὰς πολιτείας γίγνεσθαι, ἀλλʼ
544e"Hiç de başka bir yerden değil, buradan çıkar," dedi.
"Öyleyse şehirlerin yönetim biçimleri beşse, tek tek insanların psykhē düzenleri de beş olmalı."
"Elbette."
"Aristokrasiye benzeyen insanı, iyi ve adil olduğunu haklı olarak söylediğimiz insanı artık anlatmış bulunuyoruz."
οὐχὶ ἐκ τῶν ἠθῶν τῶν ἐν ταῖς πόλεσιν, ἃ ἂν ὥσπερ ῥέψαντα τἆλλα ἐφελκύσηται;
οὐδαμῶς ἔγωγʼ, ἔφη, ἄλλοθεν ἢ ἐντεῦθεν.
οὐκοῦν εἰ τὰ τῶν πόλεων πέντε, καὶ αἱ τῶν ἰδιωτῶν κατασκευαὶ τῆς ψυχῆς πέντε ἂν εἶεν.
τί μήν;
τὸν μὲν δὴ τῇ ἀριστοκρατίᾳ ὅμοιον διεληλύθαμεν ἤδη, ὃν ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον ὀρθῶς φαμεν εἶναι.
545a"Anlattık."
"Öyleyse bundan sonra daha kötü olanları anlatmamız gerekmez mi: Lakonya yönetimine göre biçimlenmiş, yenme hırsıyla ve şeref tutkusuyla dolu insanı, sonra oligarşik, demokratik ve tiran insanı? Böylece en adaletsiz olanı görüp en adil olanın karşısına koyarız, incelememiz de tamamlanır: Saf adaletin saf adaletsizlikle, sahibinin saadeti ve bedbahtlığı bakımından nasıl bir ilişkisi olduğunu görür, sonra da ya Thrasymakhos'a uyup adaletsizliğin ya da şimdi gün ışığına çıkan söze uyup adaletin peşinden gideriz."
διεληλύθαμεν.
ἆρʼ οὖν τὸ μετὰ τοῦτο διιτέον τοὺς χείρους, τὸν φιλόνικόν τε καὶ φιλότιμον, κατὰ τὴν Λακωνικὴν ἑστῶτα πολιτείαν, καὶ ὀλιγαρχικὸν αὖ καὶ δημοκρατικὸν καὶ τὸν τυραννικόν, ἵνα τὸν ἀδικώτατον ἰδόντες ἀντιθῶμεν τῷ δικαιοτάτῳ καὶ ἡμῖν τελέα ἡ σκέψις ᾖ, πῶς ποτε ἡ ἄκρατος δικαιοσύνη πρὸς ἀδικίαν τὴν ἄκρατον ἔχει εὐδαιμονίας τε πέρι τοῦ ἔχοντος καὶ ἀθλιότητος, ἵνα ἢ Θρασυμάχῳ πειθόμενοι
545b"Kesinlikle böyle yapmalıyız," dedi.
"Öyleyse daha önce karakterleri tek tek insanlardan önce yönetim biçimlerinde incelemeye başladığımız gibi, çünkü orada daha açık görülüyordu, şimdi de önce şeref tutkusuna dayanan yönetim biçimini inceleyelim; başka yaygın bir adını bilmiyorum, ona ya timokrasi ya da timarkhia demeli. Sonra onun karşısında bu türden insanı inceleriz; ardından oligarşiyi ve oligarşik insanı; sonra da demokrasiye bakıp demokratik insanı seyrederiz; dördüncü olarak tiranlık altındaki şehre gidip onu gördükten sonra tiran psykhē'ye bakar, önümüze koyduğumuz meselede yeterli birer hakem olmaya çalışırız. Ne dersin?"
διώκωμεν ἀδικίαν ἢ τῷ νῦν προφαινομένῳ λόγῳ δικαιοσύνην;
παντάπασι μὲν οὖν, ἔφη, οὕτω ποιητέον.
ἆρʼ οὖν, ὥσπερ ἠρξάμεθα ἐν ταῖς πολιτείαις πρότερον σκοπεῖν τὰ ἤθη ἢ ἐν τοῖς ἰδιώταις, ὡς ἐναργέστερον ὄν, καὶ νῦν οὕτω πρῶτον μὲν τὴν φιλότιμον σκεπτέον πολιτείαν —ὄνομα γὰρ οὐκ ἔχω λεγόμενον ἄλλο· ἢ τιμοκρατίαν ἢ τιμαρχίαν αὐτὴν κλητέον—πρὸς δὲ ταύτην τὸν τοιοῦτον
545c"Böylece hem seyir hem hüküm akla uygun biçimde yapılmış olur," dedi.
"Haydi öyleyse," dedim, "timokrasinin aristokrasiden nasıl doğacağını söylemeye çalışalım. Yoksa şu basit bir gerçek değil mi: Her yönetim biçimi, iktidarı elinde tutan kesimin kendisinden, o kesimin içine ayrılık düştüğünde değişir; bu kesim birlik içindeyse, ne kadar küçük olursa olsun, yönetimin sarsılması imkânsızdır?"
ἄνδρα σκεψόμεθα, ἔπειτα ὀλιγαρχίαν καὶ ἄνδρα ὀλιγαρχικόν, αὖθις δὲ εἰς δημοκρατίαν ἀποβλέψαντες θεασόμεθα ἄνδρα δημοκρατικόν, τὸ δὲ τέταρτον εἰς τυραννουμένην πόλιν ἐλθόντες καὶ ἰδόντες, πάλιν εἰς τυραννικὴν ψυχὴν βλέποντες, πειρασόμεθα περὶ ὧν προυθέμεθα ἱκανοὶ κριταὶ γενέσθαι;
κατὰ λόγον γέ τοι ἄν, ἔφη, οὕτω γίγνοιτο ἥ τε θέα καὶ ἡ κρίσις.
φέρε τοίνυν, ἦν δʼ ἐγώ, πειρώμεθα λέγειν τίνα τρόπον τιμοκρατία γένοιτʼ ἂν ἐξ ἀριστοκρατίας. ἢ τόδε μὲν ἁπλοῦν,
545d"Öyledir gerçekten."
"Peki Glaukon," dedim, "bizim şehrimiz nasıl sarsılacak, yardımcılar ile yöneticiler birbirlerine ve kendi aralarında nereden ayrılığa düşecek? Yoksa Homeros gibi Musalara dua edip 'ilk nasıl ayrılık düştüğünü' bize anlatmalarını isteyelim mi? Onların, bizimle çocuklarla oynar gibi oynayıp takılarak, sanki ciddi ciddi konuşuyorlarmış gibi tragedya üslubuyla, yüksekten konuştuklarını söyleyelim mi?"
ὅτι πᾶσα πολιτεία μεταβάλλει ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἔχοντος τὰς ἀρχάς, ὅταν ἐν αὐτῷ τούτῳ στάσις ἐγγένηται· ὁμονοοῦντος δέ, κἂν πάνυ ὀλίγον ᾖ, ἀδύνατον κινηθῆναι;
ἔστι γὰρ οὕτω.
πῶς οὖν δή, εἶπον, ὦ Γλαύκων, ἡ πόλις ἡμῖν κινηθήσεται, καὶ πῇ στασιάσουσιν οἱ ἐπίκουροι καὶ οἱ ἄρχοντες πρὸς ἀλλήλους τε καὶ πρὸς ἑαυτούς; ἢ βούλει, ὥσπερ Ὅμηρος, εὐχώμεθα ταῖς Μούσαις εἰπεῖν ἡμῖν ὅπως δὴ
545e"Nasıl?"
πρῶτον στάσις ἔμπεσε Hom. Il. 1.6, καὶ φῶμεν αὐτὰς τραγικῶς ὡς πρὸς παῖδας ἡμᾶς παιζούσας καὶ ἐρεσχηλούσας, ὡς δὴ σπουδῇ λεγούσας, ὑψηλολογουμένας λέγειν;
πῶς;
546a"Aşağı yukarı şöyle: 'Böyle kurulmuş bir şehrin sarsılması zordur. Ama doğan her şey çürüyeceğine göre, böyle bir yapı da bütün zamanlar boyunca kalmayacak, çözülecektir. Çözülmesi de şöyle olur: Yalnız toprakta biten bitkilerde değil, toprağın üstünde yaşayan canlılarda da psykhē'nin ve bedenlerin verimli ve verimsiz dönemleri olur; bu, her birinin dönüşleri çemberlerinin devrini tamamladığında gerçekleşir: Kısa ömürlülerde devir kısa, zıtlarında zıttır. Soyunuzun verimli ve kısır dönemlerine gelince, şehrin önderleri olarak yetiştirdiğiniz kişiler bilge olsalar da bunları hesapla ve hisle tutturmayı hiç de daha iyi başaramayacaklar; dönemler ellerinden kaçacak ve bir gün çocuk yapmamaları gereken bir zamanda çocuk yapacaklar.
ὧδέ πως. χαλεπὸν μὲν κινηθῆναι πόλιν οὕτω συστᾶσαν· ἀλλʼ ἐπεὶ γενομένῳ παντὶ φθορά ἐστιν, οὐδʼ ἡ τοιαύτη σύστασις τὸν ἅπαντα μενεῖ χρόνον, ἀλλὰ λυθήσεται. λύσις δὲ ἥδε· οὐ μόνον φυτοῖς ἐγγείοις, ἀλλὰ καὶ ἐν ἐπιγείοις ζῴοις φορὰ καὶ ἀφορία ψυχῆς τε καὶ σωμάτων γίγνονται, ὅταν περιτροπαὶ ἑκάστοις κύκλων περιφορὰς συνάπτωσι, βραχυβίοις μὲν βραχυπόρους, ἐναντίοις δὲ ἐναντίας. γένους δὲ ὑμετέρου εὐγονίας τε καὶ ἀφορίας, καίπερ ὄντες σοφοί,
546b"'Tanrısal olarak doğmuş olanın, mükemmel bir sayının kapsadığı bir devri vardır. İnsanın doğumu içinse öyle bir sayı vardır ki onda ilk kez, kökleri ve kareleri büyüten çarpımlar üç aralık ve dört sınır alarak, benzeştiren ve benzeştirmeyen, büyüyen ve küçülen öğeleri birbiriyle tamamen uyumlu ve oranlı kılar.
οὓς ἡγεμόνας πόλεως ἐπαιδεύσασθε, οὐδὲν μᾶλλον λογισμῷ μετʼ αἰσθήσεως τεύξονται, ἀλλὰ πάρεισιν αὐτοὺς καὶ γεννήσουσι παῖδάς ποτε οὐ δέον. ἔστι δὲ θείῳ μὲν γεννητῷ περίοδος ἣν ἀριθμὸς περιλαμβάνει τέλειος, ἀνθρωπείῳ δὲ ἐν ᾧ πρώτῳ αὐξήσεις δυνάμεναί τε καὶ δυναστευόμεναι, τρεῖς ἀποστάσεις, τέτταρας δὲ ὅρους λαβοῦσαι ὁμοιούντων τε καὶ ἀνομοιούντων καὶ αὐξόντων καὶ φθινόντων, πάντα προσήγορα
546c"'Bunların dörtte üç oranındaki temel sayısı, beşle birleşip üç kez büyütülünce iki armoni verir: Biri eşitin eşit katı, yüz kere yüz; öbürü bir kenarıyla buna eşit ama dikdörtgen biçimli: Bir kenarı, beşin rasyonel köşegenlerinin her birinden bir eksiltilerek ya da irrasyonel köşegenlerinin her birinden iki eksiltilerek elde edilen yüz sayı, öbür kenarı ise üçün yüz küpü. Bu geometrik sayının bütünü iyi ve kötü doğumları belirler; bekçileriniz bunu bilmeyip gelinleri damatlarla uygun olmayan zamanda birleştirdiklerinde, doğacak çocuklar ne iyi tabiatlı ne de talihli olacaktır.
καὶ ῥητὰ πρὸς ἄλληλα ἀπέφηναν· ὧν ἐπίτριτος πυθμὴν πεμπάδι συζυγεὶς δύο ἁρμονίας παρέχεται τρὶς αὐξηθείς, τὴν μὲν ἴσην ἰσάκις, ἑκατὸν τοσαυτάκις, τὴν δὲ ἰσομήκη μὲν τῇ, προμήκη δέ, ἑκατὸν μὲν ἀριθμῶν ἀπὸ διαμέτρων ῥητῶν πεμπάδος, δεομένων ἑνὸς ἑκάστων, ἀρρήτων δὲ δυοῖν, ἑκατὸν δὲ κύβων τριάδος. σύμπας δὲ οὗτος ἀριθμὸς γεωμετρικός, τοιούτου κύριος, ἀμεινόνων τε καὶ χειρόνων γενέσεων,
546d"'Öncekiler bu çocukların en iyilerini iş başına getirecek; ama yine de layık olmadıklarından, babalarının yetkilerine geçince bekçi oldukları hâlde önce bizi ihmal etmeye başlayacaklar: Müziğe gereğinden az değer verecekler, ardından beden eğitimine; bu yüzden gençleriniz müzikten daha yoksun yetişecek. Bunların içinden de, Hesiodos'un ve sizin soylarınızı, yani altın, gümüş, tunç ve demir soylarını sınamaya hiç de elverişli olmayan yöneticiler iş başına gelecek.
ἃς ὅταν ἀγνοήσαντες ὑμῖν οἱ φύλακες συνοικίζωσιν νύμφας νυμφίοις παρὰ καιρόν, οὐκ εὐφυεῖς οὐδʼ εὐτυχεῖς παῖδες ἔσονται· ὧν καταστήσουσι μὲν τοὺς ἀρίστους οἱ πρότεροι, ὅμως δὲ ὄντες ἀνάξιοι, εἰς τὰς τῶν πατέρων αὖ δυνάμεις ἐλθόντες, ἡμῶν πρῶτον ἄρξονται ἀμελεῖν φύλακες ὄντες, παρʼ ἔλαττον τοῦ δέοντος ἡγησάμενοι τὰ μουσικῆς, δεύτερον δὲ τὰ γυμναστικῆς, ὅθεν ἀμουσότεροι γενήσονται ὑμῖν οἱ νέοι. ἐκ δὲ τούτων ἄρχοντες οὐ πάνυ φυλακικοὶ
καταστήσονται πρὸς τὸ δοκιμάζειν τὰ Ἡσιόδου τε καὶ τὰ παρʼ
547a"'Demir gümüşe, tunç altına karışınca benzemezlik ve uyumsuz bir düzensizlik doğacak; bunlar nerede doğarsa orada her zaman savaş ve düşmanlık doğurur. Ayrılık nerede ortaya çıkarsa çıksın, onun 'bu soydan' olduğunu söylemek gerekir.'"
"Musaların doğru cevap verdiğini de söyleyeceğiz," dedi.
"Musa olduklarına göre," dedim, "başka türlü olamaz."
ὑμῖν γένη, χρυσοῦν τε καὶ ἀργυροῦν καὶ χαλκοῦν καὶ σιδηροῦν·
ὁμοῦ δὲ μιγέντος σιδηροῦ ἀργυρῷ καὶ χαλκοῦ χρυσῷ ἀνομοιότης ἐγγενήσεται καὶ ἀνωμαλία ἀνάρμοστος, ἃ γενόμενα, οὗ ἂν ἐγγένηται, ἀεὶ τίκτει πόλεμον καὶ ἔχθραν. ταύτης τοι γενεῆς Hom. Il. 6.211 χρὴ φάναι εἶναι στάσιν, ὅπου ἂν γίγνηται ἀεί.
καὶ ὀρθῶς γʼ, ἔφη, αὐτὰς ἀποκρίνεσθαι φήσομεν.
καὶ γάρ, ἦν δʼ ἐγώ, ἀνάγκη μούσας γε οὔσας.
547b"Peki Musalar bundan sonra ne diyor?" dedi.
"Ayrılık doğunca," dedim, "iki soy iki ayrı yöne çekmeye başladı: Demir ve tunç soyu para kazanmaya, toprak, ev, altın ve gümüş edinmeye; öbür ikisi, altın ve gümüş soyu ise, yoksul değil tabiatça zengin oldukları için psykhē'leri aretē'ye ve eski düzene doğru çekiyordu. Birbirlerine zor kullanıp direndikten sonra ortada buluştular: Toprakları ve evleri paylaşıp mülk edindiler; eskiden koruyup özgür dostları ve besleyicileri saydıkları kişileri köleleştirip çevre halkı ve hizmetkâr olarak tuttular; kendileri de savaşla ve bu insanlara karşı korunmakla uğraşmaya razı oldular."
τί οὖν, ἦ δʼ ὅς, τὸ μετὰ τοῦτο λέγουσιν αἱ Μοῦσαι;
στάσεως, ἦν δʼ ἐγώ, γενομένης εἱλκέτην ἄρα ἑκατέρω τὼ γένει, τὸ μὲν σιδηροῦν καὶ χαλκοῦν ἐπὶ χρηματισμὸν καὶ γῆς κτῆσιν καὶ οἰκίας χρυσίου τε καὶ ἀργύρου, τὼ δʼ αὖ, τὸ χρυσοῦν τε καὶ ἀργυροῦν, ἅτε οὐ πενομένω ἀλλὰ φύσει ὄντε πλουσίω, τὰς ψυχὰς ἐπὶ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν ἀρχαίαν κατάστασιν ἠγέτην· βιαζομένων δὲ καὶ ἀντιτεινόντων ἀλλήλοις, εἰς μέσον ὡμολόγησαν γῆν μὲν καὶ οἰκίας κατανειμαμένους
547c"Bence bu geçiş buradan doğuyor," dedi.
"Öyleyse bu yönetim biçimi aristokrasi ile oligarşinin ortasında bir şey olmaz mı?" dedim.
"Kesinlikle."
"Geçiş böyle olacak. Geçtikten sonra nasıl bir hayat sürecek? Ortada olduğuna göre, belli ki bazı bakımlardan önceki yönetimi, bazı bakımlardan oligarşiyi taklit edecek, bir yanıyla da kendine özgü bir şey taşıyacak, değil mi?"
ἰδιώσασθαι, τοὺς δὲ πρὶν φυλαττομένους ὑπʼ αὐτῶν ὡς ἐλευθέρους φίλους τε καὶ τροφέας, δουλωσάμενοι τότε περιοίκους τε καὶ οἰκέτας ἔχοντες, αὐτοὶ πολέμου τε καὶ φυλακῆς αὐτῶν ἐπιμελεῖσθαι.
δοκεῖ μοι, ἔφη, αὕτη ἡ μετάβασις ἐντεῦθεν γίγνεσθαι.
οὐκοῦν, ἦν δʼ ἐγώ, ἐν μέσῳ τις ἂν εἴη ἀριστοκρατίας τε καὶ ὀλιγαρχίας αὕτη ἡ πολιτεία;
πάνυ μὲν οὖν.
μεταβήσεται μὲν δὴ οὕτω· μεταβᾶσα δὲ πῶς οἰκήσει; ἢ
547d"Öyle," dedi.
"Yöneticilere saygı göstermesiyle, savaşçı kesiminin tarımdan, el sanatlarından ve öbür para kazanma işlerinden uzak durmasıyla, ortak sofralar kurmasıyla, beden eğitimine ve savaş talimine önem vermesiyle, yani bütün bu tür şeylerle önceki yönetimi taklit edecek, değil mi?"
"Evet."
φανερὸν ὅτι τὰ μὲν μιμήσεται τὴν προτέραν πολιτείαν, τὰ δὲ τὴν ὀλιγαρχίαν, ἅτʼ ἐν μέσῳ οὖσα, τὸ δέ τι καὶ αὑτῆς ἕξει ἴδιον;
οὕτως, ἔφη.
οὐκοῦν τῷ μὲν τιμᾶν τοὺς ἄρχοντας καὶ γεωργιῶν ἀπέχεσθαι τὸ προπολεμοῦν αὐτῆς καὶ χειροτεχνιῶν καὶ τοῦ ἄλλου χρηματισμοῦ, συσσίτια δὲ κατεσκευάσθαι καὶ γυμναστικῆς τε καὶ τῆς τοῦ πολέμου ἀγωνίας ἐπιμελεῖσθαι, πᾶσι τοῖς τοιούτοις τὴν προτέραν μιμήσεται;
ναί.
547e"Ama bilgeleri yönetime getirmekten korkmasıyla, ki artık bu türden yalın ve sağlam yapılı insanlar değil, karışık insanlar elindedir; thymos'u ağır basan ve daha yalın insanlara, barıştan çok savaşa yatkın yaratılmış olanlara yönelmesiyle; savaşla ilgili hile ve tuzaklara değer vermesiyle; bütün zamanını savaşarak geçirmesiyle, bu özelliklerin çoğu da yine kendine özgü olacak, değil mi?"
τῷ δέ γε φοβεῖσθαι τοὺς σοφοὺς ἐπὶ τὰς ἀρχὰς ἄγειν, ἅτε οὐκέτι κεκτημένην ἁπλοῦς τε καὶ ἀτενεῖς τοὺς τοιούτους ἄνδρας ἀλλὰ μεικτούς, ἐπὶ δὲ θυμοειδεῖς τε καὶ ἁπλουστέρους ἀποκλίνειν, τοὺς πρὸς πόλεμον μᾶλλον πεφυκότας ἢ πρὸς
548a"Evet."
"Bu tür insanlar," dedim, "oligarşilerdekiler gibi paraya düşkün olacaklar; altına ve gümüşe karanlıkta vahşice tapacaklar, çünkü bunları koyup saklayacakları hazineleri, kendilerine ait mahzenleri olacak; bir de evlerinin çevresinde duvarlar, düpedüz kendilerine özel yuvalar; bu yuvaların içinde kadınlara ve kime isterlerse ona harcayarak bol bol para dökecekler."
εἰρήνην, καὶ τοὺς περὶ ταῦτα δόλους τε καὶ μηχανὰς ἐντίμως ἔχειν, καὶ πολεμοῦσα τὸν ἀεὶ χρόνον διάγειν, αὐτὴ ἑαυτῆς αὖ τὰ πολλὰ τῶν τοιούτων ἴδια ἕξει;
ναί.
ἐπιθυμηταὶ δέ γε, ἦν δʼ ἐγώ, χρημάτων οἱ τοιοῦτοι ἔσονται, ὥσπερ οἱ ἐν ταῖς ὀλιγαρχίαις, καὶ τιμῶντες ἀγρίως ὑπὸ σκότου χρυσόν τε καὶ ἄργυρον, ἅτε κεκτημένοι ταμιεῖα καὶ οἰκείους θησαυρούς, οἷ θέμενοι ἂν αὐτὰ κρύψειαν, καὶ αὖ περιβόλους οἰκήσεων, ἀτεχνῶς νεοττιὰς ἰδίας, ἐν αἷς
548b"Çok doğru," dedi.
