İçeriğe geç
Platon

Platon

Epinomis

Ἐπινομίς

973aKleinias: Anlaşmamız gereği hepimiz tam vaktinde geldik, yabancı, üç kişi: ben, sen ve şu Megillos. Phronēsis meselesini, yani üzerinde iyice düşünüldüğünde insanın hâlini, bir insanın sahip olabileceği ölçüde phronēsise en güzel şekilde ulaştırdığını söylediğimiz şeyi, hangi söz yoluyla baştan sona ele almak gerektiğini incelemek için geldik. Çünkü kanun koymayla ilgili öteki her şeyi, dediğimiz gibi, baştan sona ele aldık; ama bulunması ve söylenmesi en önemli olanı, ölümlü bir insanın neyi öğrenerek bilge olabileceğini ne söyledik ne de bulduk. Şimdi bunu eksik bırakmamaya çalışalım.

973a

ΚΛ. πρὸς μὲν τὸ τῆς ὁμολογίας ἥκομεν ἅπαντες ὀρθῶς, ὦ ξένε, τρεῖς ὄντες, ἐγὼ καὶ σὺ καὶ Μέγιλλος ὅδε, τὸ τῆς φρονήσεως ἐπισκεψόμενοι τίνι ποτὲ χρὴ λόγῳ διεξελθεῖν, ὃ τὴν ἀνθρωπίνην ἕξιν φαμέν, ὅταν διανοηθῇ, κάλλιστʼ ἔχειν ποιεῖν πρὸς φρόνησιν ὅσην δυνατὸν ἀνθρώπῳ σχεῖν. τὰ μὲν

973bYoksa her şeyi başından sonuna kadar açıklığa kavuşturmak üzere hepimizin yola koyulduğu işi neredeyse yarım bırakmış oluruz.

Atinalı: Sevgili Kleinias, güzel söylüyorsun; ama sanırım tuhaf bir söz duyacaksın, bir bakıma da hiç tuhaf olmayan bir söz.

973b

γὰρ ἄλλα, ὥς φαμεν, ἅπαντα διεξήλθομεν ὅσα ἦν περὶ νόμων θέσιν· ὃ δὲ μέγιστον εὑρεῖν τε καὶ εἰπεῖν, τί ποτε μαθὼν θνητὸς ἄνθρωπος σοφὸς ἂν εἴη, τοῦτο οὔτε εἴπομεν οὔτε ηὕρομεν, νῦν τε πειρώμεθα τοῦτο μὴ καταλιπεῖν· σχεδὸν γὰρ ἀτελὲς ἂν πράξαιμεν οὗ χάριν ἅπαντες ὡρμήσαμεν, ὡς φανερὰ ποιήσοντες ἐξ ἀρχῆς μέχρι τέλους.

ΑΘ. ὦ φίλε Κλεινία, καλῶς μὲν λέγεις, ἄτοπον μὴν ἀκούσεσθαί σε λόγον οἶμαι, καί τινα τρόπον οὐκ ἄτοπον αὖ.

973cÇünkü hayatta rastladığımız pek çok kişi aynı sözü söyler: İnsan soyu ne kutlu ne de mesut olacaktır. Beni izle ve bu konuda ben de onlarla birlikte güzel konuşuyor muyum, bir bak. İnsanların, pek azı dışında, kutlu ve mesut olmalarının mümkün olmadığını söylüyorum; bunu da yaşadığımız süre için söylüyorum. Ama öldükten sonra, insanın hem yaşarken olabildiğince güzel yaşamak hem de ölünce böyle bir sona ermek için gayret ettiği her şeye kavuşacağına dair güzel bir ümit vardır. Bilgece bir şey söylemiyorum; bütün Yunanlıların ve barbarların bir şekilde bildiği bir şeyi söylüyorum: Her canlı için daha baştan, var olmak zordur. Önce ana karnındaki ceninin durumunu yaşamak, sonra doğmak, sonra da beslenip eğitilmek; hepimizin dediği gibi, bunların hepsi binlerce zahmetle olur.

973c

πολλοὶ γὰρ δὴ προστυχεῖς τῷ βίῳ γιγνόμενοι τὸν αὐτὸν λόγον φέρουσιν, ὡς οὐκ ἔσται μακάριον τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος οὐδʼ εὔδαιμον. ἕπου δὴ καὶ σύνιδε ἄν σοι δοκῶ κἀγὼ μετʼ αὐτῶν καλῶς τοῦ τοιούτου πέρι λέγειν. οὔ φημι εἶναι δυνατὸν ἀνθρώποις μακαρίοις τε καὶ εὐδαίμοσιν γενέσθαι πλὴν ὀλίγων— μέχριπερ ἂν ζῶμεν τοῦτο διορίζομαι· καλὴ δὲ ἐλπὶς τελευτήσαντι τυχεῖν ἁπάντων ὧν ἕνεκά τις προθυμοῖτʼ ἂν ζῶν τε ὡς κάλλιστʼ ἂν ζῆν κατὰ δύναμιν καὶ τελευτήσας τελευτῆς

973d

τοιαύτης τυχεῖν—λέγω δʼ οὐδὲν σοφόν, ἀλλʼ ὅπερ ἅπαντες Ἕλληνές τε καὶ βάρβαροι γιγνώσκομέν τινα τρόπον, ὡς ἐξ ἀρχῆς τὸ γενέσθαι χαλεπὸν ἅπαντι ζῴῳ· πρῶτον μὲν τὸ μετασχεῖν τῆς τῶν κυουμένων ἕξεως, ἔπειτʼ αὖ τὸ γίγνεσθαι, καὶ ἔτι τὸ τρέφεσθαι καὶ παιδεύεσθαι, διὰ πόνων μυρίων

974aAtinalı: Kötü günler bir yana, herkesin katlanılır sayacağı günlerin hesabına bile zaman kısa kalır. Bu dönem, insan hayatının aşağı yukarı ortasında bir soluklanma fırsatı veriyor gibidir; ama çabucak bastıran yaşlılık, çocukça bir kanaatle dolu olmayan herkesi, yaşadığı hayatın hesabını yapınca bir daha yaşamayı asla istemeyecek hâle getirir. Bütün bunları neden söylüyorum? Çünkü sözümüzde şimdi araştırdığımız şey de tabiatı gereği bu yöndedir.

974a

ταῦτα γίγνεσθαι σύμπαντα, ὥς φαμεν ἅπαντες.

ΑΘ. καὶ χρόνος βραχὺς ἄν τις εἴη πρὸς λογισμὸν μή τοι τῶν μοχθηρῶν, ἀλλʼ ὃ πᾶς ἂν ὑπολάβοι μέτριον. οὗτος δὲ σχεδὸν ἀναπνοὴν δοκεῖ ποιεῖν τινα κατὰ μέσον πῃ βίον τὸν ἀνθρώπινον· ταχύ γε μὴν ἐπιλαβὸν γῆρας ὁντινοῦν ποιήσειʼ ἂν μήποτʼ ἐθελῆσαι πάλιν ἀναβιῶναι, λογισάμενον τὸν βεβιωμένον ἑαυτῷ βίον, ὅστις μὴ τυγχάνει παιδικῆς δόξης μεστὸς ὤν. τούτων δὴ τί ποτέ μοι τεκμήριον; ὅτι πέφυκεν ταύτῃ τὸ νῦν ζητούμενον

974bBilge olmanın yolunu arıyoruz, sanki herkeste böyle bir yeti varmış gibi. Ama bu yeti, biri tekhnē denen bilgilerden, phronēsis denenlerden ya da bizim sandığımız gibi bu türden başka epistēmēlerden birine yöneldiğinde kaçıp gider. Çünkü bunların hiçbiri, insan işlerine dair bilgelik adını almaya layık değildir. Oysa psykhē böyle bir bilgeliğin tabiatı gereği kendisinde bulunduğuna kuvvetle inanır ve bunu sezer, ama onun ne olduğunu, ne zaman ve nasıl ortaya çıktığını hiç bulamaz.

974b

τῷ λόγῳ. ζητοῦμεν δὲ δὴ τίνα τρόπον σοφοὶ γενησόμεθα, ὡς οὔσης τινὸς ἑκάστοις ταύτης τῆς δυνάμεως· ἡ δὲ φυγῇ φεύγει τότε ὅταν τις πρός τινα φρόνησιν ἴῃ τῶν λεγομένων τεχνῶν ἢ φρονήσεων ἤ τινων ἄλλων τοιούτων ὡς οἰόμεθα ἐπιστημῶν, ὡς ἀξίας τούτων οὐδεμιᾶς οὔσης ἐπίκλησιν ῥηθῆναι τῆς περὶ ταῦτα σοφίας τἀνθρώπινα, τῆς δὲ ψυχῆς σφόδρα πεποιθυίας καὶ μαντευομένης ὡς οὔσης αὐτῇ κατά

974cBilgelik hakkındaki aporiamız ve araştırmamız tam buna benzemiyor mu? Aramızda kendini ve başkalarını, her türlü ve her yönden söylenmiş sözlerle uyum içinde akıllıca sınayabilecek olan herkes için bu çaresizlik umduğundan da büyük olmuyor mu? Bunların böyle ya da buna yakın olduğunu kabul edecek miyiz?

Kleinias: Yabancı, belki ileride seninle birlikte bunlar hakkında en doğru kanaate varacağımız ümidiyle bunu kabul ederiz.

974c

τινα φύσιν ταύτης, τίς δέ ἐστιν καὶ πότε καὶ πῶς, οὐ πάνυ δυναμένης ἐξευρίσκειν. ἆρʼ οὐ τούτῳ σφόδρα προσέοιχʼ ἡμῶν ἡ περὶ σοφίαν ἀπορία καὶ ζήτησις, πλείων τῆς ἐλπίδος ἑκάστῳ γιγνομένη τῶν ὅσοι ἐν ἡμῖν δυνατοὶ γίγνονται φρονίμως αὑτοὺς ἄλλους τε ἐξετάσαι συμφώνως διὰ λόγων πάντων καὶ πάντῃ λεγομένων; ταῦτα οὐχ οὕτως ἢ ταύτῃ συμφήσομεν ἔχειν;

ΚΛ. συμφήσομεν ἐπʼ ἐλπίδι σοι ἴσως ταῦτʼ, ὦ ξένε, τῇ

974dAtinalı: O hâlde önce, epistēmē denen ama onları edinip sahip olanı bilge yapmayan öteki bilgileri gözden geçirmeliyiz; ki bunları aradan çıkarıp ihtiyacımız olanları önümüze koymaya ve koyduktan sonra öğrenmeye çalışalım.

Önce ölümlü soyun ilk ihtiyaç duyduğu bilgilere bakalım: Bunlar en zorunlu ve neredeyse gerçekten ilk olan bilgilerdir; ama onlarda uzmanlaşan kişi, başlangıçta bilge sayılmış olsa bile, şimdi bilge sayılmaz, hatta böyle bir bilgiden ötürü daha çok ayıplanır.

974d

μετὰ σοῦ κατὰ χρόνον ἂν γενομένῃ, δοξάσαι περὶ αὐτῶν εἰς αὖθις τὸ ἀληθέστατον.

ΑΘ. τὰς ἄλλας τοίνυν ὅσαι ἐπιστῆμαι μέν εἰσιν λεγόμεναι, σοφὸν δὲ οὐκ ἀποτελοῦσιν τὸν λαμβάνοντά τε αὐτὰς καὶ ἔχοντα, πρῶτον διεξιτέον, ὅπως ταύτας ἐκποδὼν θέμενοι, πειρώμεθα ἐκείνας ὧν δεόμεθα παραθέσθαι τε καὶ παραθέμενοι μανθάνειν.

πρῶτον μὲν τοίνυν ὧν πρῶτον δεῖ θνητῷ γένει, ἴδωμεν

974e

ὡς εἰσὶ μὲν ἀναγκαιόταται σχεδὸν ἀληθῶς τε πρῶται, ὁ δὲ ἐπιστήμων αὐτῶν γιγνόμενος, εἰ καὶ κατʼ ἀρχὰς ἔδοξέν τις εἶναί ποτε σοφός, οὔκουν νῦν γε οὔτε σοφὸς εἶναι δοξάζεται

975aAtinalı: Bunların hangileri olduğunu ve iyi bir insan olarak tanınma yarışına giren hemen herkesin, phronēsis ve değerli bir uğraş edinmek için neden onlardan kaçındığını söyleyeceğiz. Birincisi, canlıların birbirini yemesinden, hikâyenin dediği gibi, bizi bir kısmından tamamen vazgeçiren, bir kısmında da caiz olan yiyeceğe yönelten bilgi olsun. Önceki insanlar bize karşı lütufkâr olsunlar; zaten öyleler. Sözünü ettiğimiz o ilk insanlar her kimse, onları bir kenara bırakalım. Arpa ve buğday unu yapmak ve onlarla beslenmek güzel ve iyidir; ama bir insanı hiçbir zaman tam anlamıyla bilge kılmaz.

975a

ὀνείδη τε ἴσχει μᾶλλον ἀπὸ τῆς τοιαύτης ἐπιστήμης.

ΑΘ. ἐροῦμεν δὴ αἵ τʼ εἰσὶν καὶ ὅτι πᾶς ἀνὴρ αὐτάς, σχεδὸν ὅσοις ἀγὼν πρόκειται τοῦ δοκεῖν ὡς ἄριστον ἄνδρα συμβῆναι γενόμενον ἄν, φεύγει διὰ τὰς κτήσεις τῆς φρονήσεώς τε καὶ ἐπιτηδεύσεως. ἔστω δὴ πρῶτον μὲν ἡ τῆς ἀλληλοφαγίας τῶν ζῴων ἡμᾶς τῶν μέν, ὡς ὁ μῦθός ἐστιν, τὸ παράπαν ἀποστήσασα, τῶν δὲ εἰς τὴν νόμιμον ἐδωδὴν καταστήσασα. ἵλεῳ δʼ ἡμῖν οἱ πρόσθεν εἴησάν τε καὶ εἰσίν—οἵτινες μὲν

975bÇünkü "yapma" adının kendisi, yapılan şeylere karşı bir hoşnutsuzluk doğurur. Bütün toprağı işleyen çiftçilik de hemen hemen böyledir; çünkü hepimiz toprağı tekhnē ile değil, tanrının izniyle tabiat yoluyla işlemeye başlamış görünüyoruz. Evlerin yapımı, bütün inşaatçılık, bütün kap kacağın yapımı, demircilik, marangozluğun, çömlekçiliğin, örücülüğün ve bütün aletlerin hazırlanması da halka yararlıdır, ama aretē adına anılmaz.

975b

γὰρ οὖν ἐλέγομεν, πρῶτοι χαιρέτωσαν—ἡ δʼ οὖν ἀλφίτων τε καὶ ἀλεύρων ποίησις ἅμα καὶ τροφὴ καλὴ μὲν καὶ ἀγαθή, σοφὸν δὲ ἄνδρα τελέως οὐκ ἐθελήσει ποτὲ ἀπεργάσασθαι· τοῦτο γὰρ αὐτό, ἡ τῆς ποιήσεως ἐπίκλησις, τῶν ποιουμένων αὐτῶν δυσχέρειαν ἀπεργάζοιτʼ ἄν. σχεδὸν δʼ οὐδὲ χώρας συμπάσης γεωργία· οὐ γὰρ τέχνῃ ἀλλὰ φύσει κατὰ θεὸν πάντες φαινόμεθα γῆν μετακεχειρίσθαι. καὶ μὴν οὐδʼ ἡ τῶν οἰκήσεών γε συνυφὴ καὶ σύμπασα οἰκοδομία καὶ σκευῶν

975cBütün avcılık da, pek çeşitli ve ustalıklı bir hâle gelmiş olsa bile, bilgelikle birlikte yücelik kazandırmaz. Kâhinlik ve yorumculuk da hiç kazandırmaz; çünkü bunlar yalnız söyleneni bilir, doğru olup olmadığını ise öğrenmemiştir.

Zorunlu şeylerin tekhnē ile edinildiğini, ama bunların hiçbirinin kimseyi bilge yapmadığını gördüğümüze göre, bundan sonra geriye bir tür oyun kalır; bu da büyük ölçüde taklitçidir, ama hiçbir şekilde ciddi değildir.

975c

πάντων ἀπεργαστική, χαλκεία τε καὶ ἡ τῶν τεκτονικῶν καὶ πλαστικῶν καὶ πλεκτικῶν καὶ ἔτι συμπάντων ὀργάνων παρασκευή, δήμῳ τὸ πρόσφορον ἔχουσα, ἀλλʼ οὐκ ἐπʼ ἀρετῇ λεγομένη. καὶ μὴν οὐδʼ ἡ σύμπασα θηρευτική, πολλή περ καὶ τεχνικὴ γεγονυῖα, τό γε μεγαλοπρεπὲς σὺν τῷ σοφῷ οὐκ ἀποδίδωσιν. οὐ μὴν οὐδὲ μαντική γε οὐδʼ ἑρμηνευτικὴ τὸ παράπαν· τὸ λεγόμενον γὰρ οἶδεν μόνον, εἰ δʼ ἀληθές, οὐκ ἔμαθεν.

ὅτε δὴ τὴν τῶν ἀναγκαίων ὁρῶμεν κτῆσιν διὰ τέχνης μὲν

975dPek çok aletle, kendi bedenleriyle yapılan ve hiç de yakışık almayan pek çok taklitle taklit ederler: Sözle ve bütün musikiyle yapılanlar ve anası resim olan, pek çok ıslak ve kuru malzemede ortaya konan pek çok ve çeşitli süslemeler böyledir. Taklit sanatı, bunlarla en büyük ciddiyetle uğraşan hiç kimseyi hiçbir konuda bilge yapmaz.