"Ayrıca kendi paralarına kıyamazlar, çünkü ona değer verirler ve onu açıkça edinmezler; ama arzuları yüzünden başkalarının parasını harcamaya bayılırlar; hazlarını gizlice tadarlar, babasından kaçan çocuklar gibi kanundan kaçarlar. Çünkü iknayla değil zorla terbiye edilmişlerdir; söz ve felsefeyle birlikte yürüyen gerçek Musa'yı ihmal etmiş, beden eğitimini müzikten üstün tutmuşlardır."
ἀναλίσκοντες γυναιξί τε καὶ οἷς ἐθέλοιεν ἄλλοις πολλὰ ἂν δαπανῷντο.
ἀληθέστατα, ἔφη.
οὐκοῦν καὶ φειδωλοὶ χρημάτων, ἅτε τιμῶντες καὶ οὐ φανερῶς κτώμενοι, φιλαναλωταὶ δὲ ἀλλοτρίων διʼ ἐπιθυμίαν, καὶ λάθρᾳ τὰς ἡδονὰς καρπούμενοι, ὥσπερ παῖδες πατέρα τὸν νόμον ἀποδιδράσκοντες, οὐχ ὑπὸ πειθοῦς ἀλλʼ ὑπὸ βίας πεπαιδευμένοι διὰ τὸ τῆς ἀληθινῆς Μούσης τῆς μετὰ λόγων
548c"Kötüyle iyinin tamamen karıştığı bir yönetim biçiminden söz ediyorsun," dedi.
"Karışıktır gerçekten," dedim, "ama içinde en açık görünen tek bir şey vardır, o da thymos'un hâkim olmasından doğar: yenme hırsı ve şeref tutkusu."
"Hem de nasıl," dedi.
"İşte bu yönetim biçimi böyle doğmuştur ve aşağı yukarı böyle bir şeydir," dedim. "Yönetim biçiminin taslağını sözle çizdim ama ayrıntısıyla işlemedim; çünkü en adil ve en adaletsiz insanı görmek için taslak da yeter, bütün yönetim biçimlerini ve bütün karakterleri hiçbirini atlamadan anlatmaksa uzunluğu yüzünden altından kalkılmaz bir iştir."
τε καὶ φιλοσοφίας ἠμεληκέναι καὶ πρεσβυτέρως γυμναστικὴν μουσικῆς τετιμηκέναι.
παντάπασιν, ἔφη, λέγεις μεμειγμένην πολιτείαν ἐκ κακοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ.
μέμεικται γάρ, ἦν δʼ ἐγώ· διαφανέστατον δʼ ἐν αὐτῇ ἐστὶν ἕν τι μόνον ὑπὸ τοῦ θυμοειδοῦς κρατοῦντος, φιλονικίαι καὶ φιλοτιμίαι.
σφόδρα γε, ἦ δʼ ὅς.
οὐκοῦν, ἦν δʼ ἐγώ, αὕτη μὲν ἡ πολιτεία οὕτω γεγονυῖα καὶ τοιαύτη ἄν τις εἴη, ὡς λόγῳ σχῆμα πολιτείας ὑπογράψαντα
548d"Haklısın," dedi.
"Peki bu yönetim biçimine karşılık gelen insan kimdir? Nasıl doğar, nasıl biridir?"
"Bence," dedi Adeimantos, "yenme hırsı bakımından şuradaki Glaukon'a epey yakındır."
μὴ ἀκριβῶς ἀπεργάσασθαι διὰ τὸ ἐξαρκεῖν μὲν ἰδεῖν καὶ ἐκ τῆς ὑπογραφῆς τόν τε δικαιότατον καὶ τὸν ἀδικώτατον, ἀμήχανον δὲ μήκει ἔργον εἶναι πάσας μὲν πολιτείας, πάντα δὲ ἤθη μηδὲν παραλιπόντα διελθεῖν.
καὶ ὀρθῶς, ἔφη.
τίς οὖν ὁ κατὰ ταύτην τὴν πολιτείαν ἀνήρ; πῶς τε γενόμενος ποῖός τέ τις ὤν;
οἶμαι μέν, ἔφη ὁ Ἀδείμαντος, ἐγγύς τι αὐτὸν Γλαύκωνος τουτουὶ τείνειν ἕνεκά γε φιλονικίας.
548e"Bu bakımdan belki öyledir," dedim, "ama şu yönlerden ona benzer bir tabiatı olmadığını düşünüyorum."
"Hangi yönlerden?"
"Daha dik başlı olmalı," dedim, "müzikten de biraz daha nasipsiz. Müziği sever, dinlemeyi de sever, ama hitabet ustası hiç değildir.
ἴσως, ἦν δʼ ἐγώ, τοῦτό γε· ἀλλά μοι δοκεῖ τάδε οὐ κατὰ τοῦτον πεφυκέναι.
τὰ ποῖα;
αὐθαδέστερόν τε δεῖ αὐτόν, ἦν δʼ ἐγώ, εἶναι καὶ ὑποαμουσότερον, φιλόμουσον δέ, καὶ φιλήκοον μέν, ῥητορικὸν δʼ
549a"Böyle biri kölelere sert davranır; yeterince eğitilmiş insan gibi köleleri hor görüp geçmez. Özgürlere yumuşak, yöneticilere son derece itaatkârdır; yönetmeyi ve şerefi sever, ama yönetme hakkını konuşma becerisine ya da bu türden bir şeye değil, savaştaki ve savaşla ilgili işlerdeki başarılarına dayandırır; beden eğitimini ve avı sever."
"Çünkü o yönetim biçiminin karakteri budur," dedi.
"Böyle biri gençken parayı da hor görür," dedim, "ama yaşlandıkça ona gittikçe daha çok bağlanır, değil mi? Çünkü paraya düşkün tabiattan pay almıştır ve en iyi bekçiden yoksun kaldığı için aretē'ye karşı arı duru değildir."
οὐδαμῶς. καὶ δούλοις μέν τις ἂν ἄγριος εἴη ὁ τοιοῦτος, οὐ καταφρονῶν δούλων, ὥσπερ ὁ ἱκανῶς πεπαιδευμένος, ἐλευθέροις δὲ ἥμερος, ἀρχόντων δὲ σφόδρα ὑπήκοος, φίλαρχος δὲ καὶ φιλότιμος, οὐκ ἀπὸ τοῦ λέγειν ἀξιῶν ἄρχειν οὐδʼ ἀπὸ τοιούτου οὐδενός, ἀλλʼ ἀπὸ ἔργων τῶν τε πολεμικῶν καὶ τῶν περὶ τὰ πολεμικά, φιλογυμναστής τέ τις ὢν καὶ φιλόθηρος.
ἔστι γάρ, ἔφη, τοῦτο τὸ ἦθος ἐκείνης τῆς πολιτείας.
οὐκοῦν καὶ χρημάτων, ἦν δʼ ἐγώ, ὁ τοιοῦτος νέος μὲν ὢν
549b"Hangi bekçiden?" dedi Adeimantos.
"Müzikle harmanlanmış logos'tan," dedim. "Bir insanda yerleşti mi, ömür boyu orada oturup aretē'yi koruyan tek şey odur."
"Güzel söylüyorsun," dedi.
"İşte timokratik genç böyledir," dedim, "böyle bir şehre benzer."
καταφρονοῖ ἄν, ὅσῳ δὲ πρεσβύτερος γίγνοιτο, μᾶλλον ἀεὶ ἀσπάζοιτο ἂν τῷ τε μετέχειν τῆς τοῦ φιλοχρημάτου φύσεως καὶ μὴ εἶναι εἰλικρινὴς πρὸς ἀρετὴν διὰ τὸ ἀπολειφθῆναι τοῦ ἀρίστου φύλακος;
τίνος; ἦ δʼ ὃς ὁ Ἀδείμαντος.
λόγου, ἦν δʼ ἐγώ, μουσικῇ κεκραμένου· ὃς μόνος ἐγγενόμενος σωτὴρ ἀρετῆς διὰ βίου ἐνοικεῖ τῷ ἔχοντι.
καλῶς, ἔφη, λέγεις.
καὶ ἔστι μέν γʼ, ἦν δʼ ἐγώ, τοιοῦτος ὁ τιμοκρατικὸς νεανίας, τῇ τοιαύτῃ πόλει ἐοικώς.
549c"Kesinlikle."
"Bu genç aşağı yukarı şöyle doğar," dedim. "Bazen iyi bir babanın genç oğludur. Baba iyi yönetilmeyen bir şehirde yaşar; şereflerden, makamlardan, davalardan ve bütün bu türden işgüzarlıktan kaçar, başını derde sokmamak için geri planda kalmaya razı olur..."
"Peki nasıl doğar?" dedi.
"Önce annesinin yakındığını duyar," dedim. "Kocası yöneticilerden değildir, bu yüzden öbür kadınlar arasında küçük düşer. Sonra kocasının paraya pek önem vermediğini, ne mahkemelerde kendi işi için ne de halk önünde kavga edip atıştığını, bütün bunlara gamsızca katlandığını görür; onun hep yalnız kendi zihniyle meşgul olduğunu, kendisine ise ne pek saygı ne de saygısızlık gösterdiğini fark eder. Bütün bunlardan yakınıp oğluna babasının erkeklikten yoksun, fazlasıyla gevşek biri olduğunu söyler; kadınların bu tür durumlarda tekrarlamayı sevdiği daha nice şeyi de."
πάνυ μὲν οὖν.
γίγνεται δέ γʼ, εἶπον, οὗτος ὧδέ πως· ἐνίοτε πατρὸς ἀγαθοῦ ὢν νέος ὑὸς ἐν πόλει οἰκοῦντος οὐκ εὖ πολιτευομένῃ, φεύγοντος τάς τε τιμὰς καὶ ἀρχὰς καὶ δίκας καὶ τὴν τοιαύτην πᾶσαν φιλοπραγμοσύνην καὶ ἐθέλοντος ἐλαττοῦσθαι ὥστε πράγματα μὴ ἔχειν—
πῇ δή, ἔφη, γίγνεται;
ὅταν, ἦν δʼ ἐγώ, πρῶτον μὲν τῆς μητρὸς ἀκούῃ ἀχθομένης ὅτι οὐ τῶν ἀρχόντων αὐτῇ ὁ ἀνήρ ἐστιν, καὶ ἐλαττουμένης διὰ
ταῦτα ἐν ταῖς ἄλλαις γυναιξίν, ἔπειτα ὁρώσης μὴ σφόδρα περὶ χρήματα σπουδάζοντα μηδὲ μαχόμενον καὶ λοιδορούμενον ἰδίᾳ τε ἐν δικαστηρίοις καὶ δημοσίᾳ, ἀλλὰ ῥᾳθύμως πάντα τὰ τοιαῦτα φέροντα, καὶ ἑαυτῷ μὲν τὸν νοῦν προσέχοντα ἀεὶ αἰσθάνηται, ἑαυτὴν δὲ μήτε πάνυ τιμῶντα μήτε ἀτιμάζοντα, ἐξ ἁπάντων τούτων ἀχθομένης τε καὶ λεγούσης ὡς ἄνανδρός τε αὐτῷ ὁ πατὴρ καὶ λίαν ἀνειμένος, καὶ ἄλλα δὴ ὅσα καὶ
549e"Hem de pek çok," dedi Adeimantos, "ve tam kendilerine yakışır şeyler."
"Bilirsin," dedim, "böylelerinin hizmetkârları da, hani iyi niyetli görünenler, bazen gizlice oğullara bu tür şeyler söyler. Babanın dava açmadığı bir borçlu ya da başka bir haksızlık eden görürlerse, delikanlıyı büyüyünce bütün böylelerinden öç almaya, babasından daha erkek olmaya kışkırtırlar.
οἷα φιλοῦσιν αἱ γυναῖκες περὶ τῶν τοιούτων ὑμνεῖν.
καὶ μάλʼ, ἔφη ὁ Ἀδείμαντος, πολλά τε καὶ ὅμοια ἑαυταῖς.
οἶσθα οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ὅτι καὶ οἱ οἰκέται τῶν τοιούτων ἐνίοτε λάθρᾳ πρὸς τοὺς ὑεῖς τοιαῦτα λέγουσιν, οἱ δοκοῦντες εὖνοι εἶναι, καὶ ἐάν τινα ἴδωσιν ἢ ὀφείλοντα χρήματα, ᾧ μὴ ἐπεξέρχεται ὁ πατήρ, ἤ τι ἄλλο ἀδικοῦντα, διακελεύονται ὅπως, ἐπειδὰν ἀνὴρ γένηται, τιμωρήσεται πάντας τοὺς τοιούτους
550a"Dışarı çıktığında da benzer şeyler duyar ve görür: Şehirde kendi işine bakanlara budala denir, kimse onları hesaba katmaz; kendi işine bakmayanlarsa şerefe boğulur, övülür. İşte o zaman genç bütün bunları duyup görürken, öte yandan babasının sözlerini dinleyip onun uğraşlarını başkalarınınkiyle yakından karşılaştırdıkça iki taraftan da çekilir: Babası onun psykhē'sindeki akıl yürüten kısmı sulayıp büyütür, öbürleri ise arzu eden ve thymos'lu kısmı. Tabiatı kötü olmadığı, yalnızca başkalarının kötü arkadaşlığına maruz kaldığı için bu iki çekişin ortasına gelir: İçindeki yönetimi ortadaki kısma, yenme hırsına ve thymos'a teslim eder; kibirli ve şeref düşkünü bir adam olur."
καὶ ἀνὴρ μᾶλλον ἔσται τοῦ πατρός. καὶ ἐξιὼν ἕτερα τοιαῦτα ἀκούει καὶ ὁρᾷ, τοὺς μὲν τὰ αὑτῶν πράττοντας ἐν τῇ πόλει ἠλιθίους τε καλουμένους καὶ ἐν σμικρῷ λόγῳ ὄντας, τοὺς δὲ μὴ τὰ αὑτῶν τιμωμένους τε καὶ ἐπαινουμένους. τότε δὴ ὁ νέος πάντα τὰ τοιαῦτα ἀκούων τε καὶ ὁρῶν, καὶ αὖ τοὺς τοῦ πατρὸς λόγους ἀκούων τε καὶ ὁρῶν τὰ ἐπιτηδεύματα αὐτοῦ ἐγγύθεν παρὰ τὰ τῶν ἄλλων, ἑλκόμενος ὑπʼ ἀμφοτέρων
550b"Bence onun doğuşunu tam olarak anlattın," dedi.
τούτων, τοῦ μὲν πατρὸς αὐτοῦ τὸ λογιστικὸν ἐν τῇ ψυχῇ ἄρδοντός τε καὶ αὔξοντος, τῶν δὲ ἄλλων τό τε ἐπιθυμητικὸν καὶ τὸ θυμοειδές, διὰ τὸ μὴ κακοῦ ἀνδρὸς εἶναι τὴν φύσιν, ὁμιλίαις δὲ ταῖς τῶν ἄλλων κακαῖς κεχρῆσθαι, εἰς τὸ μέσον ἑλκόμενος ὑπʼ ἀμφοτέρων τούτων ἦλθε, καὶ τὴν ἐν ἑαυτῷ ἀρχὴν παρέδωκε τῷ μέσῳ τε καὶ φιλονίκῳ καὶ θυμοειδεῖ, καὶ ἐγένετο ὑψηλόφρων τε καὶ φιλότιμος ἀνήρ.
κομιδῇ μοι, ἔφη, δοκεῖς τὴν τούτου γένεσιν διεληλυθέναι.
550c"Öyleyse," dedim, "ikinci yönetim biçimini de ikinci insanı da elde ettik."
"Ettik," dedi.
"Bundan sonra, Aiskhylos'un dediği gibi, 'başka bir şehrin karşısına dikilmiş başka bir' adamdan söz edelim mi? Daha doğrusu, planımıza uygun olarak önce şehirden?"
"Kesinlikle," dedi.
"Sanırım böyle bir yönetim biçiminden sonra oligarşi gelir."
"Oligarşi derken nasıl bir düzeni kastediyorsun?" dedi.
"Servete dayanan yönetim biçimini," dedim, "zenginlerin yönettiği, yoksulun yönetime hiç katılamadığı yönetimi."
ἔχομεν ἄρα, ἦν δʼ ἐγώ, τήν τε δευτέραν πολιτείαν καὶ τὸν δεύτερον ἄνδρα.
ἔχομεν, ἔφη.
οὐκοῦν μετὰ τοῦτο, τὸ τοῦ Αἰσχύλου, λέγωμεν, ἄλλον ἄλλῃ πρὸς πόλει τεταγμένον Aesch. Seven 451, μᾶλλον δὲ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν προτέραν τὴν πόλιν;
πάνυ μὲν οὖν, ἔφη.
εἴη δέ γʼ ἄν, ὡς ἐγᾦμαι, ὀλιγαρχία ἡ μετὰ τὴν τοιαύτην πολιτείαν.
λέγεις δέ, ἦ δʼ ὅς, τὴν ποίαν κατάστασιν ὀλιγαρχίαν;
τὴν ἀπὸ τιμημάτων, ἦν δʼ ἐγώ, πολιτείαν, ἐν ᾗ οἱ μὲν
550d"Anlıyorum," dedi.
"Öyleyse önce timarkhiadan oligarşiye nasıl geçildiğini anlatmamız gerekmez mi?"
"Evet."
"Gerçi bu geçişin nasıl olduğu körün bile gözüne batar," dedim.
"Nasıl?"
"Herkesin altınla dolan o hazinesi bu yönetim biçimini mahveder," dedim. "Önce kendilerine harcama yolları icat ederler, kanunları da bu yöne çarpıtırlar; ne kendileri kanuna uyar ne de kadınları."
"Akla yatkın," dedi.
πλούσιοι ἄρχουσιν, πένητι δὲ οὐ μέτεστιν ἀρχῆς.
μανθάνω, ἦ δʼ ὅς.
οὐκοῦν ὡς μεταβαίνει πρῶτον ἐκ τῆς τιμαρχίας εἰς τὴν ὀλιγαρχίαν, ῥητέον;
ναί.
καὶ μήν, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ τυφλῷ γε δῆλον ὡς μεταβαίνει.
πῶς;
τὸ ταμιεῖον, ἦν δʼ ἐγώ, ἐκεῖνο ἑκάστῳ χρυσίου πληρούμενον ἀπόλλυσι τὴν τοιαύτην πολιτείαν. πρῶτον μὲν γὰρ δαπάνας αὑτοῖς ἐξευρίσκουσιν, καὶ τοὺς νόμους ἐπὶ τοῦτο παράγουσιν, ἀπειθοῦντες αὐτοί τε καὶ γυναῖκες αὐτῶν.
εἰκός, ἔφη.
550e"Sonra, sanırım, biri öbürünü görüp onunla yarışa girer ve böylece aralarındaki çoğunluğu da aynı hâle getirirler."
"Akla yatkın."
"Bundan sonra," dedim, "para kazanma yolunda ilerledikçe, ona ne kadar değer verirlerse aretē'ye de o kadar az değer verirler. Yoksa zenginlik ile aretē arasında öyle bir karşıtlık yok mu ki, terazinin iki kefesine konsalar biri ağır bastıkça öbürü hep yukarı kalkar?"
"Hem de nasıl," dedi.
ἔπειτά γε οἶμαι ἄλλος ἄλλον ὁρῶν καὶ εἰς ζῆλον ἰὼν τὸ πλῆθος τοιοῦτον αὑτῶν ἀπηργάσαντο.
εἰκός.
τοὐντεῦθεν τοίνυν, εἶπον, προϊόντες εἰς τὸ πρόσθεν τοῦ χρηματίζεσθαι, ὅσῳ ἂν τοῦτο τιμιώτερον ἡγῶνται, τοσούτῳ ἀρετὴν ἀτιμοτέραν. ἢ οὐχ οὕτω πλούτου ἀρετὴ διέστηκεν, ὥσπερ ἐν πλάστιγγι ζυγοῦ κειμένου ἑκατέρου, ἀεὶ τοὐναντίον ῥέποντε;
καὶ μάλʼ, ἔφη.
551a"Bir şehirde zenginliğe ve zenginlere değer verildikçe aretē'ye ve iyi insanlara daha az değer verilir."
"Belli."
"Değer verilen şey hep üzerinde çalışılır, değer verilmeyen şey ihmal edilir."
"Öyle."
"Sonunda yenme hırsıyla dolu, şeref düşkünü insanların yerine para kazanmaya ve paraya düşkün insanlar geçer; zengini över, ona hayran olur, onu yönetime getirirler, yoksulu ise hor görürler."
"Elbette."
"O zaman da oligarşik yönetim biçiminin sınırı olarak bir kanun koyarlar: Belli bir servet miktarı belirlerler, oligarşi daha katıysa daha çok, daha gevşekse daha az; mal varlığı belirlenen miktara ulaşmayan kimsenin yönetime katılamayacağını ilan ederler. Bunu ya silah zoruyla yaparlar ya da daha önce korku salarak böyle bir yönetim biçimini kurarlar.
τιμωμένου δὴ πλούτου ἐν πόλει καὶ τῶν πλουσίων ἀτιμοτέρα ἀρετή τε καὶ οἱ ἀγαθοί.
δῆλον.
ἀσκεῖται δὴ τὸ ἀεὶ τιμώμενον, ἀμελεῖται δὲ τὸ ἀτιμαζόμενον.
οὕτω.
ἀντὶ δὴ φιλονίκων καὶ φιλοτίμων ἀνδρῶν φιλοχρηματισταὶ καὶ φιλοχρήματοι τελευτῶντες ἐγένοντο, καὶ τὸν μὲν πλούσιον ἐπαινοῦσίν τε καὶ θαυμάζουσι καὶ εἰς τὰς ἀρχὰς ἄγουσι, τὸν δὲ πένητα ἀτιμάζουσι.
πάνυ γε.
οὐκοῦν τότε δὴ νόμον τίθενται ὅρον πολιτείας ὀλιγαρχικῆς
551b"Öyle değil mi?"
"Öyle elbette."
"Kuruluşu, kabaca söylersek, budur."
"Evet," dedi, "ama bu yönetim biçiminin tarzı nedir? Ona yüklediğimiz kusurlar nelerdir?"