975d

ἀπεργαζομένην, τούτων δὲ οὐδεμίαν οὐδένα σοφὸν ποιοῦσαν, τό γε μετὰ τοῦτο παιδιά τις ἂν λείποιτο, μιμητικὴ μὲν τὸ πλεῖστον ἀλλʼ οὐδαμῇ σπουδαία. πολλοῖς μὲν γὰρ ὀργάνοις μιμοῦνται, πολλοῖς δʼ αὐτῶν τῶν σωμάτων οὐ πάντως εὐσχήμοσι μιμήμασιν, τά τε κατὰ λόγους καὶ μοῦσαν πᾶσαν, καὶ ὅσων γραφικὴ μήτηρ, πολλῶν καὶ παντοίων ποικιλμάτων ἀποτελουμένων ἐν πολλοῖς ὑγροῖς καὶ ξηροῖς γένεσιν· ὧν σοφὸν οὐδένα εἰς οὐδὲν σπουδῇ τῇ μεγίστῃ δημιουργοῦντα ἡ μιμητικὴ παρέχεται.

975eBunların hepsi yapıldıktan sonra geriye, binlerce kişiye binlerce yönden yardım eden bilgiler kalır. Bunların en büyüğü ve en çok işe yarayanı savaş sanatı denen komutanlık tekhnēsidir: İhtiyaç anında en çok itibar gören, en çok talihe muhtaç olan, bilgelikten çok tabiat yoluyla cesarete bağışlanmış bir sanattır.

975e

πάντων δʼ ἐξειργασμένων τὸ λοιπὸν βοήθεια γίγνοιτʼ ἂν μυρία μυρίοις, ἡ μὲν μεγίστη τε καὶ εἰς πλεῖστα πολεμικὴ κληθεῖσα, στρατηγικὴ τέχνη, εὐδοκιμωτάτη πρὸς χρείαν, εὐτυχίας πλείστης δεομένη, μᾶλλον δὲ ἀνδρείᾳ κατὰ φύσιν ἢ

976aAtinalı: Hekimlik dedikleri de, mevsimlerin zamansız soğuk ve sıcakla ve bunlara benzer her şeyle canlıların tabiatına yaptığı saldırılara karşı bir yardımdır elbette. Ama bunların hiçbiri en gerçek bilgelik bakımından itibar görmez; çünkü ölçüsüzce, kanaatlerle tahmin yürüterek bir o yana bir bu yana savrulurlar. Dümencileri ve tayfaları da yardımcılar arasında sayacağız; ama bizi teselli etmek isteyen kimse bunlardan da hiçbirinin bilge olduğunu ilan etmesin. Çünkü kimse rüzgârın öfkesini ve dostluğunu bilemez; oysa bütün dümencilik bunu bilmeyi arzular.

976a

σοφίᾳ δεδομένη.

ΑΘ. ἣν δὲ καλοῦσι μὲν ἰατρικήν, βοήθεια δέ που καὶ αὕτη σχεδὸν ὅσων ὧραι ψύχει καὶ καύματι ἀκαίρῳ καὶ πᾶσι τοῖς τοιούτοις ληίζονται τὴν τῶν ζῴων φύσιν. εὐδόκιμον δὲ οὐδὲν τούτων εἰς σοφίαν τὴν ἀληθεστάτην· ἄμετρα γὰρ δόξαις φορεῖται τοπαζόμενα. βοηθοὺς δέ που καὶ τοὺς κυβερνήτας ἅμα καὶ τοὺς ναύτας ἐροῦμεν, καὶ τούτων ἄνδρα σοφὸν μηδένα τις ἡμᾶς παραμυθούμενος ἐξ ἁπάντων διαγγελλέτω· οὐ γὰρ ἂν εἰδείη τις πνεύματος ὀργὴν

976bDavalarda söz gücüyle yardımcı olduklarını söyleyenler de bilge değildir; bunlar hafızaya ve alışkanlığa dayanarak kanaatlerin huylarına dikkat eder, ama gerçekten adil olanın hakikatinden sapmışlardır.

Bilgelik ünü kazandıran tuhaf bir yetenek daha kalıyor; çoğunluk buna bilgelikten çok tabiat der. Bu yetenek, birinin öğrendiği her şeyi kolayca öğrendiğini, pek çok şeyi sağlam bir şekilde hatırladığını, her duruma uygun olanı, yapılması yerinde olacak şeyi hatırlayıp çabucak yaptığını gördüğümüzde ortaya çıkar.

976b

οὐδὲ φιλίαν, ὃ προσφιλὲς ἁπάσῃ κυβερνητικῇ. καὶ μὴν οὐδʼ ὁπόσοι βοηθοὶ δίκαις ἐν τῇ τοῦ λέγειν ῥώμῃ φασὶ γίγνεσθαι, μνήμῃ καὶ τριβῇ δόξης ἤθεσιν προσέχοντες τὸν νοῦν, ἀληθείας δὲ τῶν ὄντως δικαίων ἐκτὸς παρεσφαλμένοι.

λοιπὴ δʼ ἔτι πρὸς δόξαν σοφίας ἐστίν τις ἄτοπος δύναμις, ἣν φύσιν ἂν οἱ πολλοὶ μᾶλλον ἢ σοφίαν ὀνομάσειαν, τότε ὅταν τινά τις συννοῇ ῥᾳδίως μὲν ὅτιπερ ἂν μανθάνῃ μανθάνοντα,

976cBütün bunlara bazıları tabiat, bazıları bilgelik, bazıları da doğuştan gelen zekâ çabukluğu der; ama akıllı hiç kimse bu özelliklerin hiçbiri yüzünden birine gerçekten bilge demek istemez.

Yine de, sahip olan kişinin yalnız bilge sanılan değil, gerçekten bilge olacağı bir epistēmēnin ortaya çıkması gerekir. Bakalım. Çok zor bir söze girişiyoruz: Söylenenlerin dışında, gerçekten ve haklı olarak bilgelik denebilecek başka bir epistēmē bulmaya çalışıyoruz; onu edinen ne kaba bir zanaatkâr ne de budala olacak, aksine onun sayesinde bilge ve iyi bir vatandaş, şehrin adil bir yöneticisi ve yönetileni, aynı zamanda uyumlu bir insan olacak.

976c

μάλα δὲ πολλὰ καὶ ἀσφαλῶς μνημονεύοντα, ὅταν τε τὸ πρόσφορον ἑκάστῳ διαμνημονεύῃ τις, ὅτι γιγνόμενον ἂν πρέποι, τοῦτο δὲ ταχὺ δρᾷ· ταῦτα γὰρ ἅπαντα οἱ μὲν φύσιν, οἱ δὲ σοφίαν, οἱ δὲ ἀγχίνοιαν θήσουσιν φύσεως, σοφὸν δὲ ὄντως οὐδενὶ τούτων οὐδεὶς τῶν ἐμφρόνων ἐθελήσει ποτὲ καλεῖν.

ἀλλὰ μὴν δεῖ φανῆναί γέ τινα ἐπιστήμην ἣν ἔχων σοφὸς γίγνοιτʼ ἂν ὁ σοφὸς ὄντως ὢν καὶ μὴ μόνον δοξαζόμενος. ἴδωμεν δή. χαλεπῷ μὲν γὰρ λόγῳ παντάπασιν

976dÖnce şunu görelim: Şimdi var olan epistēmēlerden hangisi insan tabiatından çıkıp gitse ya da hiç bulunmasaydı, insanı canlıların en akılsızı ve en düşüncesizi yapardı? Bunu görmek pek de zor değil.

976d

ἐπιχειροῦμεν, ἑτέραν πάρεξ τῶν εἰρημένων εὑρεῖν, ἣ σοφία μὲν λέγοιτʼ ἂν ὄντως τε καὶ εἰκότως, ὁ δὲ λαβὼν οὔτε βάναυσος οὔτʼ ἠλίθιος ἔσται, σοφὸς δὲ καὶ ἀγαθὸς διʼ αὐτὴν πολίτης τε καὶ ἄρχων καὶ ἀρχόμενος ἐνδίκως ἔσται πόλεως ἅμα καὶ ἐμμελής. κατίδωμεν δὴ ταύτην πρώτην, τίς ποτʼ ἐκ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἐπιστήμη μία διεξελθοῦσα ἢ μὴ παραγενομένη τῶν νῦν παρουσῶν ἀνοητότατον ἂν καὶ ἀφρονέστατον παράσχοιτο ζῷον τὸ τῶν ἀνθρώπων. οὐ δὴ

976eÇünkü onları tek tek karşılaştırırsak, bütün ölümlü soya sayıyı (arithmos) veren bilgi bunu yapar. Bize onu verenin ve bizi koruyanın da bir talihten çok bir tanrı olduğunu düşünüyorum.

Atinalı: Hangi tanrıyı kastettiğimi söylemem gerekir; tuhaf olsa da, bir bakıma tuhaf değil. Çünkü bütün iyiliklerimizin sebebi olan şeyin, iyiliklerin açık ara en büyüğü olan phronēsisin de sebebi olduğunu nasıl düşünmeyelim?

976e

τοῦτό γε πάνυ χαλεπὸν τὸ κατιδεῖν. μία γὰρ ὡς εἰπεῖν πρὸς μίαν ἡ τὸν ἀριθμὸν δοῦσα παντὶ τῷ θνητῷ γένει τοῦτʼ ἂν δράσειεν· θεὸν δʼ αὐτὸν μᾶλλον ἤ τινα τύχην ἡγοῦμαι δόντα ἡμῖν σῴζειν ἡμᾶς.

ΑΘ. ὃν δὲ θεὸν ἡγοῦμαι, φράζειν χρή, καίπερ ἄτοπον ὄντα, καί πως οὐκ ἄτοπον αὖ· πῶς γὰρ τὸ

977aMegillos ve Kleinias, yücelterek hangi tanrıdan söz ediyorum? Aşağı yukarı Uranos'tan, yani Gök'ten; öteki bütün daimōnlar ve tanrılar gibi ona saygı göstermek ve ona özellikle dua etmek de en adil olanıdır. Onun bize öteki bütün iyiliklerin de sebebi olduğunu hepimiz kabul ederiz. Sayıyı da gerçekten onun verdiğini, biri izlemek isterse daha da vereceğini söylüyoruz.

977a

ἀγαθῶν αἴτιον ἡμῖν συμπάντων οὐ καὶ τοῦ πολὺ μεγίστου, τῆς φρονήσεως, αἴτιον ἡγεῖσθαι δεῖ γεγονέναι; τίνα δὴ καὶ σεμνύνων ποτὲ λέγω θεόν, ὦ Μέγιλλέ τε καὶ Κλεινία; σχεδὸν Οὐρανόν, ὃν καὶ δικαιότατον, ὡς σύμπαντες ἄλλοι δαίμονες ἅμα καὶ θεοί, τιμᾶν τε καὶ εὔχεσθαι διαφερόντως αὐτῷ. τὸ δὲ καὶ τῶν ἄλλων αἴτιον ἀγαθῶν πάντων ἡμῖν αὐτὸν γεγονέναι πάντες ἂν ὁμολογοῖμεν· δοῦναι δὲ ἅμα καὶ ἀριθμὸν ἡμεῖς γε ὄντως αὐτόν φαμεν, ἔτι δὲ καὶ δώσειν, ἐάν

977bBiri onu doğru şekilde seyretmeye koyulursa, ister kosmos, ister Olympos, ister Gök demekten hoşlansın, desin; ama onun kendini nasıl süsleyerek, içindeki yıldızları döndürerek bütün yörüngelerini tamamladığını, herkese mevsimleri ve besini nasıl sağladığını izlesin. Diyebiliriz ki, öteki phronēsisi de, bütün sayıyla birlikte, öteki iyilikleri de o verir; en büyüğü ise, biri onun verdiği sayıları alıp onun bütün döngüsünü baştan sona izlediğinde olur.

Biraz geri dönüp söylediklerimizi hatırlayalım: Sayıyı insan tabiatından çıkarırsak hiçbir zaman akıllı olamayacağımızı çok doğru düşünmüştük.

977b

τις θέλῃ συνακολουθεῖν. ἐὰν γὰρ ἴῃ τις ἐπὶ θεωρίαν ὀρθὴν τὴν τοῦδε, εἴτε κόσμον εἴτε ὄλυμπον εἴτε οὐρανὸν ἐν ἡδονῇ τῳ λέγειν, λεγέτω μέν, ἀκολουθείτω δὲ ὅπῃ ποικίλλων αὑτὸν καὶ τὰ ἐν αὑτῷ στρέφων ἄστρα πάσας διεξόδους ὥρας τε καὶ τροφὴν πᾶσιν παρέχεται. καὶ τὴν ἄλλην δὲ οὖν φρόνησιν, ὡς φαῖμεν ἄν, σὺν ἀριθμῷ παντί, καὶ τἆλλʼ ἀγαθά· τοῦτο δὲ μέγιστον, ἐάν τις τὴν ἀριθμῶν αὐτοῦ δόσιν δεξάμενος ἐπεξέλθῃ πᾶσαν τὴν περίοδον.

ἔτι δὲ σμικρὸν ἐπανελθόντες πως τοῖς λόγοις ἀναμνησθῶμεν

977cÇünkü logostan yoksun olan bir canlının psykhēsi artık neredeyse hiçbir aretēyi edinemez. İki ile üçü, tekle çifti bilmeyen, sayıyı hiç tanımayan bir canlı, yalnız hislerine ve hafızasına sahip olduğu şeyler hakkında asla bir açıklama yapamaz. Öteki aretēlere, yani cesarete ve itidale sahip olmasına ise hiçbir şey engel değildir.

977c

ὅτι καὶ μάλʼ ὀρθῶς ἐνοήσαμεν ὡς, εἴπερ ἀριθμὸν ἐκ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἐξέλοιμεν, οὐκ ἄν ποτέ τι φρόνιμοι γενοίμεθα. οὐ γὰρ ἂν ἔτι ποτὲ ψυχὴ τούτου τοῦ ζῴου πᾶσαν ἀρετὴν λάβοι σχεδόν, ὅτου λόγος ἀπείη· ζῷον δὲ ὅτι μὴ γιγνώσκοι δύο καὶ τρία μηδὲ περιττὸν μηδὲ ἄρτιον, ἀγνοοῖ δὲ τὸ παράπαν ἀριθμόν, οὐκ ἄν ποτε διδόναι λόγον ἔχοι περὶ ὧν αἰσθήσεις καὶ μνήμας [ἔχοι] μόνον εἴη κεκτημένον, τὴν

977dAma gerçek logostan yoksun kalan asla bilge olamaz; bütün aretēnin en büyük parçası olan bilgelikten yoksun olan da tam anlamıyla iyi olamaz, dolayısıyla hiçbir zaman mesut olamaz. Böylece sayıyı temel olarak koymak kesinlikle zorunludur; bunun neden zorunlu olduğunu anlatmak ise söylenen her şeyden daha uzun bir söz ister. Ama şu da şimdi doğru olarak söylenecek: Az önce ele aldığımız ve hepsinin tekhnē sayılmasına göz yumduğumuz öteki tekhnēlerden hiçbiri, biri aritmetiği ortadan kaldırırsa ayakta kalmaz, hepsi tamamen yok olur.

977d

δὲ ἄλλην ἀρετήν, ἀνδρείαν καὶ σωφροσύνην, οὐδὲν ἀποκωλύει. στερόμενος δὲ ἀληθοῦς λόγου σοφὸς οὐκ ἄν ποτε γένοιτο, ὅτῳ δὲ σοφία μὴ προσείη, πάσης ἀρετῆς τὸ μέγιστον μέρος, οὐκ ἂν ἔτι τελέως ἀγαθὸς γενόμενος εὐδαίμων ποτὲ γένοιτο. οὕτως ἀριθμὸν μὲν ἀνάγκη πᾶσα ὑποτίθεσθαι· διότι δὲ τοῦτο ἀνάγκη, λόγος ἔτι πλείων πάντων γίγνοιτʼ ἂν τῶν εἰρημένων. ἀλλὰ καὶ ὁ νῦν ὀρθῶς ῥηθήσεται, ὅτι καὶ τὰ τῶν ἄλλων τεχνῶν λεγόμενα, ἃ νυνδὴ διήλθομεν ἐῶντες εἶναι πάσας τὰς

977eAtinalı: Belki biri, tekhnēlere bakarak, insan soyunun sayıya küçük şeyler için ihtiyaç duyduğunu sanabilir; gerçi bu da büyük bir şeydir. Ama biri oluştaki tanrısal olanı ve ölümlü olanı görürse, ki bunda hem tanrıya saygı hem de gerçek sayı tanınacaktır, o zaman artık herkes bütün sayının, bizimle birlikte olduğunda ne büyük bir gücün sebebi olduğunu bilemez. Bütün musikide de hareketleri ve sesleri sayanlar için sayının gerektiği açıktır. En önemlisi de, sayının bütün iyiliklerin sebebi olduğunu, hiçbir kötülüğün sebebi olmadığını iyi bilmek gerekir; bu da belki kolayca anlaşılabilir.

977e

τέχνας, οὐδὲ τούτων ἓν οὐδὲν μένει, πάντα δʼ ἀπολείπεται τὸ παράπαν, ὅταν ἀριθμητικήν τις ἀνέλῃ.

ΑΘ.

δόξειε δʼ ἂν ἴσως τις βραχέων ἕνεκα ἀριθμοῦ δεῖσθαι τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, εἰς τὰς τέχνας ἀποβλέψας—καίτοι μέγα μὲν καὶ τοῦτο—εἰ δέ τις ἴδοι τὸ θεῖον τῆς γενέσεως καὶ τὸ θνητόν, ἐν ᾧ καὶ τὸ θεοσεβὲς γνωρισθήσεται καὶ ὁ ἀριθμὸς

978aAşağı yukarı hesapsız, düzensiz, biçimsiz, ritimsiz ve uyumsuz hareket ve bir kötülükten pay almış her şey bütün sayıdan yoksundur; mesut bir şekilde ölmek isteyen bunu böyle düşünmelidir.