ταξάμενοι πλῆθος χρημάτων, οὗ μὲν μᾶλλον ὀλιγαρχία, πλέον, οὗ δʼ ἧττον, ἔλαττον, προειπόντες ἀρχῶν μὴ μετέχειν ᾧ ἂν μὴ ᾖ οὐσία εἰς τὸ ταχθὲν τίμημα, ταῦτα δὲ ἢ βίᾳ μεθʼ ὅπλων διαπράττονται, ἢ καὶ πρὸ τούτου φοβήσαντες κατεστήσαντο τὴν τοιαύτην πολιτείαν. ἢ οὐχ οὕτως;
οὕτω μὲν οὖν.
ἡ μὲν δὴ κατάστασις ὡς ἔπος εἰπεῖν αὕτη.
ναί, ἔφη· ἀλλὰ τίς δὴ ὁ τρόπος τῆς πολιτείας; καὶ ποῖά
551c"Önce şu," dedim: "Sınırının kendisi, nasıl bir sınır olduğu. Düşün bir: Biri gemilere kaptanları servete göre seçse, yoksul biri kaptanlıkta daha usta olsa bile dümeni ona bırakmasa..."
"Kötü bir yolculuk yaparlar," dedi.
"Başka herhangi bir şeyin yönetimi için de durum böyle değil mi?"
"Bence öyle."
"Şehir dışında mı?" dedim. "Yoksa şehir için de mi?"
"Hem de en çok şehir için," dedi, "çünkü yönetimlerin en zoru ve en büyüğü odur."
ἐστιν ἃ ἔφαμεν αὐτὴν ἁμαρτήματα ἔχειν;
πρῶτον μέν, ἔφην, τοῦτο αὐτό, ὅρος αὐτῆς οἷός ἐστιν. ἄθρει γάρ, εἰ νεῶν οὕτω τις ποιοῖτο κυβερνήτας, ἀπὸ τιμημάτων, τῷ δὲ πένητι, εἰ καὶ κυβερνητικώτερος εἴη, μὴ ἐπιτρέποι—
πονηράν, ἦ δʼ ὅς, τὴν ναυτιλίαν αὐτοὺς ναυτίλλεσθαι.
οὐκοῦν καὶ περὶ ἄλλου οὕτως ὁτουοῦν [ἤ τινος] ἀρχῆς;
οἶμαι ἔγωγε.
πλὴν πόλεως; ἦν δʼ ἐγώ· ἢ καὶ πόλεως πέρι;
πολύ γʼ, ἔφη, μάλιστα, ὅσῳ χαλεπωτάτη καὶ μεγίστη ἡ ἀρχή.
551d"Demek oligarşinin böylesine büyük bir kusuru var."
"Öyle görünüyor."
"Peki şu ondan daha mı küçük?"
"Hangisi?"
"Böyle bir şehrin zorunlu olarak bir değil iki şehir olması: biri yoksulların, öbürü zenginlerin; aynı yerde oturup birbirine hep tuzak kuran iki şehir."
"Zeus adına, hiç de küçük değil," dedi.
"Şu da güzel bir şey değil: Belki hiçbir savaşı yürütemezler. Çünkü ya halk kitlesini silahlandırıp kullanmak zorunda kalırlar, o zaman da düşmandan çok ondan korkarlar; ya da kullanmazlar, o zaman da savaşın kendisinde gerçekten bir avuç insan olarak kalırlar. Üstelik paraya düşkün oldukları için savaşa para vermeye de yanaşmazlar."
ἓν μὲν δὴ τοῦτο τοσοῦτον ὀλιγαρχία ἂν ἔχοι ἁμάρτημα.
φαίνεται.
τί δέ; τόδε ἆρά τι τούτου ἔλαττον;
τὸ ποῖον;
τὸ μὴ μίαν ἀλλὰ δύο ἀνάγκῃ εἶναι τὴν τοιαύτην πόλιν, τὴν μὲν πενήτων, τὴν δὲ πλουσίων, οἰκοῦντας ἐν τῷ αὐτῷ, ἀεὶ ἐπιβουλεύοντας ἀλλήλοις.
οὐδὲν μὰ Δίʼ, ἔφη, ἔλαττον.
ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τόδε καλόν, τὸ ἀδυνάτους εἶναι ἴσως πόλεμόν τινα πολεμεῖν διὰ τὸ ἀναγκάζεσθαι ἢ χρωμένους
551e"Güzel değil."
"Peki? Uzun zamandır kınadığımız şey, yani böyle bir yönetim biçiminde aynı kişilerin aynı anda hem çiftçilik hem para işleri hem de savaşla uğraşması sence doğru mu?"
τῷ πλήθει ὡπλισμένῳ δεδιέναι μᾶλλον ἢ τοὺς πολεμίους, ἢ μὴ χρωμένους ὡς ἀληθῶς ὀλιγαρχικοὺς φανῆναι ἐν αὐτῷ τῷ μάχεσθαι, καὶ ἅμα χρήματα μὴ ἐθέλειν εἰσφέρειν, ἅτε φιλοχρημάτους.
οὐ καλόν.
τί δέ; ὃ πάλαι ἐλοιδοροῦμεν, τὸ πολυπραγμονεῖν γεωργοῦντας
552a"Hiç de değil."
"Şimdi bak bakalım, bütün bu kötülüklerin en büyüğünü ilk kabul eden bu yönetim mi?"
"Hangisini?"
"Bir kişinin bütün malını satabilmesini, başkasının da onun malını edinebilmesini; sattıktan sonra da şehrin hiçbir parçası olmadan, ne para kazanan ne zanaatkâr ne süvari ne de ağır piyade olarak, yalnızca yoksul ve çaresiz diye anılarak şehirde yaşayabilmesini."
καὶ χρηματιζομένους καὶ πολεμοῦντας ἅμα τοὺς αὐτοὺς ἐν τῇ τοιαύτῃ πολιτείᾳ, ἦ δοκεῖ ὀρθῶς ἔχειν;
οὐδʼ ὁπωστιοῦν.
ὅρα δή, τούτων πάντων τῶν κακῶν εἰ τόδε μέγιστον αὕτη πρώτη παραδέχεται.
τὸ ποῖον;
τὸ ἐξεῖναι πάντα τὰ αὑτοῦ ἀποδόσθαι, καὶ ἄλλῳ κτήσασθαι τὰ τούτου, καὶ ἀποδόμενον οἰκεῖν ἐν τῇ πόλει μηδὲν ὄντα τῶν τῆς πόλεως μερῶν, μήτε χρηματιστὴν μήτε δημιουργὸν μήτε ἱππέα μήτε ὁπλίτην, ἀλλὰ πένητα καὶ ἄπορον κεκλημένον.
552b"İlk kabul eden o," dedi.
"Oligarşik şehirlerde böyle bir şeyin önüne geçilmez; yoksa kimi aşırı zengin, kimi de büsbütün yoksul olmazdı."
"Doğru."
"Şuna da bak: Böyle biri zenginken parasını harcadığında, demin söylediğimiz işler bakımından şehre o zaman daha mı yararlıydı? Yoksa yöneticilerden biri gibi görünüyordu da gerçekte ne şehrin yöneticisiydi ne de hizmetkârı, yalnızca hazırdakini tüketen biri miydi?"
πρώτη, ἔφη.
οὔκουν διακωλύεταί γε ἐν ταῖς ὀλιγαρχουμέναις τὸ τοιοῦτον· οὐ γὰρ ἂν οἱ μὲν ὑπέρπλουτοι ἦσαν, οἱ δὲ παντάπασι πένητες.
ὀρθῶς.
τόδε δὲ ἄθρει· ἆρα ὅτε πλούσιος ὢν ἀνήλισκεν ὁ τοιοῦτος, μᾶλλόν τι τότʼ ἦν ὄφελος τῇ πόλει εἰς ἃ νυνδὴ ἐλέγομεν; ἢ ἐδόκει μὲν τῶν ἀρχόντων εἶναι, τῇ δὲ ἀληθείᾳ οὔτε ἄρχων οὔτε ὑπηρέτης ἦν αὐτῆς, ἀλλὰ τῶν ἑτοίμων ἀναλωτής;
552c"Öyle," dedi. "Öyle görünüyordu, ama hazırdakini tüketmekten başka bir şey yapmıyordu."
"Öyleyse şöyle diyelim mi," dedim: "Petekte kovanın hastalığı olan bir erkek arı nasıl türerse, böyle biri de evde türeyen bir erkek arıdır, şehrin hastalığıdır?"
"Kesinlikle, Sokrates," dedi.
"Peki Adeimantos, tanrı kanatlı erkek arıların hepsini iğnesiz yaratmış, ama yerde yürüyen bu erkek arıların kimini iğnesiz, kimini de korkunç iğneli yaratmamış mı? İğnesizlerden yaşlılıklarında dilenciler çıkar, iğnelilerden de kötü adam denen herkes, değil mi?"
οὕτως, ἔφη· ἐδόκει, ἦν δὲ οὐδὲν ἄλλο ἢ ἀναλωτής.
βούλει οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, φῶμεν αὐτόν, ὡς ἐν κηρίῳ κηφὴν ἐγγίγνεται, σμήνους νόσημα, οὕτω καὶ τὸν τοιοῦτον ἐν οἰκίᾳ κηφῆνα ἐγγίγνεσθαι, νόσημα πόλεως;
πάνυ μὲν οὖν, ἔφη, ὦ Σώκρατες.
οὐκοῦν, ὦ Ἀδείμαντε, τοὺς μὲν πτηνοὺς κηφῆνας πάντας ἀκέντρους ὁ θεὸς πεποίηκεν, τοὺς δὲ πεζοὺς τούτους ἐνίους μὲν αὐτῶν ἀκέντρους, ἐνίους δὲ δεινὰ κέντρα ἔχοντας; καὶ ἐκ μὲν τῶν ἀκέντρων πτωχοὶ πρὸς τὸ γῆρας τελευτῶσιν, ἐκ δὲ
552d"Çok doğru," dedi.
"Öyleyse belli ki," dedim, "bir şehirde dilenci gördüğün yerde, oranın bir köşesinde gizlenmiş hırsızlar, yankesiciler, tapınak soyguncuları ve bu türden bütün kötülüklerin ustaları da vardır."
"Belli," dedi.
"Peki? Oligarşik şehirlerde dilenciler görmüyor musun?"
"Yöneticiler dışında hemen herkes dilenci," dedi.
τῶν κεκεντρωμένων πάντες ὅσοι κέκληνται κακοῦργοι;
ἀληθέστατα, ἔφη.
δῆλον ἄρα, ἦν δʼ ἐγώ, ἐν πόλει οὗ ἂν ἴδῃς πτωχούς, ὅτι εἰσί που ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ ἀποκεκρυμμένοι κλέπται τε καὶ βαλλαντιατόμοι καὶ ἱερόσυλοι καὶ πάντων τῶν τοιούτων κακῶν δημιουργοί.
δῆλον, ἔφη.
τί οὖν; ἐν ταῖς ὀλιγαρχουμέναις πόλεσι πτωχοὺς οὐχ ὁρᾷς ἐνόντας;
ὀλίγου γʼ, ἔφη, πάντας τοὺς ἐκτὸς τῶν ἀρχόντων.
552e"Öyleyse bu şehirlerde, yönetimin özenle ve zorla zapt ettiği, iğnesi olan birçok kötü adam bulunduğunu da düşünmeyelim mi?" dedim.
"Düşünürüz elbette," dedi.
"Böylelerinin orada terbiyesizlik, kötü yetiştirilme ve yönetim düzeni yüzünden türediğini söylemeyecek miyiz?"
"Söyleyeceğiz."
"İşte oligarşik şehir böyle bir şey olur; bu kadar kötülüğü, belki daha fazlasını barındırır."
"Aşağı yukarı öyle," dedi.
μὴ οὖν οἰόμεθα, ἔφην ἐγώ, καὶ κακούργους πολλοὺς ἐν αὐταῖς εἶναι κέντρα ἔχοντας, οὓς ἐπιμελείᾳ βίᾳ κατέχουσιν αἱ ἀρχαί;
οἰόμεθα μὲν οὖν, ἔφη.
ἆρʼ οὖν οὐ διʼ ἀπαιδευσίαν καὶ κακὴν τροφὴν καὶ κατάστασιν τῆς πολιτείας φήσομεν τοὺς τοιούτους αὐτόθι ἐγγίγνεσθαι;
φήσομεν.
ἀλλʼ οὖν δὴ τοιαύτη γέ τις ἂν εἴη ἡ ὀλιγαρχουμένη πόλις καὶ τοσαῦτα κακὰ ἔχουσα, ἴσως δὲ καὶ πλείω.
σχεδόν τι, ἔφη.
553a"Öyleyse," dedim, "yöneticilerini servete göre seçen, oligarşi denen bu yönetim biçimini de bitirmiş sayalım. Şimdi ona benzeyen insanın nasıl doğduğuna ve doğduktan sonra nasıl biri olduğuna bakalım."
"Kesinlikle," dedi.
"O timokratik insandan oligarşik insana geçiş çoğunlukla şöyle olmaz mı?"
"Nasıl?"
"Oğlu doğar; önce babasına özenir, onun izinden gider. Sonra onun birden şehre, bir kayalığa çarpar gibi çarptığını görür: Babası ya komutanlık etmiş ya da başka büyük bir makamda bulunmuş, elindekini de kendini de saçıp savurmuştur; sonra muhbirler yüzünden mahkemeye düşmüş, ya ölmüş ya sürgün edilmiş ya da haklarından mahrum edilip bütün mal varlığını yitirmiştir."
ἀπειργάσθω δὴ ἡμῖν καὶ αὕτη, ἦν δʼ ἐγώ, ἡ πολιτεία, ἣν ὀλιγαρχίαν καλοῦσιν, ἐκ τιμημάτων ἔχουσα τοὺς ἄρχοντας· τὸν δὲ ταύτῃ ὅμοιον μετὰ ταῦτα σκοπῶμεν, ὥς τε γίγνεται οἷός τε γενόμενός ἐστιν.
πάνυ μὲν οὖν, ἔφη.
ἆρʼ οὖν ὧδε μάλιστα εἰς ὀλιγαρχικὸν ἐκ τοῦ τιμοκρατικοῦ ἐκείνου μεταβάλλει;
πῶς;
ὅταν αὐτοῦ παῖς γενόμενος τὸ μὲν πρῶτον ζηλοῖ τε τὸν πατέρα καὶ τὰ ἐκείνου ἴχνη διώκῃ, ἔπειτα αὐτὸν ἴδῃ ἐξαίφνης
553b"Akla yatkın," dedi.
"Dostum, bunları görüp yaşadıktan, varını yoğunu yitirdikten sonra, sanırım korkuya kapılır ve psykhē'sindeki tahttan şeref tutkusunu ve o thymos'lu kısmı hemen baş aşağı iter. Yoksulluktan küçük düşmüş olarak para kazanmaya yönelir; açgözlülükle, azar azar biriktirip çalışarak para toplar.
πταίσαντα ὥσπερ πρὸς ἕρματι πρὸς τῇ πόλει, καὶ ἐκχέαντα τά τε αὑτοῦ καὶ ἑαυτόν, ἢ στρατηγήσαντα ἤ τινʼ ἄλλην μεγάλην ἀρχὴν ἄρξαντα, εἶτα εἰς δικαστήριον ἐμπεσόντα [βλαπτόμενον] ὑπὸ συκοφαντῶν ἢ ἀποθανόντα ἢ ἐκπεσόντα ἢ ἀτιμωθέντα καὶ τὴν οὐσίαν ἅπασαν ἀποβαλόντα.
εἰκός γʼ, ἔφη.
ἰδὼν δέ γε, ὦ φίλε, ταῦτα καὶ παθὼν καὶ ἀπολέσας τὰ ὄντα, δείσας οἶμαι εὐθὺς ἐπὶ κεφαλὴν ὠθεῖ ἐκ τοῦ θρόνου
553c"Böyle birinin o zaman o tahta arzu eden ve paraya düşkün kısmı oturtacağını, onu kendi içinde büyük kral yapıp başına taç geçireceğini, boynuna gerdanlık takacağını, beline kılıç kuşatacağını düşünmüyor musun?"
"Düşünüyorum," dedi.
τοῦ ἐν τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ φιλοτιμίαν τε καὶ τὸ θυμοειδὲς ἐκεῖνο, καὶ ταπεινωθεὶς ὑπὸ πενίας πρὸς χρηματισμὸν τραπόμενος γλίσχρως καὶ κατὰ σμικρὸν φειδόμενος καὶ ἐργαζόμενος χρήματα συλλέγεται. ἆρʼ οὐκ οἴει τὸν τοιοῦτον τότε εἰς μὲν τὸν θρόνον ἐκεῖνον τὸ ἐπιθυμητικόν τε καὶ φιλοχρήματον ἐγκαθίζειν καὶ μέγαν βασιλέα ποιεῖν ἐν ἑαυτῷ, τιάρας τε καὶ στρεπτοὺς καὶ ἀκινάκας παραζωννύντα;
ἔγωγʼ, ἔφη.
553d"Akıl yürüten ve thymos'lu kısmı ise, sanırım, onun ayaklarının dibine, iki yanına yere oturtup köleleştirir. Birinin, daha az paradan nasıl daha çok para çıkacağından başka hiçbir şeyi hesaplamasına ve incelemesine izin vermez; öbürünün de zenginlikten ve zenginlerden başka hiçbir şeye hayran olmasına ve değer vermesine, para kazanmaktan ve buna götüren şeylerden başka hiçbir şeyde şeref aramasına izin vermez."
"Şeref düşkünü bir gencin para düşkünü birine dönüşmesinin bundan daha hızlı ve daha kesin bir yolu yoktur," dedi.
τὸ δέ γε οἶμαι λογιστικόν τε καὶ θυμοειδὲς χαμαὶ ἔνθεν καὶ ἔνθεν παρακαθίσας ὑπʼ ἐκείνῳ καὶ καταδουλωσάμενος, τὸ μὲν οὐδὲν ἄλλο ἐᾷ λογίζεσθαι οὐδὲ σκοπεῖν ἀλλʼ ἢ ὁπόθεν ἐξ ἐλαττόνων χρημάτων πλείω ἔσται, τὸ δὲ αὖ θαυμάζειν καὶ τιμᾶν μηδὲν ἄλλο ἢ πλοῦτόν τε καὶ πλουσίους, καὶ φιλοτιμεῖσθαι μηδʼ ἐφʼ ἑνὶ ἄλλῳ ἢ ἐπὶ χρημάτων κτήσει καὶ ἐάν τι ἄλλο εἰς τοῦτο φέρῃ.
οὐκ ἔστʼ ἄλλη, ἔφη, μεταβολὴ οὕτω ταχεῖά τε καὶ ἰσχυρὰ ἐκ φιλοτίμου νέου εἰς φιλοχρήματον.
553e"Öyleyse oligarşik insan bu mudur?" dedim.
"En azından, oligarşinin kendisinden çıktığı yönetim biçimine benzeyen bir adamdan dönüşmüştür."
"O hâlde oligarşiye benzeyip benzemediğine bakalım."
ἆρʼ οὖν οὗτος, ἦν δʼ ἐγώ, ὀλιγαρχικός ἐστιν;
ἡ γοῦν μεταβολὴ αὐτοῦ ἐξ ὁμοίου ἀνδρός ἐστι τῇ πολιτείᾳ, ἐξ ἧς ἡ ὀλιγαρχία μετέστη.
σκοπῶμεν δὴ εἰ ὅμοιος ἂν εἴη.
554a"Bakalım."
"Önce paraya her şeyden çok değer vermesiyle benzemez mi?"
"Nasıl benzemesin?"
"Ayrıca cimri ve çalışkan olmasıyla: İçindeki arzulardan yalnızca zorunlu olanları doyurur, başka harcamalara yanaşmaz, öbür arzuları boş şeyler sayıp köleleştirir."
"Kesinlikle."
"Pinti biridir," dedim, "her şeyden artırır, hazine biriktiren bir adamdır; halkın övdüğü kişiler de işte bunlardır. Bu yönetim biçimine benzeyen o değil mi?"
σκοπῶμεν.
οὐκοῦν πρῶτον μὲν τῷ χρήματα περὶ πλείστου ποιεῖσθαι ὅμοιος ἂν εἴη;
πῶς δʼ οὔ;
καὶ μὴν τῷ γε φειδωλὸς εἶναι καὶ ἐργάτης, τὰς ἀναγκαίους ἐπιθυμίας μόνον τῶν παρʼ αὑτῷ ἀποπιμπλάς, τὰ δὲ ἄλλα ἀναλώματα μὴ παρεχόμενος, ἀλλὰ δουλούμενος τὰς ἄλλας ἐπιθυμίας ὡς ματαίους.
πάνυ μὲν οὖν.
αὐχμηρός γέ τις, ἦν δʼ ἐγώ, ὢν καὶ ἀπὸ παντὸς περιουσίαν ποιούμενος, θησαυροποιὸς ἀνήρ—οὓς δὴ καὶ ἐπαινεῖ τὸ πλῆθος
554b"Bence öyle," dedi. "Hem şehirde hem de böyle birinin gözünde en değerli şey paradır."
"Çünkü sanırım böyle biri terbiyeye hiç kafa yormamıştır," dedim.
"Sanmıyorum," dedi, "yoksa kör Zenginlik tanrısını korosunun başına geçirip ona en büyük değeri vermezdi."
"Güzel," dedim. "Şuna da bak: Terbiyesizliği yüzünden içinde erkek arıya benzer arzular türediğini, kimi dilenci kimi kötü adam türünden olan bu arzuların da onun başka bir kaygısıyla zorla zapt edildiğini söylemeyecek miyiz?"
—ἢ οὐχ οὗτος ἂν εἴη ὁ τῇ τοιαύτῃ πολιτείᾳ ὅμοιος;
ἐμοὶ γοῦν, ἔφη, δοκεῖ· χρήματα γοῦν μάλιστα ἔντιμα τῇ τε πόλει καὶ παρὰ τῷ τοιούτῳ.
οὐ γὰρ οἶμαι, ἦν δʼ ἐγώ, παιδείᾳ ὁ τοιοῦτος προσέσχηκεν.
οὐ δοκῶ, ἔφη· οὐ γὰρ ἂν τυφλὸν ἡγεμόνα τοῦ χοροῦ ἐστήσατο καὶ ἐτί⟨μα⟩ μάλιστα.
εὖ, ἦν δʼ ἐγώ. τόδε δὲ σκόπει· κηφηνώδεις ἐπιθυμίας ἐν αὐτῷ διὰ τὴν ἀπαιδευσίαν μὴ φῶμεν ἐγγίγνεσθαι, τὰς μὲν
554c"Hem de nasıl," dedi.
"Peki onların kötülüklerini görmek için nereye bakman gerektiğini biliyor musun?" dedim.
"Nereye?" dedi.
"Yetimlerin vasiliğine ve haksızlık etmek için geniş bir serbestliğin eline geçtiği bu türden durumlara."
"Doğru."
"Bundan belli olmuyor mu ki böyle biri, adil göründüğü için itibar kazandığı öbür alışverişlerde, içindeki başka kötü arzuları kendisinin derli toplu bir yanıyla zorla bastırır? Hem de onları bunun daha iyi olmadığına ikna ederek ya da sözle yatıştırarak değil, zorunlulukla ve korkuyla, öbür malı için titreyerek."
πτωχικάς, τὰς δὲ κακούργους, κατεχομένας βίᾳ ὑπὸ τῆς ἄλλης ἐπιμελείας;
καὶ μάλʼ, ἔφη.
οἶσθʼ οὖν, εἶπον, οἷ ἀποβλέψας κατόψει αὐτῶν τὰς κακουργίας;
ποῖ; ἔφη.
εἰς τὰς τῶν ὀρφανῶν ἐπιτροπεύσεις, καὶ εἴ πού τι αὐτοῖς τοιοῦτον συμβαίνει, ὥστε πολλῆς ἐξουσίας λαβέσθαι τοῦ ἀδικεῖν.
ἀληθῆ.
ἆρʼ οὖν οὐ τούτῳ δῆλον ὅτι ἐν τοῖς ἄλλοις συμβολαίοις ὁ τοιοῦτος, ἐν οἷς εὐδοκιμεῖ δοκῶν δίκαιος εἶναι, ἐπιεικεῖ
554d"Kesinlikle," dedi.
"Zeus hakkı için dostum," dedim, "başkasının parasını harcamak gerektiğinde çoğunun içinde erkek arıyla akraba arzular bulunduğunu göreceksin."
"Hem de pek çok," dedi.
"Demek böyle biri kendi içinde ayrılıktan uzak olmaz; tek değil, ikiye bölünmüş biridir. Yine de çoğunlukla arzularından daha iyi olanlar daha kötüleri yenmiş durumdadır."
τινὶ ἑαυτοῦ βίᾳ κατέχει ἄλλας κακὰς ἐπιθυμίας ἐνούσας, οὐ πείθων ὅτι οὐκ ἄμεινον, οὐδʼ ἡμερῶν λόγῳ, ἀλλʼ ἀνάγκῃ καὶ φόβῳ, περὶ τῆς ἄλλης οὐσίας τρέμων;
καὶ πάνυ γʼ, ἔφη.
καὶ νὴ Δία, ἦν δʼ ἐγώ, ὦ φίλε, τοῖς πολλοῖς γε αὐτῶν ἐνευρήσεις, ὅταν δέῃ τἀλλότρια ἀναλίσκειν, τὰς τοῦ κηφῆνος συγγενεῖς ἐνούσας ἐπιθυμίας.
καὶ μάλα, ἦ δʼ ὅς, σφόδρα.
οὐκ ἄρʼ ἂν εἴη ἀστασίαστος ὁ τοιοῦτος ἐν ἑαυτῷ, οὐδὲ εἷς ἀλλὰ διπλοῦς τις, ἐπιθυμίας δὲ ἐπιθυμιῶν ὡς τὸ πολὺ
554e"Öyledir."
"Bu yüzden, sanırım, böyle biri birçoklarından daha derli toplu görünür; ama kendisiyle uyum içinde, ahenkli bir psykhē'nin gerçek aretē'si ondan çok uzaklara kaçar."
"Bence de."
"Ayrıca cimri adam şehirde bir zafer ya da başka güzel bir şeref için girilen yarışmalarda kişi olarak zayıf bir rakiptir. Ün uğruna ve bu tür yarışmalar için para harcamak istemez; para harcatan arzuları uyandırıp onları yardıma ve yarışa çağırmaktan korkar. Gücünün ancak küçük bir kısmıyla, oligarşik bir tarzda savaşır; çoğu zaman yenilir, ama zengin kalır."
κρατούσας ἂν ἔχοι βελτίους χειρόνων.
ἔστιν οὕτω.
διὰ ταῦτα δὴ οἶμαι εὐσχημονέστερος ἂν πολλῶν ὁ τοιοῦτος εἴη· ὁμονοητικῆς δὲ καὶ ἡρμοσμένης τῆς ψυχῆς ἀληθὴς ἀρετὴ πόρρω ποι ἐκφεύγοι ἂν αὐτόν.
δοκεῖ μοι.
καὶ μὴν ἀνταγωνιστής γε ἰδίᾳ ἐν πόλει ὁ φειδωλὸς
555a"Hem de nasıl," dedi.
"Öyleyse cimri ve para peşindeki adamın benzerlik bakımından oligarşik şehrin karşısına yerleştirildiğinden hâlâ şüphe ediyor muyuz?" dedim.
φαῦλος ἤ τινος νίκης ἢ ἄλλης φιλοτιμίας τῶν καλῶν, χρήματά τε οὐκ ἐθέλων εὐδοξίας ἕνεκα καὶ τῶν τοιούτων ἀγώνων ἀναλίσκειν, δεδιὼς τὰς ἐπιθυμίας τὰς ἀναλωτικὰς ἐγείρειν καὶ συμπαρακαλεῖν ἐπὶ συμμαχίαν τε καὶ φιλονικίαν, ὀλίγοις τισὶν ἑαυτοῦ πολεμῶν ὀλιγαρχικῶς τὰ πολλὰ ἡττᾶται καὶ πλουτεῖ.
καὶ μάλα, ἔφη.
ἔτι οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ἀπιστοῦμεν μὴ κατὰ τὴν ὀλιγαρχουμένην πόλιν ὁμοιότητι τὸν φειδωλόν τε καὶ χρηματιστὴν
555b"Hiç de değil," dedi.
"Sırada, anlaşılan, demokrasiyi incelemek var: Nasıl doğar, doğduktan sonra nasıl bir şeydir? Böylece bu türden insanın tarzını da tanıyıp onu yargılanmak üzere karşımıza koyarız."
"Böylece hiç değilse aynı yoldan gitmiş oluruz," dedi.
"Oligarşiden demokrasiye geçiş," dedim, "önlerine konan iyiye, yani olabildiğince zengin olmak gerektiğine duyulan doymak bilmez açlık yüzünden aşağı yukarı şöyle olmaz mı?"
"Nasıl peki?"
τετάχθαι;
οὐδαμῶς, ἔφη.
δημοκρατίαν δή, ὡς ἔοικε, μετὰ τοῦτο σκεπτέον, τίνα τε γίγνεται τρόπον, γενομένη τε ποῖόν τινα ἔχει, ἵνʼ αὖ τὸν τοῦ τοιούτου ἀνδρὸς τρόπον γνόντες παραστησώμεθʼ αὐτὸν εἰς κρίσιν.
ὁμοίως γοῦν ἄν, ἔφη, ἡμῖν αὐτοῖς πορευοίμεθα.
οὐκοῦν, ἦν δʼ ἐγώ, μεταβάλλει μὲν τρόπον τινὰ τοιόνδε ἐξ ὀλιγαρχίας εἰς δημοκρατίαν, διʼ ἀπληστίαν τοῦ προκειμένου ἀγαθοῦ, τοῦ ὡς πλουσιώτατον δεῖν γίγνεσθαι;
πῶς δή;
555c"Sanırım o şehirde yöneticiler çok mal sahibi oldukları için yönetimdedirler; bu yüzden gençler arasında başıboş olanların mallarını harcayıp telef etmelerini kanunla engellemek istemezler. Böylece onların mallarını satın alarak ya da onlara faizle borç vererek daha da zengin, daha da itibarlı olurlar."
"Hem de nasıl."
"Öyleyse bir şehirde zenginliğe değer vermenin ve aynı zamanda vatandaşlar arasında yeterli itidal edinmenin imkânsız olduğu, ikisinden birinin ihmal edilmesinin zorunlu olduğu artık belli değil mi?"
ἅτε οἶμαι ἄρχοντες ἐν αὐτῇ οἱ ἄρχοντες διὰ τὸ πολλὰ κεκτῆσθαι, οὐκ ἐθέλουσιν εἴργειν νόμῳ τῶν νέων ὅσοι ἂν ἀκόλαστοι γίγνωνται, μὴ ἐξεῖναι αὐτοῖς ἀναλίσκειν τε καὶ ἀπολλύναι τὰ αὑτῶν, ἵνα ὠνούμενοι τὰ τῶν τοιούτων καὶ εἰσδανείζοντες ἔτι πλουσιώτεροι καὶ ἐντιμότεροι γίγνωνται.
παντός γε μᾶλλον.
οὐκοῦν δῆλον ἤδη τοῦτο ἐν πόλει, ὅτι πλοῦτον τιμᾶν καὶ σωφροσύνην ἅμα ἱκανῶς κτᾶσθαι ἐν τοῖς πολίταις
555d"Epeyce belli," dedi.
"Oligarşilerde bunu ihmal edip başıboşluğa göz yumdukları için bazen hiç de soysuz olmayan insanları yoksulluğa düşürmüşlerdir."
"Elbette."
"Bunlar da, sanırım, şehirde iğneleri takılı, silahları kuşanmış otururlar; kimi borçlu, kimi haklarından mahrum, kimi her ikisi. Mallarını ele geçirenlere ve öbürlerine kin besler, tuzak kurarlar, bir altüst oluşa can atarlar."
ἀδύνατον, ἀλλʼ ἀνάγκη ἢ τοῦ ἑτέρου ἀμελεῖν ἢ τοῦ ἑτέρου;
ἐπιεικῶς, ἔφη, δῆλον.
παραμελοῦντες δὴ ἐν ταῖς ὀλιγαρχίαις καὶ ἐφιέντες ἀκολασταίνειν οὐκ ἀγεννεῖς ἐνίοτε ἀνθρώπους πένητας ἠνάγκασαν γενέσθαι.
μάλα γε.
κάθηνται δὴ οἶμαι οὗτοι ἐν τῇ πόλει κεκεντρωμένοι τε καὶ ἐξωπλισμένοι, οἱ μὲν ὀφείλοντες χρέα, οἱ δὲ ἄτιμοι γεγονότες, οἱ δὲ ἀμφότερα, μισοῦντές τε καὶ ἐπιβουλεύοντες τοῖς κτησαμένοις τὰ αὑτῶν καὶ τοῖς ἄλλοις, νεωτερισμοῦ
555e"Öyledir."
"Para işindekilerse başlarını önlerine eğip bunları görmüyormuş gibi davranırlar; geri kalanlardan boyun eğeni her seferinde parayı içine akıtarak yaralarlar, ana paranın doğurduğu faizleri kat kat toplarlar ve şehirde erkek arıları ve dilencileri çoğaltırlar."
ἐρῶντες.
ἔστι ταῦτα.
οἱ δὲ δὴ χρηματισταὶ ἐγκύψαντες, οὐδὲ δοκοῦντες τούτους ὁρᾶν, τῶν λοιπῶν τὸν ἀεὶ ὑπείκοντα ἐνιέντες ἀργύριον τιτρώσκοντες, καὶ τοῦ πατρὸς ἐκγόνους τόκους πολλαπλασίους
556a"Nasıl çoğalmasın?" dedi.
"Alevlenen bu kötülüğü ne o yoldan, yani kişinin malını dilediği gibi kullanmasını engelleyerek söndürmek isterler," dedim, "ne de bu tür şeyleri ortadan kaldıran başka bir kanunla."
"Hangi kanunla?"
"Ondan sonra ikinci gelen ve vatandaşları aretē'ye özen göstermeye zorlayan kanunla. Çünkü biri gönüllü alışverişlerin çoğunun riski alacaklıya ait olmak üzere yapılmasını emretse, şehirde daha az utanmazca para kazanılır, demin söylediğimiz türden kötülükler de orada daha az türerdi."
κομιζόμενοι, πολὺν τὸν κηφῆνα καὶ πτωχὸν ἐμποιοῦσι τῇ πόλει.
πῶς γάρ, ἔφη, οὐ πολύν;
καὶ οὔτε γʼ ἐκείνῃ, ἦν δʼ ἐγώ, τὸ τοιοῦτον κακὸν ἐκκαόμενον ἐθέλουσιν ἀποσβεννύναι, εἴργοντες τὰ αὑτοῦ ὅπῃ τις βούλεται τρέπειν, οὔτε τῇδε, ᾗ αὖ κατὰ ἕτερον νόμον τὰ τοιαῦτα λύεται.
κατὰ δὴ τίνα;
ὃς μετʼ ἐκεῖνόν ἐστι δεύτερος καὶ ἀναγκάζων ἀρετῆς ἐπιμελεῖσθαι τοὺς πολίτας. ἐὰν γὰρ ἐπὶ τῷ αὑτοῦ κινδύνῳ
556b"Hem de çok daha az," dedi.
"Şimdiyse," dedim, "bütün bu sebeplerle yöneticiler şehirde yönetilenleri bu hâle getirir. Kendilerini ve kendi çocuklarınıysa... Gençlerini hem beden hem psykhē bakımından şımarık ve emeğe alışmamış, hazlara ve acılara dayanamayacak kadar yumuşak ve tembel hâle getirmezler mi?"
τὰ πολλά τις τῶν ἑκουσίων συμβολαίων προστάττῃ συμβάλλειν, χρηματίζοιντο μὲν ἂν ἧττον ἀναιδῶς ἐν τῇ πόλει, ἐλάττω δʼ ἐν αὐτῇ φύοιτο τῶν τοιούτων κακῶν οἵων νυνδὴ εἴπομεν.
καὶ πολύ γε, ἦ δʼ ὅς.
νῦν δέ γʼ, ἔφην ἐγώ, διὰ πάντα τὰ τοιαῦτα τοὺς μὲν δὴ ἀρχομένους οὕτω διατιθέασιν ἐν τῇ πόλει οἱ ἄρχοντες· σφᾶς δὲ αὐτοὺς καὶ τοὺς αὑτῶν—ἆρʼ οὐ τρυφῶντας μὲν τοὺς νέους καὶ ἀπόνους καὶ πρὸς τὰ τοῦ σώματος καὶ πρὸς
556c"Elbette."
"Kendileri de para kazanmak dışında her şeyi ihmal etmiş, aretē'ye yoksullardan daha fazla özen göstermemiş olmaz mı?"
"Gerçekten de öyle."
"Böyle hazırlanmış yöneticiler ve yönetilenler yolculuklarda ya da başka ortak işlerde, bayram heyetlerinde ya da seferlerde, aynı gemide yolcu ya da aynı safta asker olarak yan yana geldiklerinde, hatta tehlikelerin ortasında birbirlerini gözlediklerinde, yoksullar zenginler tarafından hiç de küçümsenmez. Tam tersine, çoğu zaman güneşte yanmış, sıska, yoksul bir adam, savaşta gölgede beslenmiş, üstünde fazladan bir sürü et taşıyan zengin bir adamın yanına dizildiğinde onu soluk soluğa, çaresiz kalmış görür. Sence o zaman böylelerinin kendi korkaklıkları yüzünden zengin olduklarını düşünmez mi? Kendi aralarında buluştuklarında da birbirlerine 'Adamlar bizim elimizde, hiçbir şey değiller' diye fısıldamazlar mı?"
τὰ τῆς ψυχῆς, μαλακοὺς δὲ καρτερεῖν πρὸς ἡδονάς τε καὶ λύπας καὶ ἀργούς;
τί μήν;
αὑτοὺς δὲ πλὴν χρηματισμοῦ τῶν ἄλλων ἠμεληκότας, καὶ οὐδὲν πλείω ἐπιμέλειαν πεποιημένους ἀρετῆς ἢ τοὺς πένητας;
οὐ γὰρ οὖν.
οὕτω δὴ παρεσκευασμένοι ὅταν παραβάλλωσιν ἀλλήλοις οἵ τε ἄρχοντες καὶ οἱ ἀρχόμενοι ἢ ἐν ὁδῶν πορείαις ἢ ἐν ἄλλαις τισὶ κοινωνίαις, ἢ κατὰ θεωρίας ἢ κατὰ στρατείας, ἢ σύμπλοι γιγνόμενοι ἢ συστρατιῶται, ἢ καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς
κινδύνοις ἀλλήλους θεώμενοι μηδαμῇ ταύτῃ καταφρονῶνται οἱ πένητες ὑπὸ τῶν πλουσίων, ἀλλὰ πολλάκις ἰσχνὸς ἀνὴρ πένης, ἡλιωμένος, παραταχθεὶς ἐν μάχῃ πλουσίῳ ἐσκιατροφηκότι, πολλὰς ἔχοντι σάρκας ἀλλοτρίας, ἴδῃ ἄσθματός τε καὶ ἀπορίας μεστόν, ἆρʼ οἴει αὐτὸν οὐχ ἡγεῖσθαι κακίᾳ τῇ σφετέρᾳ πλουτεῖν τοὺς τοιούτους, καὶ ἄλλον ἄλλῳ παραγγέλλειν, ὅταν ἰδίᾳ συγγίγνωνται, ὅτι ἇνδρες ἡμέτεροι·
556e"Böyle yaptıklarını çok iyi biliyorum," dedi.
"Hastalıklı bir beden hasta düşmek için dışarıdan küçük bir itişe ihtiyaç duyar, bazen de dışarıdan bir şey olmadan kendi kendisiyle çatışmaya girer. Aynı durumdaki şehir de öyle değil mi? Küçük bir bahaneyle, taraflardan biri oligarşik bir şehirden, öbürü demokratik bir şehirden dışarıdan müttefik getirdiğinde hastalanır ve kendi kendisiyle savaşır; bazen de dışarıdan bir şey olmadan ayrılığa düşer."
εἰσὶ γὰρ οὐδέν;
εὖ οἶδα μὲν οὖν, ἔφη, ἔγωγε, ὅτι οὕτω ποιοῦσιν.
οὐκοῦν ὥσπερ σῶμα νοσῶδες μικρᾶς ῥοπῆς ἔξωθεν δεῖται προσλαβέσθαι πρὸς τὸ κάμνειν, ἐνίοτε δὲ καὶ ἄνευ τῶν ἔξω στασιάζει αὐτὸ αὑτῷ, οὕτω δὴ καὶ ἡ κατὰ ταὐτὰ ἐκείνῳ διακειμένη πόλις ἀπὸ σμικρᾶς προφάσεως, ἔξωθεν ἐπαγομένων ἢ τῶν ἑτέρων ἐξ ὀλιγαρχουμένης πόλεως συμμαχίαν ἢ τῶν ἑτέρων ἐκ δημοκρατουμένης, νοσεῖ τε καὶ αὐτὴ αὑτῇ μάχεται, ἐνίοτε δὲ καὶ ἄνευ τῶν ἔξω στασιάζει;
557a"Hem de nasıl."
"Demokrasi, sanırım, yoksullar galip gelip öbür taraftan kimini öldürüp kimini sürdüklerinde, geri kalanlara da yurttaşlık haklarından ve makamlardan eşit pay verdiklerinde doğar; orada makamlar çoğunlukla kurayla dağıtılır."
"Demokrasinin kuruluşu gerçekten budur," dedi, "ister silah zoruyla olsun ister öbür taraf korkup çekildiği için."
"Peki bunlar nasıl yaşar?" dedim. "Böyle bir yönetim biçimi de nasıl bir şeydir? Çünkü belli ki böyle bir adam demokratik bir adam olarak karşımıza çıkacak."
καὶ σφόδρα γε.
δημοκρατία δὴ οἶμαι γίγνεται ὅταν οἱ πένητες νικήσαντες τοὺς μὲν ἀποκτείνωσι τῶν ἑτέρων, τοὺς δὲ ἐκβάλωσι, τοῖς δὲ λοιποῖς ἐξ ἴσου μεταδῶσι πολιτείας τε καὶ ἀρχῶν, καὶ ὡς τὸ πολὺ ἀπὸ κλήρων αἱ ἀρχαὶ ἐν αὐτῇ γίγνονται.
ἔστι γάρ, ἔφη, αὕτη ἡ κατάστασις δημοκρατίας, ἐάντε καὶ διʼ ὅπλων γένηται ἐάντε καὶ διὰ φόβον ὑπεξελθόντων τῶν ἑτέρων.
τίνα δὴ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, οὗτοι τρόπον οἰκοῦσι; καὶ ποία
557b"Belli," dedi.
"Önce, özgürdürler, değil mi? Şehir özgürlükle ve konuşma serbestliğiyle dolar; orada herkes istediğini yapmakta serbesttir."
"Öyle söyleniyor," dedi.
"Serbestliğin olduğu yerde de herkesin hayatını kendine özgü, hoşuna giden bir düzene sokacağı belli."
"Belli."
τις ἡ τοιαύτη αὖ πολιτεία; δῆλον γὰρ ὅτι ὁ τοιοῦτος ἀνὴρ δημοκρατικός τις ἀναφανήσεται.
δῆλον, ἔφη.
οὐκοῦν πρῶτον μὲν δὴ ἐλεύθεροι, καὶ ἐλευθερίας ἡ πόλις μεστὴ καὶ παρρησίας γίγνεται, καὶ ἐξουσία ἐν αὐτῇ ποιεῖν ὅτι τις βούλεται;
λέγεταί γε δή, ἔφη.
ὅπου δέ γε ἐξουσία, δῆλον ὅτι ἰδίαν ἕκαστος ἂν κατασκευὴν τοῦ αὑτοῦ βίου κατασκευάζοιτο ἐν αὐτῇ, ἥτις ἕκαστον ἀρέσκοι.
δῆλον.
557c"Sanırım her türden insan en çok bu yönetim biçiminde yetişir."
"Nasıl yetişmesin?"
"Bu yönetim biçimi yönetim biçimlerinin en güzeli olabilir," dedim. "Her türden çiçekle bezenmiş rengârenk bir giysi gibi, her türden karakterle bezenmiş bu yönetim de en güzeli görünebilir. Belki de," dedim, "rengârenk şeylere bakan çocuklar ve kadınlar gibi birçokları da onu en güzeli sayar."
"Hem de nasıl," dedi.
παντοδαποὶ δὴ ἂν οἶμαι ἐν ταύτῃ τῇ πολιτείᾳ μάλιστʼ ἐγγίγνοιντο ἄνθρωποι.