978a

ὄντως, οὐκ ἂν ἔτι πᾶς ἄν τις γνοίη σύμπαντα ἀριθμὸν ὅσης ἡμῖν δυνάμεως αἴτιος ἂν εἴη συγγιγνόμενος—ἐπεὶ καὶ τὰ κατὰ μουσικὴν πᾶσαν διαριθμουμένων κινήσεώς τε καὶ φθόγγων δῆλον ὅτι δεῖ—καὶ τὸ μέγιστον, ἀγαθῶν ὡς πάντων αἴτιον, ὅτι δὲ κακῶν οὐδενός, εὖ τοῦτο γνωστέον, ὃ καὶ τάχα γένοιτʼ ἄν. ἀλλʼ ἡ σχεδὸν ἀλόγιστός τε καὶ ἄτακτος ἀσχήμων τε καὶ ἄρρυθμος ἀνάρμοστός τε φορά, καὶ πάνθʼ ὁπόσα κακοῦ

978bAdil, iyi, güzel olanı ve bütün bu tür şeyleri bilmeyen hiç kimse, doğru bir kanaate sahip olsa bile, hem kendini hem başkasını tamamen ikna edecek şekilde onları sayamaz.

Şimdi tam bunu, sayı saymayı nasıl öğrendiğimizi incelemeye gidelim. Haydi bakalım: Bir ve iki kavramına nereden sahip olduk? Evrenden bunları kavrayabilecek bir tabiat almış olarak mı?

978b

κεκοινώνηκέν τινος, ἐπιλέλειπται παντὸς ἀριθμοῦ, καὶ δεῖ τοῦθʼ οὕτω διανοεῖσθαι τὸν μέλλοντα εὐδαίμονα τελευτήσειν· καὶ τό γε δὴ δίκαιόν τε καὶ ἀγαθὸν καὶ καλὸν καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα οὐδείς ποτε μὴ γιγνώσκων, ἀληθοῦς δόξης ἐπιλαβόμενος, διαριθμήσεται πρὸς τὸ ἑαυτόν τε καὶ ἕτερον πεῖσαι τὸ παράπαν.

ἴωμεν δὴ σκεψόμενοι πρὸς τοῦτʼ αὐτό, πῶς ἐμάθομεν ἀριθμεῖν. φέρε· τὸ γὰρ ἓν δὴ καὶ δύο γέγονε πόθεν ἡμῖν

978cBaşka pek çok canlıya tabiat, babalarından sayı saymayı öğrenebilecek kadarını bile vermemiştir; ama tanrı bize önce tam bunu yerleştirdi ki gösterilince anlayabilelim; sonra da gösterdi ve göstermeye devam ediyor. Bunlar arasında, bir tek şey olarak, gündüzün türünden daha güzel ne seyredilebilir? Sonra insan gözünü gecenin kısmına çevirince her şey ona bambaşka görünür.

978c

ὥστʼ ἐννοῆσαι, φύσιν ταύτην ἔχουσιν ἐκ τοῦ παντὸς πρὸς τὸ δυνατοὺς ἐννοεῖν εἶναι; πολλοῖς δὲ ἄλλοις αὖ τῶν ζῴων οὐδʼ εἰς αὐτὸ τοῦθʼ ἡ φύσις παραγέγονεν, ὥστε μαθεῖν δυνατοῖς εἶναι παρὰ τοῦ πατρὸς ἀριθμεῖν, παρὰ δʼ ἡμῖν τοῦτʼ αὐτὸ πρῶτον ἐνῴκισεν ὁ θεός, ὥστε ἱκανοῖς εἶναι δεικνύμενον συννοεῖν, ἔπειτʼ ἔδειξεν καὶ δείκνυσιν· ὧν τί κάλλιον ἓν ἑνὸς ἄν τις θεάσαιτο πλὴν τὸ τῆς ἡμέρας γένος, εἶτα εἰς τὸ τῆς νυκτὸς ἔλθοι μέρος ἔχων ὄψιν, ὅθεν ἕτερον πᾶν αὐτῷ

978dGök bunları döndürüp pek çok gece, pek çok gündüz yaratmaktan hiç vazgeçmediği için, en zor öğrenen bile sayı saymayı yeterince öğrenene kadar insanlara bir ve ikiyi öğretmekten de hiç vazgeçmez. Bunları gören her birimiz üçü, dördü ve çoğu da düşünebilir. Bunlardan tanrı ayı da bir olarak yaptı. Ay kâh büyük kâh küçük görünerek, her gün başka bir gün göstererek on beş gün ve gece boyunca yolunu tamamlar.

978d

φαίνοιτʼ ἄν; καὶ ἑλίττων δὴ ταῦτα αὐτὰ ὅταν μὴ παύηται πολλὰς μὲν νύκτας, πολλὰς δὲ ἡμέρας [ἃς] οὐρανός, οὐδέποτε παύεται διδάσκων ἀνθρώπους ἕν τε καὶ δύο, πρὶν ἂν καὶ ὁ δυσμαθέστατος ἱκανῶς μάθῃ ἀριθμεῖν· ὡς γὰρ καὶ τρία καὶ τέτταρα καὶ πολλά, ἕκαστος ἡμῶν ἐπινοήσειεν ἂν ὁρῶν ταῦτα. καὶ ἐκ τούτων ἓν ἐποίησεν τὴν σελήνην ὁ θεὸς ἀπεργασάμενος, ἣ τοτὲ μὲν μείζων φαινομένη, τοτὲ δʼ ἐλάττων, διεξῆλθεν

978eBu bir döngüdür, eğer biri bütün çemberi tek bir şey olarak almak isterse; öyle ki, deyim yerindeyse, tanrının öğrenebilme tabiatı verdiği canlıların en zor öğreneni bile bunu öğrenebilir.

Atinalı: Bu noktaya kadar ve bu konularda, yeteneği olan bütün canlılar, her şeyi tek tek inceleyerek sayı saymakta pek usta hâle gelmiştir.

978e

ἄλλην ἀεὶ φαίνουσα ἡμέραν, μέχρι πεντεκαίδεκα ἡμερῶν καὶ νυκτῶν· αὕτη δʼ ἔστιν περίοδος, εἰ βούλεταί τις τὸν κύκλον ἕνα ὅλον εἰς ἓν τιθέναι, ὥστε ὡς ἔπος εἰπεῖν καὶ τὸ δυσμαθέστατον ἂν μαθεῖν ζῷον, οἷς παρέδωκεν φύσιν ὁ θεὸς τοῦ δυνατοῖς εἶναι μανθάνειν.

ΑΘ. καὶ μέχρι μὲν τούτων τε καὶ ἐν τούτοις σύμπαν τὸ δυνατὸν τῶν ζῴων μάλα ἀριθμητικὸν

979aAma her zaman bütün sayıları birbirine göre hesaplamak, bence daha büyük bir şey içindir. Bunun için de tanrı, dediğimiz gibi, ayı büyüyüp küçülür hâle getirerek ayları yıla göre düzenledi; biz de iyi bir talihle bütün sayıları birbirine göre görmeye başladık. Bu sayede ürünlerimiz oldu, toprak gebe kaldı ve bütün canlılara besin sağladı; rüzgârlar ve yağmurlar da aşırı ve ölçüsüz olmadan geldi. Bunlara aykırı olarak kötü bir şey olursa, tanrısal tabiatı değil, kendi hayatını adaletle düzenlemeyen insan tabiatını suçlamak gerekir.

979a

γέγονε, τὸ καθʼ ἓν αὐτὸ σκοποῦν· τὸ δὲ πρὸς ἄλληλα πάντα ἀριθμὸν ἀεὶ λογίζεσθαι, δοκῶ μὲν μείζονος ἕνεκα, καὶ τούτου δὲ σελήνην, καθάπερ εἴπομεν, αὐξανομένην καὶ φθίνουσαν ἐμποιήσας, μῆνας πρὸς τὸν ἐνιαυτὸν συνεστήσατο, καὶ πάντα ἀριθμὸν πρὸς ἀριθμὸν ἤρξατο συνορᾶν εὐδαίμονι τύχῃ. διὰ δὲ ταῦθʼ ἡμῖν καρποί τε καὶ ἐγκύμων ἡ γῆ γέγονεν, ὥστʼ εἶναι τροφὴν πᾶσι τοῖς ζῴοις, ἀνέμων τε καὶ ὑετῶν γιγνομένων οὐκ ἐξαισίων οὐδὲ ἀμέτρων· ἀλλʼ εἴ τι

979bKanunlar üzerine araştırma yaparken bize öteki şeylerde insanlar için en iyi olanın kolayca bilinebileceği, neyin yararlı neyin yararsız olabileceğini bildiği takdirde herkesin söylenenleri anlayıp uygulayabilecek yeterlikte olacağı görünmüştü. O zaman da görünmüştü, şimdi de görünüyor ki öteki uğraşların hepsi pek zor değildir, ama iyi insanların nasıl yetişeceği son derece zordur.

979b

παρὰ ταῦτα γίγνεται πρὸς τὸ φλαῦρον, οὐ τὴν θείαν ἀλλὰ τὴν ἀνθρωπίνην αἰτιᾶσθαι χρὴ φύσιν, οὐκ ἐν δίκῃ διανέμουσαν τὸν αὑτῶν βίον. ἡμῖν δʼ οὖν ζητοῦσιν περὶ νόμων σχεδὸν ἔδοξεν τὰ μὲν ἄλλα ῥᾴδιά τʼ εἶναι γνῶναι τὰ βέλτιστα ἀνθρώποις, καὶ πᾶς ἂν ἱκανὸς γίγνεσθαι καὶ συνεῖναι τὰ λεγόμενα καὶ ποιεῖν, εἰ γνοίη τί ποτʼ ἔστιν ὃ συμφέρειν εἰκὸς καὶ τί τὸ μὴ συμφέρον· ἔδοξε δὴ καὶ νῦν ἔτι δοκεῖ τὰ

979cÖteki iyi şeylerin hepsini edinmek ise, denildiği gibi, hem mümkündür hem de zor değildir: Ne kadar mal varlığı gerektiği ve gerekmediği, nasıl bir bedenin gerektiği ve gerekmediği bellidir. Psykhēnin iyi olması gerektiğinde de herkes herkesle uzlaşır. Nasıl iyi olacağı konusunda da adil, itidalli ve cesur olması gerektiğinde uzlaşırlar; bilge olması gerektiğini de herkes söyler. Ama az önce gördüğümüz gibi, hangi bilgelik olduğu konusunda çoğunluktan hiç kimse bir başkasıyla artık hiç uzlaşmaz.

979c

μὲν ἄλλα ἐπιτηδεύματα πάντα οὐ σφόδρα χαλεπὰ εἶναι, τὸ δὲ τίνα τρόπον χρὴ γίγνεσθαι χρηστοὺς ἀνθρώπους παγχάλεπον. καὶ τὰ μὲν ἄλλα αὖ πάντα κτᾶσθαι χρηστά, τὸ λεγόμενόν [τε], καὶ δυνατὸν καὶ οὐ χαλεπόν, οὐσίαν τε ὅσην δεῖ καὶ μὴ δεῖ, καὶ σῶμα οἷόν τε δεῖ καὶ μή· καὶ ψυχὴν ὅτι μὲν ἀγαθὴν δεῖ, συγχωρεῖ πᾶς παντί, τὸ δʼ ὅντινα τρόπον ἀγαθήν, ὅτι μὲν αὖ δικαίαν καὶ σώφρονα καὶ ἀνδρείαν, καὶ ταῦτα, ὅτι δὲ σοφήν, φησὶ μὲν πᾶς δεῖν, ἥντινα δὲ σοφίαν, ὡς ἄρτι

979dŞimdi ise önceki bütün bilgeliklerin yanında, tam bu iş için hiç de değersiz olmayan birini buluyoruz: Ele aldığımız şeyleri öğrenmiş olanın bilge görünmesini sağlayan bir bilgeliği. Ama bunları bilen kişinin gerçekten bilge ve iyi olup olmadığı hakkında bir açıklama yapmamız gerekiyor.

Kleinias: Yabancı, büyük şeyler hakkında büyük şeyler söylemeye giriştiğini ne kadar yerinde söyledin!

979d

διεληλύθαμεν, οὐδεὶς οὐδενὶ τὸ παράπαν ἔτι συνομολογεῖ τῶν πολλῶν. νῦν οὖν δὴ παρὰ πάσας τὰς πρόσθεν σοφίας οὐ φαύλην τινὰ ἀνευρίσκομεν εἰς αὐτά γε ταῦτα, τὸ δοκεῖν σοφὸν εἶναι τόν γε μεμαθηκότα ἅπερ καὶ διεληλύθαμεν· εἰ δʼ ἔστιν σοφὸς ὁ ταῦτʼ ἐπιστήμων καὶ ἀγαθός, τούτου δὴ πέρι λόγον δεῖ λαβεῖν.

ΚΛ. ὦ ξένε, ὡς εἰκότως εἶπες ὅτι περὶ μεγάλων μεγάλα ἐπιχειρεῖς φράζειν.

979eAtinalı: Küçük şeyler değil bunlar, Kleinias. Daha da zoru, bunların bütünüyle ve her bakımdan doğru olması.

Kleinias: Pek öyle, yabancı; ama yine de söylemeye üşenme.

Atinalı: Peki; siz de dinlemeye üşenmeyin.

Kleinias: Öyle olacak; ikimiz adına ben söz veriyorum.

979e

ΑΘ. οὐ γὰρ σμικρά, ὦ Κλεινία· τὸ δὲ χαλεπώτερον, ὅτι παντάπασι καὶ πάντως ἀληθῆ.

ΚΛ. σφόδρα γε, ὦ ξένε· ἀλλʼ ὅμως μὴ ἀποκάμῃς λέγων ὃ φῄς.

ΑΘ. ναί, μηδὲ σφὼ τοίνυν ἀκούοντε.

ΚΛ. ταῦτʼ ἔσται· καὶ ὑπὲρ ἀμφοῖν ἐγώ σοι φράζω.

980aAtinalı: Güzel. Öyleyse, görünüşe göre, işe mecburen en baştan başlamamız gerekiyor. En iyisi, eğer becerebilirsek, bilgelik saydığımız şeyin ne olduğunu tek bir adla yakalamak olur; bunu hiç beceremiyorsak, ikinci yol olarak, hangi bilgeliklerin ve kaç tane bilgeliğin bulunduğunu söylemeliyiz; bizim anlattığımıza göre onları edinen kişi bilge olur.

Kleinias: Söyle bakalım.

Atinalı: Bundan sonrası için kanun koyucuyu kimse kınayamaz: Tanrılar hakkında öncekilerin anlattıklarından daha güzel ve daha iyi bir tasvir yaparak konuşabilir, güzel bir oyun oynar gibi tanrıları onurlandırabilir, onları ilahilerle yüceltip saadetlerini överek ömrünü geçirebilir.

980a

ΑΘ. καλῶς. ἐξ ἀρχῆς δὴ ῥητέον ἀνάγκῃ πρῶτον, ὡς φαίνεται, μάλιστα μὲν ἄν, εἰ δυνάμεθα ἑνὶ λαβεῖν ὀνόματι, τίς ἐστιν ἣν οἰόμεθα σοφίαν εἶναι, τοῦτο δʼ εἰ σφόδρα ἀδυνατοῦμεν, τὸ δεύτερον, τίνες εἰσίν ποτε καὶ ὁπόσαι τινές, ἅς τις λαβὼν σοφὸς ἂν εἴη κατὰ τὸν ἡμέτερον μῦθον.

ΚΛ. λέγοις ἄν.

ΑΘ. τὸ δὴ μετὰ τοῦτο ἀνεμέσητον τῷ νομοθέτῃ τὸ κάλλιον τῶν πρότερον εἰρημένων περὶ θεῶν καὶ ἄμεινον ἀπεικάζοντι λέγειν, οἷον παιδιᾷ καλῇ χρωμένῳ καὶ τιμῶντι

980bKleinias: Çok güzel söylüyorsun, yabancı. Keşke kanunlarının gayesi bu olsa: Tanrıların önünde oyun oynayıp hayatını daha temiz geçiren kişi, ölümün de en iyisine ve en güzeline erişsin.

Atinalı: Peki, Kleinias, ne diyoruz? Tanrıları ilahilerle överken, onlar hakkında en güzel ve en iyi şeyleri söylemenin aklımıza gelmesi için dua ederek onları en çok onurlandırmış olmuyor muyuz? Böyle mi diyorsun, yoksa başka türlü mü?

980b

θεούς, ὕμνοις τε καὶ εὐδαιμονίᾳ γεραίροντι διάγειν τὸν αὑτοῦ βίον.

ΚΛ. ἦ καλῶς, ὦ ξένε, λέγεις. εἰ γάρ σοι τοῦτο τέλος εἴη τῶν νόμων, θεοὺς προσπαίσαντι καθαρώτερον δὲ διαγαγόντι τὸν βίον τῆς ἅμα τελευτῆς ἀρίστης τε καὶ καλλίστης τυχεῖν.

ΑΘ. πῶς οὖν, ὦ Κλεινία, λέγομεν; ἦ δοκεῖ τοὺς θεοὺς ὑμνοῦντες σφόδρα τιμῶμεν, εὐχόμενοι τὰ κάλλιστα καὶ ἄριστα περὶ αὐτῶν ἐπιέναι λέγειν ἡμῖν; οὕτως ἢ πῶς λέγεις;

980cKleinias: Hem de harika bir şekilde böyle. Haydi aziz dostum, tanrılara güvenerek dua et ve tanrılar ve tanrıçalar hakkındaki güzel sözlerden aklına geleni söyle.

Atinalı: Öyle olacak, yeter ki tanrının kendisi bize yol göstersin. Sen yalnızca benimle birlikte dua et.

Kleinias: Bundan sonrasını söyle artık.