πῶς γὰρ οὔ;
κινδυνεύει, ἦν δʼ ἐγώ, καλλίστη αὕτη τῶν πολιτειῶν εἶναι· ὥσπερ ἱμάτιον ποικίλον πᾶσιν ἄνθεσι πεποικιλμένον, οὕτω καὶ αὕτη πᾶσιν ἤθεσιν πεποικιλμένη καλλίστη ἂν φαίνοιτο. καὶ ἴσως μέν, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ ταύτην, ὥσπερ οἱ παῖδές τε καὶ αἱ γυναῖκες τὰ ποικίλα θεώμενοι, καλλίστην ἂν πολλοὶ κρίνειαν.
καὶ μάλʼ, ἔφη.
557d"Üstelik, aziz dostum," dedim, "içinde bir yönetim biçimi aramak için de elverişlidir."
"Neden?"
"Çünkü serbestlik yüzünden yönetim biçimlerinin her türünü barındırır. Demin bizim yaptığımız gibi bir şehir kurmak isteyen birinin demokratik bir şehre gitmesi, yönetim biçimlerinin satıldığı bir pazara gelmiş gibi hoşuna giden tarzı seçmesi, seçtikten sonra da şehrini öyle kurması gerekebilir."
καὶ ἔστιν γε, ὦ μακάριε, ἦν δʼ ἐγώ, ἐπιτήδειον ζητεῖν ἐν αὐτῇ πολιτείαν.
τί δή;
ὅτι πάντα γένη πολιτειῶν ἔχει διὰ τὴν ἐξουσίαν, καὶ κινδυνεύει τῷ βουλομένῳ πόλιν κατασκευάζειν, ὃ νυνδὴ ἡμεῖς ἐποιοῦμεν, ἀναγκαῖον εἶναι εἰς δημοκρατουμένην ἐλθόντι πόλιν, ὃς ἂν αὐτὸν ἀρέσκῃ τρόπος, τοῦτον ἐκλέξασθαι, ὥσπερ εἰς παντοπώλιον ἀφικομένῳ πολιτειῶν, καὶ ἐκλεξαμένῳ οὕτω κατοικίζειν.
557e"En azından örnek sıkıntısı çekmezdi herhalde," dedi.
"Bu şehirde," dedim, "yönetmeye yeterli olsan bile yönetmek zorunda olmaman, istemiyorsan yönetilmek zorunda da olmaman; başkaları savaşırken savaşmak, başkaları barış içindeyken, sen barışı istemiyorsan barış içinde olmak zorunda olmaman; bir kanun seni yöneticilikten ya da yargıçlıktan men etse bile, canın isterse yine de yönetip yargıçlık yapabilmen... Böyle bir yaşayış o an için tanrısal ve hoş değil midir?"
ἴσως γοῦν, ἔφη, οὐκ ἂν ἀποροῖ παραδειγμάτων.
τὸ δὲ μηδεμίαν ἀνάγκην, εἶπον, εἶναι ἄρχειν ἐν ταύτῃ τῇ πόλει, μηδʼ ἂν ᾖς ἱκανὸς ἄρχειν, μηδὲ αὖ ἄρχεσθαι, ἐὰν μὴ βούλῃ, μηδὲ πολεμεῖν πολεμούντων, μηδὲ εἰρήνην ἄγειν τῶν ἄλλων ἀγόντων, ἐὰν μὴ ἐπιθυμῇς εἰρήνης, μηδὲ αὖ, ἐάν τις ἄρχειν νόμος σε διακωλύῃ ἢ δικάζειν, μηδὲν ἧττον καὶ
558a"Belki," dedi, "en azından o an için."
"Peki? Mahkûm edilmiş bazılarının rahatlığı da hoş değil mi? Yoksa böyle bir yönetim biçiminde ölüme ya da sürgüne mahkûm edilmiş insanların yine de kalıp ortalıkta dolaştıklarını, kimse umursamıyor ve görmüyormuş gibi bir kahraman edasıyla gezindiklerini hiç görmedin mi?"
"Hem de pek çoğunu," dedi.
ἄρχειν καὶ δικάζειν, ἐὰν αὐτῷ σοι ἐπίῃ, ἆρʼ οὐ θεσπεσία καὶ ἡδεῖα ἡ τοιαύτη διαγωγὴ ἐν τῷ παραυτίκα;
ἴσως, ἔφη, ἔν γε τούτῳ.
τί δέ; ἡ πρᾳότης ἐνίων τῶν δικασθέντων οὐ κομψή; ἢ οὔπω εἶδες, ἐν τοιαύτῃ πολιτείᾳ [ἀνθρώπων] καταψηφισθέντων θανάτου ἢ φυγῆς, οὐδὲν ἧττον αὐτῶν μενόντων τε καὶ ἀναστρεφομένων ἐν μέσῳ, [καὶ] ὡς οὔτε φροντίζοντος οὔτε ὁρῶντος οὐδενὸς περινοστεῖ ὥσπερ ἥρως;
καὶ πολλούς γʼ, ἔφη.
558b"Ya hoşgörüsü, hiçbir şeye takılmaması, şehri kurarken ağırbaşlılıkla söylediğimiz şeyleri hor görmesi? Olağanüstü bir tabiatı olmadıkça, çocukken hemen güzel şeyler arasında oynamadıkça ve bütün bu türden şeylerle uğraşmadıkça kimsenin iyi bir insan olamayacağını söylemiştik. Bu yönetim bütün bunları ne yüce bir umursamazlıkla ayaklar altına alır! Siyasete atılan birinin hangi uğraşlardan gelip işe giriştiğine hiç aldırmaz; yeter ki halka iyi niyetli olduğunu söylesin, onu şereflendirir."
ἡ δὲ συγγνώμη καὶ οὐδʼ ὁπωστιοῦν σμικρολογία αὐτῆς, ἀλλὰ καταφρόνησις ὧν ἡμεῖς ἐλέγομεν σεμνύνοντες, ὅτε τὴν πόλιν ᾠκίζομεν, ὡς εἰ μή τις ὑπερβεβλημένην φύσιν ἔχοι, οὔποτʼ ἂν γένοιτο ἀνὴρ ἀγαθός, εἰ μὴ παῖς ὢν εὐθὺς παίζοι ἐν καλοῖς καὶ ἐπιτηδεύοι τὰ τοιαῦτα πάντα, ὡς μεγαλοπρεπῶς καταπατήσασʼ ἅπαντʼ αὐτὰ οὐδὲν φροντίζει ἐξ ὁποίων ἄν τις ἐπιτηδευμάτων ἐπὶ τὰ πολιτικὰ ἰὼν πράττῃ, ἀλλὰ τιμᾷ,
558c"Hem de pek soylu bir tavırla," dedi.
"Demokrasinin bu özellikleri ve bunlara benzer başka özellikleri olur," dedim. "Anlaşılan, hoş, başıboş ve rengârenk bir yönetim biçimidir; eşitlere de eşit olmayanlara da aynı şekilde bir tür eşitlik dağıtır."
"Çok tanıdık şeyler söylüyorsun," dedi.
"Şimdi bak bakalım," dedim, "böyle bir kişi nasıldır? Yoksa yönetim biçiminde yaptığımız gibi önce nasıl doğduğuna mı bakmalıyız?"
"Evet," dedi.
"Şöyle değil mi: O cimri ve oligarşik adamın, sanırım, babasının yanında onun karakterine göre yetiştirilmiş bir oğlu olur."
ἐὰν φῇ μόνον εὔνους εἶναι τῷ πλήθει;
πάνυ γʼ, ἔφη, γενναία.
ταῦτά τε δή, ἔφην, ἔχοι ἂν καὶ τούτων ἄλλα ἀδελφὰ δημοκρατία, καὶ εἴη, ὡς ἔοικεν, ἡδεῖα πολιτεία καὶ ἄναρχος καὶ ποικίλη, ἰσότητά τινα ὁμοίως ἴσοις τε καὶ ἀνίσοις διανέμουσα.
καὶ μάλʼ, ἔφη, γνώριμα λέγεις.
ἄθρει δή, ἦν δʼ ἐγώ, τίς ὁ τοιοῦτος ἰδίᾳ. ἢ πρῶτον σκεπτέον, ὥσπερ τὴν πολιτείαν ἐσκεψάμεθα, τίνα τρόπον γίγνεται;
ναί, ἔφη.
ἆρʼ οὖν οὐχ ὧδε; τοῦ φειδωλοῦ ἐκείνου καὶ ὀλιγαρχικοῦ
558d"Neden olmasın?"
"Bu da kendi içindeki hazlara, yani para harcatan ama para kazandırmayan hazlara zorla hükmeder; bunlara zorunlu olmayan hazlar denir..."
"Belli," dedi.
"Karanlıkta konuşmayalım diye," dedim, "önce zorunlu arzuları ve zorunlu olmayanları tarif edelim mi?"
"İsterim," dedi.
"Uzaklaştıramadığımız arzulara, bir de doyurulduklarında bize yarar sağlayan arzulara zorunlu demek yerinde olmaz mı?
γένοιτʼ ἂν οἶμαι ὑὸς ὑπὸ τῷ πατρὶ τεθραμμένος ἐν τοῖς ἐκείνου ἤθεσι;
τί γὰρ οὔ;
βίᾳ δὴ καὶ οὗτος ἄρχων τῶν ἐν αὑτῷ ἡδονῶν, ὅσαι ἀναλωτικαὶ μέν, χρηματιστικαὶ δὲ μή· αἳ δὴ οὐκ ἀναγκαῖαι κέκληνται—
δῆλον, ἔφη.
βούλει οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ἵνα μὴ σκοτεινῶς διαλεγώμεθα, πρῶτον ὁρισώμεθα τάς τε ἀναγκαίους ἐπιθυμίας καὶ τὰς μή;
βούλομαι, ἦ δʼ ὅς.
οὐκοῦν ἅς τε οὐκ ἂν οἷοί τʼ εἶμεν ἀποτρέψαι, δικαίως
558e"Çünkü ikisine de yönelmemiz tabiatımız gereği zorunludur. Öyle değil mi?"
"Hem de nasıl."
ἂν ἀναγκαῖαι καλοῖντο, καὶ ὅσαι ἀποτελούμεναι ὠφελοῦσιν ἡμᾶς; τούτων γὰρ ἀμφοτέρων ἐφίεσθαι ἡμῶν τῇ φύσει ἀνάγκη. ἢ οὔ;
καὶ μάλα.
559a"Öyleyse bunlara zorunlu demekte haklı oluruz."
"Haklı oluruz."
"Peki? Gençlikten itibaren uğraşılırsa insanın kurtulabileceği, içimizde bulunduklarında hiçbir iyiye yaramayan, hatta kimi zararına iş gören arzuların hepsine zorunlu olmayan dersek doğru söylemiş olmaz mıyız?"
"Doğru söylemiş oluruz elbette."
"Her ikisinden de birer örnek seçelim mi ki onları ana hatlarıyla kavrayalım?"
"Gerekir elbette."
"Sağlığa ve iyi bir bedene yetecek kadar yemek arzusu, yani ekmek ve katık arzusu zorunlu olmaz mı?"
δικαίως δὴ τοῦτο ἐπʼ αὐταῖς ἐροῦμεν, τὸ ἀναγκαῖον.
δικαίως.
τί δέ; ἅς γέ τις ἀπαλλάξειεν ἄν, εἰ μελετῷ ἐκ νέου, καὶ πρὸς οὐδὲν ἀγαθὸν ἐνοῦσαι δρῶσιν, αἱ δὲ καὶ τοὐναντίον, πάσας ταύτας εἰ μὴ ἀναγκαίους φαῖμεν εἶναι, ἆρʼ οὐ καλῶς ἂν λέγοιμεν;
καλῶς μὲν οὖν.
προελώμεθα δή τι παράδειγμα ἑκατέρων αἵ εἰσιν, ἵνα τύπῳ λάβωμεν αὐτάς;
οὐκοῦν χρή.
ἆρʼ οὖν οὐχ ἡ τοῦ φαγεῖν μέχρι ὑγιείας τε καὶ εὐεξίας
559b"Sanırım."
"Ekmek arzusu iki bakımdan zorunludur: Hem yararlıdır hem de karşılanmazsa insanı hayattan koparabilir."
"Evet."
"Katık arzusu da iyi bir bedene bir yararı dokunduğu ölçüde zorunludur."
"Kesinlikle."
"Peki bunların ötesine geçen, başka türden yiyeceklere yönelen arzu? Gençlikten itibaren dizginlenip terbiye edilirse çoğu insanda ortadan kalkabilen, bedene de, phronēsis ve itidal bakımından psykhē'ye de zararlı olan bu arzuya zorunlu olmayan demek doğru olmaz mı?"
καὶ αὐτοῦ σίτου τε καὶ ὄψου ἀναγκαῖος ἂν εἴη;
οἶμαι.
ἡ μέν γέ που τοῦ σίτου κατʼ ἀμφότερα ἀναγκαία, ᾗ τε ὠφέλιμος ᾗ τε ⟨μὴ⟩ παῦσαι ζῶντα δυνατή.
ναί.
ἡ δὲ ὄψου, εἴ πῄ τινα ὠφελίαν πρὸς εὐεξίαν παρέχεται,
πάνυ μὲν οὖν.
τί δὲ ἡ πέρα τούτων καὶ ἀλλοίων ἐδεσμάτων ἢ τοιούτων ἐπιθυμία, δυνατὴ δὲ κολαζομένη ἐκ νέων καὶ παιδευομένη ἐκ τῶν πολλῶν ἀπαλλάττεσθαι, καὶ βλαβερὰ μὲν σώματι, βλαβερὰ δὲ ψυχῇ πρός τε φρόνησιν καὶ τὸ σωφρονεῖν; ἆρά
559c"Hem de çok doğru olur."
"Öyleyse bunlara para harcatan arzular, öbürlerine de işe yaradıkları için para kazandıran arzular diyelim mi?"
"Elbette."
"Cinsel zevkler ve öbürleri için de aynı şeyi söyleyeceğiz, değil mi?"
"Aynı şeyi."
"Demin erkek arı dediğimiz adam da böyle hazlar ve arzularla dolu olan, zorunlu olmayan arzuların yönettiği kişi değil miydi; zorunlu olanların yönettiği ise cimri ve oligarşik adam?"
γε ὀρθῶς οὐκ ἀναγκαία ἂν καλοῖτο;
ὀρθότατα μὲν οὖν.
οὐκοῦν καὶ ἀναλωτικὰς φῶμεν εἶναι ταύτας, ἐκείνας δὲ χρηματιστικὰς διὰ τὸ χρησίμους πρὸς τὰ ἔργα εἶναι;
τί μήν;
οὕτω δὴ καὶ περὶ ἀφροδισίων καὶ τῶν ἄλλων φήσομεν;
οὕτω.
ἆρʼ οὖν καὶ ὃν νυνδὴ κηφῆνα ὠνομάζομεν, τοῦτον ἐλέγομεν τὸν τῶν τοιούτων ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν γέμοντα καὶ
559d"Başka ne olacaktı?"
"Şimdi yine," dedim, "oligarşik adamdan demokratik adamın nasıl doğduğunu anlatalım. Bana öyle geliyor ki çoğunlukla şöyle olur."
"Nasıl?"
"Demin söylediğimiz gibi terbiyesiz ve cimrice yetiştirilmiş bir genç erkek arıların balını tattığında, her türden, rengârenk, her çeşit hazzı hazırlamayı bilen ateşli ve tehlikeli yaratıklarla düşüp kalkmaya başladığında, işte o zaman, bil ki, içindeki oligarşik düzen demokratik düzene dönüşmeye başlar."
ἀρχόμενον ὑπὸ τῶν μὴ ἀναγκαίων, τὸν δὲ ὑπὸ τῶν ἀναγκαίων φειδωλόν τε καὶ ὀλιγαρχικόν;
ἀλλὰ τί μήν;
πάλιν τοίνυν, ἦν δʼ ἐγώ, λέγωμεν ὡς ἐξ ὀλιγαρχικοῦ δημοκρατικὸς γίγνεται. φαίνεται δέ μοι τά γε πολλὰ ὧδε γίγνεσθαι.
πῶς;
ὅταν νέος, τεθραμμένος ὡς νυνδὴ ἐλέγομεν, ἀπαιδεύτως τε καὶ φειδωλῶς, γεύσηται κηφήνων μέλιτος, καὶ συγγένηται αἴθωσι θηρσὶ καὶ δεινοῖς, παντοδαπὰς ἡδονὰς καὶ ποικίλας καὶ παντοίως ἐχούσας δυναμένοις σκευάζειν, ἐνταῦθά που
559e"Hem de kaçınılmaz olarak," dedi.
"Şehir, taraflardan birine dışarıdan benzer bir müttefik yardıma gelince nasıl değiştiyse, genç de içindeki taraflardan birine dışarıdan akraba ve benzer bir arzu türü yardıma gelince öyle değişmez mi?"
"Kesinlikle."
"Bir de, sanırım, onun içindeki oligarşik tarafa karşı bir yardım gelirse, ya babasından ya da öteki yakınlarından, onu uyarıp azarlayarak, o zaman içinde ayrılık ve karşı ayrılık baş gösterir, kendi kendisiyle savaşa tutuşur."
οἴου εἶναι ἀρχὴν αὐτῷ μεταβολῆς … ὀλιγαρχικῆς τῆς ἑαυτῷ εἰς δημοκρατικήν.
πολλὴ ἀνάγκη, ἔφη.
ἆρʼ οὖν, ὥσπερ ἡ πόλις μετέβαλλε βοηθησάσης τῷ ἑτέρῳ μέρει συμμαχίας ἔξωθεν, ὁμοίας ὁμοίῳ, οὕτω καὶ ὁ νεανίας μεταβάλλει βοηθοῦντος αὖ εἴδους ἐπιθυμιῶν ἔξωθεν τῷ ἑτέρῳ τῶν παρʼ ἐκείνῳ, συγγενοῦς τε καὶ ὁμοίου;
παντάπασιν μὲν οὖν.
καὶ ἐὰν μέν γε οἶμαι ἀντιβοηθήσῃ τις τῷ ἐν ἑαυτῷ ὀλιγαρχικῷ συμμαχία, ἤ ποθεν παρὰ τοῦ πατρὸς ἢ καὶ τῶν
560a"Elbette."
"Bazen de, sanırım, demokratik taraf oligarşik tarafa yenik düşer: Gencin psykhē'sinde bir utanma duygusu doğar, arzulardan kimi yok olur, kimi kovulur ve içi yeniden düzene girer."
"Bazen öyle oluyor gerçekten," dedi.
"Ama sonra, sanırım, kovulan arzuların yerine onlarla akraba başka arzular, babanın çocuk yetiştirmeyi bilmemesi yüzünden gizlice beslenip çoğalır ve güçlenir."
ἄλλων οἰκείων νουθετούντων τε καὶ κακιζόντων, στάσις δὴ καὶ ἀντίστασις καὶ μάχη ἐν αὐτῷ πρὸς αὑτὸν τότε γίγνεται.
τί μήν;
καὶ ποτὲ μὲν οἶμαι τὸ δημοκρατικὸν ὑπεχώρησε τῷ ὀλιγαρχικῷ, καί τινες τῶν ἐπιθυμιῶν αἱ μὲν διεφθάρησαν, αἱ δὲ καὶ ἐξέπεσον, αἰδοῦς τινος ἐγγενομένης ἐν τῇ τοῦ νέου ψυχῇ, καὶ κατεκοσμήθη πάλιν.
γίγνεται γὰρ ἐνίοτε, ἔφη.
αὖθις δὲ οἶμαι τῶν ἐκπεσουσῶν ἐπιθυμιῶν ἄλλαι ὑποτρεφόμεναι
560b"Genellikle öyle olur," dedi.
"Onu aynı arkadaşlıklara sürüklerler, gizli birleşmelerinden de bir yığın arzu doğar."
"Elbette."
"Sonunda, sanırım, gencin psykhē'sinin kalesini ele geçirirler; çünkü onun güzel bilgilerden, güzel uğraşlardan ve doğru sözlerden boş olduğunu fark etmişlerdir. Oysa tanrıların sevdiği insanların zihinlerinde en iyi nöbetçiler ve bekçiler bunlardır."
συγγενεῖς διʼ ἀνεπιστημοσύνην τροφῆς πατρὸς πολλαί τε καὶ ἰσχυραὶ ἐγένοντο.
φιλεῖ γοῦν, ἔφη, οὕτω γίγνεσθαι.
οὐκοῦν εἵλκυσάν τε πρὸς τὰς αὐτὰς ὁμιλίας, καὶ λάθρᾳ συγγιγνόμεναι πλῆθος ἐνέτεκον.
τί μήν;
τελευτῶσαι δὴ οἶμαι κατέλαβον τὴν τοῦ νέου τῆς ψυχῆς ἀκρόπολιν, αἰσθόμεναι κενὴν μαθημάτων τε καὶ ἐπιτηδευμάτων καλῶν καὶ λόγων ἀληθῶν, οἳ δὴ ἄριστοι φρουροί τε καὶ φύλακες ἐν ἀνδρῶν θεοφιλῶν εἰσι διανοίαις.
560c"Hem de açık ara," dedi.
"Bunların yerine, sanırım, yalancı ve palavracı sözler ve kanaatler hücum edip böyle birinin içinde aynı yeri tutar."
"Hem de nasıl," dedi.
"Öyleyse yine o Lotos yiyenlerin yanına gidip açıkça orada yerleşmez mi? Yakınlarından onun psykhē'sindeki cimri tarafa bir yardım gelirse, o palavracı sözler içindeki kral surunun kapılarını kapatırlar; ne yardıma gelen müttefikin kendisini içeri bırakırlar ne de yaşlı kişilerin elçi olarak gönderdiği sözleri kabul ederler. Savaşta da kendileri üstün gelirler: Utanmaya aptallık adını verip onu şerefsiz bir sürgün olarak dışarı iterler; itidale erkeksizlik deyip çamura bulayarak kovarlar; ölçülülüğü ve düzenli harcamayı köylülük ve bayağılık diye yutturup birçok yararsız arzuyla birlikte sınır dışı ederler."
καὶ πολύ γʼ, ἔφη.
ψευδεῖς δὴ καὶ ἀλαζόνες οἶμαι λόγοι τε καὶ δόξαι ἀντʼ ἐκείνων ἀναδραμόντες κατέσχον τὸν αὐτὸν τόπον τοῦ τοιούτου.
σφόδρα γʼ, ἔφη.