Atinalı: Görünüşe göre önce tanrıların ve canlıların doğuşunu ele almam gerekiyor; öncekiler bunu kötü tasvir ettiği için ben daha iyi tasvir etmeliyim. Bunu önceki konuşmamıza göre yapacağım ve dinsizlere karşı giriştiğim sözü yeniden ele alacağım. O sözde tanrıların var olduğunu, küçük büyük her şeye özen gösterdiklerini ve adaletle ilgili işlerde kolay kolay gönüllerinin alınamayacağını anlatmıştım — hatırlıyorsanız tabii, Kleinias; zaten notlar da almıştınız.

980c

ΚΛ. θαυμαστῶς μὲν οὖν οὕτως. ἀλλʼ, ὦ δαιμόνιε, πιστεύσας τοῖς θεοῖς εὔχου τε καὶ λέγε τὸν ἐπιόντα σοι λόγον τῶν καλῶν περὶ τοὺς θεούς τε καὶ τὰς θεάς.

ΑΘ. ἔσται ταῦτα, ἂν αὐτὸς ὁ θεὸς ἡμῖν ὑφηγῆται. συνεύχου μόνον.

ΚΛ. λέγοις ἂν τὸ μετὰ τοῦτο.

ΑΘ. θεογονίαν τοίνυν καὶ ζῳογονίαν ἀναγκαῖον, ὡς ἔοικεν, πρῶτόν μοι, κακῶς ἀπεικασάντων τῶν ἔμπροσθεν, βέλτιον ἀπεικάσαι κατὰ τὸν ἔμπροσθεν λόγον, ἀναλαβόντα

980dÇünkü o zaman söylenenler gerçekten de pek doğruydu. İçlerinde en önemlisi de şuydu: Her psykhē her bedenden daha yaşlıdır. Hatırlıyor musunuz? Hiç değilse bunu kesinlikle hatırlıyorsunuzdur. Çünkü daha iyi, daha eski ve tanrıya daha çok benzeyen şeyin, yeni, daha genç ve daha az değerli olandan daha yaşlı olması inandırıcıdır; aynı şekilde her bakımdan yöneten yönetilenden, yol gösteren de yol gösterilenden daha yaşlıdır.

980d

ὃν πρὸς τοὺς ἀσεβεῖς ἐπικεχείρηκα λέγων, φράζων ὡς εἰσὶν θεοὶ ἐπιμελούμενοι πάντων, σμικρῶν καὶ μειζόνων, καὶ σχεδὸν ἀπαραμύθητοι τῶν περὶ τὰ δίκαιά εἰσιν πράγματα— εἰ δὴ μέμνησθέ γε, ὦ Κλεινία· ἐλάβετε μὲν γὰρ δὴ καὶ ὑπομνήματα—καὶ γὰρ ἦν τὰ ῥηθέντα τότε καὶ μάλα ἀληθῆ· τόδε δὲ αὐτῶν ἦν τὸ μέγιστον, ὅτι πρεσβύτερον εἴη ψυχὴ σώματος ἅπασα παντός—ἆρα μέμνησθε; ἢ πάντως που τοῦτό γε; —ὃ γὰρ ἄμεινον καὶ παλαιότερον καὶ θεοειδέστερον,

980eÖyleyse bunu, yani psykhēnin bedenden daha yaşlı olduğunu kabul edelim.

980e

πιθανὸν ὅτι τοῦ νέου καὶ νεωτέρου καὶ ἀτιμοτέρου, πανταχῇ τε ἄρχον ἀρχομένου πρεσβύτερον καὶ ἄγον ἀγομένου πάντῃ. λάβωμεν δὴ τοῦτό γε, ὡς ψυχὴ πρεσβύτερόν ἐστι σώματος.

981aAtinalı: Bu böyleyse, oluşun ilki hakkında söylediğimiz ilk şeyin hemen hemen yerinde olduğu daha da inandırıcı hâle gelir. Öyleyse başlangıcımızın başlangıcının daha münasip olduğunu kabul edelim ve bilgeliğin en büyük konusuna, tanrıların doğuşuna, en doğru biçimde yöneldiğimizi düşünelim.

Kleinias: Bunlar elimizden geldiğince söylenmiş olsun.

Atinalı: Haydi bakalım: Psykhē ile beden bir araya gelip tek bir bütün oluşturduğunda ve bu bütün tek bir biçim doğurduğunda, tabiatça en doğru biçimde canlı diye adlandırılan şeyin bu olduğunu söyleyelim mi?

Kleinias: Doğru.

981a

ΑΘ. εἰ δʼ ἔχει τοῦτο οὕτως, τό γε πρῶτον ἡμῖν τοῦ πρώτου τῆς γενέσεως πιθανώτερον ἂν εἴη σχεδὸν ὑπηργμένον· καὶ θῶμεν δὴ τὴν ἀρχὴν τῆς ἀρχῆς εὐσχημονέστερον ἔχειν, καὶ τῶν μεγίστων σοφίας περὶ θεῶν γενέσεως ὀρθότατα ἐπιβαίνειν ἡμᾶς.

ΚΛ. ἔστω ταῦτα εἰς δύναμιν λεγόμενα.

ΑΘ. φέρε δή, ζῷόν γε ἀληθέστατα λέγεσθαι κατὰ φύσιν φῶμεν τοῦτό γε, ὅταν μία συνελθοῦσα σύστασις ψυχῆς καὶ σώματος ἀποτέκῃ μίαν μορφήν;

ΚΛ. ὀρθῶς.

981bAtinalı: Böyle bir şeye canlı demek de en yerinde adlandırma olur, değil mi?

Kleinias: Evet.

Atinalı: Akla yatkın açıklamaya göre beş katı cisim olduğunu söylemek gerekir; insan en güzel ve en iyi şeyleri bunlardan yoğurabilir. Geri kalan bütün tür ise tek bir biçime sahiptir. Çünkü cisimsiz olabilecek ve hiçbir zaman hiçbir şekilde hiçbir renge sahip olmayacak başka hiçbir şey yoktur; yalnız gerçekten en ilahî olan tür, psykhē türü böyledir. Yoğurmak ve yapmak da hemen hemen yalnız ona yaraşır; bedene ise, dediğimiz gibi, yoğrulmak, oluşmak ve görülmek düşer. Psykhē ise — tekrar söyleyelim, çünkü bu bir kez söylemekle olmaz — görünmezdir, bilir ve akılla kavranır; tek ve çift sayıların değişimleri içinde hafızadan ve hesaptan pay alır.

981b

ΑΘ. ζῷον μὲν δὴ τὸ τοιοῦτον καλεῖται δικαιότατα;

ΚΛ. ναί.

ΑΘ. στερεὰ δὲ σώματα λέγεσθαι χρὴ κατὰ τὸν εἰκότα λόγον πέντε, ἐξ ὧν κάλλιστα καὶ ἄριστά τις ἂν πλάττοι, τὸ δὲ ἄλλο γένος ἅπαν ἔχει μορφὴν μίαν· οὐ γάρ ἐστιν ἀσώματον ὅτι τʼ ἄλλο γίγνοιτʼ ἂν καὶ χρῶμα οὐδὲν οὐδαμῶς οὐδέποτʼ ἔχον, πλὴν τὸ θειότατον ὄντως ψυχῆς γένος. τοῦτο δʼ ἐστὶ σχεδὸν ᾧ μόνῳ πλάττειν καὶ δημιουργεῖν προσήκει,

981cBeş cisim olduğuna göre, bunların ateş, su, üçüncü olarak hava, dördüncü olarak toprak, beşinci olarak da aither olduğunu söylemek gerekir; her birinin hâkimiyeti altında çok sayıda ve her türden canlı meydana gelir. Bunu tek tek şöyle öğrenmek gerekir. İlk olarak topraktan olanı tek bir tür sayalım: Bütün insanları, çok ayaklı ve ayaksız bütün canlıları, yürüyenleri de kökleriyle toprağa tutunup yerinde duranları da.

981c

σώματι δέ, ὃ λέγομεν, πλάττεσθαι καὶ γίγνεσθαι καὶ ὁρᾶσθαι· τῷ δέ—λέγωμεν πάλιν· οὐ γὰρ ἅπαξ ῥητέον—ἀοράτῳ τε εἶναι καὶ γιγνώσκοντι νοητῷ τε, μνήμης μεταλαβόντι λογισμοῦ τε ἐν περιτταῖς τε καὶ ἀρτίαις ἅμα μεταβολαῖς. πέντε οὖν ὄντων τῶν σωμάτων, πῦρ χρὴ φάναι καὶ ὕδωρ εἶναι καὶ τρίτον ἀέρα, τέταρτον δὲ γῆν, πέμπτον δὲ αἰθέρα, τούτων δʼ ἐν ἡγεμονίαις ἕκαστον ζῷον πολὺ καὶ παντοδαπὸν ἀποτελεῖσθαι. μαθεῖν δὲ καθʼ ἓν ὧδʼ ἔστιν χρεών. γήινον

981dBunu tek bir tür saymamızın sebebi şudur: Bunların hepsi bütün öğelerden meydana gelir, ama çoğu topraktan ve katı tabiattandır. İkinci olarak başka bir canlı türü koymak gerekir; bu tür hem doğar hem de görülebilir. Onda en büyük pay ateşindir, ama toprak ve hava da vardır, öteki bütün öğelerden de küçük parçalar bulunur; bu yüzden bunlardan her türden ve görülebilen canlıların meydana geldiğini söylemek gerekir.

981d

μὲν τιθῶμεν τὸ πρῶτον ἡμῖν ἕν, πάντας μὲν ἀνθρώπους, πάντα δὲ ὅσα πολύποδα καὶ ἄποδα, καὶ ὅσα πορεύσιμα καὶ ὅσα μόνιμα, διειλημμένα ῥίζαις· τὸ δὲ ἓν αὐτοῦ τόδε νομίζειν δεῖ, ὡς πάντα μὲν ἐξ ἁπάντων ταῦτʼ ἔστιν τῶν γενῶν, τὸ δὲ πολὺ τούτου γῆς ἐστιν καὶ τῆς στερεμνίας φύσεως. ἄλλο δὲ χρὴ ζῴου γένος θεῖναι δεύτερον γιγνόμενον ἅμα καὶ δυνατὸν ὁρᾶσθαι· τὸ γὰρ πλεῖστον πυρὸς ἔχει, ἔχει μὴν γῆς

981eÖte yandan bunların gökteki canlı türleri olduğunu düşünmek gerekir; bütün bu türün, yıldızların ilahî türü olarak doğduğunu, en güzel bedene, en mesut ve en iyi psykhēye kavuştuğunu söylemeliyiz. Onlara, iki kaderden birini, aşağı yukarı kanaate dayanarak, yakıştırmamız gerekir: Ya her biri yok olmaz ve ölümsüzdür, büsbütün ve her bakımdan zorunlu olarak ilahîdir; ya da her biri, daha fazlasına hiçbir zaman ihtiyaç duymayacağı kadar yeterli, çok uzun ömürlü bir hayata sahiptir.

981e

τε καὶ ἀέρος, ἔχει δὲ καὶ ἁπάντων τῶν ἄλλων βραχέα μέρη, διὸ δὴ ζῷά τε ἐξ αὐτῶν παντοδαπὰ γίγνεσθαι χρὴ φάναι καὶ ὁρώμενα, νομίσαι δὲ δὴ δεῖ πάλιν τὰ κατʼ οὐρανὸν ζῴων γένη, ὃ δὴ πᾶν χρὴ φάναι θεῖον γένος ἄστρων γεγονέναι, σώματος μὲν τυχὸν καλλίστου, ψυχῆς δʼ εὐδαιμονεστάτης τε καὶ ἀρίστης. δυοῖν δὲ αὐτοῖς μοιρῶν τὴν ἑτέραν χρὴ δόξῃ μεταδιδόναι σχεδόν· ἢ γὰρ ἀνώλεθρόν τε καὶ ἀθάνατον

982aÖnce şunu düşünelim, diyoruz: Böyle iki canlı vardır — tekrar söyleyelim —, ikisi de görülebilir; biri, görünüşe göre, bütünüyle ateştendir, öteki topraktan. Topraktan olan düzensizce, ateşten olan ise tam bir düzen içinde hareket eder. Düzensizce hareket edeni akılsız saymak gerekir — etrafımızdaki canlıların çoğu böyle davranır —; düzen içinde ve gökte yol alanı ise phronēsis sahibi olduğunun büyük bir kanıtı saymak gerekir.

982a

ἕκαστον αὐτῶν εἶναι καὶ θεῖον τὸ παράπαν ἐξ ἁπάσης ἀνάγκης, ἤ τινα μακραίωνα βίον ἔχειν ἱκανὸν ἑκάστῳ ζωῆς, ἧς οὐδέν τι πλείονος ἂν προσδεῖσθαί ποτε.

ΑΘ.

νοήσωμεν οὖν πρῶτον, ὃ λέγομεν, δύο τὰ τοιαῦτα εἶναι ζῷα—πάλιν γὰρ λέγωμεν—ὁρατὰ μὲν ἀμφότερα, τὸ μὲν ἐκ πυρός, ὡς δόξειεν ἄν, ὅλον, τὸ δʼ ἐκ γῆς, καὶ τὸ μὲν γήινον ἐν ἀταξίᾳ, τὸ δʼ ἐκ πυρὸς ἐν τάξει πάσῃ κινούμενον. τὸ μὲν οὖν ἐν ἀταξίᾳ κινούμενον ἄφρον χρὴ νομίζειν, ὅπερ ὡς τὸ

982bÇünkü hep aynı şekilde ve aynı biçimde yol alması, yapması ve etkilenmesi, phronēsisle yaşadığının yeterli bir kanıtını sunar. Nousa sahip psykhēnin zorunluluğu, bütün zorunlulukların açık ara en büyüğü olur; çünkü yönetilen olarak değil, yöneten olarak kanun koyar. Psykhē en iyi nousa göre en iyi olanı kararlaştırdığında, gerçekten nousa uygun, kusursuz ve geri döndürülemez bir sonuç ortaya çıkar; ne elmas bundan daha sağlam ne de daha değişmez olabilir. Gerçekten de üç Moira bunu sıkıca tutar ve tanrıların her birinin en iyi kararla kararlaştırdığı şeyin eksiksiz gerçekleşmesini gözetir.

982b

πολὺ δρᾷ τὸ περὶ ἡμᾶς ζῷον, τὸ δὲ ἐν τάξει τε καὶ οὐρανῷ πόρον ἔχον μέγα τεκμήριον χρὴ ποιεῖσθαι τοῦ φρόνιμον εἶναι· κατὰ ταὐτὰ γὰρ ἂν καὶ ὡσαύτως πορευόμενον ἀεὶ καὶ ποιοῦν καὶ πάσχον τεκμήριον ἱκανὸν τοῦ φρονίμως ζῆν εἴη παρεχόμενον. ἡ ψυχῆς δὲ ἀνάγκη νοῦν κεκτημένης ἁπασῶν ἀναγκῶν πολὺ μεγίστη γίγνοιτʼ ἄν—ἄρχουσα γὰρ ἀλλʼ οὐκ ἀρχομένη νομοθετεῖ—τὸ δὲ ἀμετάστροφον, ὅταν ψυχὴ τὸ

982cİnsanlar için ise yıldızlar ve onların bütün bu yolculuğu, nous sahibi olduklarının kanıtı olmalıydı: Çünkü uzun zaman önce kararlaştırılmış olanı yaptıkları için şaşılacak kadar uzun bir süredir hep aynı şeyleri yaparlar; kararlarını değiştirip bir aşağı bir yukarı, kâh şunu kâh bunu yaparak başıboş dolaşmaz, yörüngelerini değiştirmezler.

982c

ἄριστον κατὰ τὸν ἄριστον βουλεύσηται νοῦν, τὸ τέλεον ἐκβαίνει τῷ ὄντι κατὰ νοῦν, καὶ οὐδὲ ἀδάμας ἂν αὐτοῦ κρεῖττον οὐδὲ ἀμεταστροφώτερον ἄν ποτε γένοιτο, ἀλλʼ ὄντως τρεῖς Μοῖραι κατέχουσαι φυλάττουσι τέλεον εἶναι τὸ βελτίστῃ βουλῇ βεβουλευμένον ἑκάστοις θεῶν. τοῖς δὲ ἀνθρώποις ἐχρῆν τεκμήριον εἶναι τοῦ νοῦν ἔχειν ἄστρα τε καὶ σύμπασαν ταύτην τὴν διαπορείαν, ὅτι τὰ αὐτὰ ἀεὶ πράττει διὰ τὸ βεβουλευμένα πάλαι πράττειν θαυμαστόν τινα χρόνον

982dBizim çoğumuz ise tam tersini düşündü: Aynı şeyleri aynı biçimde yaptıkları için onların psykhēsi olmadığını sandı. Kalabalık akılsızların peşine öyle takıldı ki insanî olanı hareket ettiği için akıllı ve canlı, ilahî olanı ise hep aynı dönüşlerde kaldığı için akılsız saydı. Oysa daha güzel, daha iyi ve dost olanı benimseyen bir insan, tam da bu yüzden, hep aynı şekilde, aynı biçimde ve aynı sebeplerle hareket edeni akıllı saymak gerektiğini kavrayabilirdi; yıldızların tabiatının da bu olduğunu anlayabilirdi: Görülmesi en güzel olan bu tabiat, bütün korolar içinde en güzel ve en görkemli yolculuğu ve dansı yaparak bütün canlılar için gereken her şeyi yerine getirir.

982d

ὅσον, ἀλλʼ οὐ μεταβουλευόμενον ἄνω καὶ κάτω, τοτὲ μὲν ἕτερα, ἄλλοτε δὲ ἄλλα πρᾶττον, πλανᾶσθαί τε καὶ μετακυκλεῖσθαι. τοῦθʼ ἡμῶν τοῖς πολλοῖς αὐτὸ τοὐναντίον ἔδοξεν, ὅτι τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως πράττει, ψυχὴν οὐκ ἔχειν· οὕτω τοῖς ἄφροσι συνεφέσπετο τὸ πλῆθος, ὡς τὸ μὲν ἀνθρώπινον ἔμφρον καὶ ζῶν ὡς κινούμενον ὑπολαβεῖν, τὸ δὲ θεῖον ἄφρον ὡς μένον ἐν ταῖς αὐταῖς φοραῖς· ἐξῆν δὲ ἀνθρώπῳ γε ἐπὶ

982eAtinalı: Onlara psykhēli dememizin haklı olduğunu görmek için önce büyüklüklerini düşünelim.

982e

τὰ καλλίω καὶ βελτίω καὶ φίλα τιθεμένῳ λαμβάνειν ὡς διὰ τοῦτο αὐτὸ ἔμφρον δεῖ νομίζειν τὸ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως καὶ διὰ ταὐτὰ πρᾶττον ἀεί, τοῦτο δʼ εἶναι τὴν τῶν ἄστρων φύσιν, ἰδεῖν μὲν καλλίστην, πορείαν δὲ καὶ χορείαν πάντων χορῶν καλλίστην καὶ μεγαλοπρεπεστάτην χορεύοντα πᾶσι τοῖς ζῶσι τὸ δέον ἀποτελεῖν.

ΑΘ. καὶ μὴν ὅτι γε δικαίως

983aÇünkü küçük göründükleri gibi gerçekten o boyda değillerdir; her birinin hacmi akıl almaz büyüklüktedir. Buna inanmak yerinde olur, çünkü yeterli ispatlarla kavranır: Güneşin bütünüyle bütün yeryüzünden daha büyük olduğunu doğru biçimde düşünmek mümkündür ve hareket eden bütün yıldızların şaşılacak bir büyüklüğü vardır. Şimdi şunu kavrayalım: Nasıl bir tabiat bu kadar büyük bir kütleyi, şimdi döndürdüğü gibi, hep aynı sürede döndürebilir?

983a

ἔμψυχα αὐτὰ λέγομεν, πρῶτον τὸ μέγεθος αὐτῶν διανοηθῶμεν. οὐ γάρ, ὡς σμικρὰ φαντάζεται, τηλικαῦτα ὄντως ἐστίν, ἀλλʼ ἀμήχανον ἕκαστον αὐτῶν τὸν ὄγκον—πιστεῦσαι δʼ ἄξιον· ἀποδείξεσιν γὰρ ἱκαναῖς λαμβάνεται—τὸν γὰρ ἥλιον ὅλον τῆς γῆς ὅλης μείζω διανοηθῆναι δυνατὸν ὀρθῶς, καὶ πάντα δὴ τὰ φερόμενα ἄστρα θαυμαστόν τι μέγεθος ἔχει. λάβωμεν δὴ τίς τρόπος ἂν εἴη τοσοῦτον περιφέρειν ὄγκον τινὰ φύσιν τὸν αὐτὸν ἀεὶ χρόνον, ὅσον καὶ νῦν περιφέρεται.

983bBence buna sebep olan bir tanrı olacaktır; başka türlü olması asla mümkün değildir. Çünkü bizim ortaya koyduğumuz gibi, bir şey tanrıdan başka hiçbir yolla psykhēli olamaz. Tanrı bunu yapabildiğine göre, önce her cismin ve her kütlenin canlı hâle gelmesi, sonra da onun en iyi bulduğu yolda hareket etmesi onun için pek kolay olmuştur. Şimdi bütün bunlar hakkında tek bir doğru söz söyleyelim: Yeryüzü, gök, bütün yıldızlar ve bunlardan oluşan bütün kütleler, her birinin yanında ya da içinde bir psykhē bulunmadan, yıllara, aylara ve günlere göre böylesine kesinlikle yol alamaz; olup biten her şey de hepimiz için iyi olamaz.

983b

θεὸν δή φημι τὸν αἴτιον ἔσεσθαι, καὶ οὔποθʼ ἑτέρως εἶναι δυνατόν· ἔμψυχον μὲν γὰρ οὔποτε γένοιτʼ ἂν ἑτέρᾳ πλὴν διὰ θεόν, ὡς ἡμεῖς ἀπεφηνάμεθα. ὅτε δὲ τοῦτο οἷός τέ ἐστιν θεός, ἅπασα αὐτῷ ῥᾳστώνη γέγονεν τοῦ πρῶτον μὲν ζῷον γεγονέναι πᾶν σῶμα καὶ ὄγκον σύμπαντα, ἔπειτα, ᾗπερ ἂν διανοηθῇ βέλτιστα, ταύτῃ φέρειν. νῦν δὴ περὶ ἁπάντων τούτων ἕνα λόγον λέγοιμεν ἀληθῆ· οὐκ ἔστιν γῆν τε καὶ

983cİnsan ne kadar değersiz bir varlıksa, saçmalıyor gibi değil, açık bir şey söylüyor gibi görünmeye de o kadar dikkat etmelidir. Biri cisimlerin birtakım atılışlarını, tabiatlarını ya da buna benzer bir şeyi sebep diye gösterirse, açık hiçbir şey söylemiş olmaz. Bizim söylediğimizi ise iyice yeniden ele almak gerekir: Bu söz akla yatkın mıdır, yoksa tamamen yetersiz midir? Söylediğimiz şuydu: Önce, varlıklar ikidir; biri psykhē, öteki beden. Her birinden çok sayıda vardır, hepsi birbirinden farklıdır, her iki türdekiler de öteki türdekilerden farklıdır; ikisinde ortak olan üçüncü bir şey yoktur ve psykhē bedenden ayrıdır.

983c

οὐρανὸν ἅπαντάς τε ἀστέρας ὄγκους τε ἐκ τούτων σύμπαντας, μὴ ψυχῆς πρὸς ἑκάστῳ γενομένης ἢ καὶ ἐν ἑκάστοις, εἶτα εἰς ἀκρίβειαν κατʼ ἐνιαυτὸν οὕτω πορεύεσθαι κατὰ μῆνάς τε καὶ ἡμέρας, καὶ σύμπαντα τὰ γιγνόμενα σύμπασιν ἡμῖν ἀγαθὰ γίγνεσθαι.

δεῖ δέ, ὅσῳ φλαυρότερόν ἐστʼ ἄνθρωπος, μή τοι ληροῦντά γε, σαφῶς δέ τι λέγοντα φαίνεσθαι. ῥύμας μὲν οὖν εἴ τις αἰτίας τινὰς ἐρεῖ σωμάτων ἢ φύσεις ἤ τι τοιοῦτον, οὐδὲν σαφὲς ἐρεῖ· τὸ δὲ παρʼ ἡμῶν εἰρημένον

983dBirini, sanırım, akıllı, ötekini akılsız sayacağız; birini yöneten, ötekini yönetilen; biri her şeyin sebebidir, öteki ise hiçbir hâlin sebebi değildir. Öyle ki gökteki şeylerin başka bir şey tarafından meydana getirildiğini ve psykhē ile bedenin ürünü olmadığını söylemek büyük bir ahmaklık ve akılsızlıktır.

983d

σφόδρʼ ἀναλαβεῖν χρή, πότερον ἔχει λόγον ὁ λόγος ἢ πάντως ὑστερεῖ, τὸ πρῶτον μὲν τὰ ὄντα εἶναι δύο, τὸ μὲν ψυχήν, τὸ δὲ σῶμα, καὶ πολλὰ ἑκατέρου, πάντα δὲ ἀλλήλων ἄλλα καὶ ἑκάτερα ἑκατέρων, καὶ τρίτον ἄλλο οὐδὲν κοινὸν οὐδενί, διαφέρειν δὲ ψυχὴν σώματος. ἔμφρον μέν που, τὸ δὲ ἄφρον θήσομεν, ἄρχον δέ, τὸ δὲ ἀρχόμενον, καὶ τὸ μὲν αἴτιον ἁπάντων, τὸ δὲ ἀναίτιον πάσης πάθης· ὥστε τά γε δὴ κατʼ

983eEğer bütün bu konulardaki sözlerimiz galip gelecek ve bütün bu şeylerin ilahî bir doğuşla meydana geldiği inandırıcı biçimde görünecekse, onları iki şeyden biri saymak gerekir.

Atinalı: Ya onları doğrudan tanrı diye ilahilerle övmek en doğrusudur ya da tanrıların suretleri olduklarını, heykeller gibi tanrıların bizzat yaptığı eserler olduklarını kabul etmek gerekir.

983e

οὐρανὸν ὑπʼ ἄλλου του φάναι γεγονέναι, καὶ μὴ ψυχῆς τε καὶ σώματος οὕτως εἶναι γεννήματα, πολλὴ μωρία τε καὶ ἀλογία. εἰ δʼ οὖν δεῖ νικᾶν τοὺς περὶ ἁπάντων τῶν τοιούτων λόγους καὶ πιστῶς θεῖα φαίνεσθαι γεγονέναι τὰ τοιαῦτα σύμπαντα, δυοῖν τοι θάτερα θετέον αὐτά·

ΑΘ. ἢ γὰρ θεοὺς αὐτοὺς ταῦτα ὑμνητέον ὀρθότατα, ἢ θεῶν εἰκόνας ὡς ἀγάλματα

984aÇünkü bunlar akılsız ya da değersiz kimselerin eseri değildir. Dediğimiz gibi, bu ikisinden birini kabul etmeliyiz; kabul ettiğimizi de bütün heykellerden çok daha fazla onurlandırmalıyız. Çünkü bütün insanlar için bunlardan daha güzel ve daha ortak heykeller hiçbir yerde görülmeyecektir; daha seçkin yerlere dikilmiş olanlar da temizlik, saygınlık ve bütün hayatları bakımından, her bakımdan böyle meydana gelmiş olan bu heykellerden üstün olamaz.

984a

ὑπολαβεῖν γεγονέναι, θεῶν αὐτῶν ἐργασαμένων· οὐ γὰρ ἀνοήτων γε οὐδὲ βραχέος ἀξίων, ἀλλʼ ὅπερ εἰρήκαμεν, τούτων ἡμῖν θάτερα θετέα, τὰ δὲ τεθέντα τιμητέον πάντων ἀγαλμάτων διαφερόντως· οὐ γὰρ μήποτε φανῇ καλλίω καὶ κοινότερα συμπάντων ἀνθρώπων ἀγάλματα, οὐδʼ ἐν διαφέρουσιν τόποις ἱδρυμένα, καθαριότητι καὶ σεμνότητι καὶ συμπάσῃ

984bŞimdi tanrılar hakkında hiç değilse şu kadarına girişelim. Bize görünen iki canlıyı gördük; birinin ölümsüz, topraktan olan bütün türün ise ölümlü doğduğunu söylüyoruz. Şimdi beş cisimden ortadaki üçünü, bu ikisinin arasında olanları, makul kanaate göre olabildiğince açık anlatmaya çalışalım. Ateşten sonra aitheri koyalım ve psykhēnin ondan kendine özgü yetileri olan canlılar yoğurduğunu kabul edelim; öteki türlerde olduğu gibi, bu canlıların çoğu kendi tabiatından, daha küçük kısımları ise bağlantı sağlamak için öteki türlerdendir.

984b

ζωῇ διαφέροντα ἢ ταύτῃ ὡς πάντῃ ταύτῃ γεγένηται. νῦν οὖν δὴ περὶ θεῶν ἐγχειρῶμεν τό γε τοσοῦτον, τὰ δύο κατιδόντες ζῷα ὁρατὰ ἡμῖν, ἅ φαμεν ἀθάνατον, τὸ δὲ γήινον ἅπαν θνητὸν γεγονέναι, τὰ τρία τὰ μέσα τῶν πέντε τὰ μεταξὺ τούτων σαφέστατα κατὰ δόξαν τὴν ἐπιεικῆ γεγονότα πειραθῆναι λέγειν. αἰθέρα μὲν γὰρ μετὰ τὸ πῦρ θῶμεν, ψυχὴν δʼ ἐξ αὐτοῦ τιθῶμεν πλάττειν ζῷα δύναμιν ἔχοντα, ὥσπερ

984cAitherden sonra psykhē havadan başka bir canlı türü, üçüncü olarak da sudan bir tür yoğurur. Psykhē bütün bunları yaptıktan sonra bütün göğü canlılarla doldurmuş olmalıdır; bütün türleri elinden geldiğince kullanmış ve hepsini yaşamdan pay alır hâle getirmiştir. İkinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci sıradakiler, doğuşları görünen tanrılardan başlayarak, sonunda biz insanlara kadar iner.

984c

τῶν ἄλλων γενῶν, τὸ πολὺ μὲν τῆς αὐτοῦ φύσεως, τὰ δὲ σμικρότερα συνδέσμου χάριν ἐκ τῶν ἄλλων γενῶν· μετὰ δὲ τὸν αἰθέρα ἐξ ἀέρος πλάττειν τὴν ψυχὴν γένος ἕτερον ζῴων, καὶ τὸ τρίτον ἐξ ὕδατος. πάντα δὲ δημιουργήσασαν ταῦτα ψυχὴν ζῴων εἰκὸς ὅλον οὐρανὸν ἐμπλῆσαι, χρησαμένην πᾶσι τοῖς γένεσι κατὰ δύναμιν, πάντων μὲν μετόχων τοῦ ζῆν γεγονότων· δεύτερα δὲ καὶ τρίτα καὶ τέταρτα καὶ πέμπτα,

984dZeus'a, Hera'ya ve öteki bütün tanrılara gelince, herkes onları dilediği gibi aynı kanuna göre yerine koysun ve bu sözü sağlam tutsun. Ama görünen tanrıları, en büyük, en saygıdeğer ve her yöne en keskin bakan tanrıları, ilk sırada yıldızların tabiatı ve onlarla birlikte meydana geldiğini hissettiğimiz her şey olarak anmak gerekir. Onlardan sonra ve onların altında sırayla daimōnlar gelir: Havadan olan bu tür üçüncü ve ortadaki yeri tutar, haber ulaştırmanın sebebidir; uğurlu bir aracılık yaptığı için onu dualarla çokça onurlandırmak gerekir.

984d

ἀπὸ θεῶν τῶν φανερῶν ἀρξάμενα γενέσεως, εἰς ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους ἀποτελευτᾶν.

θεοὺς μὲν δή, Δία τε καὶ Ἥραν καὶ τοὺς ἄλλους πάντας, ὅπῃ τις ἐθέλει, ταύτῃ κατὰ τὸν αὐτὸν τιθέσθω νόμον καὶ πάγιον ἐχέτω τοῦτον τὸν λόγον· θεοὺς δὲ δὴ τοὺς ὁρατούς, μεγίστους καὶ τιμιωτάτους καὶ ὀξύτατον ὁρῶντας πάντῃ, τοὺς πρώτους τὴν τῶν ἄστρων φύσιν λεκτέον καὶ ὅσα μετὰ τούτων αἰσθανόμεθα γεγονότα, μετὰ δὲ τούτους καὶ ὑπὸ τούτοις ἑξῆς

984eAtinalı: Bu iki canlı türü, aitherden olan ve onun ardından gelen havadan olan, baştan başa saydamdır; yakınımızda olsalar bile bize görünmezler. Ama öğrenmesi kolay ve hafızası güçlü bir türden oldukları için şaşılacak bir phronēsise sahiptirler. Onların bütün düşüncemizi bildiklerini, içimizden güzel ve iyi olanı şaşılacak bir sevgiyle bağırlarına bastıklarını, pek kötü olandan ise nefret ettiklerini söyleyelim; çünkü onlar artık acıdan da pay alırlar. Tanrı ise ilahî payın gayesine ermiş olduğu için bunların, yani acının ve hazzın dışındadır, ama düşünmeye ve bilmeye her bakımdan sahiptir. Gök canlılarla dolu olduğundan, bu canlılar birbirlerine ve en yüce tanrılara her şeyi ve herkesi iletirler; çünkü ortadaki bu canlılar hafif bir atılışla hem yeryüzüne hem de bütün göğe doğru hareket ederler.

984e

δαίμονας, ἀέριον δὲ γένος, ἔχον ἕδραν τρίτην καὶ μέσην, τῆς ἑρμηνείας αἴτιον, εὐχαῖς τιμᾶν μάλα χρεὼν χάριν τῆς εὐφήμου διαπορείας.

ΑΘ. τῶν δὲ δύο τούτων ζῴων, τοῦ τʼ ἐξ αἰθέρος ἐφεξῆς τε ἀέρος ὄν, διορώμενον ὅλον αὐτῶν ἑκάτερον εἶναι—παρὸν δὴ πλησίον οὐ κατάδηλον ἡμῖν γίγνεσθαι—μετέχοντα δὲ

985a

φρονήσεως θαυμαστῆς, ἅτε γένους ὄντα εὐμαθοῦς τε καὶ μνήμονος, γιγνώσκειν μὲν σύμπασαν τὴν ἡμετέραν αὐτὰ διάνοιαν λέγωμεν, καὶ τόν τε καλὸν ἡμῶν καὶ ἀγαθὸν ἅμα θαυμαστῶς ἀσπάζεσθαι καὶ τὸν σφόδρα κακὸν μισεῖν, ἅτε λύπης μετέχοντα ἤδη—θεὸν μὲν γὰρ δὴ τὸν τέλος ἔχοντα τῆς θείας μοίρας ἔξω τούτων εἶναι, λύπης τε καὶ ἡδονῆς, τοῦ δὲ φρονεῖν καὶ τοῦ γιγνώσκειν κατὰ πάντα μετειληφέναι—

985bBeşinci tür olan sudan olana gelince, biri ondan yarı tanrıların meydana geldiğini söyleyerek benzetme yapsa doğru bir benzetme yapmış olur. Bu tür kimi zaman görünür, kimi zaman gizlenip gözden kaybolur ve bulanık görüntüsüyle hayret uyandırır.