ἆρʼ οὖν οὐ πάλιν τε εἰς ἐκείνους τοὺς Λωτοφάγους ἐλθὼν φανερῶς κατοικεῖ, καὶ ἐὰν παρʼ οἰκείων τις βοήθεια τῷ φειδωλῷ αὐτοῦ τῆς ψυχῆς ἀφικνῆται, κλῄσαντες οἱ ἀλαζόνες λόγοι ἐκεῖνοι τὰς τοῦ βασιλικοῦ τείχους ἐν αὐτῷ πύλας οὔτε αὐτὴν τὴν συμμαχίαν παριᾶσιν, οὔτε πρέσβεις πρεσβυτέρων
560d"Hem de nasıl."
"Ele geçirip büyük ayinlerle erginledikleri adamın psykhē'sini bunlardan boşaltıp arındırdıktan sonra, artık küstahlığı, başıboşluğu, savurganlığı ve utanmazlığı başlarında taçlarla, ışıl ışıl, kalabalık bir koroyla geri getirirler. Onları över, sevimli adlarla anarlar: Küstahlığa iyi terbiye, başıboşluğa özgürlük, savurganlığa cömertlik, utanmazlığa cesaret derler."
λόγους ἰδιωτῶν εἰσδέχονται, αὐτοί τε κρατοῦσι μαχόμενοι, καὶ τὴν μὲν αἰδῶ ἠλιθιότητα ὀνομάζοντες ὠθοῦσιν ἔξω ἀτίμως φυγάδα, σωφροσύνην δὲ ἀνανδρίαν καλοῦντές τε καὶ προπηλακίζοντες ἐκβάλλουσι, μετριότητα δὲ καὶ κοσμίαν δαπάνην ὡς ἀγροικίαν καὶ ἀνελευθερίαν οὖσαν πείθοντες ὑπερορίζουσι μετὰ πολλῶν καὶ ἀνωφελῶν ἐπιθυμιῶν;
σφόδρα γε.
τούτων δέ γέ που κενώσαντες καὶ καθήραντες τὴν τοῦ
κατεχομένου τε ὑπʼ αὐτῶν καὶ τελουμένου ψυχὴν μεγάλοισι τέλεσι, τὸ μετὰ τοῦτο ἤδη ὕβριν καὶ ἀναρχίαν καὶ ἀσωτίαν καὶ ἀναίδειαν λαμπρὰς μετὰ πολλοῦ χοροῦ κατάγουσιν ἐστεφανωμένας, ἐγκωμιάζοντες καὶ ὑποκοριζόμενοι, ὕβριν μὲν εὐπαιδευσίαν καλοῦντες, ἀναρχίαν δὲ ἐλευθερίαν, ἀσωτίαν
561a"Genç biri, zorunlu arzular içinde yetişmiş bir hâlden, zorunlu olmayan ve yararsız hazların özgür ve başıboş bırakıldığı bir hâle aşağı yukarı böyle geçmez mi?" dedim.
"Hem de çok açık bir şekilde," dedi.
"Bundan sonra böyle biri, sanırım, parasını, emeğini ve zamanını zorunlu hazlara zorunlu olmayanlardan daha fazla harcamadan yaşar. Ama talihliyse ve çılgınlığı fazla ileri gitmezse, biraz da yaşlanıp büyük kargaşa geçince kovulan arzulardan bazılarını geri kabul eder, içeri dalanlara da kendini büsbütün teslim etmez. Hazlarını bir tür eşitlik içinde düzenleyerek yaşar: Yönetimi, kendisine kurayla düşmüş gibi her seferinde önüne ilk çıkan hazza, o doyana kadar bırakır, sonra bir başkasına; hiçbirini küçümsemez, hepsini eşit olarak besler."
δὲ μεγαλοπρέπειαν, ἀναίδειαν δὲ ἀνδρείαν.
ἆρʼ οὐχ οὕτω πως, ἦν δʼ ἐγώ, νέος ὢν μεταβάλλει ἐκ τοῦ ἐν ἀναγκαίοις ἐπιθυμίαις τρεφομένου τὴν τῶν μὴ ἀναγκαίων καὶ ἀνωφελῶν ἡδονῶν ἐλευθέρωσίν τε καὶ ἄνεσιν;
καὶ μάλα γʼ, ἦ δʼ ὅς, ἐναργῶς.
Ζῇ δὴ οἶμαι μετὰ ταῦτα ὁ τοιοῦτος οὐδὲν μᾶλλον εἰς ἀναγκαίους ἢ μὴ ἀναγκαίους ἡδονὰς ἀναλίσκων καὶ χρήματα καὶ πόνους καὶ διατριβάς· ἀλλʼ ἐὰν εὐτυχὴς ᾖ καὶ μὴ πέρα ἐκβακχευθῇ, ἀλλά τι καὶ πρεσβύτερος γενόμενος τοῦ πολλοῦ
561b"Kesinlikle."
"Doğru sözü de kabul etmez, kaleye sokmaz," dedim. "Biri kalkıp bazı hazların güzel ve iyi arzulardan, bazılarının kötü arzulardan doğduğunu, birilerini benimseyip onlara değer vermek, öbürlerini dizginleyip köleleştirmek gerektiğini söylerse, bütün bunlara başını sallayıp karşı çıkar; hepsinin birbirine benzediğini, hepsine eşit değer verilmesi gerektiğini söyler."
θορύβου παρελθόντος μέρη τε καταδέξηται τῶν ἐκπεσόντων καὶ τοῖς ἐπεισελθοῦσι μὴ ὅλον ἑαυτὸν ἐνδῷ, εἰς ἴσον δή τι καταστήσας τὰς ἡδονὰς διάγει, τῇ παραπιπτούσῃ ἀεὶ ὥσπερ λαχούσῃ τὴν ἑαυτοῦ ἀρχὴν παραδιδοὺς ἕως ἂν πληρωθῇ, καὶ αὖθις ἄλλῃ, οὐδεμίαν ἀτιμάζων ἀλλʼ ἐξ ἴσου τρέφων.
πάνυ μὲν οὖν.
καὶ λόγον γε, ἦν δʼ ἐγώ, ἀληθῆ οὐ προσδεχόμενος οὐδὲ παριεὶς εἰς τὸ φρούριον, ἐάν τις λέγῃ ὡς αἱ μέν εἰσι τῶν
561c"Böyle bir hâldeki biri tam da bunu yapar," dedi.
"Öyleyse günden güne de böyle yaşar," dedim. "Önüne çıkan arzuyu tatmin eder: Bir gün içip flüt sesleri arasında kendinden geçer, sonra yalnız su içip zayıflamaya çalışır; bir gün beden eğitimi yapar, bazen tembellik edip her şeyi boşlar, bazen de felsefeyle uğraşıyormuş gibi yapar.
καλῶν τε καὶ ἀγαθῶν ἐπιθυμιῶν ἡδοναί, αἱ δὲ τῶν πονηρῶν, καὶ τὰς μὲν χρὴ ἐπιτηδεύειν καὶ τιμᾶν, τὰς δὲ κολάζειν τε καὶ δουλοῦσθαι· ἀλλʼ ἐν πᾶσι τούτοις ἀνανεύει τε καὶ ὁμοίας φησὶν ἁπάσας εἶναι καὶ τιμητέας ἐξ ἴσου.
σφόδρα γάρ, ἔφη, οὕτω διακείμενος τοῦτο δρᾷ.
οὐκοῦν, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ διαζῇ τὸ καθʼ ἡμέραν οὕτω χαριζόμενος τῇ προσπιπτούσῃ ἐπιθυμίᾳ, τοτὲ μὲν μεθύων καὶ καταυλούμενος, αὖθις δὲ ὑδροποτῶν καὶ κατισχναινόμενος,
561d"Çoğu zaman siyasete girer, ayağa fırlayıp aklına ne gelirse söyler ve yapar. Bir gün savaşçılara özenirse o yöne, para kazananlara özenirse bu yöne savrulur. Hayatında ne bir düzen ne de bir zorunluluk vardır; bu hayata hoş, özgür ve kutlu der, onu baştan sona böyle sürdürür."
τοτὲ δʼ αὖ γυμναζόμενος, ἔστιν δʼ ὅτε ἀργῶν καὶ πάντων ἀμελῶν, τοτὲ δʼ ὡς ἐν φιλοσοφίᾳ διατρίβων. πολλάκις δὲ πολιτεύεται, καὶ ἀναπηδῶν ὅτι ἂν τύχῃ λέγει τε καὶ πράττει· κἄν ποτέ τινας πολεμικοὺς ζηλώσῃ, ταύτῃ φέρεται, ἢ χρηματιστικούς, ἐπὶ τοῦτʼ αὖ. καὶ οὔτε τις τάξις οὔτε ἀνάγκη ἔπεστιν αὐτοῦ τῷ βίῳ, ἀλλʼ ἡδύν τε δὴ καὶ ἐλευθέριον καὶ μακάριον καλῶν τὸν βίον τοῦτον χρῆται αὐτῷ διὰ παντός.
561e"Eşit haklardan yana, isonomia taraftarı bir adamın hayatını tam olarak anlattın," dedi.
"Sanırım," dedim, "bu adam da o şehir gibi her türden ve pek çok karakterle dolu, güzel ve rengârenktir. Birçok erkek ve kadın onun hayatına imrenir; çünkü içinde pek çok yönetim biçiminin ve yaşayış tarzının örneğini taşır."
"Öyledir," dedi.
παντάπασιν, ἦ δʼ ὅς, διελήλυθας βίον ἰσονομικοῦ τινος ἀνδρός.
οἶμαι δέ γε, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ παντοδαπόν τε καὶ πλείστων ἠθῶν μεστόν, καὶ τὸν καλόν τε καὶ ποικίλον, ὥσπερ ἐκείνην τὴν πόλιν, τοῦτον τὸν ἄνδρα εἶναι· ὃν πολλοὶ ἂν καὶ πολλαὶ ζηλώσειαν τοῦ βίου, παραδείγματα πολιτειῶν τε καὶ τρόπων πλεῖστα ἐν αὐτῷ ἔχοντα.
οὗτος γάρ, ἔφη, ἔστιν.
562a"Peki? Böyle bir adamı demokrasinin karşısına yerleştirelim mi, ona demokratik demek doğru olacağına göre?"
"Yerleştirelim," dedi.
"Geriye en güzel yönetim biçimiyle en güzel adamı anlatmak kalıyor," dedim: "tiranlık ve tiran."
"Tam öyle," dedi.
"Haydi bakalım, sevgili dostum, tiranlık nasıl doğar? Demokrasiden doğduğu aşağı yukarı belli."
"Belli."
"Oligarşiden demokrasi nasıl doğuyorsa demokrasiden tiranlık da bir bakıma aynı şekilde doğmaz mı?"
τί οὖν; τετάχθω ἡμῖν κατὰ δημοκρατίαν ὁ τοιοῦτος ἀνήρ, ὡς δημοκρατικὸς ὀρθῶς ἂν προσαγορευόμενος;
τετάχθω, ἔφη.
ἡ καλλίστη δή, ἦν δʼ ἐγώ, πολιτεία τε καὶ ὁ κάλλιστος ἀνὴρ λοιπὰ ἂν ἡμῖν εἴη διελθεῖν, τυραννίς τε καὶ τύραννος.
κομιδῇ γʼ, ἔφη.
φέρε δή, τίς τρόπος τυραννίδος, ὦ φίλε ἑταῖρε, γίγνεται; ὅτι μὲν γὰρ ἐκ δημοκρατίας μεταβάλλει σχεδὸν δῆλον.
δῆλον.
ἆρʼ οὖν τρόπον τινὰ τὸν αὐτὸν ἔκ τε ὀλιγαρχίας δημοκρατία
562b"Nasıl?"
"Önlerine koydukları ve oligarşinin kurulmasına sebep olan iyi," dedim, "zenginlikti, değil mi?"
"Evet."
"Zenginliğe doymak bilmez açlık ve para kazanmak uğruna öbür her şeyin ihmal edilmesi onu mahvetti."
"Doğru," dedi.
"Demokrasinin iyi diye belirlediği şeye duyulan doymak bilmez açlık da onu yıkmaz mı?"
"Neyi iyi diye belirlediğini söylüyorsun?"
"Özgürlüğü," dedim. "Demokratik bir şehirde onun en güzel şey olduğunu, bu yüzden tabiatça özgür biri için yalnızca orada yaşamaya değdiğini duyarsın."
γίγνεται καὶ ἐκ δημοκρατίας τυραννίς;
πῶς;
ὃ προύθεντο, ἦν δʼ ἐγώ, ἀγαθόν, καὶ διʼ ὃ ἡ ὀλιγαρχία καθίστατο—τοῦτο δʼ ἦν [ὑπερ]πλοῦτος· ἦ γάρ; —
ναί.
ἡ πλούτου τοίνυν ἀπληστία καὶ ἡ τῶν ἄλλων ἀμέλεια διὰ χρηματισμὸν αὐτὴν ἀπώλλυ.
ἀληθῆ, ἔφη.
ἆρʼ οὖν καὶ ὃ δημοκρατία ὁρίζεται ἀγαθόν, ἡ τούτου ἀπληστία καὶ ταύτην καταλύει;
λέγεις δʼ αὐτὴν τί ὁρίζεσθαι;
τὴν ἐλευθερίαν, εἶπον. τοῦτο γάρ που ἐν δημοκρατουμένῃ
562c"Gerçekten de bu söz çok söylenir," dedi.
"Demin söylemek üzere olduğum gibi," dedim, "böyle bir şeye doymak bilmez açlık ve öbür şeylerin ihmal edilmesi bu yönetim biçimini de değiştirip tiranlığa muhtaç hâle getirmez mi?"
"Nasıl?" dedi.
"Sanırım demokratik bir şehir özgürlüğe susadığında başına kötü sakiler geçerse ve özgürlüğün katıksız şarabından gereğinden fazla içip sarhoş olursa, yöneticileri pek yumuşak davranıp ona bolca özgürlük tanımadıkça onları alçak ve oligarşik diye suçlayıp cezalandırır."
πόλει ἀκούσαις ἂν ὡς ἔχει τε κάλλιστον καὶ διὰ ταῦτα ἐν μόνῃ ταύτῃ ἄξιον οἰκεῖν ὅστις φύσει ἐλεύθερος.
λέγεται γὰρ δή, ἔφη, καὶ πολὺ τοῦτο τὸ ῥῆμα.
ἆρʼ οὖν, ἦν δʼ ἐγώ, ὅπερ ᾖα νυνδὴ ἐρῶν, ἡ τοῦ τοιούτου ἀπληστία καὶ ἡ τῶν ἄλλων ἀμέλεια καὶ ταύτην τὴν πολιτείαν μεθίστησίν τε καὶ παρασκευάζει τυραννίδος δεηθῆναι;
πῶς; ἔφη.
ὅταν οἶμαι δημοκρατουμένη πόλις ἐλευθερίας διψήσασα
562d"Gerçekten de bunu yaparlar," dedi.
"Yöneticilere itaat edenleri de gönüllü köleler, bir hiç diye çamura bular," dedim, "yönetilenlere benzeyen yöneticileri ve yöneticilere benzeyen yönetilenleri ise özel hayatta da kamuda da över, şereflendirir. Böyle bir şehirde özgürlüğün her şeye yayılması zorunlu değil mi?"
κακῶν οἰνοχόων προστατούντων τύχῃ, καὶ πορρωτέρω τοῦ δέοντος ἀκράτου αὐτῆς μεθυσθῇ, τοὺς ἄρχοντας δή, ἂν μὴ πάνυ πρᾷοι ὦσι καὶ πολλὴν παρέχωσι τὴν ἐλευθερίαν, κολάζει αἰτιωμένη ὡς μιαρούς τε καὶ ὀλιγαρχικούς.
δρῶσιν γάρ, ἔφη, τοῦτο.
τοὺς δέ γε, εἶπον, τῶν ἀρχόντων κατηκόους προπηλακίζει ὡς ἐθελοδούλους τε καὶ οὐδὲν ὄντας, τοὺς δὲ ἄρχοντας μὲν ἀρχομένοις, ἀρχομένους δὲ ἄρχουσιν ὁμοίους ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ ἐπαινεῖ τε καὶ τιμᾷ. ἆρʼ οὐκ ἀνάγκη ἐν τοιαύτῃ
562e"Nasıl yayılmasın?"
"Bu başıboşluk, dostum," dedim, "evlerin içine de sızar, sonunda hayvanlara kadar kök salar."
"Bununla neyi kastediyoruz?" dedi.
"Mesela babanın çocuğa benzemeye, oğullarından korkmaya alışmasını; oğulun da babaya benzemeye, özgür olsun diye anne babasından ne utanmaya ne korkmaya alışmasını. Yabancı yerleşik vatandaşa, vatandaş yabancı yerleşiğe eşitlenir; gelip geçen yabancı da öyle."
πόλει ἐπὶ πᾶν τὸ τῆς ἐλευθερίας ἰέναι;
πῶς γὰρ οὔ;
καὶ καταδύεσθαί γε, ἦν δʼ ἐγώ, ὦ φίλε, εἴς τε τὰς ἰδίας οἰκίας καὶ τελευτᾶν μέχρι τῶν θηρίων τὴν ἀναρχίαν ἐμφυομένην.
πῶς, ἦ δʼ ὅς, τὸ τοιοῦτον λέγομεν;
οἷον, ἔφην, πατέρα μὲν ἐθίζεσθαι παιδὶ ὅμοιον γίγνεσθαι καὶ φοβεῖσθαι τοὺς ὑεῖς, ὑὸν δὲ πατρί, καὶ μήτε αἰσχύνεσθαι μήτε δεδιέναι τοὺς γονέας, ἵνα δὴ ἐλεύθερος ᾖ· μέτοικον δὲ
563a"Gerçekten öyle oluyor," dedi.
"Bunlar ve bunlar gibi başka ufak tefek şeyler de olur," dedim. "Böyle bir yerde öğretmen öğrencilerinden korkar, onlara yaranır; öğrenciler de öğretmenlerini, lalalarını hiçe sayar. Genel olarak gençler kendilerini yaşlılara benzetir, onlarla sözde de işte de yarışır; yaşlılar da gençlerin düzeyine inip onları taklit ederek şakacılıkla ve cilveyle dolup taşar ki kimse onları sevimsiz ya da buyurgan sanmasın."
ἀστῷ καὶ ἀστὸν μετοίκῳ ἐξισοῦσθαι, καὶ ξένον ὡσαύτως.
γίγνεται γὰρ οὕτως, ἔφη.
ταῦτά τε, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ σμικρὰ τοιάδε ἄλλα γίγνεται· διδάσκαλός τε ἐν τῷ τοιούτῳ φοιτητὰς φοβεῖται καὶ θωπεύει, φοιτηταί τε διδασκάλων ὀλιγωροῦσιν, οὕτω δὲ καὶ παιδαγωγῶν· καὶ ὅλως οἱ μὲν νέοι πρεσβυτέροις ἀπεικάζονται καὶ διαμιλλῶνται καὶ ἐν λόγοις καὶ ἐν ἔργοις, οἱ δὲ γέροντες συγκαθιέντες τοῖς νέοις εὐτραπελίας τε καὶ χαριεντισμοῦ
563b"Kesinlikle," dedi.
"Ama halkın özgürlüğünün böyle bir şehirde vardığı en uç nokta, dostum," dedim, "satın alınmış kadın ve erkek kölelerin onları satın alanlardan hiç de daha az özgür olmamasıdır. Kadınlarla erkekler, erkeklerle kadınlar arasında ne kadar eşitlik ve özgürlük olduğunu söylemeyi de az kalsın unutuyorduk."
ἐμπίμπλανται, μιμούμενοι τοὺς νέους, ἵνα δὴ μὴ δοκῶσιν ἀηδεῖς εἶναι μηδὲ δεσποτικοί.
πάνυ μὲν οὖν, ἔφη.
τὸ δέ γε, ἦν δʼ ἐγώ, ἔσχατον, ὦ φίλε, τῆς ἐλευθερίας τοῦ πλήθους, ὅσον γίγνεται ἐν τῇ τοιαύτῃ πόλει, ὅταν δὴ οἱ ἐωνημένοι καὶ αἱ ἐωνημέναι μηδὲν ἧττον ἐλεύθεροι ὦσι τῶν πριαμένων. ἐν γυναιξὶ δὲ πρὸς ἄνδρας καὶ ἀνδράσι πρὸς γυναῖκας ὅση ἡ ἰσονομία καὶ ἐλευθερία γίγνεται, ὀλίγου ἐπελαθόμεθʼ εἰπεῖν.
563c"Öyleyse Aiskhylos'un dediği gibi, 'ağzımıza o an ne geldiyse' söyleyelim mi?" dedi.
"Elbette," dedim, "ben de öyle yapıyorum. İnsanların elindeki hayvanların burada başka bir yerde olduğundan ne kadar daha özgür olduğuna görmemiş biri inanmaz. Atasözündeki gibi köpekler düpedüz sahibelerine benzer; atlar ve eşekler de büyük bir özgürlük ve azametle yürümeye alışır, yolda önlerine çıkan herkese, kenara çekilmezse çarpıp geçerler. Her şey böyle özgürlükle dolup taşar."
οὐκοῦν κατʼ Αἰσχύλον, ἔφη, ἐροῦμεν ὅτι νῦν ἦλθʼ ἐπὶ στόμα;
πάνυ γε, εἶπον· καὶ ἔγωγε οὕτω λέγω· τὸ μὲν γὰρ τῶν θηρίων τῶν ὑπὸ τοῖς ἀνθρώποις ὅσῳ ἐλευθερώτερά ἐστιν ἐνταῦθα ἢ ἐν ἄλλῃ, οὐκ ἄν τις πείθοιτο ἄπειρος. ἀτεχνῶς γὰρ αἵ τε κύνες κατὰ τὴν παροιμίαν οἷαίπερ αἱ δέσποιναι γίγνονταί τε δὴ καὶ ἵπποι καὶ ὄνοι, πάνυ ἐλευθέρως καὶ σεμνῶς εἰθισμένοι πορεύεσθαι, κατὰ τὰς ὁδοὺς ἐμβάλλοντες τῷ ἀεὶ ἀπαντῶντι, ἐὰν μὴ ἐξίστηται, καὶ τἆλλα πάντα οὕτω
563d"Bana kendi rüyamı anlatıyorsun," dedi. "Kıra giderken sık sık başıma gelir."
"Bütün bunların toplamından çıkan en önemli şey şu," dedim: "Vatandaşların psykhē'sini öylesine hassas hâle getirir ki biri onlara en ufak bir kölelik dayatsa öfkelenir, buna katlanmazlar, fark ediyor musun? Biliyorsun, sonunda, hiçbir şekilde kimse onlara efendilik etmesin diye, yazılı olsun yazısız olsun kanunlara bile aldırmazlar."