985b

καὶ συμπλήρους δὴ ζῴων οὐρανοῦ γεγονότος, ἑρμηνεύεσθαι πρὸς ἀλλήλους τε καὶ τοὺς ἀκροτάτους θεοὺς πάντας τε καὶ πάντα, διὰ τὸ φέρεσθαι τὰ μέσα τῶν ζῴων ἐπί τε γῆν καὶ ἐπὶ τὸν ὅλον οὐρανὸν ἐλαφρᾷ φερόμενα ῥύμῃ. τὸ δὲ ὕδατος πέμπτον ὂν ἡμίθεον μὲν ἀπεικάσειεν ἄν τις ὀρθῶς ἀπεικάζων ἐξ αὐτοῦ γεγονέναι, καὶ τοῦτʼ εἶναι τοτὲ μὲν ὁρώμενον, ἄλλοτε δὲ ἀποκρυφθὲν ἄδηλον γιγνόμενον, θαῦμα κατʼ ἀμυδρὰν ὄψιν

985cGerçekten var olan bu beş canlı türüyle bazılarımız bir yerde karşılaşmıştır: Kimi uykuda rüyalar içinde onlara rastlamış, kimine sağlıklıyken ya da hastayken söylentiler ve kehanetler yoluyla kulağına bir şeyler söylenmiş, kimi de hayatının sonunda onlarla karşılaşmıştır. Böylece hem kişilere hem topluluklara birtakım kanaatler gelmiş, bu yüzden pek çok tanrı için pek çok tapınak kurulmuştur, daha da kurulacaktır. Bütün bunlar karşısında, azıcık nousu olan hiçbir kanun koyucu yenilik yapıp şehrini açık hiçbir dayanağı olmayan bir tanrı tapımına yöneltmeye kalkışmaz.

985c

παρεχόμενον. τούτων δὴ τῶν πέντε ὄντως ὄντων ζῴων, ὅπῃ τινὲς ἐνέτυχον ἡμῶν, ἢ καθʼ ὕπνον ἐν ὀνειροπολίᾳ προστυχόντες, ἢ κατὰ φήμας τε καὶ μαντείας λεχθέν τισιν ἐν ἀκοαῖς ὑγιαίνουσιν ἢ καὶ κάμνουσιν, ἢ καὶ τελευτῇ βίου προστυχέσι γενομένοις, ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ δόξας παραγενομένας, ὅθεν ἱερὰ πολλὰ πολλῶν γέγονεν, τὰ δὲ γενήσεται, τούτων πάντων νομοθέτης, ὅστις νοῦν κέκτηται καὶ τὸν βραχύτατον, οὔποτε μὴ τολμήσῃ καινοτομῶν, ἐπὶ θεοσέβειαν ἥτις μὴ σαφὲς ἔχει

985dAtalardan kalma kanunun kurbanlar hakkında söylediklerini de yasaklamaz, çünkü bu konuda hiçbir şey bilmez; zaten ölümlü tabiatın böyle şeyleri bilmesi mümkün değildir. Peki bize gerçekten görünen tanrılar söz konusu olduğunda, aynı söz şunu söylemez mi: Onların da birer tanrı olduğunu, ama ayinsiz kaldıklarını ve kendilerine yaraşan onurlardan yoksun olduklarını bize söylemeye ve açıkça göstermeye cesaret edemeyenler en kötü insanlardır. Şimdi ise tam da böyle bir durum yaşanıyor.

985d

τι τρέψαι πόλιν ἑαυτοῦ· καὶ μὴν οὐδʼ ὧν ὁ πάτριος νόμος εἴρηκεν περὶ θυσιῶν ἀποκωλύσει, μηδὲν τὸ παράπαν εἰδώς, ὥσπερ οὐδʼ ὂν δυνατὸν εἰδέναι τῇ θνητῇ φύσει τῶν τοιούτων πέρι. τοὺς δὲ ὄντως ἡμῖν φανεροὺς ὄντας θεοὺς ἆρʼ οὐχ αὑτὸς λόγος ἔχει κακίστους εἶναι τοὺς μὴ τολμῶντας λέγειν ἡμῖν καὶ φανεροὺς ποιεῖν ἀνοργιάστους τε ὄντας ἑτέρους θεοὺς καὶ τιμὰς μὴ δεχομένους τὰς προσηκούσας αὐτοῖς; νῦν

985eAtinalı: Mesela biri güneşin ya da ayın doğduğunu ve hepimizi gözettiğini görse, ama bunu bir türlü anlatamadığı için söylemese; üstelik onlar onurdan yoksunken kendi payına düşeni yapmaya, onları onurlu bir yere açıkça çıkarmaya, onlar için bayramlar ve kurbanlar düzenlenmesini sağlamaya, her birine ayrılan zamanı gözeterek daha uzun ve daha kısa yılların mevsimlerini sık sık bölüştürmeye istekli olmasa, hem kendisi hem de bunu bilen başka biri tarafından kötü diye anılması haklı görülmez miydi?

985e

δὲ δὴ συμβαίνει γιγνόμενον ἅμα τὸ τοιοῦτον·

ΑΘ. οἷον γὰρ εἴ ποτέ τις ἡμῶν ἥλιον ἢ σελήνην ἑωρακὼς ἦν γιγνομένους ἐφορῶντάς τε ἡμᾶς πάντας, καὶ μὴ ἔφραζεν ἀδύνατος ὤν πῃ φράζειν, τιμῆς τε ἀμοίρους ὄντας ἅμα καὶ μὴ προθυμοῖτο τό γε αὑτοῦ μέρος, εἰς ἔντιμον χώραν καταφανεῖς ἄγων αὐτούς, ἑορτάς τε αὐτοῖς γίγνεσθαι ποιεῖν καὶ θυσίας, ἀπολαμβανόμενόν τε χρόνον ἑκάστοις μειζόνων καὶ ἐλαττόνων πολλάκις

986aKleinias: Nasıl görülmesin, yabancı? Hem de en kötüsü diye.

Atinalı: İşte, sevgili Kleinias, bil ki şu anda benim başıma gelen açıkça budur.

Kleinias: Ne demek istiyorsun?

Atinalı: Bilin ki bütün gökte birbirinin kardeşi olan sekiz güç vardır; ben onları gözlemledim — büyük bir iş başarmış da değilim, başkası için de kolaydır. Bunlardan üçü şunlardır: Biri güneşin, biri ayın, biri de az önce andığımız yıldızların; beş tane de başkası vardır.

986a

ἐνιαυτῶν ὥρας διανέμειν, ἆρʼ οὐκ ἂν κακὸς ἑαυτῷ τε καὶ ἄλλῳ τῷ γιγνώσκοντι λεγόμενος ἐν δίκῃ συνεδόκει λέγεσθαί ποτʼ ἄν;

ΚΛ. πῶς γὰρ οὔκ, ὦ ξένε; κάκιστος μὲν οὖν.

ΑΘ. τοῦτο τοίνυν, ὦ Κλεινία φίλε, περὶ ἐμὲ νῦν γιγνόμενον ἴσθι φανερῶς.

ΚΛ. πῶς λέγεις;

ΑΘ. ἴστε ὀκτὼ δυνάμεις τῶν περὶ ὅλον οὐρανὸν γεγονυίας ἀδελφὰς ἀλλήλων, ὧν καθεώρακα ἐγώ—καὶ οὐδὲν μέγα διαπέπραγμαι·

986bBütün bu güçlere ve içlerindekilere — ister kendi kendilerine gitsinler ister bir arabaya binip taşınarak yol alsınlar — hiçbirimiz başka türlü bakmasın; bazılarının tanrı olduğunu, bazılarının olmadığını, bazılarının meşru, bazılarının ise hiçbirimizin adını anmasının bile dinen uygun olmadığı türden olduğunu düşünmesin. Hepsinin kardeş olduğunu ve kardeş paylara sahip olduğunu söyleyelim ve ilan edelim. Onları onurlandırırken de birine bir yıl, ötekine bir ay ayırıp geri kalanlara ne bir pay ne de kendi yörüngesini dolaştığı bir süre tanımayalım; çünkü her biri, her şeyin en ilahîsi olan logosun düzenlediği görünür kosmosu tamamlamaya katkıda bulunur.

986b

ῥᾴδιον γὰρ καὶ ἑτέρῳ—τούτων δʼ εἰσὶ τρεῖς αὗται, μία μὲν ἡλίου, μία δὲ σελήνης, μία δὲ τῶν [πλανητῶν] ἄστρων ὧν ἐμνήσθημεν ὀλίγον ἔμπροσθεν, πέντε δὲ ἕτεραι. ταύτας δὴ πάσας καὶ τούτους τοὺς ἐν ταύταισιν εἴτε αὐτοὺς ἰόντας εἴτε φερομένους ἐν ὀχήμασι πορεύεσθαι ταύτῃ, μηδεὶς ἄλλως ποτὲ νομίσῃ πάντων ἡμῶν ὡς οἱ μὲν θεοί εἰσιν αὐτῶν, οἱ δʼ οὔ, μηδʼ ὡς οἱ μὲν γνήσιοι, οἱ δὲ τοιοῦτοί τινες οἵους οὐδὲ θέμις εἰπεῖν ἡμῶν οὐδενί, πάντες δὲ δὴ πάντας λέγωμέν τε καὶ

986cMesut insan önce bu kosmosa hayran kalır, sonra da ölümlü tabiatın öğrenebildiği kadarını öğrenmeye karşı bir tutkuya kapılır; hayatını böylece en iyi ve en talihli şekilde geçireceğini, öldüğünde de aretēye yaraşan yerlere varacağını düşünür. Gerçek ve hakiki anlamda sırra erdikten, kendisi de bir bütün hâline gelip tek olan phronēsisten pay aldıktan sonra, kalan zamanını gözle görülebilen en güzel şeyleri seyrederek geçirir.

986c

φῶμεν ἀδελφούς τʼ εἶναι καὶ ἐν ἀδελφαῖς μοίραις, καὶ τιμὰς ἀποδιδῶμεν μὴ τῷ μὲν ἐνιαυτόν, τῷ δὲ μῆνα, τοῖς δὲ μήτε τινὰ μοῖραν τάττωμεν μήτε τινὰ χρόνον ἐν ᾧ διεξέρχεται τὸν αὑτοῦ πόλον, συναποτελῶν κόσμον ὃν ἔταξεν λόγος ὁ πάντων θειότατος ὁρατόν· ὃν ὁ μὲν εὐδαίμων πρῶτον μὲν ἐθαύμασεν, ἔπειτα δὲ ἔρωτα ἔσχεν τοῦ καταμαθεῖν ὁπόσα θνητῇ φύσει δυνατά, ἡγούμενος ἄρισθʼ οὕτως εὐτυχέστατά τε

986dŞimdi bize kalan, bunların kaç tane ve hangileri olduğunu söylemektir; çünkü asla yalancı çıkmayacağız.

986d

διάξειν τὸν βίον τελευτήσας τε εἰς τόπους ἥξειν προσήκοντας ἀρετῇ, καὶ μεμυημένος ἀληθῶς τε καὶ ὄντως, μεταλαβὼν φρονήσεως εἷς ὢν μιᾶς, τὸν ἐπίλοιπον χρόνον θεωρὸς τῶν καλλίστων γενόμενος, ὅσα κατʼ ὄψιν, διατελεῖ. νῦν δὴ τὸ μετὰ τοῦθʼ ἡμῖν λοιπὸν λέγειν ὅσοι τʼ εἰσίν, καὶ τίνες· οὐ γὰρ

986eHiç değilse şu kadarını kesinlikle iddia ediyorum. Tekrar söylüyorum: Sekiz tanedir; bu sekizden üçünü söyledik, geriye beş tane kaldı. Dördüncü ve beşinci dönüş ve yolculuk, hız bakımından aşağı yukarı güneşe eşittir; genel olarak ne ondan daha yavaş ne daha hızlıdır. Bu üçü arasında yeterli nousa sahip olanın önden gitmesi gerekir. Bunların güneşin, Sabah Yıldızı'nın ve üçüncüsünün dönüşleri olduğunu söyleyelim; üçüncüsünü adıyla anmak mümkün değil, çünkü adı bilinmiyor; bunun sebebi de bunları ilk gözlemleyenin bir barbar olmasıdır.

Atinalı: Çünkü bunları ilk fark edenleri eski bir yaşayış yetiştirmişti; bunu da yaz mevsiminin güzelliğine borçluydular; Mısır ve Suriye bu güzelliğe bolca sahiptir. Onlar, deyim yerindeyse, bütün yıldızları hep açıkça görürlerdi, çünkü dünyanın bulutlardan ve yağmurlardan hep uzak kalan bir kesiminde yaşıyorlardı. Bu bilgi oradan her yere, bu yana da ulaşmıştır; on binlerce yıllık, sonsuz bir zamanla sınanmıştır.

986e

μήποτε φανῶμεν ψευδεῖς. βεβαίως δὴ διισχυρίζομαι τό γε τοσοῦτον. λέγω γὰρ πάλιν ὀκτὼ μὲν εἶναι, τῶν δὲ ὀκτὼ τρεῖς μὲν εἰρῆσθαι, πέντε δʼ ἔτι λοιπάς. ἡ τετάρτη δὲ φορὰ καὶ διέξοδος ἅμα καὶ πέμπτη τάχει μὲν ἡλίῳ σχεδὸν ἴση, καὶ οὔτε βραδυτέρα οὔτε θάττων τό γʼ ἐπίπαν. δεῖ τούτων τριῶν ὄντων τὸν νοῦν ἱκανὸν ἔχοντα ἡγεῖσθαι. λέγωμεν δὴ ταύτας ἡλίου τʼ εἶναι καὶ ἑωσφόρου, καὶ τρίτου—ὡς μὲν ὀνόματι φράζειν οὐκ ἔστιν διὰ τὸ μὴ γιγνώσκεσθαι, τούτου δʼ αἴτιος ὁ πρῶτος ταῦτα κατιδὼν βάρβαρος ὤν·

ΑΘ. παλαιὸς γὰρ δὴ

987aBu yüzden bunları cesaretle kanunlara koymak gerekir — çünkü ilahî şeylerin bir kısmını onurlu, bir kısmını onursuz saymak açıkça akıllı insanların işi değildir —; adlarının olmamasının sebebinin de bu olduğunu söylemek gerekir.

987a

τρόπος ἔθρεψεν τοὺς πρώτους ταῦτα ἐννοήσαντας διὰ τὸ κάλλος τῆς θερινῆς ὥρας, ἣν Αἴγυπτός τε Συρία θʼ ἱκανῶς κέκτηται, φανεροὺς μὲν ὡς ἔπος εἰπεῖν ἀστέρας ἀεὶ σύμπαντας καθορῶντας, ἅτε νεφῶν καὶ ὑδάτων ἀπόπροσθεν ἀεὶ τοῦ κόσμου κεκτημένους, ὅθεν καὶ πανταχόσε καὶ δεῦρʼ ἐξήκει, βεβασανισμένα χρόνῳ μυριετεῖ τε καὶ ἀπείρῳ. διὸ θαρροῦντα χρὴ ταῦτα εἰς νόμους θέσθαι—τὸ γὰρ μὴ τίμια τὰ θεῖα εἶναι, τὰ δὲ τίμια, σαφῶς οὐκ ἐμφρόνων—ὅτι δὲ οὐκ

987bGerçi tanrıların adlarını almışlardır: Sabah Yıldızı, aynı zamanda Akşam Yıldızı olduğu için, Aphrodite'nin yıldızı sayılmayı hemen hemen hak eder; bu ad bir Suriyeli kanun koyucuya da pek yakışır. Güneşle ve onunla birlikte koşan ise aşağı yukarı Hermes'indir. Ay ve güneşle birlikte sağa doğru yol alanların üç dönüşünden daha söz edelim. Sekizinciyi ise ayrıca anmak gerekir; ona en çok kosmos adı verilebilir. Bu, ötekilerin hepsine zıt yönde yol alır; bu konularda az şey bilen insanlara öyle görünse de ötekileri peşinden sürüklemez. Yeterince bildiklerimizi ise söylemek zorundayız ve söylüyoruz.

987b

ὀνόματα ἔσχηκεν, τήν γε αἰτίαν χρὴ λέγεσθαι ταύτην. ἀλλὰ γὰρ ἐπωνυμίαν εἰλήφασιν θεῶν· ὁ μὲν γὰρ ἑωσφόρος ἕσπερός τε ὢν αὑτὸς ἀφροδίτης εἶναι σχεδὸν ἔχει λόγον καὶ μάλα Συρίῳ νομοθέτῃ πρέπον, ὁ δʼ ὁμόδρομος ἡλίῳ τε ἅμα καὶ τούτῳ σχεδὸν Ἑρμοῦ. τρεῖς δʼ ἔτι φορὰς λέγωμεν ἐπὶ δεξιὰ πορευομένων μετὰ σελήνης τε καὶ ἡλίου. ἕνα δὲ τὸν ὄγδοον χρὴ λέγειν, ὃν μάλιστά τις ἂν κόσμον προσαγορεύοι, ὃς ἐναντίος ἐκείνοις σύμπασιν πορεύεται, ⟨οὐκ⟩ ἄγων τοὺς ἄλλους, ὥς γε ἀνθρώποις φαίνοιτʼ ἂν ὀλίγα τούτων εἰδόσιν. ὅσα δὲ

987cÇünkü gerçek bilgelik, doğru ve ilahî kavrayıştan azıcık da olsa pay almış olana işte böyle görünür. Geriye üç yıldız kalıyor: Biri yavaşlığıyla ötekilerden ayrılır, kimileri ona Kronos'un adını verir; yavaşlıkta ondan sonra geleni Zeus'un, ondan sonrakini de Ares'in yıldızı diye anmak gerekir; Ares'inki hepsinin içinde en kızıl renkli olandır. Biri anlattığında bunların hiçbirini kavramak zor değildir; ama öğrenen kişi onları, dediğimiz gibi, kabul etmelidir.

987c

ἱκανῶς ἴσμεν, ἀνάγκη λέγειν καὶ λέγομεν· ἡ γὰρ ὄντως οὖσα σοφία ταύτῃ πῃ φαίνεται τῷ καὶ σμικρὰ συννοίας ὀρθῆς θείας τε μετειληφότι. λοιποὶ δὴ τρεῖς ἀστέρες, ὧν εἷς μὲν βραδυτῆτι διαφέρων αὐτῶν ἐστι, Κρόνου δʼ αὐτόν τινες ἐπωνυμίαν φθέγγονται· τὸν δὲ μετὰ τοῦτον βραδυτῆτι λέγειν χρὴ Διός, Ἄρεως δὲ ὁ μετὰ τοῦτον, πάντων δὲ οὗτος ἐρυθρώτατον ἔχει χρῶμα. χαλεπὸν δὲ οὐδὲν τούτων κατανοῆσαί

987dHer Yunan şunu da aklında tutmalıdır: Yunanların yaşadığı bölge, aretē bakımından neredeyse en iyi yerler arasındadır. Bu bölgenin övülecek yanı, kışla yaz tabiatı arasında ortada bulunmasıdır. Yaz bakımından bizim iklimimiz, dediğimiz gibi, oradaki bölgenin ikliminden geri kaldığı için, kosmosun bu tanrılarına dair kavrayış Yunanlara sonradan ulaşmıştır. Şunu da kabul edelim: Yunanlar barbarlardan ne alırlarsa onu sonunda daha güzel bir hâle getirirler.

987d

τινα φράζοντός τινος, ἀλλὰ μαθόντα, ὡς λέγομεν, ἡγεῖσθαι δεῖ.

τόδε γε μὴν διανοηθῆναι χρὴ πάντʼ ἄνδρα Ἕλληνα, ὡς τόπον ἔχομεν τὸν τῶν Ἑλλήνων πρὸς ἀρετὴν ἐν τοῖς σχεδὸν ἄριστον· τὸ δʼ ἐπαινετὸν αὐτοῦ χρὴ λέγειν ὅτι μέσος ἂν εἴη χειμώνων τε καὶ τῆς θερινῆς φύσεως, ἡ δʼ ὑστεροῦσα ἡμῖν εἰς τὸ θερινὸν φύσις τοῦ περὶ τὸν ἐκεῖ τόπον, ὅπερ εἴπομεν, ὕστερον αὐτοῖς παραδέδωκεν τὸ τούτων τῶν θεῶν τοῦ κόσμου κατανόημα. λάβωμεν δὲ ὡς ὅτιπερ ἂν Ἕλληνες βαρβάρων

987e

παραλάβωσι, κάλλιον τοῦτο εἰς τέλος ἀπεργάζονται·

988aBütün bu tanrılar hakkında barbarlardan gelen söylenti ve tapınma konusunda büyük ve güzel bir umut var: Yunanlar terbiyeden, Delphoi kehanetlerinden ve kanunlara uygun her türlü tapınmadan yararlanarak bunlarla gerçekten daha güzel ve daha adil bir şekilde ilgileneceklerdir. Hiçbir Yunan da ölümlü olduğu için ilahî şeylerle uğraşmaması gerektiği korkusuna kapılmasın; tam tersine şunu düşünsün: İlahî olan asla akılsız değildir, insan tabiatını da bilmez değildir; bilir ki kendisi öğrettiğinde insan onu izleyecek ve öğretilenleri öğrenecektir.

988a

πολλὴ δʼ ἐλπὶς ἅμα καὶ καλὴ κάλλιον καὶ δικαιότερον ὄντως τῆς ἐκ τῶν βαρβάρων ἐλθούσης φήμης τε ἅμα καὶ θεραπείας πάντων τούτων τῶν θεῶν ἐπιμελήσεσθαι τοὺς Ἕλληνας, παιδείαις τε καὶ ἐκ Δελφῶν μαντείαις χρωμένους καὶ πάσῃ τῇ κατὰ νόμους θεραπείᾳ. τόδε δὲ μηδείς ποτε φοβηθῇ τῶν Ἑλλήνων, ὡς οὐ χρὴ περὶ τὰ θεῖά ποτε πραγματεύεσθαι θνητοὺς ὄντας, πᾶν δὲ τούτῳ διανοηθῆναι τοὐναντίον, ὡς οὔτε ἄφρον ἐστίν ποτε τὸ θεῖον οὔτε ἀγνοεῖ

988bBize tam da bunu öğrettiğini, bizim de sayıyı ve saymayı öğrendiğimizi elbette bilir. Bunu bilmeseydi her şeyin en akılsızı olurdu; çünkü, denildiği gibi, gerçekten kendini bilmemiş olurdu: Öğrenebilen kişiye kızar, tanrı sayesinde iyi olan kişiyle kıskançlık duymadan sevinmezdi. Şunu söylemek için de pek çok ve güzel sebep vardır: İnsanların tanrılar hakkında ilk düşünceleri oluştuğu zaman — tanrıların nasıl doğdukları, doğduklarında nasıl oldukları, hangi işlere giriştikleri hakkında —, söylenenler itidalli insanların aklına yatmıyor, hoşlarına gitmiyordu; ikinci kuşağın söyledikleri de öyleydi. Bunlara göre en yaşlı şeyler ateşe, suya ve öteki cisimlere ait olanlardı, o harikulade psykhēye ait olanlar ise sonradan geliyordu; daha güçlü ve daha değerli hareket de cismin payına düşen hareketti: Cisim ısı, soğuk ve buna benzer her şeyle kendi kendini hareket ettirirdi; psykhē ise ne cismi ne de kendini hareket ettirirdi.

988b

που τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, ἀλλʼ οἶδεν ὅτι διδάσκοντος αὐτοῦ συνακολουθήσει καὶ μαθήσεται τὰ διδασκόμενα. ὅτι δὲ διδάσκει τοῦτο αὐτὸ ἡμᾶς, μανθάνομεν δὲ ἡμεῖς ἀριθμόν τε καὶ ἀριθμεῖν, οἶδεν δήπου. πάντων γὰρ ἀφρονέστατον ἂν εἴη τοῦτο ἀγνοοῦν· τὸ λεγόμενον γὰρ ἂν ὄντως αὐτὸ αὑτὸ ἀγνοοῖ, χαλεπαῖνον τῷ δυναμένῳ μανθάνειν, ἀλλʼ οὐ συγχαῖρον ἄνευ φθόνου διὰ θεὸν ἀγαθῷ γενομένῳ. λόγον δὴ καὶ πολὺν καὶ

988c

καλὸν ἔχει, τότε μέν, ὅτε περὶ θεῶν ἦν ἀνθρώποις διανοήματα πρῶτα, ὥς τε ἐγένοντο οἷοί τε ἐγίγνοντο καὶ ὁ μὲν καὶ οἵας μετεχειρίζοντο πράξεις, μὴ κατὰ νοῦν τοῖς σώφροσιν λέγεσθαι μηδὲ φίλως, μηδʼ ὡς οἱ δεύτεροι, ἐν οἷς πρεσβύτατα μὲν τὰ πυρὸς ἐλέγετο καὶ ὕδατος καὶ τῶν ἄλλων σωμάτων, ὕστερα δὲ τὰ τῆς θαυμαστῆς ψυχῆς, καὶ φορὰ κρείττων καὶ τιμιωτέρα, ἣν σῶμα εἴληχεν φέρειν αὐτό τε ἑαυτὸ θερμότητι καὶ ψύξεσιν καὶ πᾶσιν τοῖς τοιούτοις, ἀλλʼ οὐ ψυχὴ σῶμά τε καὶ ἑαυτήν·

988dŞimdi ise şunu söylüyoruz: Psykhē bir bedene girdiğinde onu ve kendisini hareket ettirip döndürmesinde şaşılacak bir şey yoktur; psykhēnin herhangi bir yükü döndürebileceğinden şüphe etmemiz için de hiçbir sebep yoktur. Bu yüzden şimdi şunu kabul ediyoruz: Psykhē bütünün sebebidir; bütün iyi şeylerin sebebi böyle bir psykhē, kötü şeylerinki ise başka türlü bir psykhēdir. Dolayısıyla her dönüşün ve hareketin sebebinin psykhē olmasında şaşılacak bir şey yoktur; iyiye doğru dönüş ve hareket en iyi psykhēnin, zıt yöne olan ise zıt psykhēnin işidir. Öyleyse iyi şeyler iyi olmayanları yenmiş olmalı ve yenmelidir.

988d

νῦν δʼ ὅτε λέγομεν ψυχὴν μέν, ἄνπερ ἐν σώματι γένηται, θαῦμα οὐδὲν κινεῖν τε καὶ περιφέρειν τοῦτο καὶ ἑαυτήν, οὐδʼ ἡμῖν ἀπιστεῖ ψυχὴ κατὰ λόγον οὐδένα ὡς βάρος οὐδὲν περιφέρειν δυναμένη. διὸ καὶ νῦν ἡμῶν ἀξιούντων, ψυχῆς οὔσης αἰτίας τοῦ ὅλου, καὶ πάντων μὲν τῶν ἀγαθῶν ὄντων τοιούτων, τῶν δὲ αὖ φλαύρων τοιούτων ἄλλων, τῆς μὲν φορᾶς πάσης

988e

καὶ κινήσεως ψυχὴν αἰτίαν εἶναι θαῦμα οὐδέν, τὴν δʼ ἐπὶ τἀγαθὸν φορὰν καὶ κίνησιν τῆς ἀρίστης ψυχῆς εἶναι, τὴν δʼ ἐπὶ τοὐναντίον ἐναντίαν, νενικηκέναι δεῖ καὶ νικᾶν τὰ ἀγαθὰ τὰ μὴ τοιαῦτα.

989aUzun zamandır aradığımız bu bilgeliği terbiye yoluyla mı yoksa bir tekhnē yoluyla mı kavrayabileceğimize bakalım; çünkü onu bilmezsek adil olan şeylerden habersiz kalırız. Bana öyle geliyor ki onu buluyoruz ve söylemek gerekiyor: Onu bir aşağı bir yukarı arayarak nasıl apaçık gördüysem, size de öyle açık kılmaya çalışacağım. Aretēnin en önemli kısmını doğru dürüst uygulamamamız bu durumun sebebi oldu; az önce söylediklerimiz de bence bunu pek açık gösteriyor.

989a

τὴν δὲ σοφίαν ταύτην, ἣν ζητοῦμεν πάλαι, ἴδωμεν ἄν ποτʼ ἄρα ἐπινοήσωμεν ἢ κατὰ παιδείαν ἢ κατὰ τέχνην, ἥντινα τοῦ γιγνώσκειν ἐνδεεῖς ὄντες τῶν δικαίων, ἀγνώμονες ἂν εἶμεν ὄντες τοιοῦτοι. δοκοῦμεν δή μοι, καὶ λεκτέον· ἄνω γὰρ καὶ κάτω ζητῶν ᾗ μοι καταφανὴς γέγονεν, πειράσομαι δήλην ὑμῖν αὐτὴν ἀποτελεῖν. τὸ δὴ μέγιστον ἀρετῆς οὐ καλῶς πραττόμενον ἡμῖν γέγονεν αἴτιον, ὡς ἄρτι σημαίνειν ἐκ τῶν

989bÇünkü hiç kimse bizi, ölümlü soy için dindarlıktan daha büyük bir aretē bulunduğuna asla inandıramaz. Bu aretēnin en iyi tabiatlarda, en büyük cehalet yüzünden ortaya çıkmadığını söylemek gerekir. En iyi tabiatlar, ortaya çıkmaları en zor olan, ama çıktıklarında en büyük faydayı sağlayanlardır. Yavaş tabiatı da onun zıddını da ölçülü ve yumuşak bir şekilde kabul eden psykhē uysal olur; cesarete hayranlık duyar, itidale kolayca ikna olur. En önemlisi de bu tabiatlar içinde öğrenmeye yatkın ve hafızası güçlü olan psykhē, tam bu şeylerden çok büyük zevk alabilir; öyle ki öğrenmeyi seven biri olur.

989b

εἰρημένων μοι σφόδρα δοκεῖ. μεῖζον μὲν γὰρ ἀρετῆς μηδεὶς ἡμᾶς ποτε πείσῃ τῆς εὐσεβείας εἶναι τῷ θνητῷ γένει· τοῦτο δʼ ὅτι διʼ ἀμαθίαν τὴν μεγίστην ἐν ταῖς ἀρίσταις φύσεσιν οὐ γέγονεν, λεκτέον. ἄρισται δʼ εἰσὶν αἱ χαλεπώτατα μὲν ἂν γενόμεναι, μέγιστον δὲ ὄφελος, ἂν γίγνωνται· τά τε γὰρ τῆς βραδείας τε καὶ τῆς ἐναντίας φύσεως μετρίως ἀποδεχομένη ψυχὴ καὶ πρᾴως, εὔκολος ἂν εἴη, τήν τε ἀνδρείαν ἀγαμένη, καὶ πρὸς τὸ σωφρονεῖν εὐπειθής, καὶ τό γε μέγιστον, ἐν

989cBu nitelikler kolay yetişmez; ama yetiştiklerinde ve gereken beslenmeyi ve terbiyeyi aldıklarında, bunlara sahip olan kişi çoğunluğu ve daha kötü olanları en doğru şekilde dizginleyebilir: Tanrılarla ilgili her şeyi gerektiği gibi ve gerektiği zaman düşünür, yapar ve söyler; tanrılara ve insanlara ilişkin kurbanlarda ve arınmalarda da gösterişli kılıklarla hile yapmaz, aretēyi gerçekten onurlandırır. Bütün şehir için her şeyin en önemlisi de budur.

989c

ταύταις ταῖς φύσεσιν δυναμένη μανθάνειν καὶ μνήμων οὖσα, εὖ μάλα χαίρειν τούτοις αὐτοῖς δύναιτʼ ἂν φιλομαθὴς ὥστʼ εἶναι. ταῦτα γὰρ οὔτε ῥᾴδια φύεσθαι, γενόμενά τε, καὶ τροφῆς καὶ παιδείας τυχόντα ἧς δεῖ, τοὺς πλείστους αὐτῶν καὶ χείρους κατέχειν ὀρθότατα δύναιτʼ ἂν τῷ φρονεῖν καὶ πράττειν καὶ λέγειν περὶ θεοὺς ἕκαστα ὡς δεῖ τε καὶ ὅτε δεῖ, περὶ θυσίας τε καὶ καθαρμοὺς τῶν περὶ θεούς τε καὶ ἀνθρώπους, οὐ σχήμασι τεχνάζοντας, ἀλλὰ ἀληθείᾳ τιμῶντας

989dBu yüzden bu kesimin tabiatça en yetkin olduğunu ve biri öğretirse olabildiğince güzel ve iyi öğrenebileceğini söylüyoruz. Ama bir tanrı yol göstermezse kimse öğretemez; biri öğretse bile bunu usulüne uygun yapmıyorsa öğrenmemek daha iyidir. Yine de şimdi söylediklerimizden çıkan sonuç şudur: Böyle ve en iyi olan tabiatın bunları öğrenmesi, benim de onları anlatmam zorunludur.

989d

ἀρετήν, ὃ δὴ καὶ μέγιστόν ἐστι συμπάντων πάσῃ τῇ πόλει. τοῦτο δὴ οὖν τὸ μέρος εἶναί φαμεν φύσει κυριώτατον καὶ δυνατὸν ὡς οἷόν τε κάλλιστα καὶ ἄριστα μαθεῖν, εἰ διδάσκοι τις. ἀλλʼ οὐδʼ ἂν διδάξειεν, εἰ μὴ θεὸς ὑφηγοῖτο· εἰ τʼ οὖν διδάσκοι, κατὰ τρόπον δὲ μὴ δρῷ τὸ τοιοῦτον, κρεῖττον μὴ μανθάνειν. ὅμως δʼ ἐκ τῶν νῦν λεγομένων ἀνάγκη μαθεῖν ταῦτα καὶ ἐμὲ λέγειν τὴν τοιαύτην τε καὶ ἀρίστην φύσιν.

989eÖyleyse, anlatan olarak benim gücümün ve dinleyebilecek olanların gücünün yettiğince, bunların ne olduğunu, nasıl şeyler olduğunu ve nasıl öğrenilmesi gerektiğini, yani bir insanın tanrı saygısını hangi yolla öğreneceğini sözle baştan sona anlatmaya çalışalım.

989e

πειρώμεθα δὴ τῷ τε λόγῳ διεξελθεῖν ἅ τʼ ἐστὶν καὶ οἷα καὶ ὡς δεῖ μανθάνειν, κατὰ δύναμιν τήν τʼ ἐμὴν τοῦ λέγοντος

990aBu bilginin adını söylediğimizde, duyan biri onu tuhaf bulabilir; işi bilmeyen kimse bu adı aklına bile getirmez: astronomi. Ama bilmez ki gerçek astronom en bilge insan olmak zorundadır; Hesiodos gibi astronomiyle uğraşan, batışları ve doğuşları gözleyen kimse değil, sekiz dönüşten yedisini inceleyen kişi. Bu dönüşlerin her biri kendi çemberini öyle bir şekilde dolaşır ki, hayranlık uyandıran bir tabiattan pay almamış hiçbir tabiat onları kolay kolay seyredemez.

990a

καὶ τὴν τῶν δυναμένων εἰσακοῦσαι, θεοσεβείας ᾧτινι τρόπῳ τις τίνα μαθήσεται.

990bBunu şimdi söyledik; dediğimiz gibi, bunu nerede ve nasıl öğrenmek gerektiğini de söyleyeceğiz. Ama önce şu söylensin.