μεστὰ ἐλευθερίας γίγνεται.
τὸ ἐμόν γʼ, ἔφη, ἐμοὶ λέγεις ὄναρ· αὐτὸς γὰρ εἰς ἀγρὸν πορευόμενος θαμὰ αὐτὸ πάσχω.
τὸ δὲ δὴ κεφάλαιον, ἦν δʼ ἐγώ, πάντων τούτων συνηθροισμένων, ἐννοεῖς ὡς ἁπαλὴν τὴν ψυχὴν τῶν πολιτῶν ποιεῖ, ὥστε κἂν ὁτιοῦν δουλείας τις προσφέρηται, ἀγανακτεῖν καὶ μὴ ἀνέχεσθαι; τελευτῶντες γάρ που οἶσθʼ ὅτι οὐδὲ τῶν νόμων φροντίζουσιν γεγραμμένων ἢ ἀγράφων, ἵνα δὴ μηδαμῇ
563e"Çok iyi biliyorum," dedi.
"İşte, dostum," dedim, "bana kalırsa tiranlığın içinden filizlendiği başlangıç bu kadar güzel ve bu kadar delikanlıcadır."
"Delikanlıca gerçekten," dedi. "Peki bundan sonra ne olur?"
"Oligarşide türeyip onu mahveden hastalık," dedim, "burada da serbestlik yüzünden daha yaygın ve daha güçlü olarak türer ve demokrasiyi köleleştirir. Gerçekten de bir şeyi aşırı yapmak çoğunlukla zıt yönde büyük bir değişikliğe yol açar: Mevsimlerde, bitkilerde, bedenlerde olduğu gibi, yönetim biçimlerinde de hiç değilse o kadar."
μηδεὶς αὐτοῖς ᾖ δεσπότης.
καὶ μάλʼ, ἔφη, οἶδα.
αὕτη μὲν τοίνυν, ἦν δʼ ἐγώ, ὦ φίλε, ἡ ἀρχὴ οὑτωσὶ καλὴ καὶ νεανική, ὅθεν τυραννὶς φύεται, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ.
νεανικὴ δῆτα, ἔφη· ἀλλὰ τί τὸ μετὰ τοῦτο;
ταὐτόν, ἦν δʼ ἐγώ, ὅπερ ἐν τῇ ὀλιγαρχίᾳ νόσημα ἐγγενόμενον ἀπώλεσεν αὐτήν, τοῦτο καὶ ἐν ταύτῃ πλέον τε καὶ ἰσχυρότερον ἐκ τῆς ἐξουσίας ἐγγενόμενον καταδουλοῦται δημοκρατίαν. καὶ τῷ ὄντι τὸ ἄγαν τι ποιεῖν μεγάλην φιλεῖ εἰς τοὐναντίον μεταβολὴν ἀνταποδιδόναι, ἐν ὥραις τε καὶ ἐν
564a"Akla yatkın," dedi.
"Çünkü aşırı özgürlük, anlaşılan, hem kişi hem şehir için aşırı kölelikten başka bir şeye dönüşmez."
"Akla yatkın gerçekten."
"Öyleyse tiranlığın başka bir yönetim biçiminden değil de demokrasiden doğması da akla yatkın," dedim. "Sanırım en uç özgürlükten en büyük ve en vahşi kölelik doğar."
"Mantıklı," dedi.
"Ama sanırım senin sorduğun bu değildi," dedim. "Sen hem oligarşide hem demokraside türeyip onu köleleştiren hastalığın ne olduğunu soruyordun."
φυτοῖς καὶ ἐν σώμασιν, καὶ δὴ καὶ ἐν πολιτείαις οὐχ ἥκιστα.
εἰκός, ἔφη.
ἡ γὰρ ἄγαν ἐλευθερία ἔοικεν οὐκ εἰς ἄλλο τι ἢ εἰς ἄγαν δουλείαν μεταβάλλειν καὶ ἰδιώτῃ καὶ πόλει.
εἰκὸς γάρ.
εἰκότως τοίνυν, εἶπον, οὐκ ἐξ ἄλλης πολιτείας τυραννὶς καθίσταται ἢ ἐκ δημοκρατίας, ἐξ οἶμαι τῆς ἀκροτάτης ἐλευθερίας δουλεία πλείστη τε καὶ ἀγριωτάτη.
ἔχει γάρ, ἔφη, λόγον.
ἀλλʼ οὐ τοῦτʼ οἶμαι, ἦν δʼ ἐγώ, ἠρώτας, ἀλλὰ ποῖον
564b"Doğru söylüyorsun," dedi.
"Kastettiğim, tembel ve savurgan adamlar takımıydı," dedim. "En cesurları önden gider, daha korkak olanlar arkalarından gelir. Bunları erkek arılara benzetmiştik: öncekileri iğneli, sonrakileri iğnesiz arılara."
"Hem de haklı olarak," dedi.
"Bu ikisi," dedim, "hangi yönetim biçiminde türerse türesin, bedendeki balgam ve safra gibi orayı altüst eder. İyi bir hekim ve şehrin kanun koyucusu, akıllı bir arıcıdan geri kalmadan, bu ikisine karşı uzaktan tedbir almalıdır: En iyisi, hiç türememeleri için; türedilerse de bir an önce petekleriyle birlikte kesilip atılmaları için."
νόσημα ἐν ὀλιγαρχίᾳ τε φυόμενον ταὐτὸν καὶ ἐν δημοκρατίᾳ δουλοῦται αὐτήν.
ἀληθῆ, ἔφη, λέγεις.
ἐκεῖνο τοίνυν, ἔφην, ἔλεγον τὸ τῶν ἀργῶν τε καὶ δαπανηρῶν ἀνδρῶν γένος, τὸ μὲν ἀνδρειότατον ἡγούμενον αὐτῶν, τὸ δʼ ἀνανδρότερον ἑπόμενον· οὓς δὴ ἀφομοιοῦμεν κηφῆσι, τοὺς μὲν κέντρα ἔχουσι, τοὺς δὲ ἀκέντροις.
καὶ ὀρθῶς γʼ, ἔφη.
τούτω τοίνυν, ἦν δʼ ἐγώ, ταράττετον ἐν πάσῃ πολιτείᾳ ἐγγιγνομένω, οἷον περὶ σῶμα φλέγμα τε καὶ χολή· ὣ δὴ καὶ
564c"Zeus adına, kesinlikle," dedi.
"İstediğimizi daha açık görmek için meseleyi şöyle ele alalım," dedim.
"Nasıl?"
"Demokratik şehri sözümüzde üçe ayıralım; zaten gerçekte de öyle ayrılmıştır.
δεῖ τὸν ἀγαθὸν ἰατρόν τε καὶ νομοθέτην πόλεως μὴ ἧττον ἢ σοφὸν μελιττουργὸν πόρρωθεν εὐλαβεῖσθαι, μάλιστα μὲν ὅπως μὴ ἐγγενήσεσθον, ἂν δὲ ἐγγένησθον, ὅπως ὅτι τάχιστα σὺν αὐτοῖσι τοῖς κηρίοις ἐκτετμήσεσθον.
ναὶ μὰ Δία, ἦ δʼ ὅς, παντάπασί γε.
ὧδε τοίνυν, ἦν δʼ ἐγώ, λάβωμεν, ἵνʼ εὐκρινέστερον ἴδωμεν ὃ βουλόμεθα.
πῶς;
τριχῇ διαστησώμεθα τῷ λόγῳ δημοκρατουμένην πόλιν,
564d"Bu takımlardan biri, sanırım, serbestlik yüzünden onda da oligarşik şehirde olduğundan az türemez."
"Öyle."
"Ama burada oradakinden çok daha keskindir."
"Nasıl?"
"Orada itibar görmediği, yönetimden uzaklaştırıldığı için idmansız kalır, güçlenemez. Demokraside ise, birkaç kişi dışında, yönetimin başında hemen hep o vardır: En keskinleri konuşur ve iş görür; geri kalanı kürsünün çevresine oturup vızıldar ve başka bir şey söyleyene katlanmaz. Böylece böyle bir yönetim biçiminde, birkaç istisna dışında, her şeyi bu takım idare eder."
ὥσπερ οὖν καὶ ἔχει. ἓν μὲν γάρ που τὸ τοιοῦτον γένος ἐν αὐτῇ ἐμφύεται διʼ ἐξουσίαν οὐκ ἔλαττον ἢ ἐν τῇ ὀλιγαρχουμένῃ.
ἔστιν οὕτω.
πολὺ δέ γε δριμύτερον ἐν ταύτῃ ἢ ἐν ἐκείνῃ.
πῶς;
ἐκεῖ μὲν διὰ τὸ μὴ ἔντιμον εἶναι, ἀλλʼ ἀπελαύνεσθαι τῶν ἀρχῶν, ἀγύμναστον καὶ οὐκ ἐρρωμένον γίγνεται· ἐν δημοκρατίᾳ δὲ τοῦτό που τὸ προεστὸς αὐτῆς, ἐκτὸς ὀλίγων, καὶ τὸ μὲν δριμύτατον αὐτοῦ λέγει τε καὶ πράττει, τὸ δʼ ἄλλο περὶ τὰ βήματα προσίζον βομβεῖ τε καὶ οὐκ ἀνέχεται τοῦ
564e"Hem de nasıl," dedi.
"Kalabalığın içinden bir başka takım da hep şöyle ayrışır."
"Hangisi?"
"Herkes para peşindeyken, tabiatça en düzenli olanlar çoğunlukla en zengin olur."
"Akla yatkın."
"Erkek arılar için en bol ve en kolay bal da sanırım buradan sağılır."
"Az malı olandan nasıl bal sağılsın ki?" dedi.
"Bu tür zenginlere de, sanırım, erkek arıların otlağı denir."
"Aşağı yukarı," dedi.
ἄλλα λέγοντος, ὥστε πάντα ὑπὸ τοῦ τοιούτου διοικεῖται ἐν τῇ τοιαύτῃ πολιτείᾳ χωρίς τινων ὀλίγων.
μάλα γε, ἦ δʼ ὅς.
ἄλλο τοίνυν τοιόνδε ἀεὶ ἀποκρίνεται ἐκ τοῦ πλήθους.
τὸ ποῖον;
χρηματιζομένων που πάντων, οἱ κοσμιώτατοι φύσει ὡς τὸ πολὺ πλουσιώτατοι γίγνονται.
εἰκός.
πλεῖστον δὴ οἶμαι τοῖς κηφῆσι μέλι καὶ εὐπορώτατον ἐντεῦθεν βλίττει.
πῶς γὰρ ἄν, ἔφη, παρά γε τῶν σμικρὰ ἐχόντων τις βλίσειεν;
πλούσιοι δὴ οἶμαι οἱ τοιοῦτοι καλοῦνται κηφήνων βοτάνη.
σχεδόν τι, ἔφη.
565a"Üçüncü takım da halktır: Kendi elleriyle çalışan, siyasete karışmayan, pek mal mülkü olmayan herkes. Bu takım bir araya geldiğinde demokraside en kalabalık ve en güçlü olanıdır."
"Öyledir," dedi, "ama biraz bal almadıkça bunu pek sık yapmaya yanaşmaz."
"Hep alır," dedim, "yönetimin başındakiler ne kadar verebilirse: Mal varlığı olanların elinden alıp halka dağıtırlar, en büyük payı da kendilerine ayırırlar."
δῆμος δʼ ἂν εἴη τρίτον γένος, ὅσοι αὐτουργοί τε καὶ ἀπράγμονες, οὐ πάνυ πολλὰ κεκτημένοι· ὃ δὴ πλεῖστόν τε καὶ κυριώτατον ἐν δημοκρατίᾳ ὅτανπερ ἁθροισθῇ.
ἔστιν γάρ, ἔφη· ἀλλʼ οὐ θαμὰ ἐθέλει ποιεῖν τοῦτο, ἐὰν μὴ μέλιτός τι μεταλαμβάνῃ.
οὐκοῦν μεταλαμβάνει, ἦν δʼ ἐγώ, ἀεί, καθʼ ὅσον δύνανται οἱ προεστῶτες, τοὺς ἔχοντας τὴν οὐσίαν ἀφαιρούμενοι, διανέμοντες τῷ δήμῳ, τὸ πλεῖστον αὐτοὶ ἔχειν.
565b"Gerçekten de payını böyle alır," dedi.
"Malları elinden alınanlar da, sanırım, halkın önünde konuşarak ve ellerinden geldiğince iş görerek kendilerini savunmak zorunda kalırlar."
"Nasıl kalmasınlar?"
"Öbürleri de, bunlar altüst oluş istemeseler bile, onları halka tuzak kurmakla, oligarşik olmakla suçlar."
"Elbette."
"Sonunda da, halkın kendi isteğiyle değil, bilgisizliğinden ve iftiracıların aldatmasıyla kendilerine haksızlık etmeye kalkıştığını görünce, o zaman artık, isteseler de istemeseler de, gerçekten oligarşik olurlar. Bunu kendi istekleriyle yapmazlar; bu kötülüğü de o erkek arı onları sokarak içlerine bırakır."
μεταλαμβάνει γὰρ οὖν, ἦ δʼ ὅς, οὕτως.
ἀναγκάζονται δὴ οἶμαι ἀμύνεσθαι, λέγοντές τε ἐν τῷ δήμῳ καὶ πράττοντες ὅπῃ δύνανται, οὗτοι ὧν ἀφαιροῦνται.
πῶς γὰρ οὔ;
αἰτίαν δὴ ἔσχον ὑπὸ τῶν ἑτέρων, κἂν μὴ ἐπιθυμῶσι νεωτερίζειν, ὡς ἐπιβουλεύουσι τῷ δήμῳ καί εἰσιν ὀλιγαρχικοί.
τί μήν;
οὐκοῦν καὶ τελευτῶντες, ἐπειδὰν ὁρῶσι τὸν δῆμον, οὐχ ἑκόντα ἀλλʼ ἀγνοήσαντά τε καὶ ἐξαπατηθέντα ὑπὸ τῶν
565c"Tam öyle."
"Ardından ihbarlar, davalar, birbirlerine karşı açılan duruşmalar başlar."
"Hem de nasıl."
"Halk her zaman tek birini kendine önder olarak öne çıkarmayı, onu besleyip büyütmeyi âdet edinmemiş midir?"
"Âdet edinmiştir gerçekten."
διαβαλλόντων, ἐπιχειροῦντα σφᾶς ἀδικεῖν, τότʼ ἤδη, εἴτε βούλονται εἴτε μή, ὡς ἀληθῶς ὀλιγαρχικοὶ γίγνονται, οὐχ ἑκόντες, ἀλλὰ καὶ τοῦτο τὸ κακὸν ἐκεῖνος ὁ κηφὴν ἐντίκτει κεντῶν αὐτούς.
κομιδῇ μὲν οὖν.
εἰσαγγελίαι δὴ καὶ κρίσεις καὶ ἀγῶνες περὶ ἀλλήλων γίγνονται.
καὶ μάλα.
οὐκοῦν ἕνα τινὰ ἀεὶ δῆμος εἴωθεν διαφερόντως προΐστασθαι ἑαυτοῦ, καὶ τοῦτον τρέφειν τε καὶ αὔξειν μέγαν;
εἴωθε γάρ.
565d"Öyleyse şu belli," dedim: "Bir tiran ne zaman ortaya çıkarsa bu önderlik kökünden filizlenir, başka bir yerden değil."
"Çok belli."
"Peki önderin tirana dönüşmesinin başlangıcı nedir? Önder, Arkadia'daki Lykaios Zeus tapınağı hakkında anlatılan masaldaki şeyi yapmaya başlayınca, değil mi?"
"Ne anlatılır?" dedi.
"Başka kurbanların etleri arasına doğranmış tek bir insan bağırsağının tadına bakan kişinin kurt olmak zorunda olduğu.
τοῦτο μὲν ἄρα, ἦν δʼ ἐγώ, δῆλον, ὅτι, ὅτανπερ φύηται τύραννος, ἐκ προστατικῆς ῥίζης καὶ οὐκ ἄλλοθεν ἐκβλαστάνει.
καὶ μάλα δῆλον.
τίς ἀρχὴ οὖν μεταβολῆς ἐκ προστάτου ἐπὶ τύραννον; ἢ δῆλον ὅτι ἐπειδὰν ταὐτὸν ἄρξηται δρᾶν ὁ προστάτης τῷ ἐν τῷ μύθῳ ὃς περὶ τὸ ἐν Ἀρκαδίᾳ τὸ τοῦ Διὸς τοῦ Λυκαίου ἱερὸν λέγεται;
τίς; ἔφη.
ὡς ἄρα ὁ γευσάμενος τοῦ ἀνθρωπίνου σπλάγχνου, ἐν ἄλλοις ἄλλων ἱερείων ἑνὸς ἐγκατατετμημένου, ἀνάγκη δὴ
565e"Yoksa bu hikâyeyi duymadın mı?"
"Duydum."
"Halkın önderi de böyle değil mi? Kendisine pek itaatkâr bir kalabalığı eline geçirdiğinde soydaşının kanını dökmekten geri durmaz. Böylelerinin sevdiği gibi haksız suçlamalarla insanları mahkemelere sürükleyip ellerini kana bular, bir insanın hayatını yok eder, kutsallık tanımayan diliyle ve ağzıyla soydaşının kanını tadar; insanları sürer, öldürür, borçların silineceğini ve toprakların yeniden dağıtılacağını ima eder. Böyle birinin bundan sonra ya düşmanlarının elinde can vermesi ya da tiran olup insanken kurda dönüşmesi zorunlu ve mukadder değil mi?"
τούτῳ λύκῳ γενέσθαι. ἢ οὐκ ἀκήκοας τὸν λόγον;
ἔγωγε.
ἆρʼ οὖν οὕτω καὶ ὃς ἂν δήμου προεστώς, λαβὼν σφόδρα πειθόμενον ὄχλον, μὴ ἀπόσχηται ἐμφυλίου αἵματος, ἀλλʼ ἀδίκως ἐπαιτιώμενος, οἷα δὴ φιλοῦσιν, εἰς δικαστήρια ἄγων μιαιφονῇ, βίον ἀνδρὸς ἀφανίζων, γλώττῃ τε καὶ στόματι ἀνοσίῳ γευόμενος φόνου συγγενοῦς, καὶ ἀνδρηλατῇ καὶ
566a"Hem de kaçınılmaz olarak," dedi.
"İşte mal varlığı olanlara karşı ayrılık çıkaran kişi budur," dedim.
"Budur."
"Sürülür de düşmanlarına rağmen zorla geri dönerse, tam bir tiran olarak dönmez mi?"
"Belli."
ἀποκτεινύῃ καὶ ὑποσημαίνῃ χρεῶν τε ἀποκοπὰς καὶ γῆς ἀναδασμόν, ἆρα τῷ τοιούτῳ ἀνάγκη δὴ τὸ μετὰ τοῦτο καὶ εἵμαρται ἢ ἀπολωλέναι ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν ἢ τυραννεῖν καὶ λύκῳ ἐξ ἀνθρώπου γενέσθαι;
πολλὴ ἀνάγκη, ἔφη.
οὗτος δή, ἔφην, ὁ στασιάζων γίγνεται πρὸς τοὺς ἔχοντας τὰς οὐσίας.
οὗτος.
ἆρʼ οὖν ἐκπεσὼν μὲν καὶ κατελθὼν βίᾳ τῶν ἐχθρῶν τύραννος ἀπειργασμένος κατέρχεται;
δῆλον.
566b"Onu sürmeyi ya da şehrin önünde iftirayla öldürtmeyi beceremezlerse, gizlice zorla öldürmenin yolunu ararlar."
"Genellikle öyle olur," dedi.
"İşte o zaman bu noktaya gelmiş herkes o meşhur tiran isteğini ortaya atar: Halkın yardımcısı onlar için sağ salim kalsın diye halktan birkaç koruma ister."
"Hem de nasıl," dedi.
"Halk da, sanırım, onun için korkup kendisi için hiç kaygılanmadan korumaları verir."
ἐὰν δὲ ἀδύνατοι ἐκβάλλειν αὐτὸν ὦσιν ἢ ἀποκτεῖναι διαβάλλοντες τῇ πόλει, βιαίῳ δὴ θανάτῳ ἐπιβουλεύουσιν ἀποκτεινύναι λάθρᾳ.
φιλεῖ γοῦν, ἦ δʼ ὅς, οὕτω γίγνεσθαι.
τὸ δὴ τυραννικὸν αἴτημα τὸ πολυθρύλητον ἐπὶ τούτῳ πάντες οἱ εἰς τοῦτο προβεβηκότες ἐξευρίσκουσιν, αἰτεῖν τὸν δῆμον φύλακάς τινας τοῦ σώματος, ἵνα σῶς αὐτοῖς ᾖ ὁ τοῦ δήμου βοηθός.
καὶ μάλʼ, ἔφη.
διδόασι δὴ οἶμαι δείσαντες μὲν ὑπὲρ ἐκείνου, θαρρήσαντες δὲ ὑπὲρ ἑαυτῶν.
566c"Hem de nasıl."
"Parası olan, parasıyla birlikte halk düşmanı diye suçlanan bir adam bunu gördüğünde, o zaman, dostum, Kroisos'a verilen kehanete uyarak, çakıllı Hermos boyunca kaçar, durmaz, korkak olmaktan utanmaz."
"Çünkü ikinci bir kez utanma fırsatı olmazdı," dedi.
"Yakalanansa, sanırım, ölüme teslim edilir," dedim.
"Kaçınılmaz olarak."
"O önderin kendisine gelince, belli ki 'koca gövdesiyle boylu boyunca' yerde yatmıyor; birçok başkasını devirip şehrin arabasına dikilmiş, önderlikten çıkıp tam bir tiran olmuştur."
καὶ μάλα.
οὐκοῦν τοῦτο ὅταν ἴδῃ ἀνὴρ χρήματα ἔχων καὶ μετὰ τῶν χρημάτων αἰτίαν μισόδημος εἶναι, τότε δὴ οὗτος, ὦ ἑταῖρε, κατὰ τὸν Κροίσῳ γενόμενον χρησμὸν— … πολυψήφιδα παρʼ Ἕρμον
φεύγει, οὐδὲ μένει, οὐδʼ αἰδεῖται κακὸς εἶναι.
Hdt. 1.55
οὐ γὰρ ἄν, ἔφη, δεύτερον αὖθις αἰδεσθείη.