Ay kendi devrini en hızlı tamamlar ve ayı ve ilk dolunayı getirir. İkinci olarak güneşi ve onunla birlikte koşanları düşünmek gerekir; güneş bütün devri boyunca dönümleri getirir. Aynı şeyleri sık sık tekrarlamayalım diye söyleyeyim: Daha önce anlattığımız öteki yörüngeleri kavramak kolay değildir; bunlara hazırlık için, olabildiğince elverişli tabiatları seçip onlara önceden pek çok şey öğretmek, onları alıştırmak ve çocukluktan gençliğe kadar hep çalıştırmak gerekir.

990b

ἑκάστης οὕτως ὡς οὐκ ἂν ῥᾳδίως ποτὲ πᾶσα φύσις ἱκανὴ γένοιτο θεωρῆσαι, μὴ θαυμαστῆς μετέχουσα φύσεως. ὃ νῦν εἰρήκαμεν ἐροῦμέν τε, ὥς φαμεν, ὅπῃ δεῖ τε καὶ ὅπως χρεὼν μανθάνειν· πρῶτον δʼ ἡμῖν τόδε λεγέσθω.

σελήνη μὲν περίοδον τὴν αὑτῆς τάχιστα διέξεισιν, ἄγουσα μῆνα καὶ πανσέληνον πρώτην· δεύτερον δὲ κατανοεῖν δεῖ τὸν ἥλιον, τροπὰς ἄγοντα διὰ πάσης τῆς αὑτοῦ περιόδου, καὶ τούτῳ τοὺς συνδρόμους. ἵνα δὲ μὴ πολλάκις ταὐτὰ περὶ

990cBu yüzden öğrenilecek derslere ihtiyaç vardır. Bunların en büyüğü ve ilki, cisimleri olan sayıların değil, sayıların kendisinin bilgisidir; tek ve çiftin bütün doğuşunun ve varlıkların tabiatına kazandırdığı bütün etkinin bilgisidir.

990c

τῶν αὐτῶν διαλεγώμεθα, τὰς ἄλλας ὅσας ἐν τῷ πρόσθεν διεξήλθομεν ὁδοὺς τούτων οὐ ῥᾴδιον συννοεῖν, ἐπὶ δὲ ταῦτα παρασκευάζοντας φύσεις οἵας δυνατὸν εἶναι, χρεὼν πολλὰ προδιδάσκοντα καὶ ἐθίζοντα ἀεὶ διαπονήσασθαι παῖδα ὄντα καὶ νεανίσκον. διὸ μαθημάτων δέον ἂν εἴη· τὸ δὲ μέγιστόν τε καὶ πρῶτον καὶ ἀριθμῶν αὐτῶν ἀλλʼ οὐ σώματα ἐχόντων, ἀλλὰ ὅλης τῆς τοῦ περιττοῦ τε καὶ ἀρτίου γενέσεώς τε καὶ δυνάμεως, ὅσην παρέχεται πρὸς τὴν τῶν ὄντων φύσιν.

990dBunları öğrenen için sırada, pek gülünç bir adla geometri dedikleri bilgi vardır: Tabiatça birbirine benzemeyen sayıların düzlemler alanında benzer kılınması bu bilgiyle apaçık ortaya çıkar. Bunu kavrayabilen biri için bu, insanî değil ilahî bir harikadır. Bundan sonra üç kez artırılmış ve katı tabiata benzeyen sayılar gelir; benzemez hâle gelmiş olanları da başka bir tekhnē benzer kılar; ona rastlamış olanlar bu tekhnēye stereometri adını verdiler.

990d

ταῦτα δὲ μαθόντι τούτοις ἐφεξῆς ἐστιν ὃ καλοῦσι μὲν σφόδρα γελοῖον ὄνομα γεωμετρίαν, τῶν οὐκ ὄντων δὲ ὁμοίων ἀλλήλοις φύσει ἀριθμῶν ὁμοίωσις πρὸς τὴν τῶν ἐπιπέδων μοῖραν γεγονυῖά ἐστιν διαφανής· ὃ δὴ θαῦμα οὐκ ἀνθρώπινον ἀλλὰ γεγονὸς θεῖον φανερὸν ἂν γίγνοιτο τῷ δυναμένῳ συννοεῖν. μετὰ δὲ ταύτην τοὺς τρὶς ηὐξημένους καὶ τῇ στερεᾷ φύσει ὁμοίους· τοὺς δὲ ἀνομοίους αὖ γεγονότας ἑτέρᾳ τέχνῃ ὁμοιοῖ, ταύτῃ ἣν δὴ στερεομετρίαν ἐκάλεσαν

990eBuna bakan ve üzerinde düşünenler için ilahî ve şaşılacak olan şudur: Kuvvet ve onun karşıtı hep iki kat oranı etrafında döndükçe, her oranda bütün tabiat eidos ve cins bakımından biçimlenir.

990e

οἱ προστυχεῖς αὐτῇ γεγονότες· ὃ δὲ θεῖόν τʼ ἐστὶν καὶ θαυμαστὸν τοῖς ἐγκαθορῶσί τε καὶ διανοουμένοις ὡς περὶ τὸ διπλάσιον ἀεὶ στρεφομένης τῆς δυνάμεως καὶ τῆς ἐξ ἐναντίας ταύτῃ καθʼ ἑκάστην ἀναλογίαν εἶδος καὶ γένος ἀποτυποῦται

991aİki kat oranının ilki, sayıda birden ikiye oranla ilerler; kuvvette olan ise bunun iki katıdır; katı ve dokunulabilir olana varan yine iki kat olup birden sekize ulaşır. İki katın ortasına varan oranlardan biri küçük terimi ne kadar aşıyorsa büyük terimden o kadar eksiktir; öteki ise uç terimleri, onların aynı kesri kadar aşar ve onlarca aşılır. Altı ile on iki arasında, ortada, bir buçuk kat ile üçte dört oranı ortaya çıktı. Bu ikisinin ortasında her iki yöne dönen oran, ritim ve ahenk uğruna oyun için insanlara uyumlu ve ölçülü bir fayda bahşetti; Musalar'ın mesut korosuna verilmiş bir armağandır bu.

991a

πᾶσα ἡ φύσις.

991bBütün bunlar böyle olsun ve böyle kalsın. Bunların varacağı gaye ise şudur: İlahî doğuşa ve görülen şeylerin en güzel ve en ilahî tabiatına, tanrının insanlara görmeyi bahşettiği kadarına yönelmek gerekir. Şimdi ayrı ayrı anlattığımız şeyleri görmeden hiç kimse onu kolayca kavrayacağını ummasın.

991b

δώδεκα συνέβη τό τε ἡμιόλιον καὶ ἐπίτριτον—τούτων αὐτῶν ἐν τῷ μέσῳ ἐπʼ ἀμφότερα στρεφομένη τοῖς ἀνθρώποις σύμφωνον χρείαν καὶ σύμμετρον ἀπενείματο παιδιᾶς ῥυθμοῦ τε καὶ ἁρμονίας χάριν, εὐδαίμονι χορείᾳ Μουσῶν δεδομένη.

ταῦτα μὲν οὖν δὴ ταύτῃ γιγνέσθω τε καὶ ἐχέτω σύμπαντα· τὸ δʼ ἐπὶ τούτοις τέλος, εἰς θείαν γένεσιν ἅμα καὶ τὴν τῶν ὁρατῶν καλλίστην τε καὶ θειοτάτην φύσιν ἰτέον, ὅσην ἀνθρώποις θεὸς ἔδωκεν κατιδεῖν, ἣν οὔποτε ἄνευ τῶν νῦν

991cBunlara ek olarak her sohbette tek tek şeyi kendi türüne bağlamak, soru sormak ve yanlış söylenenleri sorgulayıp çürütmek gerekir. Çünkü doğru yapıldığında insanlar için en güzel ve en önemli sınama budur; sınama olmadıkları hâlde öyleymiş gibi görünenler ise emeklerin en boşudur. Ayrıca zamanın kesinliğini, yani zamanın gökte olup biten her şeyi nasıl tam bir kesinlikle tamamladığını kavramalıyız. Öyle ki psykhēnin bedenden hem daha yaşlı hem daha ilahî olduğu sözünün doğru olduğuna inanan kişi, "her şey tanrılarla doludur" sözünün pek güzel ve yerinde söylendiğine, bizden üstün olanların bizi unutarak ya da ihmal ederek hiçbir zaman hor görmediğine inansın.

991c

διειρημένων μὴ κατιδὼν ἐπεύξηταί τις ῥᾳστώνῃ παραλαβεῖν. πρὸς τούτοις δὲ τὸ καθʼ ἓν τῷ κατʼ εἴδη προσακτέον ἐν ἑκάσταις ταῖς συνουσίαις, ἐρωτῶντά τε καὶ ἐλέγχοντα τὰ μὴ καλῶς ῥηθέντα· πάντως γὰρ καλλίστη καὶ πρώτη βάσανος ἀνθρώποις ὀρθῶς γίγνεται, ὅσαι δὲ οὐκ οὖσαι προσποιοῦνται, ματαιότατος πόνος ἁπάντων. ἔτι δὲ τὴν ἀκρίβειαν τοῦ χρόνου ἡμῖν ληπτέον, ὡς ἀκριβῶς ἀποτελεῖ πάντα τὰ κατʼ

991dBütün bu konularda şunu akılda tutmak gerekir: Biri bunların her birini doğru kavrarsa, onları usulünce edinen için büyük fayda doğar; yoksa her zaman tanrıyı yardıma çağırmak daha iyidir. Usul şudur — çünkü hiç değilse şu kadarını söylemek zorundayım —: Her geometri çizimi, her sayı dizgesi, her ahenk düzeni ve yıldızların dönüşündeki uyum, usulünce öğrenen kişiye hepsinin tek bir uyumu olarak görünmelidir. Biri, dediğimiz gibi, gözünü bire dikerek doğru öğrenirse bu böyle görünecektir; çünkü düşünenlere bütün bunları birbirine bağlayan tabiatça tek bir bağ olduğu görünecektir. Eğer biri bunlara başka bir yoldan girişirse, dediğimiz gibi, talihi yardıma çağırması gerekir.

991d

οὐρανὸν γιγνόμενα, ἵνʼ ὁ πιστεύσας ὡς ὁ λόγος ἀληθὴς γέγονεν ὅτι πρεσβύτερόν τʼ ἐστὶν ἅμα καὶ θειότερον ψυχὴ σώματος, ἡγήσαιτʼ ἂν παγκάλως τε καὶ ἱκανῶς εἰρῆσθαι τὸ θεῶν εἶναι πάντα πλέα καὶ μηδέποτε λήθῃ μηδὲ ἀμελείᾳ τῶν κρειττόνων ἡμᾶς παρωλιγωρῆσθαι. νοητέον δʼ ἐστὶν περὶ πάντα τὰ τοιαῦτα τόδε, ὡς, ἐὰν μέν τις ἕκαστα τούτων ὀρθῶς λαμβάνῃ, μέγʼ ὄφελος γίγνεται τῷ παραλαμβάνοντι κατὰ τρόπον, εἰ δὲ μή, θεὸν ἄμεινον ἀεὶ καλεῖν· ὁ δὲ τρόπος ὅδε

991e

—ἀνάγκη γὰρ τό γε τοσοῦτον φράζειν—πᾶν διάγραμμα ἀριθμοῦ τε σύστημα καὶ ἁρμονίας σύστασιν ἅπασαν τῆς τε τῶν ἄστρων περιφορᾶς τὴν ὁμολογίαν οὖσαν μίαν ἁπάντων ἀναφανῆναι δεῖ τῷ κατὰ τρόπον μανθάνοντι, φανήσεται δέ, ἄν, ὃ λέγομεν, ὀρθῶς τις εἰς ἓν βλέπων μανθάνῃ—

992aÇünkü bunlar olmadan şehirlerde hiçbir tabiat asla mesut olamaz; usul budur, yetiştirme budur, öğrenilecek dersler bunlardır; ister zor ister kolay olsun, bu yoldan gitmek gerekir. Bütün tanrılar hakkında usulünce söylenen uğurlu söz apaçık ortaya çıktıktan sonra, tanrıları ihmal etmek dinen caiz değildir.

992a

γὰρ πεφυκὼς πάντων τούτων εἷς ἀναφανήσεται διανοουμένοις —εἰ δʼ ἄλλως πως ταῦτα μεταχειριεῖταί τις, τύχην δεῖ καλεῖν, ὥσπερ καὶ λέγομεν. οὐ γὰρ ἄνευ γε τούτων μήποτέ τις ἐν πόλεσιν εὐδαίμων γένηται φύσις, ἀλλʼ οὗτος ὁ τρόπος, αὕτη ἡ τροφή, ταῦτα τὰ μαθήματα· εἴτε χαλεπὰ εἴτε ῥᾴδια, ταύτῃ πορευτέον. ἀμελῆσαι δὲ οὐ θεμιτόν ἐστιν θεῶν, καταφανοῦς γενομένης τῆς πάντων αὐτῶν κατὰ τρόπον λεγομένης φήμης

992bBütün bunları bu şekilde kavramış olan kişiye, işte ona gerçekten en bilge insan diyorum. Hem şakayla hem ciddiyetle şunu da iddia ediyorum: Böyle biri ölümle kaderini tamamladığında — gerçi ona hâlâ ölmüş denebilirse —, artık şimdiki gibi birçok histen pay almayacak; tek bir paya sahip olup çokluktan birliğe ulaşmış olarak mesut, hem en bilge hem de bahtiyar olacaktır. İster karada ister adalarda bahtiyar bir hayat sürsün, o hep böyle bir talihten pay alacaktır; bu uğraşları ister topluluk içinde ister kendi başına sürdürerek yaşasın, tanrılardan aynı şeyleri aynı biçimde görecektir.

992b

εὐτυχοῦς. τὸν δὲ σύμπαντα ταῦτα οὕτως εἰληφότα, τοῦτον λέγω τὸν ἀληθέστατα σοφώτατον· ὃν καὶ διισχυρίζομαι παίζων καὶ σπουδάζων ἅμα, ὅτε θανάτῳ τις τῶν τοιούτων τὴν αὑτοῦ μοῖραν ἀναπλήσει, σχεδὸν ἐάνπερ ἔτʼ ἀποθανὼν ᾖ, μήτε μεθέξειν ἔτι πολλῶν τότε καθάπερ νῦν αἰσθήσεων, μιᾶς τε μοίρας μετειληφότα μόνον καὶ ἐκ πολλῶν ἕνα γεγονότα, εὐδαίμονά τε ἔσεσθαι καὶ σοφώτατον ἅμα καὶ μακάριον, εἴτε τις ἐν ἠπείροις εἴτʼ ἐν νήσοις μακάριος ὢν

992cBaşta söylediğimiz ve şimdi yeniden karşımıza çıkan söz gerçekten doğrudur: Birkaç kişi dışında insanların tam anlamıyla bahtiyar ve mesut olmaları mümkün değildir. Bu doğru söylenmiştir. Çünkü yalnız tabiatça ilahî ve itidalli olup öteki aretēden de pay alanlar ve bunun yanında bahtiyar kılan bilgiye ait her şeyi edinmiş olanlar — bunların neler olduğunu söyledik —, yalnız onlar daimōnî olanın bütün nimetlerine yeterince erişmiş ve onlara sahip olmuşlardır.

992c

ζῇ, κἀκεῖνον μεθέξειν τῆς τοιαύτης ἀεὶ τύχης, κεἴτε δημοσίᾳ τις ἐπιτηδεύσας ταῦτα εἴτε ἰδίᾳ διαβιῷ, τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως αὐτὸν πράξειν παρὰ θεῶν. ὃ δὲ κατʼ ἀρχάς τε ἐλέγομεν, καὶ νῦν αὑτὸς πάρεστι λόγος ἀληθὴς ὄντως, ὡς οὐ δυνατὸν ἀνθρώποις τελέως μακαρίοις τε καὶ εὐδαίμοσι γενέσθαι πλὴν ὀλίγων, ἔστιν ταῦτα ὀρθῶς εἰρημένα· ὁπόσοι γὰρ θεῖοι καὶ σώφρονες ἅμα τῆς ἄλλης τε μετέχοντες ἀρετῆς φύσει, πρὸς

992dBunları böyle emek vererek işlemiş olanlar hakkında hem kendi adımıza söylüyor hem de toplum adına kanunla koyuyoruz: Yaşlılığın sonuna vardıklarında en büyük yönetim görevleri onlara teslim edilmelidir; ötekiler ise onların peşinden giderek bütün tanrıları ve tanrıçaları övmelidir. Bu bilgeliği yeterince tanıyıp sınamış olan bizlerin de gece meclisini bu bilgeliğe çağırması en doğrusudur.

992d

δὲ τούτοις ὅσα μαθήματος ἔχεται μακαρίου πάντα εἰληφότες —ἃ δʼ ἔστιν εἰρήκαμεν—τούτοισιν μόνοις τὰ τοῦ δαιμονίου σύμπαντα ἱκανῶς εἴληχέ τε καὶ ἔχει. τοῖς μὲν οὖν ταῦτα οὕτω διαπονήσασιν ἰδίᾳ λέγομεν καὶ δημοσίᾳ κατὰ νόμον τίθεμεν, εἰς πρεσβύτου τέλος ἀφικομένοις τὰς μεγίστας ἀρχὰς παραδίδοσθαι δεῖν, τοὺς δʼ ἄλλους τούτοις συνεπομένους εὐφημεῖν πάντας θεοὺς ἅμα καὶ πάσας, καὶ τὸν νυκτερινὸν σύλλογον ἐπὶ ταύτην τὴν σοφίαν ἱκανῶς γνόντας

992e

τε καὶ δοκιμάσαντας ἡμᾶς ὀρθότατα πάντας παρακαλεῖν.

Çeviri değerlendirmesi

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…