ὁ δέ γε οἶμαι, ἦν δʼ ἐγώ, καταληφθεὶς θανάτῳ δίδοται.
ἀνάγκη.
ὁ δὲ δὴ προστάτης ἐκεῖνος αὐτὸς δῆλον δὴ ὅτι μέγας
566d"Neden olmasın?" dedi.
"Şimdi de bu adamın ve böyle bir ölümlünün türediği şehrin saadetini anlatalım mı?" dedim.
"Kesinlikle anlatalım," dedi.
"İlk günlerde, ilk zamanlarda karşılaştığı herkese gülümser, herkesi selamlar; tiran olduğunu da söylemez. Kişilere de kamuya da bir sürü vaatte bulunur; borçları siler, toprağı halka ve çevresindekilere dağıtır, herkese karşı merhametli ve yumuşakmış gibi davranır, değil mi?"
μεγαλωστὶ Hom. Il. 16.776 οὐ κεῖται, ἀλλὰ καταβαλὼν ἄλλους πολλοὺς ἕστηκεν ἐν τῷ δίφρῳ τῆς πόλεως, τύραννος ἀντὶ προστάτου ἀποτετελεσμένος.
τί δʼ οὐ μέλλει; ἔφη.
διέλθωμεν δὴ τὴν εὐδαιμονίαν, ἦν δʼ ἐγώ, τοῦ τε ἀνδρὸς καὶ τῆς πόλεως, ἐν ᾗ ἂν ὁ τοιοῦτος βροτὸς ἐγγένηται;
πάνυ μὲν οὖν, ἔφη, διέλθωμεν.
ἆρʼ οὖν, εἶπον, οὐ ταῖς μὲν πρώταις ἡμέραις τε καὶ χρόνῳ προσγελᾷ τε καὶ ἀσπάζεται πάντας, ᾧ ἂν περιτυγχάνῃ, καὶ
566e"Kaçınılmaz olarak," dedi.
"Dışarıdaki düşmanlarından kimiyle uzlaşıp kimini de yok ettikten sonra, onlardan yana içi rahat edince, sanırım ilk iş, halk bir önderin ihtiyacını hep duysun diye birtakım savaşlar çıkarır."
"Akla yatkın."
οὔτε τύραννός φησιν εἶναι ὑπισχνεῖταί τε πολλὰ καὶ ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ, χρεῶν τε ἠλευθέρωσε καὶ γῆν διένειμε δήμῳ τε καὶ τοῖς περὶ ἑαυτὸν καὶ πᾶσιν ἵλεώς τε καὶ πρᾷος εἶναι προσποιεῖται;
ἀνάγκη, ἔφη.
ὅταν δέ γε οἶμαι πρὸς τοὺς ἔξω ἐχθροὺς τοῖς μὲν καταλλαγῇ, τοὺς δὲ καὶ διαφθείρῃ, καὶ ἡσυχία ἐκείνων γένηται, πρῶτον μὲν πολέμους τινὰς ἀεὶ κινεῖ, ἵνʼ ἐν χρείᾳ ἡγεμόνος ὁ δῆμος ᾖ.
εἰκός γε.
567a"Bir de halk savaş vergileri ödeyerek yoksullaşsın, günlük geçim derdine düşmek zorunda kalsın ve ona daha az tuzak kursun diye, değil mi?"
"Belli."
"Bir de, sanırım, özgür düşünceli bazılarının yönetimine göz yummayacağından şüphelenirse, onları düşmanın eline bırakıp bir bahaneyle yok edebilmek için. Bütün bunlar yüzünden tiranın hep savaş kışkırtması zorunlu değil mi?"
"Zorunlu."
"Bunları yaptıkça da vatandaşların nefretini kazanmaya daha açık hâle gelmez mi?"
οὐκοῦν καὶ ἵνα χρήματα εἰσφέροντες πένητες γιγνόμενοι πρὸς τῷ καθʼ ἡμέραν ἀναγκάζωνται εἶναι καὶ ἧττον αὐτῷ ἐπιβουλεύωσι;
δῆλον.
καὶ ἄν γέ τινας οἶμαι ὑποπτεύῃ ἐλεύθερα φρονήματα ἔχοντας μὴ ἐπιτρέψειν αὐτῷ ἄρχειν, ὅπως ἂν τούτους μετὰ προφάσεως ἀπολλύῃ ἐνδοὺς τοῖς πολεμίοις; τούτων πάντων ἕνεκα τυράννῳ ἀεὶ ἀνάγκη πόλεμον ταράττειν;
ἀνάγκη.
ταῦτα δὴ ποιοῦντα ἕτοιμον μᾶλλον ἀπεχθάνεσθαι τοῖς
567b"Nasıl gelmesin?"
"Onu iş başına getirmeye yardım edenlerden, güç sahibi olanlardan bazıları da, hele aralarında en erkek yürekli olanlar, olup bitenlere çıkışarak hem onunla hem de birbirleriyle açık açık konuşmaya başlamaz mı?"
"Akla yatkın."
"Tiran, yönetimde kalacaksa, bunların hepsini ortadan kaldırmalıdır; sonunda ne dostlarından ne düşmanlarından işe yarar tek kişi bırakmayana kadar."
"Belli."
"Öyleyse kimin cesur, kimin yüce gönüllü, kimin aklı başında, kimin zengin olduğunu keskin bir gözle görmelidir. Öyle mesuttur ki, istese de istemese de, bunların hepsine düşman olmak, onlara tuzak kurmak zorundadır, ta ki şehri arındırana kadar."
πολίταις;
πῶς γὰρ οὔ;
οὐκοῦν καί τινας τῶν συγκαταστησάντων καὶ ἐν δυνάμει ὄντων παρρησιάζεσθαι καὶ πρὸς αὐτὸν καὶ πρὸς ἀλλήλους, ἐπιπλήττοντας τοῖς γιγνομένοις, οἳ ἂν τυγχάνωσιν ἀνδρικώτατοι ὄντες;
εἰκός γε.
ὑπεξαιρεῖν δὴ τούτους πάντας δεῖ τὸν τύραννον, εἰ μέλλει ἄρξειν, ἕως ἂν μήτε φίλων μήτʼ ἐχθρῶν λίπῃ μηδένα ὅτου τι ὄφελος.
δῆλον.
ὀξέως ἄρα δεῖ ὁρᾶν αὐτὸν τίς ἀνδρεῖος, τίς μεγαλόφρων,
567c"Güzel bir arınma doğrusu!" dedi.
"Evet," dedim, "hekimlerin bedenleri arındırmasının tam tersi: Onlar en kötüyü alıp en iyiyi bırakırlar, o ise tersini yapar."
"Anlaşılan, yönetecekse başka çaresi yok," dedi.
τίς φρόνιμος, τίς πλούσιος· καὶ οὕτως εὐδαίμων ἐστίν, ὥστε τούτοις ἅπασιν ἀνάγκη αὐτῷ, εἴτε βούλεται εἴτε μή, πολεμίῳ εἶναι καὶ ἐπιβουλεύειν, ἕως ἂν καθήρῃ τὴν πόλιν.
καλόν γε, ἔφη, καθαρμόν.
ναί, ἦν δʼ ἐγώ, τὸν ἐναντίον ἢ οἱ ἰατροὶ τὰ σώματα· οἱ μὲν γὰρ τὸ χείριστον ἀφαιροῦντες λείπουσι τὸ βέλτιστον, ὁ δὲ τοὐναντίον.
ὡς ἔοικε γάρ, αὐτῷ, ἔφη, ἀνάγκη, εἴπερ ἄρξει.
567d"Demek kutlu bir zorunluluğa bağlanmış," dedim, "ya çoğu değersiz insanlarla, üstelik onların nefretini kazanarak yaşamayı ya da hiç yaşamamayı buyuran bir zorunluluğa."
"Öyle bir zorunluluğa," dedi.
"Bunları yaparak vatandaşların nefretini ne kadar çok kazanırsa, o kadar çok ve o kadar güvenilir muhafıza ihtiyaç duymaz mı?"
"Nasıl duymasın?"
"Peki güvenilir olanlar kimlerdir? Onları nereden getirtecek?"
"Ücretlerini verirse," dedi, "pek çoğu kendiliğinden uçarak gelir."
"Köpek adına," dedim, "yine yabancı ve her türden erkek arılardan söz ediyorsun gibi geliyor bana."
ἐν μακαρίᾳ ἄρα, εἶπον ἐγώ, ἀνάγκῃ δέδεται, ἣ προστάττει αὐτῷ ἢ μετὰ φαύλων τῶν πολλῶν οἰκεῖν, καὶ ὑπὸ τούτων μισούμενον, ἢ μὴ ζῆν.
ἐν τοιαύτῃ, ἦ δʼ ὅς.
ἆρʼ οὖν οὐχὶ ὅσῳ ἂν μᾶλλον τοῖς πολίταις ἀπεχθάνηται ταῦτα δρῶν, τοσούτῳ πλειόνων καὶ πιστοτέρων δορυφόρων δεήσεται;
πῶς γὰρ οὔ;
τίνες οὖν οἱ πιστοί; καὶ πόθεν αὐτοὺς μεταπέμψεται;
αὐτόματοι, ἔφη, πολλοὶ ἥξουσι πετόμενοι, ἐὰν τὸν μισθὸν διδῷ.
κηφῆνας, ἦν δʼ ἐγώ, νὴ τὸν κύνα, δοκεῖς αὖ τινάς μοι
567e"Doğru geliyor," dedi.
"Peki şehrin kendisinden? Şunu istemez mi..."
"Neyi?"
"Vatandaşların kölelerini ellerinden alıp azat ederek kendi çevresindeki muhafızlara katmayı."
"Hem de nasıl," dedi, "çünkü ona en güvenilir olanlar da bunlardır."
"Tiranı ne kutlu bir varlık yapıyorsun," dedim, "o eski dostlarını yok edip böyle dostlara ve güvenilir adamlara yaslanıyorsa!"
λέγειν ξενικούς τε καὶ παντοδαπούς.
ἀληθῆ γάρ, ἔφη, δοκῶ σοι.
τίς δὲ αὐτόθεν; ἆρʼ οὐκ ἂν ἐθελήσειεν—
πῶς;
τοὺς δούλους ἀφελόμενος τοὺς πολίτας, ἐλευθερώσας, τῶν περὶ ἑαυτὸν δορυφόρων ποιήσασθαι.
σφόδρα γʼ, ἔφη· ἐπεί τοι καὶ πιστότατοι αὐτῷ οὗτοί εἰσιν.
ἦ μακάριον, ἦν δʼ ἐγώ, λέγεις τυράννου χρῆμα, εἰ τοιούτοις
568a"Yaslandığı da işte böyleleri," dedi.
"Bu yoldaşlar ona hayrandır, yeni vatandaşlar da onunla düşüp kalkar," dedim, "iyi insanlarsa ondan nefret eder ve kaçar, değil mi?"
"Ne yapsınlar?"
"Tragedyanın genel olarak bilgece bir şey sayılması, Euripides'in de bu alanda ötekilerden üstün tutulması boşuna değil," dedim.
"Neden?"
"Çünkü derin bir düşünceden çıkan şu sözü de o söyledi: 'Tiranlar bilgelerle düşüp kalktıkları için bilgedir.'"
φίλοις τε καὶ πιστοῖς ἀνδράσι χρῆται, τοὺς προτέρους ἐκείνους ἀπολέσας.
ἀλλὰ μήν, ἔφη, τοιούτοις γε χρῆται.
καὶ θαυμάζουσι δή, εἶπον, οὗτοι οἱ ἑταῖροι αὐτὸν καὶ σύνεισιν οἱ νέοι πολῖται, οἱ δʼ ἐπιεικεῖς μισοῦσί τε καὶ φεύγουσι;
τί δʼ οὐ μέλλουσιν;
οὐκ ἐτός, ἦν δʼ ἐγώ, ἥ τε τραγῳδία ὅλως σοφὸν δοκεῖ εἶναι καὶ ὁ Εὐριπίδης διαφέρων ἐν αὐτῇ.
τί δή;
ὅτι καὶ τοῦτο πυκνῆς διανοίας ἐχόμενον ἐφθέγξατο, ὡς
568b"Bilgeler derken de belli ki onun düşüp kalktığı bu kişileri kastediyordu."
"Tiranlığı da tanrılara denk bir şeymiş gibi över," dedi, "daha başka birçok şey de söyler; hem o hem de öbür şairler."
"Bu yüzden," dedim, "tragedya şairleri bilge oldukları için, tiranlığa övgüler düzdükleri için onları yönetim düzenimize kabul etmeyeceğimizi hem bize hem de bizimkine yakın bir yönetim biçimiyle yaşayanlara bağışlarlar."
"Bence aralarında incelikli olanlar bağışlar," dedi.
ἄρα σοφοὶ τύραννοί εἰσι τῶν σοφῶν συνουσίᾳ. καὶ ἔλεγε δῆλον ὅτι τούτους εἶναι τοὺς σοφοὺς οἷς σύνεστιν.
καὶ ὡς ἰσόθεόν γʼ, ἔφη, τὴν τυραννίδα ἐγκωμιάζει, καὶ ἕτερα πολλά, καὶ οὗτος καὶ οἱ ἄλλοι ποιηταί.
τοιγάρτοι, ἔφην, ἅτε σοφοὶ ὄντες οἱ τῆς τραγῳδίας ποιηταὶ συγγιγνώσκουσιν ἡμῖν τε καὶ ἐκείνοις ὅσοι ἡμῶν ἐγγὺς πολιτεύονται, ὅτι αὐτοὺς εἰς τὴν πολιτείαν οὐ παραδεξόμεθα ἅτε τυραννίδος ὑμνητάς.
οἶμαι ἔγωγʼ, ἔφη, συγγιγνώσκουσιν ὅσοιπέρ γε αὐτῶν
568c"Ama sanırım başka şehirleri dolaşıp kalabalıkları toplar, güzel, gür ve inandırıcı sesleri kiralayarak yönetimleri tiranlıklara ve demokrasilere doğru sürüklerler."
"Hem de nasıl."
"Üstelik bunun için ücret alır, şerefe boğulurlar: En çok, akla yatkın olduğu gibi, tiranlar tarafından, ikinci olarak da demokrasi tarafından. Ama yönetim biçimlerinin yokuşunda yukarı tırmandıkça şerefleri, sanki soluğu kesilmiş de yürüyemiyormuş gibi, gittikçe daha çok tükenir."
κομψοί.
εἰς δέ γε οἶμαι τὰς ἄλλας περιιόντες πόλεις, συλλέγοντες τοὺς ὄχλους, καλὰς φωνὰς καὶ μεγάλας καὶ πιθανὰς μισθωσάμενοι, εἰς τυραννίδας τε καὶ δημοκρατίας ἕλκουσι τὰς πολιτείας.
μάλα γε.
οὐκοῦν καὶ προσέτι τούτων μισθοὺς λαμβάνουσι καὶ τιμῶνται, μάλιστα μέν, ὥσπερ τὸ εἰκός, ὑπὸ τυράννων, δεύτερον δὲ ὑπὸ δημοκρατίας· ὅσῳ δʼ ἂν ἀνωτέρω ἴωσιν πρὸς
568d"Kesinlikle."
"Ama burada konudan saptık," dedim. "Yeniden tiranın o güzel, kalabalık, rengârenk ve hiç aynı kalmayan ordusuna dönelim: Nereden beslenecek?"
"Belli ki şehirde kutsal hazineler varsa onları harcayacak," dedi, "elden çıkardığı malların parası nereye kadar yeterse; böylece halkı daha az vergi ödemeye zorlayacak."
τὸ ἄναντες τῶν πολιτειῶν, μᾶλλον ἀπαγορεύει αὐτῶν ἡ τιμή, ὥσπερ ὑπὸ ἄσθματος ἀδυνατοῦσα πορεύεσθαι.
πάνυ μὲν οὖν.
ἀλλὰ δή, εἶπον, ἐνταῦθα μὲν ἐξέβημεν· λέγωμεν δὲ πάλιν ἐκεῖνο τὸ τοῦ τυράννου στρατόπεδον, τὸ καλόν τε καὶ πολὺ καὶ ποικίλον καὶ οὐδέποτε ταὐτόν, πόθεν θρέψεται.
δῆλον, ἔφη, ὅτι, ἐάν τε ἱερὰ χρήματα ᾖ ἐν τῇ πόλει, ταῦτα ἀναλώσει, ὅποι ποτὲ ἂν ἀεὶ ἐξαρκῇ τὰ τῶν ἀποδομένων, ἐλάττους εἰσφορὰς ἀναγκάζων τὸν δῆμον εἰσφέρειν.
568e"Peki bunlar da tükenince?"
"Belli ki," dedi, "kendisi de içki arkadaşları, yoldaşları ve metresleri de babadan kalma malla beslenecek."
"Anlıyorum," dedim, "tiranı doğuran halk onu ve yoldaşlarını besleyecek."
"Bu onun için büyük bir zorunluluk," dedi.
"Ne diyorsun?" dedim. "Halk öfkelenip yetişkin bir oğulun babası tarafından beslenmesinin adil olmadığını, tersine babanın oğul tarafından beslenmesi gerektiğini söylerse? Onu, büyüdüğünde kendisi kendi kölelerinin kölesi olup onu, kölelerini ve başka bir sürü ayaktakımını beslesin diye doğurup iş başına getirmediğini; onun önderliğinde şehirdeki zenginlerden ve 'iyi ve soylu' denen kişilerden kurtulsun diye getirdiğini söylerse? Şimdi de, sıkıcı içki arkadaşlarıyla birlikte oğlunu evden kovan bir baba gibi, ona ve yoldaşlarına şehri terk etmelerini emrederse?"
τί δʼ ὅταν δὴ ταῦτα ἐπιλίπῃ;
δῆλον, ἔφη, ὅτι ἐκ τῶν πατρῴων θρέψεται αὐτός τε καὶ οἱ συμπόται τε καὶ ἑταῖροι καὶ ἑταῖραι.
μανθάνω, ἦν δʼ ἐγώ· ὅτι ὁ δῆμος ὁ γεννήσας τὸν τύραννον θρέψει αὐτόν τε καὶ ἑταίρους.
πολλὴ αὐτῷ, ἔφη, ἀνάγκη.
πῶς [δὲ] λέγεις; εἶπον· ἐὰν δὲ ἀγανακτῇ τε καὶ λέγῃ ὁ δῆμος ὅτι οὔτε δίκαιον τρέφεσθαι ὑπὸ πατρὸς ὑὸν ἡβῶντα, ἀλλὰ τοὐναντίον ὑπὸ ὑέος πατέρα, οὔτε τούτου αὐτὸν ἕνεκα
569a"O zaman, Zeus adına," dedi, "halk nasıl bir yaratık doğurup bağrına bastığını, büyüttüğünü anlayacak; zayıf olduğu hâlde kendisinden güçlüleri kovmaya kalkıştığını da."
ἐγέννησέν τε καὶ κατέστησεν, ἵνα, ἐπειδὴ μέγας γένοιτο, τότε αὐτὸς δουλεύων τοῖς αὑτοῦ δούλοις τρέφοι ἐκεῖνόν τε καὶ τοὺς δούλους μετὰ συγκλύδων ἄλλων, ἀλλʼ ἵνα ἀπὸ τῶν πλουσίων τε καὶ καλῶν κἀγαθῶν λεγομένων ἐν τῇ πόλει ἐλευθερωθείη ἐκείνου προστάντος, καὶ νῦν κελεύει ἀπιέναι ἐκ τῆς πόλεως αὐτόν τε καὶ τοὺς ἑταίρους, ὥσπερ πατὴρ ὑὸν ἐξ οἰκίας μετὰ ὀχληρῶν συμποτῶν ἐξελαύνων;
γνώσεταί γε, νὴ Δία, ἦ δʼ ὅς, τότʼ ἤδη ὁ δῆμος οἷος οἷον
569b"Ne diyorsun?" dedim. "Tiran babasına zor kullanmaya, sözünü dinlemezse onu dövmeye cüret edecek mi?"
"Evet," dedi, "silahlarını elinden aldıktan sonra."
"Tiranı baba döven, yaşlı ana babasına bakmakta pek hoyrat biri olarak anlatıyorsun," dedim. "Anlaşılan, bu artık apaçık bir tiranlık olur. Halk da, sözü edildiği gibi, özgür insanlara köle olmanın dumanından kaçarken kölelerin efendiliğinin ateşine düşmüş olur; o bol ve zamansız özgürlüğün yerine kölelere köle olmanın en ağır ve en acı biçimine bürünür."
θρέμμα γεννῶν ἠσπάζετό τε καὶ ηὖξεν, καὶ ὅτι ἀσθενέστερος ὢν ἰσχυροτέρους ἐξελαύνει.
πῶς, ἦν δʼ ἐγώ, λέγεις; τολμήσει τὸν πατέρα βιάζεσθαι, κἂν μὴ πείθηται, τύπτειν ὁ τύραννος;
ναί, ἔφη, ἀφελόμενός γε τὰ ὅπλα.
πατραλοίαν, ἦν δʼ ἐγώ, λέγεις τύραννον καὶ χαλεπὸν γηροτρόφον, καὶ ὡς ἔοικε τοῦτο δὴ ὁμολογουμένη ἂν ἤδη τυραννὶς εἴη, καί, τὸ λεγόμενον, ὁ δῆμος φεύγων ἂν καπνὸν
569c"Hem de tam böyle olur," dedi.
"Peki," dedim, "tiranlığın demokrasiden nasıl doğduğunu ve doğduktan sonra nasıl bir şey olduğunu yeterince anlattığımızı söylersek yerinde bir söz söylemiş olmaz mıyız?"
"Hem de yeterince," dedi.
δουλείας ἐλευθέρων εἰς πῦρ δούλων δεσποτείας ἂν ἐμπεπτωκὼς εἴη, ἀντὶ τῆς πολλῆς ἐκείνης καὶ ἀκαίρου ἐλευθερίας τὴν χαλεπωτάτην τε καὶ πικροτάτην δούλων δουλείαν μεταμπισχόμενος.
καὶ μάλα, ἔφη, ταῦτα οὕτω γίγνεται.
τί οὖν; εἶπον· οὐκ ἐμμελῶς ἡμῖν εἰρήσεται, ἐὰν φῶμεν ἱκανῶς διεληλυθέναι ὡς μεταβαίνει τυραννὶς ἐκ δημοκρατίας, γενομένη τε οἵα ἐστίν;
πάνυ μὲν οὖν ἱκανῶς, ἔφη.